Find the Truth

In the Pāli Suttas and Vinaya

settings

{{table.suttaCol}} {{table.readCol}} {{table.titleCol}} {{table.wordsCol}} {{table.countCol}} {{table.mrCol}} {{table.linksCol}} {{table.typeCol}} {{table.quoteCol}}
{{table.wordCol}} {{table.textsCol}} {{table.matchesCol}} {{table.linksCol}}

{{results.variantsForLabel}}

Variants 1/2 columns Dictionary Multi-select Compass Help

Note:Translations, dictionaries and commentaries were not made by the Blessed One.Cross-check with Pali in 4 main nikayas.

  • Dīgha Nikāya 14Long Discourses 14

MahāpadānasuttaThe Great Discourse on Traces Left Behind

1. Pubbenivāsapaṭisaṁyuttakathā1. On Past Lives

Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)
So I have heard.
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme karerikuṭikāyaṁ.
anāthapiṇḍikassa ārāme → anāthapiṇḍikassārāme (sya-all) | ārāme → K Anāthapīṇḍikassārāme (spells -pīṇḍ-, and below pīṇḍapāta, &c.) (pts note) | Kareri-kuṭikāyaṁ → Bm Karerī, and so always. Scd Karerū here, Kareri in 2; K Kareri throughout. Sum Kareru- thrice, kareri once. (pts note)
At one time the Buddha was staying near Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery, in the hut by the kareri tree.

Atha kho sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi:
Kareri-maṇḍala-māḷe → K always, Bm mostly, SS frequently māḷe (SS here Kareri-). (pts note) | dhammī → Bm dhammi, and onwards. (pts note) | atha kho → athakho (th) | sannisinnānaṁ → sanni sinnānaṁ (th) | pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe → pacchā-bhattaṁ piṇḍapāta-paṭikkantānaṁ kareri-maṇḍala-māḷe (pts) | pubbenivāsapaṭisaṁyuttā → pubbe-nivāsa-paṭisaṁyuttā (pts)
Then after the meal, on return from almsround, several mendicants sat together in the pavilion by the kareri tree and this Dhamma talk on the subject of past lives came up among them,
“itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso”ti.
itipi pubbenivāsoti → iti pubbe nivāso ti (pts) | itipi → iti (bj: PTS)
“So it was in a past life; such it was in a past life.”

Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṁ bhikkhūnaṁ imaṁ kathāsallāpaṁ.
mānusikāya → mānusakāya (bj: sīmu) | atikkantamānusikāya → atikkanta mānusikāya (bjt) | sotadhātuyā → sota-dhātuyā (pts) | atikkantamānusikāya → atikkanta-mānusikāya (pts)
With clairaudience that is purified and superhuman, the Buddha heard that discussion among the mendicants.
Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
paññatte āsane → paññattāsane (sya-all) | paññatte → K paññattāsane. (pts note) | atha kho → athakho (th) | karerimaṇḍalamāḷo → kareri maṇḍalamāḷo (th) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → karerimaṇḍala-māḷo ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
So he got up from his seat and went to the pavilion, where he sat on the seat spread out and addressed the mendicants:
“kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?
kāya nuttha → kāyanuttha (my, bjt) | vippakatāti → vippakatā ti (bjt) | nuttha → nu ttha (pts) | antarākathā vippakatāti → antarā kathā vippakatā ti (pts)
“Mendicants, what were you sitting talking about just now? What conversation was left unfinished?”

Evaṁ vutte, te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
The mendicants told him what had happened, adding,
“idha, bhante, amhākaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi:
Kareri-maṇḍala-māḷe → So all MSS. (pts note) | pacchābhattaṁ → pacchā bhattaṁ (th) | sannipatitānaṁ → sanni patitānaṁ (th) | pacchābhattaṁ → pacchā-bhattaṁ (pts) | pubbenivāsapaṭisaṁyuttā → pubbe-nivāsa-paṭisaṁyuttā (pts)
‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti.
itipi pubbenivāsoti → iti pubbe nivāso ti (pts)
Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā. Atha bhagavā anuppatto”ti.
antarākathā → antarā kathā (bjt, pts) | anuppattoti → anuppatto ti (pts)
“This is the conversation that was unfinished when the Buddha arrived.”

“Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotun”ti?
pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ → pubbe-nivāsapaṭisaṁyuttaṁ (pts) | sotunti → sotun ti (pts)
“Would you like to hear a Dhamma talk on the subject of past lives?”

“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo;
etassa → etasa (pts)
“Now is the time, Blessed One! Now is the time, Holy One!
yaṁ bhagavā pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.
bhagavato sutvā → bhagavato vacanaṁ sutvā (sya-all) | bhagavato → bhagavato vacanaṁ (sya-all) | sutvā → bhagavato vacanaṁ sutvā (cck: syā.) | Bhagavato → K adds vacanaṁ. (pts note) | pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ → pubbe-nivāsa-paṭisaṁyuttaṁ (pts)
Let the Buddha give a Dhamma talk on the subject of past lives. The mendicants will listen and remember it.”

“Tena hi, bhikkhave, suṇātha sādhukaṁ manasi karotha bhāsissāmī”ti.
tena hi → tenahi (th) | manasi karotha → manasikarotha (th, pts)
“Well then, mendicants, listen and apply your mind well, I will speak.”

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)
“Yes, sir,” they replied.
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
The Buddha said this:

“Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
ekanavutikappe → ekanavuto kappo (bj, sya-all, km, pts1ed) | ekanavutikappe → ekanavutokappo (bj, pts) | ekanavutokappo → ekanavutikappe (bj: machasaṁ) | yaṁ → ekanavuto kappo (cck: syā. kaṁ. pī.) | kappo → So SS and K; Bm eka-navuti-kappe. Comp. Jāt. i. 41, and below 3.29 and 31. (pts note) | ekanavutikappe → eka-navuto kappo (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
“Ninety-one eons ago, the Buddha Vipassī arose in the world, perfected and fully awakened.
Ito so, bhikkhave, ekatiṁse kappe yaṁ sikhī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
ekatiṁse kappe → ekatiṁso kappo (bj, sya-all, km, pts1ed) | ekatiṁse kappe → ekatiṁsokappo (bj, pts) | ekatiṁsokappo → ekatiṁse kappe (bj: machasaṁ) | kappe → ekatiṁ sakappo (cck: sī.); ekatiṁ so kappo (cck: syā. kaṁ. pī.) | kappo → Sc eka-tiṁsa-kappe, Bm tiṁse kappe. (pts note) | ekatiṁse kappe → eka-tiṁso kappo (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Thirty-one eons ago, the Buddha Sikhī arose in the world, perfected and fully awakened.
Tasmiññeva kho, bhikkhave, ekatiṁse kappe vessabhū bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
tasmiññeva → tasmiṁyeva (th) | tasmiññeva → tasmiṁ yeva (pts) | ekatiṁse → eka-tiṁse (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
In the same thirty-first eon, the Buddha Vessabhū arose in the world, perfected and fully awakened.
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Imasmiññeva → imasmiṁ yeva (km, pts1ed); imasmiṁ (katthaci) | Imasmiññeva → imasmiṁ (cck: katthacī) | yeva → SS omit. (pts note) | imasmiññeva → imasmiṁyeva (th) | bhaddakappe → bhadda-kappe (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
In the present fortunate eon, the Buddhas Kakusandha,
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe koṇāgamano bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts) | Konāgamano → So Scd K; Fausboll prints Koṇā-, So S Bm. Sc Bm add nāma. (pts note) | imasmiññeva → imasmiṁyeva (th) | imasmiññeva → imasmiṁ yeva (pts) | bhaddakappe koṇāgamano → bhadda-kappe konāgamano (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Koṇāgamana,
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kassapo bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
imasmiññeva → imasmiṁyeva (th) | imasmiññeva → imasmiṁ yeva (pts) | bhaddakappe → bhadda-kappe (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
and Kassapa arose in the world, perfected and fully awakened.
Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe ahaṁ etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.
imasmiññeva → imasmiṁyeva (th) | imasmiññeva → imasmiṁ yeva (pts) | bhaddakappe → bhadda-kappe (pts)
And in the present fortunate eon, I have arisen in the world, perfected and fully awakened.

Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
The Buddhas Vipassī,
Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
Sikhī,
Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
and Vessabhū were born as aristocrats into aristocrat families.
Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | brāhmaṇakule → brāhmaṇa-kule (pts)
The Buddhas Kakusandha,
Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts) | sammāsambuddho → sammā sambuddho (pts) | brāhmaṇakule → brāhmaṇa-kule (pts)
Koṇāgamana,
Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | brāhmaṇakule → brāhmaṇa-kule (pts)
and Kassapa were born as brahmins into brahmin families.
Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṁ, khattiyakule uppanno.
ahosiṁ → Bm ahosi. (pts note) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
I was born as an aristocrat into an aristocrat family.

Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Koṇḍañña was the clan of Vipassī,
Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Sikhī,
Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.and Vessabhū. Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Kassapa was the clan of Kakusandha,
Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Koṇāgamana,
Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
and Kassapa.
Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho gotamo gottena ahosiṁ.
ahosiṁ → (bj, pts) | gottena → gotamo gottena ahosiṁ (bj: sīmu, syā) | gottena → K adds ahosiṁ; Sc Bm add ahosi. (pts note)
Gotama is my clan.

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
asītivassasahassāni → asītiṁ vassasahassāni (pts) | asīti → asītiṁ (bj: PTS) | asītiṁ → Bm K asiti. (pts note) | asītivassasahassāni → asīti vassasahassāni (bjt) | asītivassasahassāni → asītiṁ vassa-sahassāni (pts)
For Vipassī, the lifespan was 80,000 years.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
sattati → So all four MSS. and K. Jāt. i. 42 satta-tiṁsa. (pts note) | sattativassasahassāni → sattati vassa-sahassāni (pts)
For Sikhī, the lifespan was 70,000 years.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
saṭṭhi → St saṭṭhiṁ. (pts note) | saṭṭhivassasahassāni → saṭṭhi vassa-sahassāni (pts)
For Vessabhū, the lifespan was 60,000 years.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
cattālīsavassasahassāni → cattāḷīsavassasahassāni (sya-all); cattārīsaṁ vassasahassāni (pts) | cattālīsavassasahassāni → cattālisaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | cattārīsaṁ → Bm cattālīsa; K -ḷīsa. (pts note) | cattālīsavassasahassāni → cattārīsaṁ vassa-sahassāni (pts)
For Kakusandha, the lifespan was 40,000 years.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tiṁsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | sammāsambuddhassa tiṁsavassasahassāni → sammā-sambuddhassa tiṁsa vassa-sahassāni (pts)
For Koṇāgamana, the lifespan was 30,000 years.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
vīsativassasahassāni → vīsatiṁ vassasahassāni (pts) | vīsativassasahassāni → vīsatiṁ (bj: PTS) | vīsatiṁ → Bm K vīsati. (pts note) | sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni → sammā-sambuddhassa vīsatiṁ vassa-sahassāni (pts)
For Kassapa, the lifespan was 20,000 years.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ; yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
lahukaṁ → lahusaṁ (pts) | lahusaṁ → So Sum. and Scdt here and in 3. 30; Bm K lahukaṁ. (pts note)
For me at this time the lifespan is short, brief, and fleeting. A long life is a hundred years or a little more.

Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Vipassī was awakened at the root of a patala tree.
Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho.
puṇḍarīkassa → Bm puṇḍarik-. (pts note) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Sikhī was awakened at the root of a white-mango tree.
Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Vessabhū was awakened at the root of a sal tree.
Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho.
sirīsassa → Bm sīrisassa. (pts note) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Kakusandha was awakened at the root of a lebbeck tree.
Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Koṇāgamana was awakened at the root of a cluster fig tree.
Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Kassapa was awakened at the root of a banyan tree.
Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
I was awakened at the root of a peepal tree.

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
khaṇḍatissaṁ → khaṇḍa-tissaṁ (pts) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
Vipassī had a fine pair of chief disciples named Khaṇḍa and Tissa.
Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
sikhissa → sakhissa (pts) | sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṁ → sammā-sambuddhassa abhibhū-sambhavaṁ (pts) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
Sikhī had a fine pair of chief disciples named Abhibhū and Sambhava.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa soṇuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
soṇuttaraṁ → sonuttaraṁ (sya-all) | Soṇ-Uttaraṁ → K Sc Sonuttaraṁ. (pts note) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
Vessabhū had a fine pair of chief disciples named Soṇa and Uttara.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
vidhurasañjīvaṁ → vidhūrasañjīvaṁ (sya-all, pts) | Vidhūra-Sañjīvaṁ → SS Bm Vidhura, and so Trenckner at M. i. 333; K Vidhūra. So also S ii. 191, Bp at M. i. 333, Jāt. i. 42, and Sum. (pts note) | sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṁ → sammā-sambuddhassa vidhūra-sañjīvaṁ (pts) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
Kakusandha had a fine pair of chief disciples named Vidhura and Sañjīva.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | Bhiyyos-Uttaraṁ → Scd Bhīyosuttaraṁ. (pts note) | sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṁ → sammā-sambuddhassa bhiyyos-uttaraṁ (pts) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
Koṇāgamana had a fine pair of chief disciples named Bhiyyosa and Uttara.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṁ → sammā-sambuddhassa tissa-bhāradvājaṁ (pts) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
Kassapa had a fine pair of chief disciples named Tissa and Bhāradvāja.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | ahosi → hoti (bj) | ahosi → So all MSS. and K. (pts note) | sāriputtamoggallānaṁ → sāriputta-moggallānaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
I have a fine pair of chief disciples named Sāriputta and Moggallāna.

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha-saṭṭhi bhikkhu-sata sahassaṁ (pts) | bhikkhusatasahassaṁ → bhikkhu-sata sahassaṁ (pts) | asītibhikkhusahassāni → asīti-bhikkhusahassāni (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Vipassī had three gatherings of disciples—one of 6,800,000, one of 100,000, and one of 80,000—all of them mendicants who had ended their defilements.

Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
asītibhikkhusahassāni → asītiṁ bhikkhusahassāni (pts) | asītiṁ → Bm Kasīti. (pts note) | asītibhikkhusahassāni → asīti bhikkhusahassāni (bjt) | sattatibhikkhusahassāni → sattati bhikkhusahassāni (bjt, pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | bhikkhusatasahassaṁ → bhikkhu-sata sahassaṁ (pts) | asītibhikkhusahassāni → asītiṁ bhikkhu-sahassāni (pts)
Sikhī had three gatherings of disciples—one of 100,000, one of 80,000, and one of 70,000—all of them mendicants who had ended their defilements.

Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
asītibhikkhusahassāni → asītiṁ bhikkhusahassāni (pts) | asītiṁ → Bm K asīti. (pts note) | asītibhikkhusahassāni → asīti bhikkhusahassāni (bjt) | sattatibhikkhusahassāni → sattati bhikkhusahassāni (bjt) | saṭṭhibhikkhusahassāni → saṭṭhi bhikkhusahassāni (bjt) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | asītibhikkhusahassāni → asītiṁ bhikkhu-sahassāni (pts) | sattatibhikkhusahassāni → sattati bhikkhu-sahassāni (pts) | saṭṭhibhikkhusahassāni → saṭṭhi bhikkhu-sahassāni (pts)
Vessabhū had three gatherings of disciples—one of 80,000, one of 70,000, and one of 60,000—all of them mendicants who had ended their defilements.

Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
cattālīsabhikkhusahassāni → cattāḷīsa bhikkhusahassāni (bj, sya-all); cattārīsaṁ bhikkhusahassāni (pts) | cattārīsaṁ → Bm cattālīsa; K -ḷīsa. (pts note) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | cattālīsabhikkhusahassāni → cattāḷīsabhikkhusahassāni (th) | cattālīsabhikkhusahassāni → cattārīsaṁ bhikkhu-sahassāni (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Kakusandha had one gathering of disciples—40,000 mendicants who had ended their defilements.

Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi tiṁsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | tiṁsabhikkhusahassāni koṇāgamanassa → tiṁsa bhikkhusahassāni konāgamanassa (pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | tiṁsabhikkhusahassāni koṇāgamanassa → tiṁsa bhikkhu-sahassāni konāgamanassa (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Koṇāgamana had one gathering of disciples—30,000 mendicants who had ended their defilements.

Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
vīsatibhikkhusahassāni → vīsatiṁ bhikkhusahassāni (pts) | vīsatiṁ → Bm K vīsati. (pts note) | vīsatibhikkhusahassāni → vīsati bhikkhusahassāni (bjt) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | vīsatibhikkhusahassāni → vīsatiṁ bhikkhu-sahassāni (pts)
Kassapa had one gathering of disciples—20,000 mendicants who had ended their defilements.

Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṁ, bhikkhave, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | aḍḍha-teḷasāni → Scdt telasāni here, but ḷ in 30. Sum. has l. (pts note) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni → aḍḍha-teḷasāni bhikkhu-satāni (pts)
I have had one gathering of disciples—1,250 mendicants who had ended their defilements.

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.Vipassī had as chief attendant a mendicant named Asoka. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Khemaṁkaro → K Khemaṅk-. (pts note) | sammāsambuddhassa khemaṅkaro → sammā-sambuddhassa khemaṁkaro (pts)
Sikhī had as chief attendant a mendicant named Khemaṅkara.
Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
upasanto → upasannako (pts) | upasanto → siṁ. upasannako (sya-all note) | Upasannako → K Bm and Jāt. i. 42 Upasanto: but K gives Upasannako also as the Sinhalese reading. (pts note) | sammāsambuddhassa upasanto → sammā-sambuddhassa upasannako (pts)
Vessabhū had as chief attendant a mendicant named Upasanta.
Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
buddhijo → vuḍḍhijo (sya-all) | Buddhijo → K Vuḍḍhijo. (pts note) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Kakusandha had as chief attendant a mendicant named Buddhija.
Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Koṇāgamana had as chief attendant a mendicant named Sotthija.
Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sabbamitto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Kassapa had as chief attendant a mendicant named Sabbamitta.
Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | nāma → (bj, pts) | ahosi → hoti (bj); (pts) | aggupaṭṭhāko → upaṭṭhāko ahosī (bj: sīmu) | upaṭṭhāko → All MSS. and K add ahosi: but see Sum. (pts note)
I have as chief attendant a mendicant named Ānanda.

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.Vipassī’s father was King Bandhumā, Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts1ed) | janetti → janettī (pts) | janetti → janetatī (bj: syā) | janetti → janettī (cck: syā.)
his birth mother was Queen Bandhumatī,
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | rājadhānī → rāja-dhānī (pts)
and their capital city was named Bandhumatī.

Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aruṇo nāma rājā pitā ahosi.
sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Sikhī’s father was King Aruṇa,
Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all) | janetti aruṇassa → janettī aruṇāssa (pts)
his birth mother was Queen Pabhāvatī,
Aruṇassa rañño aruṇavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bjt) | aruṇassa → aruṇāssa (pts) | rājadhānī → rāja-dhānī (pts)
and their capital city was named Aruṇavatī.

Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa suppatito nāma rājā pitā ahosi.
suppatito nāma → suppatīto nāma (bj, sya-all, pts1ed) | suppatito → suppatīto (sya-all, pts) | suppatīto → suppati ko (bj: machasaṁ) | nāma → suppatīto nāma (cck: syā.) | Suppatīto → Bm -tito. (pts note) | sammāsambuddhassa suppatito → sammā-sambuddhassa suppatīto (pts)
Vessabhū’s father was King Suppatita,
Vassavatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Vassavatī nāma → yasavatī nāma (bj, sya-all, km, pts1ed) | vassavatī → yasavatī (bj, sya-all, pts) | janetti suppatitassa → janettī suppatītassa (sya-all, pts) | nāma → yasavatī nāma (cck: syā. pī.)
his birth mother was Queen Vassavatī,
Suppatitassa rañño anomaṁ nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
anomaṁ → anopamaṁ (pts) | Anopamaṁ → St Ahonāpamaṁ, Bm K Anomaṁ. (pts note) | suppatitassa → suppatītassa (bjt, th, pts) | rājadhānī → rājadhāni (bjt) | rājadhānī → rāja-dhānī (pts)
and their capital city was named Anoma.

Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.Kakusandha’s father was the brahmin Aggidatta, Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)
and his birth mother was the brahmin lady Visākhā.
Tena kho pana, bhikkhave, samayena khemo nāma rājā ahosi.
rājā → rāja (pts)
At that time the king was Khema,
Khemassa rañño khemavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj); rājādhānī (pts) | khemavatī → khemavavatī (pts) | Khemavavatī → Jāt. i. 42 Khemaṁ. (pts note) | rājadhānī → rājā-dhānī (pts)
whose capital city was named Khemavatī.

Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | Yaññadatto → Sdt Saññadattho. (pts note)
Koṇāgamana’s father was the brahmin Yaññadatta,
Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)
and his birth mother was the brahmin lady Uttarā.
Tena kho pana, bhikkhave, samayena sobho nāma rājā ahosi.At that time the king was Sobha, Sobhassa rañño sobhavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
sobhavatī → sobhāvatī (bj) | rājadhānī → rājādhānī (pts) | rājadhānī → rājā-dhānī (pts)
whose capital city was named Sobhavatī.

Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
nāma → kiṅkī nāma (sya-all) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Kassapa’s father was the brahmin Brahmadatta,
Dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)
and his birth mother was the brahmin lady Dhanavatī.
Tena kho pana, bhikkhave, samayena kikī nāma rājā ahosi.
kikī → kiṁkī (sya-all) | nāma → kiṁki nāma (bj: syā) | nāma → kiṁ kī nāma (cck: syā.) | Kikī → K Kiṁkī, and Kiṁkissa below. (pts note)
At that time the king was Kikī,
Kikissa rañño bārāṇasī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj); rājādhānī (pts) | kikissa → kiṁkissa (sya-all) | rājadhānī → rājā-dhānī (pts)
whose capital city was named Varanasi.

Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | nāma → (bj)
In this life, my father was King Suddhodana,
Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
māyā nāma devī → māyādevī (bj) | ahosi → (bj) | nāma → (pts) | ahosi janetti → janettī (pts) | mātā → K mātā ahosi. (pts note)
my birth mother was Queen Māyā,
Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosī”ti.
rājadhānī ahosīti → rājadhānīti (bj) | nāma → (pts) | ahosīti idamavoca → ti idam avoca (pts) | Kapilavatthu → Bm adds nāma: K vatthuṁ nāma. (pts note) | rāja-dhānī → K ahosīti. (pts note) | kapilavatthu → kapilavatthuṁ (th)
and our capital city was Kapilavatthu.”

Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)
That is what the Buddha said.
Idaṁ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.
vatvā → Bm K vatvāna. (pts note) | pāvisi → Bm pāvīsi. (pts note) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)
When he had spoken, the Holy One rose from his seat and entered his dwelling.

Atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ acirapakkantassa bhagavato ayamantarākathā udapādi:
ayamantarākathā → ayamantarā kathā (bjt) | atha kho → athakho (th) | acirapakkantassa → acira-pakkantassa (pts) | ayamantarākathā → ayam antarā kathā (pts)
Soon after the Buddha left, those mendicants discussed among themselves:

“acchariyaṁ, āvuso, abbhutaṁ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
āvuso abbhutaṁ → (bj) | abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | abbhutaṁ → K abbhūtaṁ, and so always. (pts note)
“It’s incredible, reverends, it’s amazing! The Realized One has such psychic power and might!
Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati:
anussarissati → So Sum. Sc anussarissarissati, Sd anussarati. Comp. 14, and the future at M. iii. 118. (pts note) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts)
For he is able to recollect the birth, names, clans, lifespan, chief disciples, and gatherings of disciples of the Buddhas of the past who have become fully quenched, cut off proliferation, cut off the course, finished off the cycle, and passed beyond all suffering:
‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti.
evaṁpaññā → evaṁpañña (pts) | bhagavanto → bhagavato (pts) | evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, ms2005) | evaṅgottā → te bhagavanto ahesuṁ itipi evaṁgottā te bhagavanto ahesuṁ itipi (th) | + → te bhagavanto ahesuṁ itipi (th) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī → iti pi evaṁ-nāmā evaṁ-gottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-pañña evaṁ-vihārī (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
‘Such is the birth, names, clans, conduct, teachings, wisdom, meditation, and freedom of those Blessed Ones.’

“Kiṁ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati: ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti,
Kin → K Kiṁ. (pts note) | suppaṭividdhattā → -5 Sc tassā dhammā dhatu supaṭividhattā; Sd omits. Text as in 14. Bm agrees with text. St omits suppaṭividdhā yassā dhamma-dhātuyā. (pts note) | sabba-dukkha-vītivatte → Bm viti-. (pts note) | Bhagavanto → Scd Bhagavato. (pts note) | evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, ms2005) | kiṁ nu → kinnu (bjt) | evaṁjaccā → evaṁ jaccā (bjt) | evaṅgottā evaṁsīlā → evaṁgottā evaṁ sīlā (th) | tathāgatasseva → tathāgatass eva (pts) | dhammadhātu → dhamma-dhātu (pts) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → iti pi evaṁ-nāmā evaṁgottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁ-vihārī evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
Is it because the Realized One has clearly penetrated the principle of the teachings that he can recollect all these things?
udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati: ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti.
evaṁsīlā → evaṁsītā (pts) | devatā → Scdt here add hi, but omit in 14. (pts note) | ārocesuṁ → Sc āroceyyuṁ; but in 16 ārocesuṁ. (pts note) | Bhagavanto → Sd Bhagavante. (pts note) | evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, th, ms2005) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts) | evaṁjaccā → evaṁ-jaccā (pts) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī → iti pi evaṁ-nāmā evaṁ-gottā evaṁsītā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁ-vihārī (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
Or did deities tell him?”
Ayañca hidaṁ tesaṁ bhikkhūnaṁ antarākathā vippakatā hoti.
idaṁ → K hi, om. idaṁ. (pts note) | vippakatā → Sdt -kathā. (pts note) | ayañca hidaṁ → ayañ ca h idaṁ (pts) | antarākathā → antarā kathā (pts)
But this conversation among those mendicants was left unfinished.

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
paṭisallānā → patisallānā (bj) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhāsamayaṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (th) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhā-samayaṁ (pts) | karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → kareri-maṇḍala-māḷo ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)
Then in the late afternoon, the Buddha came out of retreat and went to the pavilion by the kareri tree, where he sat down on the seat spread out
Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:and addressed the mendicants: “kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?
kāya nuttha → kāyanuttha (my, bjt) | antarākathā vippakatāti → antarā kathā vippakatā ti (bjt, pts) | nuttha → nu ttha (pts)
“Mendicants, what were you sitting talking about just now? What conversation was left unfinished?”

Evaṁ vutte, te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
The mendicants told him what had happened, adding,
“idha, bhante, amhākaṁ acirapakkantassa bhagavato ayaṁ antarākathā udapādi:
ayaṁ antarākathā → ayamantarā kathā (bjt) | ayaṁ antarākathā → ayamantarākathā (th) | acirapakkantassa → acira-pakkantassa (pts) | antarākathā → antarā kathā (pts)
‘acchariyaṁ, āvuso, abbhutaṁ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (th) | mahiddhikatā mahānubhāvatā → mahiddhikata mahānubhāvātā (pts)
Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati:
sāvakasannipātatopi → sāvakasan nipātatopi (th)
“evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”ti.
evaṁvihārī → evaṁvihāri (pts) | evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, ms2005) | itipīti → itipī ti (ms2005) | evaṁjaccā → evaṁ-jaccā (pts) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → iti pi evaṁ-nāmā evaṁ-gottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁvihāri evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
Kiṁ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
kiṁ nu → kinnu (bjt) | kiṁ → kin (pts) | tathāgatasseva → tathāgatass eva (pts) | dhammadhātuyā → dhamma-dhātuyā (pts) | chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkhavītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts)
“evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”ti.
evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, th, ms2005) | itipīti → itipī ti (ms2005) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → iti pi evaṁ-nāmā evaṁ gottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁvihāri evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
Udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts)
“evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”’ti?
evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, ms2005) | itipīti → itipī ti (ms2005) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā → iti pi evaṁ-nāmā evaṁ-gottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā (pts) | evaṁvimuttā → evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto”ti.
vippakatā → vippakatā hoti (bj) | vippakatā → Bm adds hoti. (pts note) | antarākathā → antarā kathā (pts) | anuppattoti → anuppatto ti (pts)
“This was our conversation that was unfinished when the Buddha arrived.”

“Tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
dhammadhātu → dhammadhāti (pts) | tathāgatassevesā → tathāgatass ev esā (pts) | dhammadhātu → dhamma-dhāti (pts) | dhammadhātuyā → dhamma-dhātuyā (pts) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts)
“It is because the Realized One has clearly penetrated the principle of the teachings that he can recollect all these things.
‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti.
evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, ms2005) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → iti pi evaṁ-nāmā evaṁgottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁ-vihārī evaṁ-vimuttā (pts) | itipīti → iti pīti (pts)
Devatāpi tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
ārocesuṁ → Sc āroceyyuṁ. (pts note) | devatāpi → devatā pi (pts) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna-vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts)
And the deities also told me.
‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti.
evaṁjaccā → evaṁjāccā (pts) | evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, ms2005) | evaṁjaccā → evaṁ-jāccā (pts) | itipi evaṁnāmā evaṅgottā → iti pi evaṁ-nāmā evaṁ-gottā (pts) | evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī → evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁ-vihārī (pts) | itipīti → iti pīti (pts)

Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotun”ti?
dhammiṁ → dhamimiṁ (pts) | dhamimiṁ → Sd Bm and below dhammi-; St dhammī-. (pts note) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt) | pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ → pubbe-nivāsa-paṭisaṁyuttaṁ dhamimiṁ (pts) | sotunti → sotun ti (pts)
Would you like to hear a further Dhamma talk on the subject of past lives?”

“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo;“Now is the time, Blessed One! Now is the time, Holy One! yaṁ bhagavā bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt) | pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ → pubbe-nivāsa-paṭisaṁyuttaṁ (pts)
Let the Buddha give a further Dhamma talk on the subject of past lives. The mendicants will listen and remember it.”

“Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.
tena hi → tenahi (th) | manasi karotha → manasikarotha (th, pts)
“Well then, mendicants, listen and apply your mind well, I will speak.”

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
evaṁ bhanteti → evaṁbhanteti (bjt) | bhanteti → bhante ti (pts)
“Yes, sir,” they replied.
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
The Buddha said this:

“Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
ekanavutikappe → ekanavuto kappo (bj, sya-all, pts) | kappo → ekanavutikappe (bj: machasaṁ) | kappo → -2 St Bm navute kappe. (pts note) | ekanavutikappe → eka-navuto kappo (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
“Ninety-one eons ago, the Buddha Vipassī arose in the world, perfected and fully awakened.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
He was born as an aristocrat into an aristocrat family.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
His clan was Koṇḍañña.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
sammāsambuddhassa asītivassasahassāni → sammā-sambuddhassa asīti-vassa-sahassāni (pts)
He lived for 80,000 years.
Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.He was awakened at the root of a patala tree. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Khaṇḍa-Tissaṁ → Sc Khaṇḍa-Tissa, Sd Khaṇaccan-Tissaṁ. (pts note) | sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ → sammā-sambuddhassa khaṇḍa-tissaṁ (pts) | sāvakayugaṁ → sāvaka-yugaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
He had a fine pair of chief disciples named Khaṇḍa and Tissa.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ.
sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
He had three gatherings of disciples—
Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni.
asītibhikkhusahassāni → asītibhikkhusatasahassāni (bj) | asīti → Scdt asītiṁ. (pts note) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha-saṭṭhi-bhikkhusata-sahassaṁ (pts) | bhikkhusatasahassaṁ → bhikkhusata-sahassaṁ (pts) | asītibhikkhusahassāni → asīti bhikkhu-sahassāni (pts)
one of 6,800,000, one of 100,000, and one of 80,000—
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
all of them mendicants who had ended their defilements.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
He had as chief attendant a mendicant named Asoka.
Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.
sammāsambuddhassa → sammā-saṁbuddhassa (pts)
His father was King Bandhumā,
Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)
his birth mother was Queen Bandhumatī,
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | rājadhānī → rāja-dhānī (pts)
and their capital city was named Bandhumatī.

2. Bodhisattadhammatā2. What’s Normal For One Intent on Awakening

Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkami.
Tusitā → Bm Tussitā, and below. Cp. Acchariyabbhuta-Suttaṁ, M. iii. 119. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th) | mātukucchiṁ → mātu-kucchiṁ (pts)
When Vipassī, the being intent on awakening, passed away from the host of joyful gods, he was conceived in his mother’s womb, mindful and aware.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamati.
mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening passes away from the host of joyful gods, he is conceived in his mother’s womb.
Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
uḷāro → oḷāro (sya-all) | obhāso → obhāso loke (sya-all); obbāso (pts) | atikkammeva → atikkamma (pts) | uḷāro → oḷāro (bj: syā) | uḷāro → K oḷ- throughout and in 30. (pts note) | obbāso → K adds loke. (pts note) | atikkamma → So SS and M. iii. 120. Bm K atikamm'; eva; and so below. (pts note) | sassamaṇabrāhmaṇiyā → sassamaṇa-brāhmaṇiyā (pts) | sadevamanussāya → sadeva-manussāya (pts)
And then—in this world with its gods, Māras, and divinities, this population with its ascetics and brahmins, gods and humans—an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
candimasūriyā → candimasuriyā (bj, sya-all) | devānubhāvaṁ → devānubhāvā (bj) | andhakārā andhakāratimisā → andhakāra timisā (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | pi → Bm omits here, but not in 30. (pts note) | candima-suriyā → Bm sūr- here and in 30. (pts note) | atikkamm → Sd atikamm'. (pts note) | yatthapime → yattha pime (my) | yāpi → yā pi (bjt, pts) | andhakāratimisā yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā → andhakāra-timisā yāttha pi me candima-suriyā evaṁ mahiddhikā evaṁ mahānubhāvā (pts) | tatthapi → tattha pi (pts) | atikkammeva → atikkamm eva (pts)
Even in the boundless gloom of interstellar space—so utterly dark that even the luminosity of the moon and the sun, so mighty and powerful, makes no impression—an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti: ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti.
upapannā tepi → uppannā te pi (bj) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all) | uppannā → upapannā (bj: machasaṁ, syā, PTS) | yepi → ye pi (pts) | tepi tenobhāsena aññamaññaṁ → te pi ten obhāsena aññaṁ aññaṁ (pts) | aññepi → aññe pi (pts) | idhūpapannāti → idhūpapannā ti (pts)
And the sentient beings reborn there recognize each other by that light: ‘So, it seems other sentient beings have been reborn here!’
Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
sampavedhati → sampavedheti (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | sampavedhati → K here and in 30 -vedheti. (pts note) | eva → Sd atikamma ca. (pts note) | saṅkampati → saṁkampati (bjt, pts) | ayañca dasasahassī → ayañ ca dasa-sahassī (pts) | atikkammeva → atikkamm eva (pts)
And this ten-thousandfold galaxy shakes and rocks and trembles. And an immeasurable, magnificent light appears in the world, surpassing the glory of the gods.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, cattāro naṁ devaputtā catuddisaṁ rakkhāya upagacchanti: ‘mā naṁ bodhisattaṁ vā bodhisattamātaraṁ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti.
catuddisaṁ → cātuddisaṁ (sya-all, km) | naṁ → (sya-all) | vā → (sya-all) | mā naṁ → mātaṁ (pts) | catuddisaṁ → catuddisaṁ (bj: machasaṁ); cātuddisaṁ (bj: syā) | catuddisaṁ → cātuddisaṁ (cck: syā.) | naṁ → K omits. (pts note) | catuddisaṁ → K cātud-. (pts note) | Mātaṁ → Bm K naṁ. (pts note) | viheṭhesīti → Sct vihethessasīti. (pts note) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts) | upagacchanti → upa gacchanti (th) | devaputtā → deva-puttā (pts) | bodhisattamātaraṁ → bodhisatta-mātaraṁ (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, four godlings approach to guard the four quarters, so that no human or non-human or anyone at all shall harm the being intent on awakening or his mother.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā.
kāmesumicchācārā → kāmesu micchācārā (bjt, pts) | surāmerayamajjappamādaṭṭhānā → surāmerayamajjapamādaṭṭhānā (bjt, th) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts) | musāvādā → musā-vādā (pts) | surāmerayamajjappamādaṭṭhānā → surā-meraya-majjapamādaṭṭhānā (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, she becomes naturally ethical. She refrains from killing living creatures, stealing, sexual misconduct, lying, and beer, wine, and liquor intoxicants.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṁ uppajjati kāmaguṇūpasaṁhitaṁ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena.
kāmaguṇūpasaṁhitaṁ anatikkamanīyā ca → kāmaguṇupasaṁhitaṁ anatikkamaniyā va (sya-all) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts) | bodhisattamātu → bodhisatta-mātu (pts) | kāmaguṇūpasaṁhitaṁ anatikkamanīyā → kāma-guṇūpasaṁhitaṁ anatikkamaniyā (pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, she no longer thinks of men in a sexual way, and she cannot be violated by a man of lustful intent.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti.
samaṅgībhūtā → samaṅgibhūtā (sya-all) | samaṅgībhūtā paricāreti ayamettha → samaṅgibhūtā parivāreti ayam ettha (pts) | okkanto → Sc okkamanto. (pts note) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts) | kāmaguṇānaṁ → kāma-guṇānaṁ (pts) | kāmaguṇehi → kāma-guṇehi (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, she obtains the five kinds of sensual stimulation and amuses herself, supplied and provided with them.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati. Sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | ahīnindriyaṁ seyyathāpi → abhinindriyaṁ seyyathā pi (pts) | abhinindriyaṁ → K ahīnindriyaṁ Bm ahin-. See ii. 85; Sum, on the passage, i. 222; M. iii. 121. (pts note) | sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṁ (bjt) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts) | bodhisattamātu kocideva → bodhisatta-mātu kocid eva (pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts) | bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ → bodhisattañ ca bodhisatta-mātā tiro-kucchi-gataṁ (pts) | sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ → sabbaṅga-paccaṅgiṁ abhinindriyaṁ (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, no afflictions beset her. She’s happy and free of bodily fatigue. And she sees the being intent on awakening in her womb, whole in his major and minor limbs, not deficient in any faculty.
Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā.
Tatrāssa → tatra yaṁ (bj); tatrassa (sya-all, km, pts1ed) | tatrāssa → tatra yaṁ (bj); tatrassa (sya-all, pts) | anāvilo → (sya-all, pts) | lohitaṁ → lohitakaṁ (sya-all) | Tatrāssa → tatrassa (cck: syā.) | ssa → Bm yaṁ. See ii. 84; M. iii. 121. (pts note) | lohitaṁ → Bm lohitakaṁ, and below. (pts note) | maṇi veḷuriyo → maṇiveḷuriyo (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | suparikammakato → suparikamma-kato (pts) | tatrāssa → tatra ssa (pts) | paṇḍusuttaṁ → paṇḍu-suttaṁ (pts)
Suppose there was a beryl gem that was naturally lustrous, eight-faceted, well-worked, transparent, clear, and unclouded, endowed with all good qualities. And it was strung with a thread of blue, yellow, red, white, or golden brown.
Tamenaṁ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya: ‘ayaṁ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṁ suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā’ti.
anāvilo sabbākārasampanno → sabbākāra sampanno (bj) | hatthe → hatthesu (sya-all) | anāvilo → (sya-all, pts) | tatridaṁ → tatrassa (sya-all) | lohitaṁ → lohitakaṁ (sya-all) | hatthe → Bm K hatthesu. (pts note) | idaṁ → K tatr'; assa. (pts note) | ti → K omits ti. (pts note) | maṇi veḷuriyo → maṇiveḷuriyo (th) | vāti → vā (th) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | suparikammakato → suparikamma-kato (pts) | anāvilo sabbākārasampanno tatridaṁ → sabbākāra-sampanno tatr idaṁ (pts) | paṇḍusuttaṁ vāti → paṇḍu-suttaṁ vā ti (pts)
And a person with clear eyes were to take it in their hand and examine it: ‘This beryl gem is naturally lustrous, eight-faceted, well-worked, transparent, clear, and unclouded, endowed with all good qualities. And it’s strung with a thread of blue, yellow, red, white, or golden brown.’

Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | ahīnindriyaṁ ayamettha → abhinindriyaṁ ayam ettha (pts) | mātukucchiṁ → mātu kucchiṁ (th, pts) | evameva → evam eva (pts) | bodhisattamātu kocideva → bodhisatta-mātu kocid eva (pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts) | akilantakāyā bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ → akilanta-kāyā bodhisattañ ca bodhisatta-mātā tiro-kucchi-gataṁ (pts)
In the same way, when the being intent on awakening is conceived in his mother’s womb, no afflictions beset her. She’s happy and free of bodily fatigue. And she sees the being intent on awakening in her womb, whole in his major and minor limbs, not deficient in any faculty.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṁ karoti tusitaṁ kāyaṁ upapajjati.
upapajjati ayamettha → uppajjati ayam ettha (pts) | Tusitaṁ → Bm Tussitaṁ. (pts note) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | sattāhajāte → sattāha-jāte (pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts)
It’s normal that, seven days after the being intent on awakening is born, his mother passes away and is reborn in the host of joyful gods.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṁ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṁ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati.
bodhisattaṁ → (sya-all) | māsāni → Bm māse. (pts note) | hevaṁ → h evaṁ (pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts) | daseva → das eva (pts)
It’s normal that, while other women carry the infant in the womb for nine or ten months before giving birth, not so the mother of the being intent on awakening. She gives birth after exactly ten months.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati.
ṭhitāva → ṭhitā ca (sya-all) | hevaṁ → h evaṁ (pts) | bodhisattamātā → bodhisatta-mātā (pts) | ṭhitāva → ṭhitā va (pts)
It’s normal that, while other women give birth while sitting or lying down, not so the mother of the being intent on awakening. She only gives birth standing up.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā paṭhamaṁ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā.
paṭiggaṇhanti → patigaṇhanti (bj) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | kucchismā → Bm kucchimhā, and so throughout. (pts note)
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, gods receive him first, then humans.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṁ hoti, cattāro naṁ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti: ‘attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | appattova → appatto ca (sya-all) | devi → devī (pts) | va → Sdt K ca; Sc omits; Bm and M. iii. 122 va. (pts note) | appattova → appatto va (pts) | devaputtā → deva-puttā (pts) | uppannoti → uppanno ti (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, before he reaches the ground, four godlings receive him and place him before his mother, saying: ‘Rejoice, O Queen! An illustrious son is born to you.’
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado.
udena → uddena (bj, sya-all, km, pts1ed); udarena (katthaci) | asucinā suddho → visuddho (sya-all) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | visado → visuddho (sya-all) | uddena → udena (bj: machasaṁ) | udena → uddena (cck: syā.); udarena (cck: katthaci) | suddho → visuddho (cck: syā.) | ruhirena → SS here, but only Sd in the repetition, rudhirena. (pts note) | visado → K visuddho; Jāt. i. 53 visado. (pts note) | visadova → visado va (th, pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, he emerges already clean, unsoiled by waters, mucus, blood, or any other kind of impurity, pure and clean.
Seyyathāpi, bhikkhave, maṇiratanaṁ kāsike vatthe nikkhittaṁ neva maṇiratanaṁ kāsikaṁ vatthaṁ makkheti, nāpi kāsikaṁ vatthaṁ maṇiratanaṁ makkheti.
nāpi → napi (sya-all, pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | maṇiratanaṁ → maṇi-ratanaṁ (pts) | neva maṇiratanaṁ → n eva maṇi-ratanaṁ (pts) | nāpi → na pi (pts)
Suppose a jewel-treasure was placed on a cloth from Kāsi. The jewel would not soil the cloth, nor would the cloth soil the jewel.
Taṁ kissa hetu?
taṁ → tam (pts)
Why is that?
Ubhinnaṁ suddhattā.Because of the cleanliness of them both.

Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito, udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado.
visado → visuddho (sya-all) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (pts) | visado → K visuddho (as above). (pts note) | udena → uddena (bjt, th, pts) | mātukucchimhā → mātu kucchismā nikakhamati visado va (th) | evameva → evam eva (pts) | visadova → visado va (pts)
In the same way, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, he emerges already clean, unsoiled by waters, mucus, blood, or any other kind of impurity, pure and clean.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti—ekā sītassa ekā uṇhassa yena bodhisattassa udakakiccaṁ karonti mātu ca.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | dhārā → udakadhārā (bj: sīmu) | mātucca → mātu ca (bj: sīmu, machasaṁ, syā) | dhārā → K and Sum. udakassa. SS and Jāt. i. 53 udaka. (pts note) | mātucca → Sd mātucchā; Bm K mātu ca, and so M. iii. 123. (pts note) | udakakiccaṁ → udaka-kiccaṁ (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, two showers of water appear from the sky, one cool, one warm, for bathing the being intent on awakening and his mother.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṁ vācaṁ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’ti.
uttarābhimukho → uttarenābhimukho (sya-all, km); uttarenamukho (mr) | sattapadavītihārena → satta padavītihāre (bj); satvapadavītihārena (pts) | anudhāriyamāne → anuhīramāne (bj, pts) | āsabhiṁ vācaṁ bhāsati → āsabhiñca vācambhāsati (bj) | āsabhiṁ → āsakiñca (sya-all) | ayamantimā → ayamantimā me (sya-all) | seṭṭhohamasmi lokassa ayamantimā → ayam anitimā (pts) | uttarābhimukho → uttarenābhimukho (bj: syā) | padavītihāre → padavītihārena (bj: machasaṁ) | anuhīramāne → anudhāriyamāne (bj: machasaṁ) | anuviloketi → viloketi (bj: PTS) | uttarābhimukho → uttarenābhimukho (cck: syā.); uttarenamukho (cck: ka.) | uttarābhimukho → MSS. and K uttarenābhimukho, but see M. iii. 123 quoted Sum. i. 60. (pts note) | anuhīramāne → Scd Sum. anuhīramāne; St anubhiramāne; Bm anudhārayamāne; K anudhāriyamāne. See Trencker's Pāli Misc. 79. (pts note) | viloketi → Bm K and Sum. i. 60 anuvil-. (pts note) | anitimā → K adds me. (pts note) | natthi dāni → natthidāni (my, bjt, th) | sampatijāto → sampati-jāto (pts) | sattapadavītihārena → satvapada-vītihārena (pts) | anuviloketi āsabhiṁ → viloketi āsabhiñ ca (pts) | aggohamasmi → aggo ham asmi (pts) | jeṭṭhohamasmi → jeṭṭho ham asmi lokkassa seṭṭho ham asmi (pts) | natthi → n atthi (pts) | punabbhavoti → punabbhavo ti (pts)
It’s normal that, as soon as he’s born, the being intent on awakening stands firm with his own feet on the ground. Facing north, he takes seven strides with a white parasol held above him, surveys all quarters, and makes this dramatic proclamation: ‘I am the foremost in the world! I am the eldest in the world! I am the first in the world! This is my last rebirth; now there’ll be no more future lives.’
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati, atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | pātubhavati → pātukavati (sya-all) | kucchismā → Bm -imhā. (pts note) | samārake → sammārake (pts) | sassamaṇabrāhmaṇiyā → sassamaṇa-brāhmaṇiyā (pts) | atikkammeva → atikkamm eva (pts)
It’s normal that, when the being intent on awakening emerges from his mother’s womb, then—in this world with its gods, Māras, and divinities, this population with its ascetics and brahmins, gods and humans—an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā → candimasuriyā evammahānubhāvā (bj) | andhakārā → (sya-all) | candimasūriyā → candimasuriyā (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | yatthapime → yattha pime (my) | pātubhavati → pātu bhavati (bjt) | yāpi → yā pi (pts) | andhakāratimisā yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā → andhakārā-timisā yattha pi me candima-suriyā evaṁ mahiddhikā evaṁ mahānubhāvā (pts) | tatthapi → tattha pi (pts) | atikkammeva → atikkamm eva (pts)
Even in the boundless gloom of interstellar space—so utterly dark that even the luminosity of the moon and the sun, so mighty and powerful, makes no impression—an immeasurable, magnificent light appears, surpassing the glory of the gods.
Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti: ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti.
upapannā → uppannā (bj) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all) | yepi → ye pi (pts) | tepi tenobhāsena aññamaññaṁ → te pi ten obhāsena aññam aññaṁ (pts) | aññepi → aññe pi (pts) | idhūpapannāti → idhūpapannā ti (pts)
And the sentient beings reborn there recognize each other by that light: ‘So, it seems other sentient beings have been reborn here!’
Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
sampavedhati → sampavedheti (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | saṅkampati → saṁkampati (bjt, pts) | ayañca dasasahassī → ayañ ca dasa-sahassī (pts) | atikkammeva → atikkamm eva (pts)
And this ten-thousandfold galaxy shakes and rocks and trembles. And an immeasurable, magnificent light appears in the world, surpassing the glory of the gods.
Ayamettha dhammatā.
ayamettha → ayam ettha (pts)
This is normal in such a case.

3. Dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇā3. The Thirty-Two Marks of a Great Man

Jāte kho pana, bhikkhave, vipassimhi kumāre bandhumato rañño paṭivedesuṁ:When Prince Vipassī was born, they announced it to King Bandhumā, ‘putto te, deva, jāto, taṁ devo passatū’ti.
deva → deva te (mr) | deva → deva te (cck: ka.) | deva → -1 Bm deva te. (pts note)
‘Your Majesty, your son is born! Let Your Majesty examine him!’
Addasā kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassiṁ kumāraṁ, disvā nemitte brāhmaṇe āmantāpetvā etadavoca:
vipassiṁ kumāraṁ → vipassīkumāraṁ (pts) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassī-kumāraṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
When the king had examined the prince, he had the brahmin soothsayers summoned and said to them,
‘passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāran’ti.
kumāranti addasaṁsu → kumāran ti addasāsuṁ (pts)
‘Gentlemen, please examine the prince.’
Addasaṁsu kho, bhikkhave, nemittā brāhmaṇā vipassiṁ kumāraṁ, disvā bandhumantaṁ rājānaṁ etadavocuṁ:
bandhumantaṁ → bandhumaṁ (bj, pts) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassīkumāraṁ (pts) | addasaṁsu → addasāsu (bj: machasaṁ) | bandhumaṁ → bandhumantaṁ (bj: machasaṁ) | Addasāsuṁ → So Sdt, Sc addasāsu, Bm K addasaṁsu. (pts note) | bhikkhave → K adds naṁ. (pts note) | Bandhumaṁ → Bm K -mantaṁ. (pts note) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassī-kumāraṁ (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
When they had examined him they said to the king,
‘attamano, deva, hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te, mahārāja, suladdhaṁ te, mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno.
te → te deva (bj, pts) | deva → Bm K te only, SS deva only. (pts note) | suladdhaṁ te → suladdhante (th)
‘Rejoice, O King! An illustrious son is born to you. You are fortunate, so very fortunate, to have a son such as this born in this family!
Ayañhi, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
dve → Bm K add va; SS and Sum. omit. (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, th, pts) | dveva → dve va (th) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇehi (pts)
For the prince possesses the thirty-two marks of a great man. A great man who possesses these has only two possible destinies, no other.
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → K -ṭṭhāv-. (pts note) | cakkavattī → cakka-vatti (pts) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | sattaratanasamannāgato → satta-ratana-samannāgato (pts)
If he stays at home he becomes a king, a wheel-turning monarch, a just and principled king. His dominion extends to all four sides, he achieves stability in the country, and he possesses the seven treasures.
Tassimāni sattaratanāni bhavanti.
sattaratanāni → satta ratanāni (bjt) | tassimāni sattaratanāni → tass imāni satta ratanāni (pts)
He has the following seven treasures:
Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj, sya-all) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ → hatthi-ratanaṁ assa-ratanaṁ maṇi-ratanaṁ (pts) | gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva → gahapati-ratanaṁ pariṇāyaka-ratanam eva (pts)
the wheel, the elephant, the horse, the jewel, the woman, the householder, and the commander as the seventh treasure.
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
parasenappamaddanā → parasenāpamaddanātipi pāṭhena bhavitabba (sya-all note) | parosahassaṁ → paro sahassaṁ (pts) | panassa → pan assa (pts) | vīraṅgarūpā → vīraṅga-rūpā (pts)
He has over a thousand sons who are valiant and heroic, crushing the armies of his enemies.
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviṁ sāgarapariyantaṁ → paṭhaviṁ sāgara-pariyantaṁ (pts)
After conquering this land girt by sea, he reigns by principle, without rod or sword.
Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado.
vivaṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | vivattacchaddo → K vivaṭṭhachado. (pts note) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
But if he goes forth from the lay life to homelessness, he becomes a perfected one, a fully awakened Buddha, who has cast off the veil from the world.

Katamehi cāyaṁ, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
dveva → dve va (th) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇehi (pts) | dveva → dve (pts)
And what are the marks which he possesses?
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
vijitāvī → vijitāpī (cck) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → K -ṭṭhāv-. (pts note) | cakkavattī → cakka-vatti (pts) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | sattaratanasamannāgato → satta-ratana-samannāgato (pts)
Tassimāni sattaratanāni bhavanti.
sattaratanāni → satta ratanāni (bjt) | tassimāni sattaratanāni → tass imāni satta ratanāni (pts)
Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj)
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
parosahassaṁ → paro sahassaṁ (pts) | panassa → pan assa (pts) | vīraṅgarūpā → vīraṅga-rūpā (pts)
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, pts)

Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. Ayañhi, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Yaṁ pāyaṁ, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
vivaṭacchado ayañhi → vivattacchado ayaṁ hi (bj, pts) | idampissa → idampimassa (bj) | ssa → Bm p'imassa, and below. (pts note) | yaṁ pāyaṁ → yampāyaṁ (bjt) | yaṁ pāyaṁ → yaṁpāyaṁ (th) | sammāsambuddho → sammā sambuddho (pts) | vivaṭacchado ayañhi → vivattacchaddo ayaṁ hi (pts) | suppatiṭṭhitapādo yaṁ → suppatiṭṭhita-pādo yam (pts) | suppatiṭṭhitapādo idampissa → suppatiṭṭhita-pādo idam pi ssa (pts) | mahāpurisalakkhaṇaṁ → mahāpurisa-lakkhaṇaṁ (pts)
He has well-planted feet.

Imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
Imassa, deva → imassa hi deva (?) | sabbākāraparipūrāni → sabbākāraparipūrāṇi (bj) | yampi → yaṁpi deva (sya-all) | deva → (sya-all) | deva → imassa hi deva (cck: ?) | heṭṭhā pādatalesu → heṭṭhāpādatalesu (bjt, th) | pādatalesu → pāda-talesu (pts) | yampi → yam pi deva (pts) | sabbākāraparipūrāni idampissa → sabbākāra-paripūrāni idam pi ssa (pts) | mahāpurisalakkhaṇaṁ → mahāpurisa-lakkhaṇaṁ (pts)
On the soles of his feet there are thousand-spoked wheels, with rims and hubs, complete in every detail.

Ayañhi, deva, kumāro āyatapaṇhī …pe…
ayañhi → ayaṁ hi deva kumāro āyatapaṇhī yampāyaṁ (bjt) | + → idampimassa (bjt) | ayañhi → ayaṁ hi (th, pts) | āyatapaṇhī → āyatapaṇhi ayaṁ (th) | āyatapaṇhī → āyata-paṇhī (pts)
He has stretched heels.

Ayañhi, deva, kumāro dīghaṅgulī …pe…
bhavati → pāṭho’yaṁ potthakesu na dissati. etthāpi aññesupi ṭhānesu “po” iti ca sīhaḷa potthakesu na dissati (bj note) | ayañhi → mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati ayaṁ hi (bjt) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | ayañhi → ayaṁ hi (pts)
He has long fingers.

Ayañhi, deva, kumāro mudutalunahatthapādo …pe…
mudutalunahatthapādo → mudutaḷuṇahatthapādo (bj); mudutaluṇahatthapādo (pts) | mudutalanahatthapādo → aṭṭhakathāyaṁ mudutalunahatthapādo (sya-all note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | mudutalunahatthapādo → mudutalanahatthapādo ayaṁ (th) | mudutalunahatthapādo → mudu-taluṇa-hattha-pādo (pts)
His hands and feet are soft and tender.

Ayañhi, deva kumāro jālahatthapādo …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | jālahatthapādo → jāla-hattha-pādo (pts)
He has serried hands and feet.

Ayañhi, deva, kumāro ussaṅkhapādo …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | ussaṅkhapādo → ussaṅkha-pādo (pts)
The tops of his feet are arched.

Ayañhi, deva, kumāro eṇijaṅgho …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | eṇijaṅgho → eṇi-jaṅgho (pts)
His calves are like those of an antelope.

Ayañhi, deva, kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati …pe…
parimasati → parāmasati (mr) | jaṇṇukāni → jannukāni (bj, sya-all, pts) | parimasati → parāmasati (bj: machasaṁ) | parimasati → parāmasati (cck: ka.) | jannukāni → St Bm jaṇṇuk-. (pts note) | parimasati → Sc param-; Bm parām-. (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | ṭhitakova → ṭhitako va (th, pts) | + → ayaṁ (th) | pāṇitalehi jaṇṇukāni → pāṇi-talehi jannukāni (pts)
When standing upright and not bending over, the palms of both hands touch the knees.

Ayañhi, deva, kumāro kosohitavatthaguyho …pe…
kosohitavatthaguyho → kośopagatavastiguhya (bj: mahāvyutpatati); kośagatavastiguhya (bj: mahāyānapāṭha) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | kosohitavatthaguyho → kosohita-vatthaguyho (pts)
His private parts are sheathed in a foreskin.

Ayañhi, deva, kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco …pe…
sannibha-ttaco → Bm K sannibhataco. (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | kañcanasannibhattaco → kāñcanasannibhataco ayaṁ (th) | suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco → suvaṇṇa-vaṇṇo kañcana sannibha-ttaco (pts)
He is golden colored; his skin shines like lustrous gold.

Ayañhi, deva, kumāro sukhumacchavī; sukhumattā chaviyā rajojallaṁ kāye na upalimpati …pe…
upalimpati → upalippati (bj, sya-all) | upalippati → upalimpati (bj: machasaṁ) | upalimpati → upalippati (cck: syā.) | sukhumacchavī → Scd Bm sukhumachavi. (pts note) | upalimpati → Sd uparimpati; St upalippati. (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | upalimpati → upalippati ayaṁ (th)
He has delicate skin, so delicate that dust and dirt don’t stick to his body.

Ayañhi, deva, kumāro ekekalomo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | ekekalomo → ekeka-lomo (pts) | lomakūpesu → loma-kūpesu (pts)
His hairs grow one per pore.

Ayañhi, deva, kumāro uddhaggalomo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni …pe…
kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni → kuṇḍalāvattāni dakkhiṇāvattakajātāni (bj); kuṇḍalavattāni dakkhiṇāvattakajātāni (pts) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni → kuṇḍalāvattāni dakkhiṇāvattajātāni ayaṁ (th) | uddhaggalomo → uddhagga-lomo (pts) | añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni → añjana-vaṇṇāni kuṇḍala-vattāni dakkhiṇāvattaka-jātāni (pts)
His hairs stand up; they’re blue-black and curl clockwise.

Ayañhi, deva, kumāro brahmujugatto …pe…
brahmujju-gatto → K -ūju- (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | brahmujugatto → brahmujjugatto (bjt) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th)
His body is tall and straight-limbed.

Ayañhi, deva, kumāro sattussado …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th)
He has bulging muscles in seven places.

Ayañhi, deva, kumāro sīhapubbaddhakāyo …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | sīhapubbaddhakāyo → sīha-pubbaddhakāyo (pts)
His chest is like that of a lion.

Ayañhi, deva, kumāro citantaraṁso …pe…
citantaraṁso → pittantaraṁso (sya-all, km) | citantaraṁso → pitantaraṁso (cck: syā.) | pittantaraṁso → a. evaṁ. sī. citantaraṁso (sya-all note) | citantaraṁso → Sc citaṁtaraṁso; K pittantaraṁso. (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | citantaraṁso → pittantaraṁso ayaṁ (th)
He is filled out between the shoulders.

Ayañhi, deva, kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa → nigrodha-parimaṇḍalo yāvatakv assa (pts) | byāmo yāvatakvassa byāmo → vyāmo yāvatakv assa vyāmo (pts)
He has the proportional circumference of a banyan tree: the span of his arms equals the height of his body.

Ayañhi, deva, kumāro samavaṭṭakkhandho …pe…
samavaṭṭakkhandho → samavattakkhandho (bj) | samavatta-kkhandho → Sd samavata-; St samavata- corrected to -vatta; Bm K samavaṭṭa. (pts note) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | samavaṭṭakkhandho → samavatta-kkhandho ayaṁ (pts)
His torso is cylindrical.

Ayañhi, deva, kumāro rasaggasaggī …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt) | ayañhi → hi (th, pts) | + → ayaṁ (th) | rasaggasaggī → rasaggas-aggī (pts)
He has ridged taste buds.

Ayañhi, deva, kumāro sīhahanu …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | sīhahanu → sīha-hanu (pts)
His jaw is like that of a lion.

Ayañhi, deva, kumāro cattālīsadanto …pe…
cattālīsadanto → cattāḷīsadanto (bj) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | cattālīsadanto → cattāḷīsadanto ayaṁ (th) | cattālīsadanto → cattālīsa-danto (pts)
He has forty teeth.

Ayañhi, deva, kumāro samadanto …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | samadanto → sama-danto (pts)
His teeth are even.

Ayañhi, deva, kumāro aviraḷadanto …pe…
aviraḷadanto → avivaradanto (bj, pts) | avivaradanto → aviraḷa (bj: sīmu) | aviraḷadanto → avivaradanto (sya-all: sī.) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | aviraḷadanto → avivara-danto (pts)
His teeth have no gaps.

Ayañhi, deva, kumāro susukkadāṭho …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | susukkadāṭho → susukka-dāṭho (pts)
His teeth are perfectly white.

Ayañhi, deva, kumāro pahūtajivho …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | pahūtajivho → pahūta-jivho (pts)
He has a large tongue.

Ayañhi, deva, kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | karavīkabhāṇī → karavikabhāṇī ayaṁ (th) | karavīkabhāṇī → karavīka-bhāṇī (pts)
He has the voice of the Divinity, like a cuckoo’s call.

Ayañhi, deva, kumāro abhinīlanetto …pe…
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | ayañhi → hi (th) | + → ayaṁ (th) | abhinīlanetto → abhinīla-netto (pts)
His eyes are indigo.

Ayañhi, deva, kumāro gopakhumo …pe…
ayañhi → ayaṁ hi deva kumāro gopakhumo yampāyaṁ (bjt) | + → idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati (bjt) | ayañhi → hi (th) | ayañhi → ayaṁ hi (pts) | gopakhumo → go-pakhumo (pts)
He has eyelashes like a cow’s.

Imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā. Yampi imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
yampi imassa → yampimassa (bj) | mudutūlasannibhā yampi → mudu tūlasannibhā yaṁpi deva (sya-all) | deva → (sya-all) | idampimassa → idam pi ssa (pts) | mudutūlasannibhā idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati → mudu tūlasannibhā ayaṁ (th) | mudutūlasannibhā yampi → mudu-tūla-sannibhā yam pi deva (pts) | mudutūlasannibhā idampimassa → mudu-tūla-sannibhā idam pi ssa (pts) | mahāpurisalakkhaṇaṁ → mahāpurisa-lakkhaṇaṁ (pts)
Between his eyebrows there grows a tuft, soft and white like cotton-wool.

Ayañhi, deva, kumāro uṇhīsasīso. Yaṁ pāyaṁ, deva, kumāro uṇhīsasīso, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
idampissa → idampimassa (bj) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, pts) | yaṁ pāyaṁ → yampāyaṁ (bjt) | ayañhi → hi (th) | yaṁ pāyaṁ → yaṁpāyaṁ (th) | uṇhīsasīso yaṁ → uṇhīsa-sīso yam (pts) | uṇhīsasīso idampissa → uṇhīsa-sīso idam pi ssa (pts) | mahāpurisalakkhaṇaṁ → mahāpurisa-lakkhaṇaṁ (pts)
The crown of his head is like a turban.

Imehi kho ayaṁ, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
dveva → dve va (th) | dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi → dvattiṁsa mahāpurisa-lakkhaṇehi (pts) | dveva → dve (pts)
These are the thirty-two marks of a great man that the prince has. A great man who possesses these has only two possible destinies, no other.
Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | sattaratanasamannāgato → satta-ratanasamannāgato (pts)
If he stays at home he becomes a king, a wheel-turning monarch.
Tassimāni sattaratanāni bhavanti.
tassimāni sattaratanāni → tass imāni satta-ratanāni (pts)
Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj, sya-all) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)
Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
parosahassaṁ → paro-sahassaṁ (pts) | panassa → pan assa (pts) | vīraṅgarūpā → vīraṅga-rūpā (pts)
So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
asatthena dhammena → dhammena samena (sya-all, km) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | dhammena → dhammena samena (bj: syā) | dhammena → dhammena samena (cck: syā.) | dhammena → K adds samena here, but not in 31. (pts note) | pathaviṁ sāgarapariyantaṁ → paṭhaviṁ sāgara-pariyantaṁ (pts)
Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado’ti.
vivaṭacchadoti → vivattacchadoti (bj, pts) | vivaṭacchadoti atha kho → vivaṭacchado hoti athakho (sya-all) | ti → Bm -cchado; K vivaṭacchado hoti. (pts note) | sammāsambuddho → sammā sambuddho (pts) | vivaṭacchadoti → vivattacchaddo ti (pts)
But if he goes forth from the lay life to homelessness, he becomes a perfected one, a fully awakened Buddha, who has cast off the veil from the world.’

4. Vipassīsamaññā4. How He Came to be Known as Vipassī

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā sabbakāmehi santappesi.
acchādāpetvā → acchādetvā (sya-all, km) | acchādāpetvā → acchādetvā (cck: syā.) | ahatehi → Bm āhatehi. (pts note) | acchādāpetvā → K acchādetvā. (pts note) | atha kho → athakho (th) | sabbakāmehi → sabba-kāmehi (pts)
Then King Bandhumā had the brahmin soothsayers dressed in unworn clothes and satisfied all their needs.
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāpesi.
atha kho → athakho (th)
Then the king appointed nursemaids for Prince Vipassī.
Aññā khīraṁ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti.
khīraṁ → sudaṁ (bj, pts) | nhāpenti → nahāpenti (bj, pts) | pāyenti → khīraṁ pāyenti (bj: sīmu) | nhāpenti → nahāpentīti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | sudaṁ → Bm K khīraṁ. (pts note) | nahāpenti → Bm nhāp-. So K in text, but nahāpenti in note. (pts note)
Some suckled him, some bathed him, some held him, and some carried him on their hip.
Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa setacchattaṁ dhārayittha divā ceva rattiñca:
dhārayittha → dhārīyittha (bj) | rattiñca → rattiṁ ca (th) | ceva rattiñca → eva rattiñ ca (pts)
From when he was born, a white parasol was held over him night and day, with the thought,
‘mā naṁ sītaṁ vā uṇhaṁ vā tiṇaṁ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā’ti.
vā bādhayitthāti → vāti (sya-all) | bādhayitthāti → bādhā ti (pts) | ti → Bm bādhayitthāti; K ti only (without verb). A. i. 145 has phussi after mā naṁ, and omits bādha. (pts note)
‘Don’t let cold, heat, grass, dust, or damp bother him.’
Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.He was dear and beloved by many people, Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṁ vā padumaṁ vā puṇḍarīkaṁ vā bahuno janassa piyaṁ manāpaṁ;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
like a blue water lily, or a pink or white lotus.
evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.
evameva → evam eva (pts)
Svāssudaṁ aṅkeneva aṅkaṁ parihariyati.
parihariyati → pariharīyati (bj, pts) | Svāssudaṁ → Bm svassudaṁ; SS here So sudam; Sum svāsudaṁ. (pts note) | aṅkaṁ → Bm aṅgen'; eva aṅgaṁ. (pts note) | aṅkeneva → aṅken eva (pts)
He was always passed from hip to hip.

Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.
kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca → kumāro brahmassaro mañjussaro ca (mr) | ca → brahmassaro mañjussaroca (bj: machasaṁ) | ca → vaggūmadhurassarā ca (bj: PTS) | ca → kumāro brahmassaro mañjussaro ca (cck: sī. ka.) | ca → Sd brahmassaro mañjussaro ca; Bm brahmassaro ca mañjuro ca; Sct K Sum omit. (pts note) | pemaniyassaro → pemanīyassaro (th) | vaggussaro → vaggu-ssaro (pts) | madhurassaro → madhura-ssaro (pts) | pemaniyassaro → pemanīya-ssaro (pts)
From when he was born, his voice was charming, graceful, sweet, and endearing.
Seyyathāpi, bhikkhave, himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca;
vaggussarā ca → vaggu (pts) | vaggu- → K vaggussarā ca madhurassarā ca. (pts note) | pemaniyassarā → pemanīyassarā (bjt, th) | karavīkā → karavikā (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | sakuṇajāti → sakuṇa-jāti (pts) | vaggussarā → vaggu madhura-ssarā (pts) | madhurassarā → pemanīyassarā (pts)
It was as sweet as the song of a cuckoo-bird found in the Himalayas.
evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.
pemaniyassaro → pemanīyassaro (bjt, th, pts) | evameva → evam eva (pts) | vaggussaro → vaggu-ssaro (pts)

Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi yena sudaṁ samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.
yena sudaṁ → yena dūraṁ (sya-all, km) | dibbacakkhu → dibbaṁ cakkhu (bj); dibbacakkhuṁ (sya-all) | dibbacakkhu pāturahosi → dibbaṁ cakkhuṁ pātur ahosi (pts) | sudaṁ → yena dura (bj: syā) | sudaṁ → yena dūraṁ (cck: syā.) | cakkhuṁ → SS dibbaṁ cakkhuṁ; Bm dibba-cakkhu; K dibbacakkhuṁ. (pts note) | sudaṁ → K dūraṁ. (pts note) | rattiñca → rattiṁ ca (th) | kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi → kamma-vipākajaṁ dibbaṁ cakkhuṁ pātur ahosi (pts) | ceva rattiñca → eva rattiñ ca (pts)
From when he was born, Prince Vipassī had the power of clairvoyance which manifested as a result of past deeds, by which he could see for a league all around both by day and by night.

Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṁsā.
devā → bhikkhave devatā (sya-all) | animisanto → Bm animmisanto, and below; K animmissanto, and below. (pts note) | pi → K adds bhikkhave. (pts note) | devā → K devatā. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
And he was unblinkingly watchful, like the gods of the thirty-three.
‘Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.
Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave → jātassa kho pana bhikkhave (sya-all); animmissantā pekkhāti evameva kho bhikkheve (km); jātassa kho pana bhikkhave (mr) | pekkhatīti → animmissanto pekkhati jātassa (sya-all) | kho → kho pana (sya-all) | vipassī vipassī tveva → vipassītveva (sya-all) | bhikkhave → animisanto pekkhati, jātassa kho pana bhikkhave (cck: ka.) | Animisanto → K animmissantā. (pts note) | kumāro → Bm K omit. (pts note) | pekkhatīti → Bm pekkhati; K pekkhanti. (pts note) | kho → Bm jātassa kho pana; K evam eva kho bhikkhave Vipassī kumāro animmissanto pekkhati. Jātassa kho pana. (pts note) | Vipassī → Sd K omit. (pts note) | animisanto → animmissantā pekkhanti evameva kho bhikkhave vipassī (th)
And because it was said that he was unblinkingly watchful, he came to be known as ‘Vipassī’.

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā atthakaraṇe nisinno vipassiṁ kumāraṁ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati.
atthakaraṇe → aṭṭakaraṇe (sya-all, km) | atthe → aṭṭe (sya-all) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassikumāraṁ (pts) | atthakaraṇe → aṭṭakaraṇe (bj: syā) | atthakaraṇe → aṭṭa karaṇe (cck: syā.) | attha-karaṇe → Sd -karaṇo; Bm aṭṭha-kar-; K aṭṭakaraṇe. (pts note) | aṅke → Bm aṅge, and below. (pts note) | atthe → K aṭṭe. (pts note) | atha kho → athakho (th) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassi-kumāraṁ (pts)
Then while King Bandhumā was sitting in court, he’d sit Prince Vipassī in his lap and explain the case to him.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pituaṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena.
ñāyena → ñāṇena (sya-all, km) | panāyati → panayati (bj) | ñāyena → aṭṭe panāyati ñāṇena (cck: syā.) | ñāyena → K ñāṇena. (pts note) | pituaṅke → pitu aṅke (bjt, th, pts)
And sitting there in his father’s lap, Vipassī would thoroughly consider the case and draw a conclusion using a logical system.
Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.
panāyati → panayati (bj) | atthe → aṭṭe (sya-all) | ñāyenāti kho → ñāṇenāti athakho (sya-all) | vipassī vipassī tveva → vipassītveva (sya-all) | atthe → K aṭṭe. (pts note) | ñāyenāti → K ñāṇenāti. (pts note) | ñāyenāti → K adds atha. (pts note) | Vipassissa → Sc Vipassī-. (pts note) | Vipassī → K omits second Vipassī. (pts note) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt)
So this was all the more reason for him to be known as ‘Vipassī’.

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṁ vassikaṁ ekaṁ hemantikaṁ ekaṁ gimhikaṁ;
atha kho → athakho (th)
Then King Bandhumā had three stilt longhouses built for him—one for the winter, one for the summer, and one for the rainy season,
pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi.
pañca kāmaguṇāni → pañcakāmaguṇāni (bjt, th) | kāmaguṇāni → kāma-guṇāni (pts)
and provided him with the five kinds of sensual stimulation.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṁ orohatīti.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse → vassike pāsāde vassike cattāro māse (bj, pts1ed) | pāsāde → pāsāde vassike (bj, pts) | tūriyehi → turiyehi (sya-all) | tūriyehi paricārayamāno → turiyehi parivārayamāno (pts) | māse → vassike pāsāde cattāro māse (bj: machasaṁ) | māse → vassike pāsāde vassike (cck note) | vassike → K omits vassike, but see A i. 145. (pts note) | nippurisehi → Bm nipur-. (pts note) | parivārayamāno → Bm paricāriya-. (pts note) | orohati → K orohatīti. (pts note) | heṭṭhāpāsādaṁ orohatīti → heṭṭhā pāsādaṁ orohati jāti (pts)
Prince Vipassī stayed in a stilt longhouse without coming downstairs for the four months of the rainy season, where he was entertained by musicians—none of them men.

Paṭhamabhāṇavāro.
paṭhamakabhāṇavāraṁ → jātikkhaṇḍaṁ niṭṭhitaṁ (bj: PTS) | niṭṭhitaṁ → -11 Bm K Paṭhama-bhāṇavāraṁ. (pts note) | paṭhamabhāṇavāro → paṭhamabhāṇavāraṁ (th) | paṭhamabhāṇavāro → khaṇḍaṁ niṭṭhitaṁ (pts)
The first recitation section.

5. Jiṇṇapurisa5. The Old Man

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi:
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ → bahunnaṁ vassa-satānaṁ bahunnaṁ (pts)
Then, after many years, many hundred years, many thousand years had passed, Prince Vipassī addressed his charioteer,
‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā’ti.
subhūmidassanāyāti → subhūmiṁ dassanāyāti (bj, sya-all); bhūmiṁ dassanāyāti (pts) | uyyānabhūmiṁ → uyyānabhumiṁ (pts) | bhaddāni → Sct omit first and third, but not second time. (pts note) | bhūmiṁ → Sc K subhūmiṁ; Bm subhūmi. (pts note) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhumiṁ (pts)
‘My dear charioteer, harness the finest chariots. We will go to a park and see the scenery.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi:
vipassissa kumārassa → vipassikumārassa (sya-all) | yojetvā → yojāpetvā (pts) | yojetvā → yojāpetvā (bj: PTS) | Vipassissa → K Vipassi-. (pts note)
‘Yes, sir,’ replied the charioteer. He harnessed the chariots and informed the prince,
‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni,‘Your Majesty, the finest chariots are harnessed. yassadāni kālaṁ maññasī’ti.
yassadāni → yassa dāni (my, pts)
Please go at your convenience.’
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
bhaddaṁ yānaṁ → bhadraṁ yānaṁ (sya-all, km) | bhaddaṁ → (bj, pts) | bhaddaṁ bhaddaṁ → bhadraṁ (sya-all) | uyyānabhūmiṁ → uyyānabhumiṁ (pts) | bhaddaṁ → bhaddaṁ bhaddaṁ (bj: machasaṁ, sīmu) | yānaṁ → bhadraṁ yānaṁ (cck: syā.); bhaddaṁ yānaṁ (cck: pī.); cattāro māse (cck: sī. pī.) | bhaddaṁ → Bm bhaddaṁ bhaddaṁ; K bhadraṁ, See pp. 28, 41. (pts note) | niyyāsi → Sd Bm niyyāti. See p. 41. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (bjt) | atha kho → athakho (th)
Then Prince Vipassī mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out for the park.

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ.
bhoggaṁ → bhaggaṁ (sya-all, km) | daṇḍaparāyanaṁ → daṇḍaparāyaṇaṁ (bj) | niyyanto → niyanto (bj: PTS) | bhoggaṁ → bhaggaṁ (bj: syā) | bhoggaṁ → bhaggaṁ (cck: syā.) | bhoggaṁ → K bhaggaṁ. See A. i. 138; M. i. 88; Dhp. A. 315; and Jāt. i. 59. (pts note) | gopānasivaṅkaṁ → gopānasi-vaṅkaṁ (pts) | daṇḍaparāyanaṁ → daṇḍa-parāyanaṁ (pts) | gatayobbanaṁ → gata-yobbanaṁ (pts)
Along the way he saw an elderly man, bent double, crooked, leaning on a staff, trembling as he walked, ailing, past his prime.
Disvā sārathiṁ āmantesi:He addressed his charioteer, ‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
kiṅkato → kiṁkato (my, th, ms2005) | ayaṁ pana → ayampana (bjt) | ayaṁ → ayam (pts) | kiṅkato → kiṁ kato (pts)
‘My dear charioteer, what has that man done?
Kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan’ti.
kesāpissa → kesā pi ssa (pts) | kāyopissa → kāyo pi ssa (pts) | aññesanti → aññesan ti (pts)
For his hair and his body are unlike those of other men.’

‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’ti.‘That, Your Majesty, is called an old man.’

‘Kiṁ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’ti?
kiṁ paneso → kimpaneso (bjt) | nāmāti → nāmā ti (bjt) | kiṁ paneso → kim pan eso (pts)
‘But why is he called an old man?’

‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma. Na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatī’ti.
na dāni → nadāni (bjt, th)
‘He’s called an old man because now he has not long to live.’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṁ anatīto’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | anatītoti → anatīto ti (bjt) | ahampi → ahaṁpi (th) | kiṁ → kim (pts) | ahampi jarādhammo → aham pi jarā-dhammo (pts) | anatītoti → anatītā ti (pts)
‘But my dear charioteer, am I liable to grow old? Am I not exempt from old age?’

‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṁ anatītā’ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all) | amhā → SS often amha. (pts note) | tvañca → tvañ ca (pts) | mayañcamha → mayañ amhā (pts) | jarādhammā → jarā-dhammā (pts) | anatītāti → anatītā ti (pts)
‘Everyone is liable to grow old, Your Majesty, including you. No one is exempt from old age.’

‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā. Itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
itova → ito ca (sya-all) | paccaniyyāhīti → SS Bm always pacca-; K at first pacca-, towards the end paccā. St -nūy-; Scd -nūyy-. (pts note) | alaṁ dānajja → alandānajja (bjt, th) | tena hi → tenahi (th) | alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā itova → alan dān ajja uyyāna-bhūmiyā ito va (pts)
‘Well then, my dear charioteer, that’s enough of the park for today. Let’s return to the royal compound.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tatoca (bj, sya-all) | sārathi → sārāthi (pts) | tatova → tato ca (th) | tatova → tato va (pts)
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts) | antepuragato → antepuraṁ gato (bj: machasaṁ) | antepuraṁ gato → antepura-gato (pts)
Back at the royal compound, the prince brooded, miserable and sad:
‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’ti.
Dhi-r- → Bm dhī. (pts note) | nāma → So SS Bm K and below; Jāt. i. 59 jātiyā. (pts note) | dhiratthu → dhi-r atthu (pts)
‘Curse this thing called rebirth, since old age will come to anyone who’s born.’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:
atha kho → athakho (th) | sārathiṁ → sārathi (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then King Bandhumā summoned the charioteer and said,
‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha? Kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?
ahosīti → ahosī ti (bjt) | uyyānabhūmiyā → uyyāna-bhūmiyā (pts)
‘My dear charioteer, I hope the prince enjoyed himself at the park? I hope he was happy there?’

‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
uyyānabhūmiyā → uyyāna-bhūmiyā (pts)
‘No, Your Majesty, the prince didn’t enjoy himself at the park.’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | niyyantoti → niyyanto ti (bjt, pts) | kiṁ → kim (pts)
‘But what did he see on the way to the park?’
‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ.
daṇḍaparāyanaṁ → daṇḍaparāyaṇaṁ (bj) | bhoggaṁ → bhaggaṁ (sya-all) | Addasā → All MSS. addasa in the question, addasā in the answer. (pts note) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhūmiṁ (pts) | gopānasivaṅkaṁ → gopānasi-vaṁkaṁ (pts) | daṇḍaparāyanaṁ → daṇḍa-parāyanaṁ (pts) | āturaṁ gatayobbanaṁ → āturaṁ-gata-yobbanaṁ (pts)
And the charioteer told the king about seeing the old man and the prince’s reaction.
Disvā maṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
“ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato, kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan”ti?
kiṅkato → kiṁkato (my, th, ms2005) | ayaṁ pana → ayampana (bjt) | aññesanti → aññesan ti (ms2005, pts) | ayaṁ → ayam (pts) | kiṅkato kesāpissa → kiṁ kato kesā pi ssa (pts) | kāyopissa → kāyo pi ssa (pts)
“Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā”ti.
nāmāti kiṁ paneso → nāmā ti kimpana so (bj)
“Kiṁ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā”ti?
kiṁ paneso → kim pana so (pts) | kiṁ paneso → kimpana so (bjt) | nāmāti → nāmā ti (bjt, ms2005)
“Eso kho, deva, jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatī”ti.
na dāni → nadāni (bjt, th) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005)
“Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṁ anatīto”ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | anatītoti → anatīto ti (bjt, ms2005, pts) | ahampi → ahaṁpi (th) | kiṁ → kim (pts) | ahampi jarādhammo → aham pi jarā-dhammo (pts)
“Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṁ anatītā”ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all) | anatītāti → anatītā ti (bjt, ms2005, pts) | tvañca → tvañ ca (pts) | mayañcamha → mayañ amhā (pts) | jarādhammā → jarā-dhammā (pts)

“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
itova → ito ca (sya-all) | alaṁ dānajja → alandānajja (bjt, th) | tena hi → tenahi (th) | paccaniyyāhīti → paccaniyyāhī ti (ms2005) | alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā itova antepuraṁ → alan dān ajja uyyāna-bhūmiyā ito va antepuram (pts)
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
tatova → tato ca (sya-all) | devāti → devā ti (ms2005) | tatova → tato va (pts)
So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts) | antepuraṁ gato → antepura-gato (pts)
“dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī”’ti.
paññāyissatīti → paññāyissatī ti (ms2005) | dhiratthu → dhi-r-atthu (pts)

6. Byādhitapurisa6. The Sick Man

Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then King Bandhumā thought,
‘Mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.
mā heva → māheva (bjt) | heva → h eva (pts) | vacananti → vacanan ti (pts)
‘Prince Vipassī must not renounce the throne. He must not go forth from the lay life to homelessness. And the words of the brahmin soothsayers must not come true.’
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my) | bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni → bhiyyosomattāya pañcakāmaguṇāni (bjt) | atha kho → athakho (th) | pañca kāmaguṇāni → pañcakāmaguṇāni (th) | kāmaguṇāni → kāma-guṇāni (pts)
To this end he provided the prince with even more of the five kinds of sensual stimulation,
‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
kareyya → kāreyya (sya-all, pts) | vacananti → vacanaṁ (sya-all, pts) | kāreyya → Bm kareyya. (So Sc here, but not afterwards.) (pts note) | vacanaṁ → SS Bm vacanan ti. (pts note)
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (sya-all) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgibhūto parivāreti (pts) | samaṅgi-bhūto → Sc Bm samaṅgī- (pts note) | parivāreti → So SS; Bm paricāreti. (pts note) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgi-bhūto parivāreti (pts)
with which the prince amused himself.

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ …pe…
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, sya-all, pts) | pe → spelled out in full (bjt) | atha kho → athakho (th)
Then, after many thousand years had passed, Prince Vipassī had his charioteer drive him to the park once more.

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ.
semānaṁ → sayamānaṁ (sya-all, km, mr) | palipannaṁ → paḷipannaṁ (bj) | semānaṁ → sayamānaṁ (cck: syā. ka.) | sayamānaṁ → semānaṁ (sya-all: sī.) | dukkhitaṁ → St dukkhaṁ; Sd dukkhiṁ (see M. i. 88, A. i. 139). (pts note) | semānaṁ → St sopānaṁ; Bm K sayamānaṁ. (pts note) | bāḷhagilānaṁ → bāḷha-gilānaṁ (pts) | muttakarīse → mutta-karīse (pts)
Along the way he saw a man who was sick, suffering, gravely ill, collapsed in his own urine and feces, being picked up by some and put down by others.
Disvā sārathiṁ āmantesi:He addressed his charioteer, ‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
kiṅkato → kiṅkate (bj) | kiṅkato → kiṁkato (my, th, ms2005) | ayaṁ pana → ayampana (bjt) | ayaṁ → ayam (pts) | kiṅkato → kiṁ kato (pts)
‘My dear charioteer, what has that man done?
Akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan’ti?
saropissa → siropissa (sya-all, km) | saropissa → siropissa (cck: syā.) | saro → K siro. (pts note) | akkhīnipissa → akkhīni pi ssa (pts) | saropissa → saro pi ssa (pts) | aññesanti → aññesan ti (pts)
For his eyes and his voice are unlike those of other men.’

‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’ti.
byādhito → byādhiko (sya-all) | vyādhito → Bm K byādhito, and throughout. (pts note)
‘That, Your Majesty, is called a sick man.’

‘Kiṁ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’ti?
kiṁ paneso → kimpana so (bj); kim pana eso (pts) | byādhito → byādhiko (sya-all) | nāmāti → nāmā ti (bjt) | byādhito → vyādhito (pts)
‘But why is he called a sick man?’

‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’ti.
byādhito → byādhiko (sya-all) | appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | byādhito → vyādhito (pts) | appeva → app eva (pts)
‘He’s called a sick man; hopefully he will recover from that illness.’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṁ anatīto’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | anatītoti → anatīto ti (bjt) | ahampi → ahaṁpi (th) | kiṁ → kim (pts) | ahampi byādhidhammo byādhiṁ anatītoti → aham pi vyādhi-dhammo vyādhiṁ anatīto ti (pts)
‘But my dear charioteer, am I liable to fall sick? Am I not exempt from sickness?’

‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṁ anatītā’ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all)
‘Everyone is liable to fall sick, Your Majesty, including you. No one is exempt from sickness.’

‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
itova → ito ca (sya-all) | alaṁ dānajja → alandānajja (bjt, th) | tena hi → tenahi (th) | alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā itova → alan dān ajja uyyānaahūmiyā ito va (pts)
‘Well then, my dear charioteer, that’s enough of the park for today. Let’s return to the royal compound.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tato ca (sya-all) | tatova → tato va (pts)
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts) | antepuraṁ gato → antepura-gato (pts)
Back at the royal compound, the prince brooded, miserable and sad:
‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’ti.
dhiratthu → dhi-r-atthu (pts) | byādhi → vyādhi (pts)
‘Curse this thing called rebirth, since old age and sickness will come to anyone who’s born.’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then King Bandhumā summoned the charioteer and said,
‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?
ahosīti → ahosī ti (bjt) | uyyānabhūmiyā → uyyāna-bhūmiyā (pts)
‘My dear charioteer, I hope the prince enjoyed himself at the park? I hope he was happy there?’

‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
uyyānabhūmiyā → uyyāna-bhūmiyā (pts)
‘No, Your Majesty, the prince didn’t enjoy himself at the park.’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | niyyantoti → niyyanto ti (bjt, pts) | kiṁ → kim (pts)
‘But what did he see on the way to the park?’
‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ.
palipannaṁ → paḷipannaṁ (bj) | saṁvesiyamānaṁ → saṁvesīyamānaṁ (bj) | semānaṁ → sayamānaṁ (sya-all) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhūmiṁ (pts) | bāḷhagilānaṁ → bāḷha-gilānaṁ (pts)
And the charioteer told the king about seeing the sick man and the prince’s reaction.
Disvā maṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
“ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan”ti?
ayaṁ pana → ayampanna (bj) | saropissa → siropissa (sya-all) | kiṅkato → kiṁkato (my, th, ms2005) | aññesanti → aññesan ti (ms2005, pts) | ayaṁ → ayam (pts) | kiṅkato akkhīnipissa → kiṁ kato akkhīni pi ssa (pts) | saropissa → saro pi ssa (pts)
“Eso kho, deva, byādhito nāmā”ti.
byādhito → byādhiko (sya-all) | nāmāti → nāmā ti (ms2005) | byādhito → vyādhito (pts)
“Kiṁ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā”ti?
kiṁ paneso → kimpanesa (bj) | byādhito → byādhiko (sya-all) | nāmāti → nāmā ti (bjt, ms2005) | kiṁ paneso → kim pan eso (pts) | byādhito → vyādhito (pts)
“Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā”ti.
byādhito → byādhiko (sya-all) | appeva nāma → appevanāma (th) | vuṭṭhaheyyāti → vuṭṭhaheyyā ti (ms2005) | byādhito → vyādhito (pts) | appeva → app eva (pts)
“Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṁ anatīto”ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | byādhidhammo byādhiṁ anatītoti → vyādhidhammo vyādhiṁ anatīto ti (bjt) | ahampi → ahaṁpi (th) | anatītoti → anatīto ti (ms2005) | kiṁ → kim (pts) | ahampi byādhidhammo byādhiṁ anatītoti → aham pi vyādhi-dhammo vyādhiṁ anatīto ti (pts)
“Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṁ anatītā”ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all) | byādhidhammā byādhiṁ → vyādhidhammā vyādhiṁ (bjt) | anatītāti → anatītā ti (ms2005)
“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
itova → ito ca (sya-all) | tena hi → tenahi (th) | alaṁ dānajja → alandānajja (th) | paccaniyyāhīti → paccaniyyāhī ti (ms2005) | alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā itova → alan dān ajja uyyāna-bhūmiyā ito va (pts)
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
tatova → tato ca (sya-all) | devāti → devā ti (ms2005) | tatova → tato va (pts)
So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts) | so → eso (sya-all) | kho → K eso. (pts note) | antepuraṁ gato → antepura-gato (pts)
“dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī”’ti.
byādhi → vyādhi (bjt, pts) | paññāyissatīti → paññāyissatī ti (ms2005) | dhiratthu → dhi-r-atthu (pts)

7. Kālaṅkatapurisa7. The Dead Man

Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then King Bandhumā thought,
‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.
+ → kho (bjt) | heva → h eva (pts) | vacananti → vacanan ti (pts)
‘Prince Vipassī must not renounce the throne. He must not go forth from the lay life to homelessness. And the words of the brahmin soothsayers must not come true.’
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt) | upaṭṭhāpesi → upaṭṭhapesi (bjt) | atha kho → athakho (th) | pañca kāmaguṇāni → pañcakāmaguṇāni (th) | kāmaguṇāni → kāma-guṇāni (pts)
To this end he provided the prince with even more of the five kinds of sensual stimulation,
‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
kareyya → kāreyya (sya-all, pts) | vacananti → vacanaṁ (sya-all, pts)
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
pañcahi kāmaguṇehi → pañcakāmaguṇehi (sya-all) | samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (sya-all) | kāmaguṇehi → kāma-guṇehi (pts) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgi-bhūto (pts)
with which the prince amused himself.

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ …pe…
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj) | pe → spelled out in full (bjt)
Then, after many thousand years had passed, Prince Vipassī had his charioteer drive him to the park once more.

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ.
vilātaṁ → milātaṁ (pts) | milātaṁ → Bm K vilātam, and below. (pts note) | mahājanakāyaṁ → mahājana-kāyaṁ (pts) | nānārattānañca → nānārattānañ ca (pts)
Along the way he saw a large crowd gathered making a bier out of garments of different colors.
Disvā sārathiṁ āmantesi:He addressed his charioteer, ‘kiṁ nu kho so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī’ti?
kayiratīti → kariyatīti (sya-all) | vilātaṁ → milātaṁ (pts) | kayiratīti → K kariyatīti. (pts note) | kiṁ nu → kinnu (bjt) | kayiratīti → kayiratī ti (bjt) | kiṁ → kin (pts) | mahājanakāyo → mahājana-kāyo (pts) | nānārattānañca → nānārattānañ ca (pts)
‘My dear charioteer, why is that crowd making a bier?’

‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | kālakato → Bm kālaṁ, and so always. (pts note)
‘That, Your Majesty, is for someone who’s departed.’

‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehī’ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | tena hi → tenahi (th)
‘Well then, drive the chariot up to the departed.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesi.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer, and did so.

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā sārathiṁ āmantesi:
kālaṅkataṁ → kālakataṁ (sya-all, pts) | kumāro → In the repetition Bm K insert purisaṁ, but not here. (pts note)
When the prince saw the corpse of the departed, he addressed the charioteer,
‘kiṁ panāyaṁ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’ti?
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | panāyaṁ → SS pana. (pts note) | kiṁ panāyaṁ → kimpanāyaṁ (bjt) | kālaṅkato nāmāti → kālakato nāmā ti (bjt) | kiṁ → kim (pts)
‘But why is he called departed?’

‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | dakkhanti → dakkhinti (pts) | dakkhinti → Sc dakkhissanti; K Bm dakkhanti. See i. 46; ii. 41. (pts note) | na dāni → nadāni (bjt, th) | dakkhanti → dakkhintī (bjt) | ñātisālohitā sopi → ñāti sālohitā so pi (pts) | ñātisālohiteti → ñāti-sālohite ti (pts)
‘He’s called departed because now his mother and father, his relatives and kin shall see him no more, and he shall never again see them.’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto;
kiṁ pana → kimpana (bjt) | ahampi → ahaṁpi (th) | kiṁ → kim (pts) | ahampi maraṇadhammo → aham pi maraṇa-dhammo (pts)
‘But my dear charioteer, am I liable to die? Am I not exempt from death?
mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
mampi → ti mam pi (pts) | dakkhanti → dakkhinti (pts) | ñātisālohitā → ñātisālohito (bjt) | mampi → maṁpi (th) | ñātisālohitā → ñāti-sālohitā (pts)
Will the king and queen and my other relatives and kin see me no more?
ahampi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti?
ñātisālohiteti → ñātisālohite ti (bjt) | ahampi → ahaṁpi (th) | ahampi → aham pi (pts) | ñātisālohiteti → ñāti-sālohite ti (pts)
And shall I never again see them?’

‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā;
mayañcamha → mayañcamhā (sya-all) | tvañca → tvañ ca (pts) | mayañcamha → mayañ amhā (pts) | maraṇadhammā → maraṇa-dhammā (pts)
‘Everyone is liable to die, Your Majesty, including you. No one is exempt from death.
tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
dakkhanti → dakkhinti (pts) | tampi → taṁpi (th) | tampi → tam pi (pts) | ñātisālohitā → ñāti-sālohitā (pts)
The king and queen and your other relatives and kin shall see you no more,
tvampi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti.
tvampi → tvaṁpi (th) | tvampi → tvam pi (pts) | ñātisālohiteti → ñāti-sālohite ti (pts)
and you shall never again see them.’

‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
itova → ito ca (sya-all) | tena hi → tenahi (bjt, th) | alaṁ dānajja → alandānajja (bjt, th) | paccaniyyāhīti → paccanīyyāhīti (bjt) | alaṁ dānajja → alan dān ajja (pts) | itova → ito va (pts)
‘Well then, my dear charioteer, that’s enough of the park for today. Let’s return to the royal compound.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tato ca (sya-all) | paccaniyyāsi → paccanīyyāsi (bjt) | tatova → tato va (pts)
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (pts) | antepuraṁ gato → antepura-gato (pts)
Back at the royal compound, the prince brooded, miserable and sad:
‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī’ti.
bho → ho (bjt) | dhiratthu → dhi-r-atthu (pts) | byādhi → vyādhi (pts)
‘Curse this thing called rebirth, since old age, sickness, and death will come to anyone who’s born.’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then King Bandhumā summoned the charioteer and said,
‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?
samma sārathi → sammasārathi (bjt) | ahosīti → ahosī ti (bjt) | uyyānabhūmiyā → uyyāna-bhūmiyā (pts)
‘My dear charioteer, I hope the prince enjoyed himself at the park? I hope he was happy there?’

‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
na → no (pts) | uyyānabhūmiyā → uyyāna-bhūmiyā (pts) | uyyānabhūmiyā → uyyāna bhūmiyā (pts)
‘No, Your Majesty, the prince didn’t enjoy himself at the park.’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?
kiṁ pana → kimpana (bjt) | niyyantoti → niyyanto ti (bjt, pts) | kiṁ → kim (pts)
‘But what did he see on the way to the park?’
‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ.
vilātaṁ → milātaṁ (pts) | addasā → addassā (bjt) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhūmiṁ (pts) | mahājanakāyaṁ → mahājana-kāyaṁ (pts) | nānārattānañca → nānārattānañ ca (pts)
And the charioteer told the king about seeing the dead man and the prince’s reaction.
Disvā maṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
“kiṁ nu kho so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī”ti?
vilātaṁ → milātaṁ (pts) | kiṁ nu → kinnu (bjt) | sannipatito → santanipatito (bjt) | kayiratīti → kayiratī ti (bjt, ms2005) | kiṁ → kin (pts) | mahājanakāyo → mahājana-kāyo (pts) | nānārattānañca → nānārattānañ ca (pts)
“Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā”ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | nāmāti → nāmā ti (ms2005)
“Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehī”ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | sārathi → sārathī (bjt) | tena hi → tenahi (th) | pesehīti → pesehī ti (ms2005)
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesiṁ.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | devāti → devā ti (ms2005)
Addasā kho, deva, kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā maṁ etadavoca:
kumāro → kumāro purisaṁ (sya-all) | kālaṅkataṁ → kālakataṁ (sya-all, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
“kiṁ panāyaṁ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā”ti?
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | kiṁ panāyaṁ → kimpanāyaṁ (bjt) | kālaṅkato nāmāti → kālakato nāmā ti (bjt) | nāmāti → nāmā ti (ms2005) | kiṁ → kim (pts)
“Eso kho, deva, kālaṅkato nāma.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)
Na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti.
dakkhanti → dakkhinti (pts) | na dāni → nadāni (bjt, th) | ñātisālohiteti → ñātisālohite ti (ms2005) | ñātisālohitā sopi → ñāti-sālohitā so pi (pts) | ñātisālohiteti → ñāti-sālohite ti (pts)
“Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto;
kiṁ pana → kimpana (bjt) | ahampi → ahaṁpi (th) | kiṁ → kim (pts) | ahampi maraṇadhammo → aham pi maraṇa-dhammo (pts)
mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
dakkhanti → dakkhinti (pts) | ñātisālohitā ahampi → ñatisālohitā aham pi (pts) | dakkhinti → K Bm dakkhaṇti, and below. (pts note) | mampi → maṁpi (th) | mampi → mam pi (pts) | ñātisālohitā → ñati-sālohitā (pts)
ahampi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti?
ñātisālohiteti → ñātisālohite ti (bjt, ms2005) | ahampi → ahaṁpi (th) | ahampi → aham pi (pts) | ñātisālohiteti → ñāti-sālohite ti (pts)
“Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā;
mayañcamha → mayañcamhā (sya-all) | tvañca → tvañ ca (pts) | mayañcamha → mayañ amhā (pts) | maraṇadhammā → maraṇa-dhammā (pts)
tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvampi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti.
dakkhanti → dakkhinti (pts) | tampi → taṁpi (th) | tvampi → tvaṁpi (th) | ñātisālohiteti → ñātisālohite ti (ms2005) | tampi → tam pi (pts) | ñātisālohitā tvampi → ñāti-sālohitā tvam pi (pts) | ñātisālohiteti → ñāti-sālohite ti (pts)
“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
itova → ito ca (sya-all) | alaṁ dānajja → alandānajja (bjt, th) | tena hi → tenahi (th) | paccaniyyāhīti → paccaniyyāhī ti (ms2005) | alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā itova → alan dān ajja uyyāna-bhūmiyā ito va (pts)
“Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
tatova → tato ca (sya-all) | devāti → devā ti (ms2005) | tatova → tato va (pts)
So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (pts)
“dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī”’ti.
paññāyissatīti → paññāyissatī ti (ms2005) | dhiratthu → dhi-r-atthu (pts) | byādhi → vyādhi (pts)

8. Pabbajita8. The Renunciate

Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
kho → dho (pts) | atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then King Bandhumā thought,
‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.
mā heva → māheva (bjt) | mā heva → māheva kho (bjt) | + → kho (th) | heva → h eva (pts) | vacananti → vacanan ti (pts)
‘Prince Vipassī must not renounce the throne. He must not go forth from the lay life to homelessness. And the words of the brahmin soothsayers must not come true.’
Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:
bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt) | upaṭṭhāpesi → upaṭṭhapesi (bjt) | atha kho → athakho (th) | pañca kāmaguṇāni → pañcakāmaguṇāni (th) | kāmaguṇāni → kāma-guṇāni (pts)
To this end he provided the prince with even more of the five kinds of sensual stimulation,
‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
kareyya → kāreyya (sya-all, pts) | vacananti → vacanaṁ (sya-all, pts)
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (sya-all) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgibhūto parivāreti (pts) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgi-bhūto parivāreti (pts)
with which the prince amused himself.

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi:
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ → bahunnaṁ vassa-satānaṁ bahunnaṁ (pts)
Then, after many thousand years had passed, Prince Vipassī had his charioteer drive him to the park once more.
‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā’ti.
subhūmidassanāyāti → subhūmiṁ dassanāyāti (bj, sya-all); bhūmiṁ dassanāyāti (pts) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhūmiṁ (pts)
‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi:
yojetvā → yojāpetvā (pts)
‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni,
te → (sya-all)
yassadāni kālaṁ maññasī’ti.
yassadāni → yassa dāni (my, pts)
Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
bhaddaṁ bhaddaṁ → bhadraṁ (sya-all) | atha → athā (pts) | bhaddaṁ → (pts) | bhaddaṁ → Bm bhaddaṁ bhaddaṁ; K bhadraṁ. See pp. 21, 41. (pts note) | atha kho → athakho (th) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhūmiṁ (pts)

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ bhaṇḍuṁ pabbajitaṁ kāsāyavasanaṁ.
kāsāyavasanaṁ → kāsāvavasanaṁ (bj)
Along the way he saw a man, a renunciate with shaven head, wearing an ocher robe.
Disvā sārathiṁ āmantesi:He addressed his charioteer, ‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
kiṅkato → kiṁkato (my, th, ms2005) | ayaṁ pana → ayampana (bjt) | ayaṁ → ayam (pts) | kiṅkato → kiṁ kato (pts)
‘My dear charioteer, what has that man done?
Sīsampissa na yathā aññesaṁ, vatthānipissa na yathā aññesan’ti?
sīsampissa → sīsaṁpissa (my, th) | vatthānipissa → vatthāni pissa (bjt) | sīsampissa → sīsam pi ssa (pts) | vatthānipissa → vatthāni pi ssa (pts) | aññesanti → aññesan ti (pts)
For his head and his clothes are unlike those of other men.’

‘Eso kho, deva, pabbajito nāmā’ti.‘That, Your Majesty, is called a renunciate.’

‘Kiṁ paneso, samma sārathi, pabbajito nāmā’ti?
kiṁ paneso → kimpaneso (bjt) | nāmāti → nāmā ti (bjt) | kiṁ paneso → kim pan eso (pts)
‘But why is he called a renunciate?’

‘Eso kho, deva, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
samacariyā → sammacariyā (mr) | kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all, km) | samacariyā → sammacariyā (cck: ka.) | kusalakiriyā → kusalacariyā (cck: syā.) | kusalacariyā → kusalakiriyā (sya-all: sī.) | sama-cariyā → Bm samma- and below. (pts note) | kusala-kiriyā → K cariyā, with kiriyā as the Ceylon reading in note. (pts note) | puññakiriyā → puñña-kiriyā (pts) | bhūtānukampāti → bhūtānukampā ti (pts)
‘He is called a renunciate because he celebrates principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures.’

‘Sādhu kho so, samma sārathi, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā.
sādhu → sādhu samma sārathi (bj); sādhu hi samma sārathi (pts) | kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all) | puññakiriyā → puññākiriyā (pts) | hi → Bm K omit. (pts note) | bhūtānukampā → Bm adds ti. (pts note) | dhammacariyā → hi samma sārathi dhamma-cariyā (pts) | samacariyā → sama-cariyā (pts) | kusalakiriyā → kusala-kiriyā (pts) | puññakiriyā → puññā-kiriyā (pts)
‘Then I celebrate the one called a renunciate, who celebrates principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures!
Tena hi, samma sārathi, yena so pabbajito tena rathaṁ pesehī’ti.
rathaṁ pesehīti → ratham pesehiti (pts) | tena hi → tenahi (th)
Well then, drive the chariot up to that renunciate.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṁ pesesi.‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer, and did so.

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro taṁ pabbajitaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then Prince Vipassī said to that renunciate,
‘tvaṁ pana, samma, kiṅkato,
kiṅkato → kiṁkato (my, th, ms2005) | tvaṁ pana → tvampana (bjt) | kiṅkato → kiṁ kato (pts)
‘My dear, what have you done?
sīsampi te na yathā aññesaṁ, vatthānipi te na yathā aññesan’ti?
sīsampi → sīsaṁpi (th) | sīsampi → sīsam pi (pts) | vatthānipi → vatthāni pi (pts) | aññesanti → aññesan ti (pts)
For your head and your clothes are unlike those of other men.’

‘Ahaṁ kho, deva, pabbajito nāmā’ti.‘Your Majesty, I am what is called a renunciate.’

‘Kiṁ pana tvaṁ, samma, pabbajito nāmā’ti?
nāmāti → nāmā ti (bjt)
‘But why are you called a renunciate?’

‘Ahaṁ kho, deva, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all) | bhūtānukampāti → bhūtānukampā ti (bjt, pts) | samacariyā → sama-cariyā (pts) | kusalakiriyā → kusala-kiriyā (pts) | puññakiriyā → puñña-kiriyā (pts)
‘I am called a renunciate because I celebrate principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures.’

‘Sādhu kho tvaṁ, samma, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all) | sādhu → sādhu hi samma (pts) | dhammacariyā → hi samma dhamma-cariyā (pts) | samacariyā → sama-cariyā (pts) | puññakiriyā → puñña-kiriyā (pts) | bhūtānukampāti → bhūtānukampā ti (pts)
‘Then I celebrate the one called a renunciate, who celebrates principled and fair conduct, skillful actions, good deeds, harmlessness, and sympathy for living creatures!’

9. Bodhisattapabbajjā9. The Going Forth

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)
Then the prince addressed the charioteer,
‘tena hi, samma sārathi, rathaṁ ādāya itova antepuraṁ paccaniyyāhi.
paccaniyyāhi → paccāniyyāhi (sya-all) | va → Sct ca; Bm K va; Sd omits. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | itova → ito va (th, pts)
‘Well then, my dear charioteer, take the chariot and return to the royal compound.
Ahaṁ pana idheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmī’ti.
anagāriyaṁ → Bm anāg-, and below. (pts note) | idheva kesamassuṁ → idh eva kesa-massuṁ (pts)
I shall shave off my hair and beard right here, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṁ ādāya tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tato ca (sya-all) | paccaniyyāsi → paccāniyyāsi (sya-all) | bhikkhave → (pts) | va → So SS; Bm va; K ca. (pts note) | evaṁ → evam (pts) | tatova → tato va (pts)
‘Yes, Your Majesty,’ replied the charioteer and did so.

Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
pana → pana bhikkhave (bj) | tattheva kesamassuṁ → tatth eva kesa-massuṁ (pts)
Then Prince Vipassī shaved off his hair and beard, dressed in ocher robes, and went forth from the lay life to homelessness.

10. Mahājanakāyaanupabbajjā10. A Great Crowd Goes Forth

Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni:
caturāsītipāṇasahassāni → caturāsīti pāṇasahassāni (my) | mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni → mahā-jana-kāyo caturāsīti-pāṇa-sahassāni (pts)
A large crowd of 84,000 people in the capital of Bandhumatī heard
‘vipassī kira kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito’ti.
kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)
that Vipassī had gone forth.
Sutvāna tesaṁ etadahosi:
tesaṁ → nesaṁ (sya-all) | etadahosi → etad ahosi (pts)
It occurred to them,
‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha vipassī kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
orakā → orikā (sya-all, pts1ed) | orakā → orikā (pts) | orakā → orikā (bj: PTS) | orakā → orikā (cck: sī. syā.) | hi → Sct ha; Sd hā; Bm K hi. See p. 42 and Vin. i. 19. (pts note) | orikā → K orikā. SS here oraka; 3.14 orikā. (pts note) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
‘This must be no ordinary teaching and training, no ordinary going forth in which Prince Vipassī has gone forth.
Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, kimaṅgaṁ pana mayan’ti.
pana mayan’ti → pana na mayanti (sya-all, km, pts1ed) | kimaṅgaṁ → kimaṅga (bj, pts1ed) | kimaṅgaṁ pana → kimaṅgapana (bj) | vipassīpi → vipassī hi (sya-all) | pana → pana na (sya-all) | kimaṅgaṁ → kim aṅga (pts) | mayanti → na mayan ti (pts) | vipassī’pi → vipassi hi (bj: machasaṁ) | kimaṅgaṁ → kimaṅga (cck: sī.) | na → Sct kim pana; Sd kimaṅgaṁ pana; St kimaṅga pana na; Bm kim aṅgaṁ pana; K kimaṅga pana na. So also in 3. 14. (pts note) | vipassīpi → vipassī pi (pts) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
If even the prince goes forth, why don’t we do the same?’

Atha kho, so bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vipassiṁ bodhisattaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitaṁ anupabbajiṁsu.
mahājanakāyo → mahājanakāyā (sya-all, km) | atha kho so → athakho (sya-all) | mahājanakāyo → mahājanakāyo (cck: syā.) | so → K omits. (pts note) | mahā-janakāyo → K -kāyā. (pts note) | caturāsītipāṇasahassāni → caturāsīti pāṇasahassāni (my) | mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni kesamassuṁ → mahā-janakāyo caturāsīti-pāṇa-sahassāni kesa-massuṁ (pts)
Then that great crowd of 84,000 people shaved off their hair and beard, dressed in ocher robes, and followed the one intent on awakening, Vipassī, by going forth from the lay life to homelessness.
Tāya sudaṁ, bhikkhave, parisāya parivuto vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṁ carati.
gāmanigamajanapadarājadhānīsu → gāmanigamarājadhānīsu (pts) | gāmanigamajanapadarājadhānīsu → gāma-nigama-rājadhānīsu (pts)
Escorted by that assembly, Vipassī wandered on tour among the villages, towns, and capital cities.

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
atha kho → athakho (th) | bodhisattassa → bodhisatassa (pts)
Then as he was in private retreat this thought came to his mind,
‘na kho metaṁ patirūpaṁ yohaṁ ākiṇṇo viharāmi, yannūnāhaṁ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyyan’ti.
na kho metaṁ → na kho panetaṁ (sya-all, km); na kho me taṁ (pts1ed) | metaṁ patirūpaṁ → panetaṁ paṭirūpaṁ (sya-all) | gaṇamhā → gaṇasmā (pts) | metaṁ → na kho panetaṁ (cck: syā.) | taṁ → Bm K kho pan etaṁ. (pts note) | gaṇasmā → Bm K gaṇamhā, twice. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | metaṁ patirūpaṁ yohaṁ → me taṁ paṭirūpaṁ yo haṁ (pts) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | vihareyyanti → vihareyyan ti (pts)
‘It’s not appropriate for me to live in a crowd. Why don’t I live alone, withdrawn from the group?’
Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsītipabbajitasahassāni agamaṁsu, aññena maggena vipassī bodhisatto.
maggena → (bj, sya-all, pts) | gaṇamhā → gaṇasmā (pts) | aññena → Bm adds maggena. (pts note) | caturāsītipabbajitasahassāni → caturāsīti pabbajitasahassāni (my) | atha kho → athakho (th) | aññeneva → aññen eva (pts) | caturāsītipabbajitasahassāni → caturāsīti pabbajita sahassāni (pts)
After some time he withdrew from the group to live alone. The 84,000 went one way, but Vipassī went another.

11. Bodhisattaabhinivesa11. Vipassī’s Reflections

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
vāsūpagatassa → vāsupagatassa (pts) | vāsupagatassa → K vāsūp-. (pts note) | atha kho → athakho (th)
Then as Vipassī, the one intent on awakening, was in private retreat in his dwelling, this thought came to his mind,
‘kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno, jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṁ nappajānāti jarāmaraṇassa,
jīyati ca mīyati ca → jiyyati ca miyyati ca (mr) | upapajjati → uppajjati (pts) | ca → jiyyati ca miyyati ca (cck: ka.) | vatāyaṁ → vatāyam (pts) | panimassa → pan imassa (pts) | jarāmaraṇassa → jarā-maraṇassa (pts)
‘Alas, this world has fallen into trouble. It’s born, grows old, dies, passes away, and is reborn, yet it doesn’t understand how to escape from this suffering, from old age and death.
kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṁ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti?
kudāssu → kudassu (bj, sya-all) | kudāssu → So St; Sc kadussu; Sd kudussu; Bm K kudassu. (pts note) | jarāmaraṇassāti → jarāmaraṇassā ti (bjt)
Oh, when will an escape be found from this suffering, from old age and death?’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, kiṁpaccayā jarāmaraṇan’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | jarāmaraṇaṁ → jarā-maraṇaṁ (pts) | kiṁpaccayā jarāmaraṇanti → kim-paccayā jarā-maraṇan ti (pts)
‘When what exists is there old age and death? What is a requirement for old age and death?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
ahu → SS vary between ahu and āhu. (pts note) | yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇan’ti.
jarāmaraṇaṁ → jarā-maraṇaṁ (pts) | jarāmaraṇanti → jarā-maraṇan ti (pts)
‘When rebirth exists there’s old age and death. Rebirth is a requirement for old age and death.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati jāti hoti, kiṁpaccayā jātī’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā → kim-paccayā (pts)
‘When what exists is there rebirth? What is a requirement for rebirth?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th, pts) | atha kho → athakho (th)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī’ti.
bhavapaccayā → bhava-paccayā (pts)
‘When continued existence exists there’s rebirth. Continued existence is a requirement for rebirth.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati bhavo hoti, kiṁpaccayā bhavo’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā bhavoti → kim-paccayā bhavo ti (pts)
‘When what exists is there continued existence? What is a requirement for continued existence?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo’ti.
upādānapaccayā bhavoti → upādāna-paccayā bhavo ti (pts)
‘When grasping exists there’s continued existence. Grasping is a requirement for continued existence.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati upādānaṁ hoti, kiṁpaccayā upādānan’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā upādānanti → kim-paccayā upādānan ti (pts)
‘When what exists is there grasping? What is a requirement for grasping?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘taṇhāya kho sati upādānaṁ hoti, taṇhāpaccayā upādānan’ti.
taṇhāpaccayā upādānanti → taṇhā-paccayā upādānan ti (pts)
‘When craving exists there’s grasping. Craving is a requirement for grasping.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati taṇhā hoti, kiṁpaccayā taṇhā’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā taṇhāti → kim-paccayā taṇhā ti (pts)
‘When what exists is there craving? What is a requirement for craving?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā’ti.
vedanāpaccayā taṇhāti → vedanā-paccayā taṇhā ti (pts)
‘When feeling exists there’s craving. Feeling is a requirement for craving.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati vedanā hoti, kiṁpaccayā vedanā’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā vedanāti → kim-paccayā vedanā ti (pts)
‘When what exists is there feeling? What is a requirement for feeling?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā’ti.
phassapaccayā vedanāti → phassa-paccayā vedanā ti (pts)
‘When contact exists there’s feeling. Contact is a requirement for feeling.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati phasso hoti, kiṁpaccayā phasso’ti?
kiṁpaccayā phassoti → kimpaccatā phasso ti (pts) | kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā phassoti → kim-paccatā phasso ti (pts)
‘When what exists is there contact? What is a requirement for contact?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso’ti.
saḷāyatanapaccayā phassoti → saḷāyatana-paccayā phasso ti (pts)
‘When the six sense fields exist there’s contact. The six sense fields are requirements for contact.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati saḷāyatanaṁ hoti, kiṁpaccayā saḷāyatanan’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā saḷāyatananti → kim-paccayā saḷāyatanan ti (pts)
‘When what exists are there the six sense fields? What is a requirement for the six sense fields?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
paññāya → paññaya (pts) | yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṁ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatanan’ti.
nāmarūpe → nāmerūpe (pts) | nāmarūpe → nāme-rūpe (pts) | nāmarūpapaccayā saḷāyatananti → nāmarūpa paccayā saḷāyatanan ti (pts)
‘When name and form exist there are the six sense fields. Name and form are requirements for the six sense fields.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati nāmarūpaṁ hoti, kiṁpaccayā nāmarūpan’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | nāmarūpaṁ → nāma-rūpaṁ (pts) | kiṁpaccayā nāmarūpanti → kim-paccayā nāma-rūpan ti (pts)
‘When what exists are there name and form? What is a requirement for name and form?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘viññāṇe kho sati nāmarūpaṁ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpan’ti.
nāmarūpaṁ → nāma-rūpaṁ (pts) | nāmarūpanti → nāma-rūpan ti (pts)
‘When consciousness exists there are name and form. Consciousness is a requirement for name and form.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho sati viññāṇaṁ hoti, kiṁpaccayā viññāṇan’ti?
kiṁpaccayā → kimpaccayā (bjt) | kiṁpaccayā viññāṇanti → kim-paccayā viññāṇan ti (pts)
‘When what exists is there consciousness? What is a requirement for consciousness?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṁ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇan’ti.
kho → SS omit. (pts note) | nāmarūpe → nāma-rūpe (pts) | nāmarūpapaccayā viññāṇanti → nāmarūpa-paccayā viññāṇan ti (pts)
‘When name and form exist there’s consciousness. Name and form are requirements for consciousness.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘paccudāvattati kho idaṁ viññāṇaṁ nāmarūpamhā, nāparaṁ gacchati.‘This consciousness turns back from name and form, and doesn’t go beyond that.’ Ettāvatā jāyetha vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṁ
jiyyetha → jīyetha (bj, sya-all, pts) | miyyetha → mīyetha (sya-all, pts) | upapajjetha → uppajjetha (pts) | jīyetha → Bm jiyyetha. (pts note) | mīyetha → Bm miyyetha. (pts note) | cavetha → K cayetha. (pts note) | uppajjetha → Bm K upapaj-. (pts note) | yadidaṁ → SS yadisaṁ, but yadidaṁ in 21. (pts note)
This is the extent to which one may be reborn, grow old, die, pass away, or reappear. That is:
nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti.
nāmarūpapaccayā → nāmarūpa-paccayā (pts) | viññāṇapaccayā → viññāṇa-paccayā (pts) | saḷāyatanapaccayā → saḷāyatana-paccayā (pts) | phassapaccayā → phassa-paccayā (pts) | vedanāpaccayā → vedanā-paccayā (pts) | taṇhāpaccayā → taṇhā-paccayā (pts) | upādānapaccayā → upādāna-paccayā (pts) | bhavapaccayā → bhava-paccayā (pts) | jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā → jāti-paccayā jarā-maraṇaṁ soka-parideva-dukkha-domanass-upāyāsā (pts)
Name and form are requirements for consciousness. Consciousness is a requirement for name and form. Name and form are requirements for the six sense fields. The six sense fields are requirements for contact. Contact is a requirement for feeling. Feeling is a requirement for craving. Craving is a requirement for grasping. Grasping is a requirement for continued existence. Continued existence is a requirement for rebirth. Rebirth is a requirement for old age and death, sorrow, lamentation, pain, sadness, and distress to come to be.
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’.
hoti → hotīti (bj) | evametassa → evam etassa (pts) | dukkhakkhandhassa → dukkha-kkhandhassa (pts)
That is how this entire mass of suffering originates.’

‘Samudayo samudayo’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
ñāṇaṁ → nāṇaṁ (pts) | samudayoti → samudayo ti (pts)
‘Origination, origination.’ Such was the vision, knowledge, wisdom, realization, and light that arose in Vipassī, the one intent on awakening, regarding teachings not learned before from another.

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’ti?
jarāmaraṇaṁ → jarā-maraṇaṁ (pts) | jarāmaraṇanirodhoti → jarā-maraṇa-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no old age and death? When what ceases do old age and death cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘jātiyā kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’ti.
jātiyā → jāriyā (pts) | jarāmaraṇaṁ → jarā-maraṇaṁ (pts) | jātinirodhā jarāmaraṇanirodhoti → jāti-nirodhā jarā-maraṇa-nirodho ti (pts)
‘When rebirth doesn’t exist there’s no old age and death. When rebirth ceases, old age and death cease.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati jāti na hoti, kissa nirodhā jātinirodho’ti?
Kimhi → SS here only kismiṁ. (pts note) | jātinirodhoti → jāti-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no rebirth? When what ceases does rebirth cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho’ti.
bhavanirodhā jātinirodhoti → bhavenirodhā jātinirodho ti (pts) | bhavanirodhā jātinirodhoti → bhave-nirodhā jāti-nirodho ti (pts)
‘When continued existence doesn’t exist there’s no rebirth. When continued existence ceases, rebirth ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati bhavo na hoti, kissa nirodhā bhavanirodho’ti?
bhavanirodhoti → bhava-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no continued existence? When what ceases does continued existence cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho’ti.
bhavanirodhoti → bhava-nirodho ti (pts)
‘When grasping doesn’t exist there’s no continued existence. When grasping ceases, continued existence ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati upādānaṁ na hoti, kissa nirodhā upādānanirodho’ti?
upādānanirodhoti → upādāna-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no grasping? When what ceases does grasping cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘taṇhāya kho asati upādānaṁ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho’ti.
upādānanirodhoti → upādāna-nirodho ti (pts)
‘When craving doesn’t exist there’s no grasping. When craving ceases, grasping ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati taṇhā na hoti, kissa nirodhā taṇhānirodho’ti?
taṇhānirodhoti → taṇhā-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no craving? When what ceases does craving cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘vedanāya kho asati taṇhā na hoti, vedanānirodhā taṇhānirodho’ti.
vedanānirodhā taṇhānirodhoti → vedanā nirodhā taṇhā-nirodho ti (pts)
‘When feeling doesn’t exist there’s no craving. When feeling ceases, craving ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati vedanā na hoti, kissa nirodhā vedanānirodho’ti?
vedanānirodhoti → vedanā-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no feeling? When what ceases does feeling cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘phasse kho asati vedanā na hoti, phassanirodhā vedanānirodho’ti.
phassanirodhā vedanānirodhoti → phassa-nirodhā vedanā-nirodho ti (pts)
‘When contact doesn’t exist there’s no feeling. When contact ceases, feeling ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati phasso na hoti, kissa nirodhā phassanirodho’ti?
phassanirodhoti → phassa-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no contact? When what ceases does contact cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘saḷāyatane kho asati phasso na hoti, saḷāyatananirodhā phassanirodho’ti.
phassanirodhoti → phassa-nirodho ti (pts)
‘When the six sense fields don’t exist there’s no contact. When the six sense fields cease, contact ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati saḷāyatanaṁ na hoti, kissa nirodhā saḷāyatananirodho’ti?
saḷāyatananirodhoti → saḷāyatananirodho ti (bjt) | saḷāyatananirodhoti → saḷāyatana-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist are there no six sense fields? When what ceases do the six sense fields cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṁ na hoti, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’ti.
nāmarūpe → nāma-rūpe (pts) | nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodhoti → nāma-rūpa-nirodhā saḷāyatana-nirodho ti (pts)
‘When name and form don’t exist there are no six sense fields. When name and form cease, the six sense fields cease.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati nāmarūpaṁ na hoti, kissa nirodhā nāmarūpanirodho’ti?
nāmarūpanirodhoti → nāmarūpanirodho ti (bjt) | nāmarūpaṁ → nāma-rūpaṁ (pts) | nāmarūpanirodhoti → nāma-rūpa-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist are there no name and form? When what ceases do name and form cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
bodhisattassa yoniso manasikārā → bodhisattissa yonisomanasikārā (pts) | atha kho → athakho (th) | bodhisattassa yoniso manasikārā → bodhisattissa yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘viññāṇe kho asati nāmarūpaṁ na hoti, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’ti.
nāmarūpaṁ → nāma-rūpaṁ (pts) | viññāṇanirodhā nāmarūpanirodhoti → viññāṇa-nirodhā nāma-rūpa-nirodho ti (pts)
‘When consciousness doesn’t exist there are no name and form. When consciousness ceases, name and form cease.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘kimhi nu kho asati viññāṇaṁ na hoti, kissa nirodhā viññāṇanirodho’ti?
viññāṇanirodhoti → viññāṇanirodho ti (bjt) | viññāṇanirodhoti → viññāṇa-nirodho ti (pts)
‘When what doesn’t exist is there no consciousness? When what ceases does consciousness cease?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
yoniso manasikārā → yonisomanasikārā (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | yoniso manasikārā → yoniso-manasikārā (pts)
Then, through rational application of mind, Vipassī penetrated with wisdom,
‘nāmarūpe kho asati viññāṇaṁ na hoti, nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho’ti.
nāmarūpanirodhā viññāṇanirodhoti → nāmarūpa-nirodhā viññāṇa-nirodho ti (pts)
‘When name and form don’t exist there’s no consciousness. When name and form cease, consciousness ceases.’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Vipassī thought,
‘adhigato kho myāyaṁ maggo sambodhāya yadidaṁ—
sambodhāya → bodhāya (sya-all) | maggo sambodhāya → vipassanāmaggo bodhāya (pts) | myāyaṁ → me ayaṁ vipassanā maggo (bj: PTS) | sambodhāya → bodhāya (bj: syā) | myāyaṁ → So Sum, and K here. SS me ayaṁ, and so K, SS at p. 36. (pts note) | bodhāya → Sc bodhā; Sd Bm sambodhāya; St K badhāya. (pts note) | maggo sambodhāya → vipassanā-maggo bodhāya (pts)
‘I have discovered the path to awakening. That is:
nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti.
nāmarūpanirodhā → nāmarūpanirodhāya (bj) | jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā → jarāmaraṇaṁsokaparidevadukkhadomanassupāyāsā (bjt) | nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho saḷāyatananirodhā phassanirodho phassanirodhā vedanānirodho vedanānirodhā → nāmarūpa-nirodhā viññāṇa-nirodho viññāṇa-nirodhā nāmarūpa-nirodho nāmarūpa-nirodhā saḷāyatana-nirodho saḷāyatana-nirodhā phassa-nirodho phassa-nirodhā vedanā-nirodho vedanā-nirodhā (pts) | taṇhānirodhā upādānanirodho upādānanirodhā bhavanirodho bhavanirodhā jātinirodho jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā → taṇhā-nirodhā upādāna-nirodho upādāna-nirodhā bhava-nirodho bhava-nirodhā jāti-nirodho jāti-nirodhā jarā-maraṇaṁ soka-parideva-dukkha-domanass-upāyāsā (pts)
When name and form cease, consciousness ceases. When consciousness ceases, name and form cease. When name and form cease, the six sense fields cease. When the six sense fields cease, contact ceases. When contact ceases, feeling ceases. When feeling ceases, craving ceases. When craving ceases, grasping ceases. When grasping ceases, continued existence ceases. When continued existence ceases, rebirth ceases. When rebirth ceases, old age and death, sorrow, lamentation, pain, sadness, and distress cease.
Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’.
hoti → hotiti (bj) | evametassa → evam etassa (pts) | dukkhakkhandhassa → dukkha-kkhandhassa (pts)
That is how this entire mass of suffering ceases.’

‘Nirodho nirodho’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
nirodhoti → nirodho ti (pts)
‘Cessation, cessation.’ Such was the vision, knowledge, wisdom, realization, and light that arose in Vipassī, the one intent on awakening, regarding teachings not learned before from another.

Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi:
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasūpādānakkhandhesu (bj) | udayabbayānupassī → udayavyayānupassī (pts) | pañcas → K pañcasu and below. (pts note) | udaya-vyayānupassī → Bm K udayabbayānup-. (pts note) | atha kho → athakho (th) | pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī → pañcas upādāna-kkhandhesu udaya-vyayānupassī (pts)
After some time he meditated observing rise and fall in the five grasping aggregates.
‘iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts) | atthagamo → Bm K atthaṅgamo throughout. (pts note)
‘Such is form, such is the origin of form, such is the disappearance of form.
iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts)
Such is feeling, such is the origin of feeling, such is the disappearance of feeling.
iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts)
Such is perception, such is the origin of perception, such is the disappearance of perception.
iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṁ samudayo, iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts) | saṅkhārā → saṁkhārā (pts) | saṅkhārānaṁ → saṁkhārānaṁ (pts) | saṅkhārānaṁ atthaṅgamo → saṁkhārānaṁ atthagamo (pts)
Such are choices, such is the origin of choices, such is the disappearance of choices.
iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti,
atthaṅgamoti → atthagamo ti (pts)
Such is consciousness, such is the origin of consciousness, such is the disappearance of consciousness.’
tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccīti.
pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino → pañcas upādāna kkhandhesu udayavyayānupassino (pts) | vimucci → Bm K vimuccīti. (pts note) | na cirasseva → nacirasseva (th) | pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino → pañcas upādāna kkhandhesu udaya-vyayānupassino (pts) | cirasseva → cirass eva (pts) | vimuccīti → vimucci dutiyaka (pts)
Meditating like this his mind was soon freed from defilements by not grasping.

Dutiyabhāṇavāro.
dutiyabhāṇavāro → dutiyaṁ bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ (bjt) | dutiyabhāṇavāro → dutiyabhāṇavāraṁ (th) | dutiyabhāṇavāro → bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ (pts)
The second recitation section.

12. Brahmayācanakathā12. The Appeal of the Divinity

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | sammāsambuddhassa etadahosi → sammā-sambuddhassa etad ahosi (pts)
Then it occurred to the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha,
‘yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan’ti.
ti → Sc repeats this whole sentence. 8 Comp. Vin. i. p. 4, Mahāvagga, i. 5. 2. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | deseyyanti → deseyyan ti (pts)
‘Why don’t I teach the Dhamma?’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | sammāsambuddhassa etadahosi → sammā-sambuddhassa etad ahosi (pts)
Then he thought,
‘adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
myāyaṁ → me ayaṁ (sya-all, pts) | ayaṁ → -1 Bm myāyaṁ. (pts note) | paṇḍitavedanīyo → paṇḍita-vedanīyo (pts)
‘This principle I have discovered is deep, hard to see, hard to understand, peaceful, sublime, beyond the scope of logic, subtle, comprehensible to the astute.
Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
ālayarāmā → ālayārāmā (bj) | ālaya-sammuditā → SS samuditā. (pts note) | ālayaratā ālayasammuditā → ālaya-ratā ālaya-sammuditā (pts)
But people like clinging, they love it and enjoy it.
Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.
ālayarāmāya → ālayārāmāya (bjt) | idappaccayatāpaṭiccasamuppādo → idappaccayatā paṭiccasamuppādo (th) | ālayarāmāya → ālaya-rāmāya (pts) | ālayaratāya ālayasammuditāya → ālaya-ratāya ālaya-sammuditāya (pts) | idappaccayatāpaṭiccasamuppādo → ida-paccayatā paṭiccasamuppādo (pts)
It’s hard for them to see this topic; that is, specific conditionality, dependent origination.
Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → sabbupadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo (sya-all) | taṇhākkhayo → taṇhakkhayo (pts) | duddasaṁ → Old. sududdasaṁ. (pts note) | idampi → idam pi (pts) | sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → sabba-saṁkhāra-samatho sabbūpadhi-paṭinissaggo taṇhakkhayo (pts)
It’s also hard for them to see this topic; that is, the stilling of all activities, the letting go of all attachments, the ending of craving, fading away, cessation, extinguishment.
Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti.
ahañceva → ahañce va (bjt) | ahañceva → ahañ eva (pts) | mamassa → mam assa (pts) | mamassa vihesāti → mam assa vihesā ti (pts)
And if I were to teach this principle, others might not understand me, which would be wearying and troublesome for me.’

Apissu, bhikkhave, vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
apissu → apissudaṁ (bj, sya-all) | apissudaṁ → apissu (bj: PTS, machasaṁ) | apissudaṁ → a. apissu (sya-all: sī.) | ssu → Bm apissudaṁ here and in 4; so K in text, but apissu in note. (pts note) | gāthā → So SS K and Sum. Old. gāthāyo, so Bm (here and in 4). (pts note) | apissu → api ssu (pts) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts) | assutapubbā → assuta-pubbā (pts)
And then these verses, which were neither supernaturally inspired, nor learned before in the past, occurred to him:

‘Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ;
halaṁ dāni → halaṁdāni (bjt) | halaṁ dāni → halandāni (th) | halaṁ → halan (pts)
‘I’ve struggled hard to realize this, there’s no need to reveal it now!
Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho.
rāgadosaparetehi → rāga-dosa-paretehi (pts) susambudho → susambuddho (th, pts)
Those mired in greed and hate can’t really understand this teaching.

Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;
Paṭisota-gāmiṁ → So SS Bm K and Sum. Old. -gāmi. (pts note)
It goes against the stream, subtle, deep, obscure, and very fine.
Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti.
dakkhinti → Bm K dakkhanti. (pts note) | rāgarattā → rāga-rattā (pts) | dakkhanti → dakkhinti tamokkhandhena (pts) tamokhandhena āvuṭāti → tamokkhandhena āvutāti (bj, sya-all) | āvaṭā → So SS and Sum. Old. āvuṭā; so Bm; K āvutā, and so in 4. (pts note) | tamokhandhena āvuṭāti → āvaṭā ti (pts)
Those besotted by greed cannot see, for they’re cloaked in a mass of darkness.’

Itiha, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāya.
paṭisañcikkhato → Sc paṭissaṁ-. (pts note) | appossukkatāya → Bm apposukko, and onwards. (pts note) | nami → So Bm K Sum. and Mil. 232. SS and Old. namati. (pts note) | paṭisañcikkhato → paṭisaṁcikkhato (bjt) | itiha → iti ha (pts) | dhammadesanāya → dhamma-desanāya (pts)
So, as the Buddha Vipassī reflected like this, his mind inclined to remaining passive, not to teaching the Dhamma.

Atha kho, bhikkhave, aññatarassa mahābrahmuno vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi:
aññāya → SS Bm K here and in 7 parivitakkamaññāya. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahābrahmuno → mahā-brahmuno (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | cetoparivitakkamaññāya etadahosi → ceto-parivitakkam aññāya etad ahosi (pts)
Then, knowing the Buddha Vipassī’s train of thought, it occurred to a certain Great Divinity,
‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṁ namati, no dhammadesanāyā’ti.
namati → nami (sya-all, km, mr); namissati (?) | namati → nami (cck: syā. ka.); namissati (cck: ?) | namati → Bm K nami. (pts note) | dhammadesanāyāti → dhamma-desanāyāti (pts)
‘Oh lord! The world will be lost, the world will perish! For the mind of the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, inclines to remaining passive, not to teaching the Dhamma.’
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi.
samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (bjt, th, pts) | samiñjeyya → sammiñjeyya (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | mahābrahmā seyyathāpi → mahā-brahmā seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam eva (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)
Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, he vanished from the realm of divinity and reappeared in front of the Buddha Vipassī.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā dakkhiṇaṁ jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
nihantvā → nidahanto (sya-all, km) | pathaviyaṁ → puthuviyaṁ (bj) | atha kho so → athakho (sya-all) | dakkhiṇaṁ jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā → dakkhiṇajānumaṇḍalaṁ paṭhaviyaṁ nidahanto (sya-all) | jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ → jānumaṇḍalaṁ paṭhaviyaṁ (pts) | nihantvā → nidahanto (bj: syā) | nihantvā → nidahanto (cck: syā.) | so → So St Bm; Scd K omit. (pts note) | nihantvā → K nidahanto. (pts note) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ → jānu-maṇḍalaṁ paṭhaviyaṁ (pts) | sammāsambuddho tenañjaliṁ → sammā-sambuddho ten añjaliṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
He arranged his robe over one shoulder, knelt on his right knee, raised his cupped palms toward the Buddha Vipassī, and said,
‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ,‘Sir, let the Blessed One teach the Dhamma! Let the Holy One teach the Dhamma! santi sattā apparajakkhajātikā; assavanatā dhammassa parihāyanti,
santi → santīdha (sya-all, km) | santi → santīdha (bj: syā) | santi → santī (cck: syā.) | apparajakkhajātikā → appa-rajakkha-jātikā (pts)
There are beings with little dust in their eyes. They’re in decline because they haven’t heard the teaching.
bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.
aññātāroti → aññātāro ti (pts)
There will be those who understand the teaching!’

Evaṁ vutte, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
Evaṁ vutte → atha kho (bj, mr) | evaṁ vutte → atha kho (bj) | taṁ → (pts) | vutte → atha kho (cck: ka.) | vutte → Bm atha kho for evaṁ vutte (see 7). (pts note) | sammā-sambuddho → Bm adds taṁ (so SS, 7, p. 39). (pts note) | sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca → sammā-sambuddho mahā-brahmānaṁ etad avoca (pts)
When he said this, the Buddha Vipassī said to him,
‘mayhampi kho, brahme, etadahosi:
mayhampi → mayhaṁpi (th) | mayhampi → mayham pi (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)
‘I too thought this, Divinity,
“yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan”ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | deseyyanti → deseyyan ti (ms2005, pts)
“Why don’t I teach the Dhamma?”
Tassa mayhaṁ, brahme, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)
Then it occurred to me,
“adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
myāyaṁ → me ayaṁ (sya-all, pts) | paṇḍitavedanīyo → paṇḍita-vedanīyo (pts)
Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
ālayarāmā → ālayārāmā (bj) | ālayarāmā → ālaya-rāmā (pts) | ālayasammuditā → ālaya-sammuditā (pts)
Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.
ālayarāmāya → ālayārāmāya (bjt) | idappaccayatāpaṭiccasamuppādo → idappaccayatā paṭiccasamuppādo (th, pts) | ālayarāmāya → ālaya-rāmāya (pts) | ālayaratāya ālayasammuditāya → ālaya-ratāya ālaya sammuditāya (pts)
Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → sabbupadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo (sya-all) | taṇhākkhayo → tahakkhayo (pts) | idampi → idam pi (pts) | ṭhānaṁ → ṭhānam (pts) | yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → yadidam sabba-saṁkhārasamatho sabbūpadhi-paṭinissaggo tahakkhayo (pts)
Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā”ti.
vihesāti → vihesā ti (ms2005) | ahañceva → ahañ eva (pts) | mamassa → mam assa (pts) | mamassa vihesāti → mam assa vihesā ti (pts)
“If I were to teach this principle, others might not understand me, which would be wearying and troublesome for me.”
Apissu maṁ, brahme, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
apissu → apissudaṁ (bj) | apissu maṁ → apissudaṁ (sya-all) | pubbe → pubbe me (sya-all) | apissudaṁ → apissumaṁ (sya-all: sī.) | gāthāyo → gāthā (th, pts) | apissu → api ssu (pts)

“Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ;
halaṁ dāni → halandāni (bjt, th) | halaṁ → halan (pts)
Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho.
rāgadosaparetehi → rāga-dosa-paretehi (pts) susambudho → susambuddho (pts)

Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;
paṭisotagāmiṁ → paṭisota-gāmiṁ (pts)
Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā”ti.
dakkhanti tamokhandhena āvuṭāti → dakkhintī tamokkhandhena āvutāti (bj) | rāgarattā → rāga-rattā (pts) | dakkhanti → dakkhinti tamokkhandhena (pts) āvutā → tamokhandhena āvuṭā (bj: machasaṁ) | tamokhandhena āvuṭāti → tamokkhandhena āvutāti (bjt) | tamokhandhena āvuṭāti → āvutāti (th) | āvuṭāti → āvuṭā ti (ms2005) | tamokhandhena āvuṭāti → āvaṭā ti (pts)

Itiha me, brahme, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāyā’ti.
paṭisañcikkhato → paṭisaṁcikkhato (bjt) | itiha → iti ha (pts) | dhammadesanāyāti → dhamma-desanāyāti (pts)
So, as I reflected like this, my mind inclined to remaining passive, not to teaching the Dhamma.’

Dutiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā …pe…
dutiyampi → dutiyam pi (pts) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts)
For a second time …
tatiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | sammāsambuddhaṁ etadavoca → sammā-sambuddhaṁ etad avoca (pts)
For a third time that Great Divinity begged the Buddha to teach.
‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.
assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all) | apparajakkhajātikā → appa-rajakkha-jātikā (pts) | aññātāroti → aññātāro ti (pts)

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā sattesu ca kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā lokaṁ volokesi.
ca → (sya-all) | atha kho → athakho (th) | kāruññataṁ → kāruññatam (pts) | buddhacakkhunā → buddha-cakkhunā (pts)
Then, understanding the Divinity’s invitation, the Buddha Vipassī surveyed the world with the eye of a Buddha, out of his compassion for sentient beings.
Addasā kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
suviññāpaye duviññāpaye → duviññāpaye bhabbe abhabbe (sya-all, km) | appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante → ayaṁ pāṭho sya-all, km potthakesu natthi | paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bj) | appekacce paralokavajjabhayadassāvine → app ekacce paralokavajjabhayadassāvino (pts) | duviññāpaye → duviññāpaye bhabbe abhabbe (cck: syā.) | paralokavajjabhayadassāvine → dassāvino (cck: sī. syā. kaṁ. ka.) | paralokavajjabhayadassāvine → dassāvino (cck: sī. syā. kaṁ. ka.) | duviññāpaye → Bm omits; K adds bhabbe abhabbe, and below. (pts note) | buddhacakkhunā → buddha-cakkhunā (pts) | apparajakkhe mahārajakkhe → appa-rajakkhe mahā-rajakkhe (pts) | appekacce paralokavajjabhayadassāvine → app ekacce paraloka-vajja-bhaya-dassāvino (pts)
And he saw sentient beings with little dust in their eyes, and some with much dust in their eyes; with keen faculties and with weak faculties, with good qualities and with bad qualities, easy to teach and hard to teach. And some of them lived seeing the danger in the fault to do with the next world, while others did not.
Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena.
saṁvaḍḍhāni → saṁvaddhāni (bj) | udake → udakena (bj) | ṭhitāni → tiṭṭhanti (bj, sya-all); ṭhanti (pts) | samodakaṁ ṭhitāni → samodakaṭhitāni (sya-all) | saṁvaḍḍhāni → saṁbaddhānītipi pāṭho (sya-all note) | udakānuggatāni → K -ānugatāni. (pts note) | saṁvaḍḍhāni → Sct saṁvaṭṭāni. (pts note) | samodakaṁ → K -ka. (pts note) | saṁvaḍḍhāni → Sct saṁvaṭṭāni. (pts note) | udakā → Bm udakaṁ, SS K -ka. (pts note) | ṭhanti → So Sct and Sum; Sct ṭhitāni; Bm K tiṭṭhanti, and so Feer at S. i. 138. (pts note) | anto nimuggaposīni → antonimuggaposīni (bjt) | udakānuggatāni anto nimuggaposīni → udakānugatāni antonimuggaposīni (th) | seyyathāpi → seyyatha pi (pts) | appekaccāni → app ekaccāni (pts) | anto nimuggaposīni appekaccāni → anto-nimugga-posīni app ekaccāni (pts)
It’s like a pool with blue water lilies, or pink or white lotuses. Some of them sprout and grow in the water without rising above it, thriving underwater. Some of them sprout and grow in the water reaching the water’s surface. And some of them sprout and grow in the water but rise up above the water and stand with no water clinging to them.

Evameva kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bj, sya-all) | duviññāpaye → duviññāpaye bhabbe abhabbe (sya-all) | evameva → evam eva (pts) | buddhacakkhunā → buddha-cakkhunā (pts) | apparajakkhe mahārajakkhe → appa-rajakkhe mahā-rajakkhe (pts) | appekacce paralokavajjabhayadassāvine → app ekacce paraloka-vajja-bhaya-dassāvino (pts)
In the same way, the Buddha Vipassī saw sentient beings with little dust in their eyes, and some with much dust in their eyes.

Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ gāthāhi ajjhabhāsi:
atha kho so → athakho (th) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | sammāsambuddhassa → sammā sambuddhassa (pts) | cetoparivitakkamaññāya → cetoparivitakkam aññāya (pts) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts)
Then that Great Divinity, knowing the Buddha Vipassī’s train of thought, addressed him in verse:

‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṁ samantato;
pabbata-muddhaniṭṭhito → So SS Bm K and Sum. Also at Itiv. 33, and at S. i. 137, 234. Old. muddhini ṭhito. (pts note) yathāpi → yathā pi (pts)
‘Standing high on a rocky mountain, you can see the people all around.
Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;
sumedha → sumedhaso (sya-all) pāsādamāruyha samantacakkhu → pāsādam āruyha samanta-cakkhu (pts)
In just the same way, All-seer, so intelligent, having ascended the Temple of Truth,
Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ.
Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (sya-all, km) | sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (sya-all) | Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (cck: syā.) | janatamapetasoko → janataṁ apeta-soko (pts)
rid of sorrow, look upon the people swamped with sorrow, overcome by rebirth and old age.

Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma, satthavāha aṇaṇa vicara loke;
vijitasaṅgāma → vijita-saṁgāma (pts) aṇaṇa → aṇana (bj); anaṇa (pts) | aṇaṇa vicara → anaṇa vivara (sya-all) | anaṇa → Scd anana; St aṇaṇa. (pts note) | vicara → K vivara. (pts note) | satthavāha aṇaṇa → sattha-vāha anaṇa (pts)
Rise, hero! Victor in battle, caravan leader, wander the world free of debt.
Desassu bhagavā dhammaṁ, aññātāro bhavissantī’ti.
Desassu → desetu (sya-all, km, pts1ed) | desassu → desetu (sya-all, pts) | desassu → desetu (bj: PTS) | Desassu → desetu (cck: syā. pī.)
Let the Blessed One teach the Dhamma! there will be those who understand!’

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ gāthāya ajjhabhāsi:
atha kho → evaṁ vutte (sya-all) | arahaṁ → ahaṁ (sya-all) | ajjhabhāsi → paccabhāsi (pts) | kho → K evaṁ vutte for atha kho. (pts note) | paccabhāsi → Sd ajjhabhāsi; so K Old. (pts note) | mahābrahmānaṁ → mahā-brahmānaṁ (pts)
Then the Buddha Vipassī addressed that Great Divinity in verse:

‘Apārutā tesaṁ amatassa dvārā, ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ;
tesaṁ → K te. (pts note) | dvārā → SS add Brahme. (pts note) saddhaṁ → Sc saccaṁ; Sd sabbaṁ. (pts note)
‘Flung open are the doors to freedom from death! let those with ears to hear commit to faith.
Vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ, dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme’ti.
abhāsiṁ → So Scd B K; St Old. bhāsi. (pts note) | na bhāsiṁ → nabhāsiṁ (th) | vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ → vihiṁsa-saññī paguṇam n abhāsiṁ (pts) brahmeti → brahme ti (pts)
Thinking it would be troublesome, Divinity, I did not teach the sophisticated, sublime Dhamma among mankind.’

Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā: ‘katāvakāso khomhi vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammadesanāyā’ti vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
tattheva antaradhāyi → tatthevantaradhāyi (bj) | atha kho so → athakho (sya-all) | so → K omits. (pts note) | ev → K eva. (pts note) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | khomhi → kho mhi (pts) | sammāsambuddhena dhammadesanāyāti → sammā-sambuddhena dhamma-desanāyāti (pts) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts) | tattheva → tatth ev (pts)
Then the Great Divinity, knowing that his request for the Buddha Vipassī to teach the Dhamma had been granted, bowed and respectfully circled him, keeping him on his right, before vanishing right there.

13. Aggasāvakayuga13. The Chief Disciples

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | sammāsambuddhassa etadahosi → sammā-sambuddhassa etad ahosi (pts)
Then it occurred to the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha,
‘kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ,‘Who should I teach first of all? ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti?
khippameva → khippam eva (pts)
Who will quickly understand this teaching?’
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | sammāsambuddhassa etadahosi → sammā-sambuddhassa etad ahosi (pts)
Then he thought,
‘ayaṁ kho khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṁ apparajakkhajātikā.
viyattā → vyattā (pts) | vyattā → K viy-. (pts note) | rājaputto → rāja-putto (pts) | purohitaputto → purohita-putto (pts) | rājadhāniyā → rāja-dhāniyā (pts) | dīgharattaṁ apparajakkhajātikā → dīgha-rattaṁ apparajakkha-jātikā (pts)
‘That Khaṇḍa, the king’s son, and Tissa, the high priest’s son, are astute, competent, intelligent, and have long had little dust in their eyes.
Yannūnāhaṁ khaṇḍassa ca rājaputtassa, tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ, te imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissantī’ti.
khippameva ājānissantīti → khippam eva ajānissantīti (pts) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | rājaputtassa → rāja-puttassa (pts) | purohitaputtassa → purohita-puttassa (pts)
Why don’t I teach them first of all? They will quickly understand this teaching.’

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—bodhirukkhamūle antarahito bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye pāturahosi.
samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam eva kho (pts) | samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (bjt, th, pts) | atha kho → athakho (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva bodhirukkhamūle → sammiñjeyya evam eva kho bodhi-rukkha-mūle (pts) | rājadhāniyā → rāja-dhāniyā (pts) | migadāye pāturahosi → miga-dāye pātur ahosi (pts)
Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, he vanished from the tree of awakening and reappeared near the capital city of Bandhumatī, in the deer park named Sanctuary.

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dāyapālaṁ āmantesi:
dāyapālaṁ → migadāyapālaṁ (sya-all) | dāyapālaṁ → migadāyapālaṁ (cck: syā.) | dāya-pālaṁ → K migadāya- throughout. (pts note) | atha kho → athakho (th) | sammāsambuddho dāyapālaṁ → sammā-sambuddho dāya-pālaṁ (pts)
Then the Buddha Vipassī addressed the park keeper,
‘ehi tvaṁ, samma dāyapāla, bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ evaṁ vadehi—
dāyapāla → migadāyapāla (sya-all) | dāyapāla → dāya-pāla (pts) | khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ → khaṇḍañ ca rāja-puttaṁ tissaṁ ca purohita-puttaṁ (pts)
‘My dear park keeper, please enter the city and say this to the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa:
vipassī, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati, so tumhākaṁ dassanakāmo’ti.
bhante → (sya-all) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | rājadhāniṁ → rāja-dhāniṁ (pts) | migadāye → miga-dāye (pts) | dassanakāmoti → dassana-kāmo ti (pts)
“Sirs, the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, has arrived at Bandhumatī and is staying in the deer park named Sanctuary. He wishes to see you.”’

‘Evaṁ, bhante’ti kho, bhikkhave, dāyapālo vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ etadavoca:
dāyapālo → migadāyapālo (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts) | dāyapālo → dāya-pālo (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | rājadhāniṁ → rāja-dhāniṁ (pts) | khaṇḍañca → khaṇḍañ ca (pts) | tissañca purohitaputtaṁ etadavoca → tissañ ca purohita-puttaṁ etad avoca (pts)
‘Yes, sir,’ replied the park keeper, and did as he was asked.
‘vipassī, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati; so tumhākaṁ dassanakāmo’ti.
bhante → (sya-all) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | rājadhāniṁ → rāja-dhāniṁ (pts) | migadāye → miga-dāye (pts) | dassanakāmoti → dassana-kāmo ti (pts)

Atha kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṁsu. Yena khemo migadāyo tena pāyiṁsu.
ca → cā (bj) | bhaddaṁ → (bj, pts) | niyyiṁsu → niyyaṁsu (bj) | pāyiṁsu → pāyaṁsu (pts) | bhaddaṁ → Bm K bhaddaṁ bhaddaṁ. (pts note) | nīyiṁsu → Sc rājadhāniyiṁsu; Sd nīyaṁsu; St nisīdiṁsu; Bm niyyiṁsu; K nīy-. (pts note) | pāyaṁsu → So SS; Bm K pāyiṁsu. (pts note) | atha kho → athakho (th) | niyyiṁsu → niyiṁsu (th) | rājaputto → rāja-putto (pts) | purohitaputto → purohita-putto (pts) | rājadhāniyā niyyiṁsu → rāja-dhāniyā nīyiṁsu (pts)
Then the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa had the finest carriages harnessed. Then they mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out from Bandhumatī for the Sanctuary.
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu. upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
pattikāva → pattikā (sya-all, km) | pattikāva → padikāva (cck: syā.) | pattikāva → pattikā va (pts) | sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → sammā-sambuddho ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts)
They went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and approached the Buddha Vipassī on foot. They bowed and sat down to one side.

Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi, seyyathidaṁ—
anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (sya-all, km); ānupubbikathaṁ (pts1ed) | anupubbiṁ → ānupubbiṁ (bj) | anupubbiṁ kathaṁ → ānupubbikathaṁ (pts) | kathaṁ → ānupubbikathaṁ (cck: sī. pī.) | ānupubbi-kathaṁ → So SS Sum i. 277, 308; D. i. 110; M. i. 379; Jāt. i. 8, 30. Old. at Vin. i. 15, 18; ii. 156, anu-. K anupubbī-. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bjt, th, pts) | sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ → sammā-sambuddho ānupubbi-kathaṁ (pts)
The Buddha Vipassī taught them step by step, with
dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj) | nekkhamme → nikkhametipi pāṭho (sya-all note) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, bjt, ms2005, pts) | dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ → dāna-kathaṁ sīla-kathaṁ sagga-kathaṁ (pts)
a talk on giving, ethical conduct, and heaven. He revealed the drawbacks of sensual pleasures, so sordid and corrupt, and the benefit of renunciation.
Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—
kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte → kalla-citte mudu-citte vinīvaraṇa-citte udagga-citte pasanna-citte (pts) | dhammadesanā taṁ → dhamma-desanā tam (pts)
And when he knew that their minds were ready, pliable, rid of hindrances, elated, and confident he revealed the special teaching of the Buddhas:
dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.suffering, its origin, its cessation, and the path. Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
paṭiggaṇheyya → patigaṇheyya (bj) | suddhaṁ vatthaṁ → suddhavatthaṁ (sya-all) | paṭigaṇheyya → K paṭigg-. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | apagatakāḷakaṁ sammadeva → apagata-kāḷakaṁ sammad eva (pts)
Just as a clean cloth rid of stains would properly absorb dye,
evameva khaṇḍassa ca rājaputtassa tissassa ca purohitaputtassa tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
rājaputtassa → rājaputtassa ca (bj) | tasmiṁyeva → tasmiṁ yeva (bjt, pts) | evameva → evam eva (pts) | rājaputtassa → rāja-puttassa (pts)
in that very seat the stainless, immaculate vision of the Dhamma arose in the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa:
‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.
sabbaṁ taṁ → sabbantaṁ (bjt, th) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | samudayadhammaṁ sabbaṁ → samudaya dhammaṁ sabban (pts) | nirodhadhammanti → nirodha-dhamman ti (pts)
‘Everything that is liable to arise is liable to cease.’

Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:
vigatakathaṅkathā → vigatakathaṁkathā (my, bjt, th, ms2005) | satthusāsane → satthu sāsane (th) | diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane → diṭṭha-dhammā patta-dhammā vidita-dhammā pariyogāḷha-dhammā tiṇṇa-vicikicchā vigata-kathaṁkathā vesārajja-ppattā apara-ppaccayā satthu sāsane (pts) | sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ → sammā-sambuddhaṁ etad avocuṁ (pts)
They saw, attained, understood, and fathomed the Dhamma. They went beyond doubt, got rid of indecision, and became self-assured and independent of others regarding the Teacher’s instructions. They said to the Buddha Vipassī,
‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.‘Excellent, sir! Excellent! Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj, pts); dakkhanti evameva (sya-all) | dakkhintīti → Bm K dakkhanti. (pts note) | telapajjotaṁ → telappajjotaṁ (th) | dakkhantīti → dakkhantī ti (ms2005) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | telapajjotaṁ → tela-pajjotaṁ (pts) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evam eva (pts) | anekapariyāyena → anekka-pariyāyena (pts)
As if he were righting the overturned, or revealing the hidden, or pointing out the path to the lost, or lighting a lamp in the dark so people with clear eyes can see what’s there, the Buddha has made the teaching clear in many ways.
Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca.
dhammañca → dhammañ ca (pts)
We go for refuge to the Blessed One and to the teaching.
Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyāma upasampadan’ti.
upasampadanti → upasampadan ti (pts)
Sir, may we receive the going forth and ordination in the Buddha’s presence?’

Alatthuṁ kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto, tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ.
rājaputto → rāja-putto (pts) | purohitaputto → purohita-putto (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
And they received the going forth, the ordination in the Buddha Vipassī’s presence.
Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
sampahaṁsesi → sampahaṅsesi (pts)
Then the Buddha Vipassī educated, encouraged, fired up, and inspired them with a Dhamma talk.
saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nibbāne → nibbāne va (bj); nekkhamme (sya-all, km) | nibbāne → nibbāne ca (bj) | nibbāne → nekkhamme (cck: syā.) | nibbāne → K nekkhamme, as in 11. See 17. (pts note) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, bjt, ms2005, pts) | saṅkhārānaṁ → saṁkhārānaṁ (bjt, pts)
He revealed the drawbacks of conditioned phenomena, so sordid and corrupt, and the benefit of extinguishment.
Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ → samādāpiyamānānaṁ samuttejīyamānānaṁ (bj) | sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva → sampahaṅsiyamānānaṁ na cirass eva (pts) | nacirasseva → na cirasseva (bjt) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts)
Being taught like this their minds were soon freed from defilements by not grasping.

14. Mahājanakāyapabbajjā14. The Going Forth of the Large Crowd

Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni:
rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni → rāja-dhāniyā mahā-jana-kāyo caturāsīti-pāṇa-sahassāni (pts)
A large crowd of 84,000 people in the capital of Bandhumatī heard
‘vipassī kira bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | migadāye → miga-dāye (pts)
that the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, had arrived at Bandhumatī and was staying in the deer park named Sanctuary.
Khaṇḍo ca kira rājaputto tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā’ti.
rājaputto → rāja-putto (pts) | purohitaputto → purohita-putto (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | pabbajitāti → pabbajitā ti (pts)
And they heard that the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa had shaved off their hair and beard, dressed in ocher robes, and gone forth from the lay life to homelessness in the Buddha’s presence.
Sutvāna nesaṁ etadahosi:
nesaṁ etadahosi → tesaṁ etad ahosi (pts) | tesaṁ → Bm K nesaṁ. (pts note)
It occurred to them,
‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā.
orakā → orikā (sya-all, pts) | hi → SS ha. See p. 3o, 2. 16. Bm hi. (pts note) | + → kho (bjt) | dhammavinayo → dhamma-vinayo (pts) | rājaputto → rāja-putto (pts) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
‘This must be no ordinary teaching and training, no ordinary going forth in which the king’s son Khaṇḍa and the high priest’s son Tissa have gone forth.
Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissanti, kimaṅgaṁ pana mayan’ti.
ca → ca nāma (bj); ca hi nāma (sya-all, pts) | kimaṅgaṁ pana → kimaṅgapana (bj) | pana → pana na (sya-all) | kimaṅgaṁ → kim aṅga (pts) | mayanti → na mayan ti (pts) | + → vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike (bjt) | purohitaputto kesamassuṁ → purohita-putto vipassissa bhagavato arahato sammā-sambuddhassa santike kesa-massuṁ (pts)
If even they go forth, why don’t we do the same?’
Atha kho so, bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
tenupasaṅkamiṁsu → ten upakamiṁsu (pts) | atha kho → athakho (th) | mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni → mahā-jana-kāyo caturāsīti pāṇa-sahassāni (pts) | rājadhāniyā → rāja-dhāniyā (pts) | migadāyo → miga-dāyo (pts) | sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → sammā-sambuddho ten upakamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts)
Then those 84,000 people left Bandhumatī for the deer park named Sanctuary, where they approached the Buddha Vipassī, bowed and sat down to one side.

Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi.
anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (sya-all); ānupubbikathaṁ (pts) | sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ → sammā-sambuddho ānupubbi-kathaṁ (pts)
The Buddha Vipassī taught them step by step, with
Seyyathidaṁ—dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, bjt, ms2005, pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | seyyathidaṁ dānakathaṁ → seyyathīdaṁ dāna-kathaṁ (pts) | saggakathaṁ → sagga-kathaṁ (pts) | ānisaṁsaṁ → ānisaṅsaṁ (pts)
a talk on giving, ethical conduct, and heaven. He revealed the drawbacks of sensual pleasures, so sordid and corrupt, and the benefit of renunciation.
Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—
kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte → kalla-citte mudu-citte vinīvaraṇa-citte udagga-citte pasanna-citte (pts) | sāmukkaṁsikā dhammadesanā → sāmuk kaṁsikā dhamma-desanā (pts)
And when he knew that their minds were ready, pliable, rid of hindrances, elated, and confident he revealed the special teaching of the Buddhas:
dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.suffering, its origin, its cessation, and the path. Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
suddhaṁ vatthaṁ → suddhavatthaṁ (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | apagatakāḷakaṁ sammadeva → apagata-kāḷakaṁ sammad eva (pts) | paṭiggaṇheyya → paṭigaṇheyya (pts)
Just as a clean cloth rid of stains would properly absorb dye,
evameva tesaṁ caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva → caturāsītiṁ pabbajitasahassānaṁ tasmiṁ yeva (pts) | evameva → evam eva (pts) | caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva → caturāsīti-pāṇasahassānaṁ tasmiṁ yeva (pts) | dhammacakkhuṁ → dhamma-cakkhuṁ (pts)
in that very seat the stainless, immaculate vision of the Dhamma arose in those 84,000 people:
‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.
sabbaṁ taṁ → sabbantaṁ (bjt, th) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | sabbaṁ → sabban (pts) | nirodhadhammanti → nirodha-dhamman ti (pts)
‘Everything that is liable to arise is liable to cease.’

Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:
vigatakathaṅkathā → vigatakathaṁkathā (my, bjt, th, ms2005) | satthusāsane → satthu sāsane (th) | diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane → diṭṭha-dhammā patta-dhammā vidita-dhammā pariyogāḷha-dhammā tiṇṇa-vicikicchā vigata-kathaṁkathā vesārajja-ppattā apara-ppaccayā satthu sāsane (pts) | sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ → sammā-sambuddhaṁ etad avocuṁ (pts)
They saw, attained, understood, and fathomed the Dhamma. They went beyond doubt, got rid of indecision, and became self-assured and independent of others regarding the Teacher’s instructions. They said to the Buddha Vipassī,
‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.‘Excellent, sir! Excellent!’ Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti → dakkhintīti (bj) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhanti evameva (sya-all); dakkhintīti evam eva (pts) | telapajjotaṁ → telappajjotaṁ (th) | dakkhantīti → dakkhantī ti (ms2005) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | telapajjotaṁ → tela-pajjotaṁ (pts) | anekapariyāyena → aneka-pariyāyena (pts)
And just like Khaṇḍa and Tissa they asked for and received ordination. Then the Buddha taught them further.
Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → ( ) natthi aṭṭhakathāyaṁ, pāḷiyaṁ pana sabbatthapi dissati (cck note) | ca → Sd adds bhikkhu-saṁghañ ca. See 2o. So K Bm here, and in 20, but not in 12. Comp. Vin. i. 15. (pts note) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca (pts)
Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan’ti.
upasampadanti → upasampadan ti (pts)

Alatthuṁ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipāṇasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ, alatthuṁ upasampadaṁ.
caturāsītipāṇasahassāni → caturāsītipāṇaṁ sahassāni (bj); caturāsītiṁ pabbajitasahassāni (pts) | caturāsītipāṇasahassāni → caturāsīti-pāṇasahassāni (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
sampahaṁsesi → sampahaṅsesi (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | sampahaṁsesi → saṁpahaṁsesi (pts)
saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nibbāne → nibbāne ca (bj) | nibbāne → nekkhammetipi pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | nibbāne → K in note nekkhamme ti pi pāṭhena bhavitabbaṁ. (pts note) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, bjt, ms2005, pts) | saṅkhārānaṁ → saṁkhārānaṁ (pts)
Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ → samādāpiyamānānaṁ samuttejīyamānānaṁ (bj) | nacirasseva → na cirasseva (bjt) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts) | sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva → sampahaṅsiyamānānaṁ na cirass eva (pts)
Being taught like this their minds were soon freed from defilements by not grasping.

15. Purimapabbajitānaṁ dhammābhisamaya15. The 84,000 Who Had Gone Forth Previously

Assosuṁ kho, bhikkhave, tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni:
purimāni → (sya-all) | caturāsītiṁ → So SS. Bm K -sīti. (pts note) | caturāsītipabbajitasahassāni → caturāsītiṁ pabbajita-sahassāni (pts)
The 84,000 people who had gone forth previously also heard:
‘vipassī kira bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati, dhammañca kira desetī’ti.
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | rājadhāniṁ → rāja-dhāniṁ (pts) | migadāye → miga-dāye (pts) | dhammañca → dhammañ ca (pts)
‘It seems the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, has arrived at Bandhumatī and is staying in the deer park named Sanctuary. And he is teaching the Dhamma!’
Atha kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena bandhumatī rājadhānī yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | atha kho → athakho (th) | caturāsītipabbajitasahassāni → caturāsīti pabbajita-sahassāni (pts) | bandhumatī rājadhānī → bandhumati rāja-dhānī (pts) | migadāyo → miga-dāyo (pts) | sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → sammā-sambuddho ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts)
Then they too went to the Buddha Vipassī, realized the Dhamma, went forth, and became freed from defilements.

Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi.
anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (sya-all) | sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ → sammā-sambuddho ānupubbi-kathaṁ (pts)
Seyyathidaṁ—dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, ms2005, pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | sīlakathaṁ saggakathaṁ → sīla-kathaṁ sagga-kathaṁ (pts)
Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—
kallacitte muducitte → kalla-citte mudu-citte (pts) | udaggacitte pasannacitte → udagga-citte pasanna-citte (pts) | dhammadesanā → dhamma-desanā (pts)
dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ. Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
suddhaṁ vatthaṁ → suddhavatthaṁ (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | apagatakāḷakaṁ sammadeva → apagata-kāḷakaṁ sammad eva (pts) | paṭiggaṇheyya → paṭigaṇheyya (pts)
evameva tesaṁ caturāsītipabbajitasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
tasmiṁyeva → tasmiñceva (bj) | eva → So SS. See 15. (pts note) | caturāsītiṁ → Bm K -sīti. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | caturāsītipabbajitasahassānaṁ tasmiṁyeva → caturāsītiṁ pabbajitasahassānaṁ tasmiṁ yeva (pts) | dhammacakkhuṁ → dhamma-cakkhuṁ (pts)
‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.
sabbaṁ taṁ → sabbantaṁ (bjt, th) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | sabbaṁ → sabban (pts) | nirodhadhammanti → nirodha-dhamman ti (pts)

Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:
vigatakathaṅkathā → vigatakathaṁkathā (my, bjt, th, ms2005) | satthusāsane → satthu sāsane (th) | diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane → diṭṭha-dhammā patta-dhammā vidita-dhammā pariyogāḷha-dhammā tiṇṇa-vicikicchā vigata-kathaṁkathā vesārajja-ppattā apara-ppaccayā satthu sāsane (pts) | sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ → sammā-sambuddhaṁ etad avocuṁ (pts)
‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante. Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
seyyathāpi → seyyathāpi nāma (bj) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj); dakkhanti evameva (sya-all) | telapajjotaṁ → telappajjotaṁ (th) | dakkhantīti → dakkhantī ti (ms2005) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | telapajjotaṁ → tela-pajjotaṁ (pts) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evam eva (pts) | anekapariyāyena → aneka-pariyāyena (pts)
Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca.
ca → Sc omits. (pts note) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhu-saṁghañ ca (pts)
Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan’ti.
upasampadanti → upasampadan ti (pts)

Alatthuṁ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ.
caturāsītipabbajitasahassāni → caturāsītiṁ pabbajita-sahassāni (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | sampahaṁsesi → sampahaṅsesi (pts)
saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nibbāne → nibbāne ca (bj); nekkhamme (sya-all) | nibbāne → K nekkhamme. (pts note) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, ms2005, pts) | saṅkhārānaṁ → saṁkhārānaṁ (pts)
Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva → samādāpiyamānānaṁ samuttejīyamānānaṁ sampahaṁsīyamānānaṁ na cirasseva (bjt) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts) | sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva → sampahaṅsiyamānānaṁ na cirass eva (pts)

16. Cārikāanujānana16. The Allowance to Wander

Tena kho pana, bhikkhave, samayena bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
bhikkhave → (sya-all) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusatasahassaṁ (pts) | pana → tena kho pana bhikkhave (sya-all: sī.) | aṭṭhasaṭṭhiṁ → Bm K saṭṭhi- (pts note) | bhikkhu-sata-sahassaṁ → So SS, Bm K. See below. (pts note) | mahābhikkhusaṅgho → mahā bhikkhusaṅgho (th) | mahābhikkhusaṅgho → mahābhikkhusaṁgho (ms2005) | rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho → rāja-dhāniyā mahā-bhikkhu-saṁgho (pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhu-sata-sahassaṁ (pts)
Now at that time a large Saṅgha of 6,800,000 mendicants were residing at Bandhumatī.
Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
atha kho → athakho (th) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
As the Buddha Vipassī was in private retreat this thought came to his mind,
‘mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, yannūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ:
aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusatasahassam (pts) | anujāneyyaṁ → See S. i. 105=Vin. i. 21. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | bhikkhusaṅgho → bhikkhu-saṁgho (pts) | rājadhāniyā → rāja-dhāniyā (pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha-saṭṭhiṁ bhikkhu-sata-sahassam (pts)
‘The Saṅgha residing at Bandhumatī now is large. What if I was to urge them:

“caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
lokānukampāya → SS -pakāya. (pts note) | bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts)
“Wander forth, mendicants, for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans.
mā ekena dve agamittha;
agamittha → SS all five times agamattha. (pts note)
Let not two go by one road.
desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.Teach the Dhamma that’s good in the beginning, good in the middle, and good in the end, meaningful and well-phrased. And reveal a spiritual practice that’s entirely full and pure. Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti,
assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all) | Santi → K santīdha throughout. (pts note) | apparajakkhajātikā → appa-rajakkha-jātikā (pts)
There are beings with little dust in their eyes. They’re in decline because they haven’t heard the teaching.
bhavissanti dhammassa aññātāro.
bhavissanti → bhavissantī (bjt)
There will be those who understand the teaching!
Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bjt) | api ca → apica (th) | pātimokkhuddesāyāti → pātimokkhuddesāyā ti (ms2005) | rājadhānī upasaṅkamitabbā → rāja-dhānī upasaṁkamitabbā (pts)
But when six years have passed, you must all come to Bandhumatī to recite the monastic code.”’

Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi.
sammiñjitaṁ → Bm throughout samiñj. (pts note) | samiñjeyya → sammiñjeyya (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi → ceto-parivitakkam aññāya seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva brahmaloke → sammiñjeyya evam eva brahma-loke (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)
Then a certain Great Divinity, knowing the Buddha Vipassī’s train of thought, as easily as a strong person would extend or contract their arm, vanished from the realm of divinity and reappeared in front of the Buddha Vipassī.
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpanāmetvā (bj) | so → (pts) | atha kho → athakho (th) | tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | sammāsambuddho tenañjaliṁ → sammā-sambuddho ten añjalim (pts) | sammāsambuddhaṁ etadavoca → sammā-sambuddhaṁ etad avoca (pts)
He arranged his robe over one shoulder, raised his cupped palms toward the Buddha Vipassī, and said,
‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.
evametaṁ → evam etaṁ (pts)
‘That’s so true, Blessed One! That’s so true, Holy One!
Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū:
aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusakasahassaṁ (pts) | aṭṭha-saṭṭhiṁ → Bm K saṭṭhi. (pts note) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | bhikkhusaṅgho → bhikkhu-saṁgho (pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha-saṭṭhiṁ bhikkhu-saka-sahassaṁ (pts)
The Saṅgha residing at Bandhumatī now is large. Please urge them to wander, as you thought.
“caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)
mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ → majjhe kalyāṇaṁ pariyosāna-kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ → savyañjanaṁ kevala-paripuṇṇaṁ (pts)
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro”ti.
aññātāro”ti → aññātāro (sya-all, km, pts1ed) | assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all) | aññātāroti api ca → aññātāro apica (sya-all) | aññātāro’’ti → aññātāro (cck: ssabbattha) | aññātāroti → aññātāro ti (ms2005) | apparajakkhajātikā → appa-rajakkha-jātikā (pts)
Api ca, bhante, mayaṁ tathā karissāma yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti.
api ca → apica (th) | rājadhāniṁ upasaṅkamissanti → rāja-dhāniṁ upasaṁkamissanti (pts)
And sir, I’ll make sure that when six years have passed the mendicants will return to Bandhumatī to recite the monastic code.’

Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā.
idamavoca → idam avoca (pts) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts)
That is what that Great Divinity said.
Idaṁ vatvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
tattheva antaradhāyi → tatthevantaradhāyi (bj) | sammāsambuddhaṁ → sammā-sambuddhaṁ (pts) | tattheva → tatth ev (pts)
Then he bowed and respectfully circled the Buddha Vipassī, keeping him on his right, before vanishing right there.

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi:
sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (bj) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamaye (sya-all, pts) | atha kho → athakho (th) | sammāsambuddho sāyanhasamayaṁ → sammā-sambuddho sāyaṇha-samaye (pts)
Then in the late afternoon, the Buddha Vipassī came out of retreat and addressed the mendicants, telling them all that had happened. Then he said,
‘idha mayhaṁ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi: “mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusatasahassaṁ (pts) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | bhikkhusaṅgho → bhikkhu-saṁgho (pts) | rājadhāniyā → rāja-dhāniyā (pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha-saṭṭhiṁ bhikkhu-sata-sahassaṁ (pts)
Yannūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ—
bhikkhū → bhikkhu (pts) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)
caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)
mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ → ādi-kalyāṇaṁ majjhe kalyāṇaṁ pariyosāna-kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ → savyañjanaṁ kevala-paripuṇṇaṁ (pts)
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro.
santi → santīdha (sya-all) | apparajakkhajātikā → appa-rajakkha-jātikā (pts)
Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | api ca → apica (th) | pātimokkhuddesāyāti → pātimokkhuddesāyā ti (ms2005) | rājadhānī upasaṅkamitabbā → rāja-dhānī upasaṁkamitabbā (pts)

Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.
samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (bjt, th, pts) | samiñjeyya → sammiñjeyya (bjt, th) | atha kho → athakho (th) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi → cetaso ceto-parivitakkam aññāya seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva brahmaloke → sammiñjeyya evam eva brahma-loke (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)
Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yenāhaṁ tenañjaliṁ paṇāmetvā maṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpanāmetvā (bj) | atha kho → athakho (th) | tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | mahābrahmā → mahā-brahmā (pts) | tenañjaliṁ → ten añjalim (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.
evametaṁ → evam etaṁ (pts)
Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
mahā → maha (bj) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha saṭṭhiṁ bhikkhusatasahassaṁ (pts) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | bhikkhusaṅgho → bhikkhu-saṁgho (pts) | rājadhāniyā → rāja dhāniyā (pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha saṭṭhiṁ bhikkhu-sata-sahassaṁ (pts)
Anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū— caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)
mā ekena dve agamittha; desetha, bhikkhave, dhammaṁ …pe…
pe → spelled out in full (bjt)
santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāroti.
assavanatā → assavaṇatā (bj) | aññātāroti api ca → aññātāro apica (sya-all) | apparajakkhajātikā → apparajakkhajātika (pts) | santi → puṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha santīdha (th) | apparajakkhajātikā → appa-rajakkha-jātika (pts)
Api ca, bhante, mayaṁ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti.
api ca → apica (th) | rājadhāniṁ upasaṅkamissanti → rāja-dhāniṁ upasaṁkamissanti (pts)

Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā.
+ → so (bjt)
Idaṁ vatvā maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
tattheva antaradhāyi → tatthevantaradhāyi (bj) | tattheva → tatth ev (pts)

‘Anujānāmi, bhikkhave, caratha cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
bahujanahitāya bahujanasukhāya → bahujana-hitāya bahujana-sukhāya (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)
‘Wander forth, mendicants, for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans.
mā ekena dve agamittha;Let not two go by one road. desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.
ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ → ādi-kalyāṇaṁ majjhe kalyāṇaṁ pariyosāna-kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ → savyañjanaṁ kevala-paripuṇṇaṁ (pts)
Teach the Dhamma that’s good in the beginning, good in the middle, and good in the end, meaningful and well-phrased. And reveal a spiritual practice that’s entirely full and pure.
Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti,
assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all) | apparajakkhajātikā → apparajakkha-jātikā (pts)
There are beings with little dust in their eyes. They’re in decline because they haven’t heard the teaching.
bhavissanti dhammassa aññātāro.There will be those who understand the teaching! Api ca, bhikkhave, channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | apica → ito paraṁ yāva pātimokkhuddesāyātīti atirekapāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | ca → K mayaṁ tathā karissāma yathā channaṁ &c. (pts note) | api ca bhikkhave → apica mayaṁ tathā karissāma yathā (th) | rājadhānī upasaṅkamitabbā → rāja-dhānī upasaṁkamitabbā (pts)
But when six years have passed, you must all come to Bandhumatī to recite the monastic code.’

Atha kho, bhikkhave, bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṁ pakkamiṁsu.
pakkamiṁsu → pakkamisuṁ (bj) | kho → kho te (pts) | te → Sc Bm K omit. (pts note) | atha kho → athakho (th) | ekāheneva janapadacārikaṁ → ekāhen eva janapada-cārikaṁ (pts)
Then most of the mendicants left to wander the country that very day.

Tena kho pana samayena jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti.
pana → pana bhikkhave (bj, pts) | jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni → jambūdīpe caturāsītiāvāsasahassāni (sya-all) | caturāsīti → caturāsītiṁ (pts) | caturāsīti āvāsasahassāni → caturāsītiṁ āvāsa-sahassāni (pts)
Now at that time there were 84,000 monasteries in the Black Plum Tree Land.
Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṁ:
hi → (bj, sya-all, pts) | saddamanussāvesuṁ → saddam anussāvesuṁ (pts)
And when the first year came to an end the deities raised the cry:
‘nikkhantaṁ kho, mārisā, ekaṁ vassaṁ;
ekaṁ vassaṁ pañca dāni → ekavassaṁ pañcidāni (sya-all)
‘Good fellows, the first year has ended.
pañca dāni vassāni sesāni;
pañca dāni → pañcadāni (bjt) | pañca dāni → pañcidāni (th)
Now five years are left.
pañcannaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | pātimokkhuddesāyāti → Bm dvīsu vassesu nikkhantesu, tīsu vassesu nikkhantesu, catūsu vassesu nikkhantesu, pañcasu vassesu nikkhantesu devatā, &c., as below. (pts note) | rājadhānī upasaṅkamitabbā → rāja-dhānī upasaṁkamitabbā (pts)
When five years have passed, you must all go to Bandhumatī to recite the monastic code.’

Dvīsu vassesu nikkhantesu …
pe → spelled out in full (bjt)
And when the second year …
tīsu vassesu nikkhantesu …
pe → spelled out in full (bjt)
the third year …
catūsu vassesu nikkhantesu …
catūsu → catusu (bjt) | pe → spelled out in full (bjt)
the fourth year …
pañcasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṁ:
saddamanussāvesuṁ → saddam anussāvesuṁ (pts)
the fifth year came to an end, the deities raised the cry:
‘nikkhantāni kho, mārisā, pañcavassāni;
pañcavassāni → pañca vassāni (bjt, th, pts)
‘Good fellows, the fifth year has ended.
ekaṁ dāni vassaṁ sesaṁ;
ekaṁ dāni → ekaṁdāni (bjt, th)
Now one year is left.
ekassa vassassa accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | bandhumatī → bandhumati (pts) | bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā → bandhumati rāja-dhānī upasaṁkamitabbā (pts)
When one year has passed, you must all go to Bandhumatī to recite the monastic code.’

Chasu vassesu nikkhantesu devatā saddamanussāvesuṁ:
saddamanussāvesuṁ → saddam anussāvesuṁ (pts)
And when the sixth year came to an end the deities raised the cry:
‘nikkhantāni kho, mārisā, chabbassāni,
chabbassāni → cha vassāni (pts) | vassāni → Bm K chabbassāni. (pts note)
‘Good fellows, the sixth year has ended.
samayo dāni bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamituṁ pātimokkhuddesāyā’ti.
Bandhumatiṁ → Sdt K -matī. (pts note) | rāja-dhāniṁ → Sdt K -dhānī (pts note) | upasaṁkamituṁ → K -tabbā. (pts note) | samayo dāni → samayodāni (bjt) | rājadhāniṁ upasaṅkamituṁ → rāja-dhāniṁ upasaṁkamituṁ (pts)
Now is the time that you must go to Bandhumatī to recite the monastic code.’
Atha kho te, bhikkhave, bhikkhū appekacce sakena iddhānubhāvena appekacce devatānaṁ iddhānubhāvena ekāheneva bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamiṁsu pātimokkhuddesāyāti.
pātimokkhuddesāyāti → pātimokkhuddesāya (bj) | appekacce sakena → app ekacce saken eva (pts) | appekacce devatānaṁ → app ekacce devānaṁ (pts) | pātimokkhuddesāyāti → pātimokkhuddesāya (cck: ?) | eva → Bm K sakena. (pts note) | devānaṁ → Bm K devatānaṁ. (pts note) | pātimokkhuddesāyāti → So SS, Bm. (pts note) | atha kho → athakho (th) | ekāheneva → ekāhen eva (pts) | rājadhāniṁ upasaṅkamiṁsu → rāja-dhāniṁ upasaṁkamiṁsu (pts)
Then that very day the mendicants went to Bandhumatī to recite the monastic code. Some went by their own psychic power, and some by the psychic power of the deities.

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bhikkhusaṅghe evaṁ pātimokkhaṁ uddisati:
uddisati → Bm K uddissati. (pts note) | bhikkhusaṅghe → bhikkhusaṁghe (ms2005) | sammāsambuddho bhikkhusaṅghe → sammā-sambuddho bhikkhu-saṁghe (pts)
And there the Blessed One Vipassī, the perfected one, the fully awakened Buddha, recited the monastic code thus:

‘Khantī paramaṁ tapo titikkhā, nibbānaṁ paramaṁ vadanti buddhā;
paramaṁ tapo titikkhā → paramaṁtapo tītikkhā (sya-all) | titikkhā → K tīt-. (pts note)
‘Patient acceptance is the ultimate fervor. extinguishment is the ultimate, say the Buddhas.
Na hi pabbajito parūpaghātī, na samaṇo hoti paraṁ viheṭhayanto.
parūpaghātī na → parūpaghāti (pts) | parūpaghāti → Bm insert na: so also Sum (perhaps). SS and K omit. (pts note) na samaṇo → samaṇo (si, sya-all, km, pts1ed) | na → (bj, sya-all) | samaṇo → samaṇo (cck: sī. syā. pī.)
No true renunciate injures another, nor does an ascetic hurt another.

Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā;
sabbapāpassa → sabba-pāpassa (pts) kusalassa upasampadā → kusalassūpasampadā (sya-all)
Not to do any evil; to embrace the good;
Sacittapariyodapanaṁ, etaṁ buddhānasāsanaṁ.
sacittapariyodapanaṁ → sacitta-pariyodapanaṁ (pts) buddhānasāsanaṁ anūpavādo anūpaghāto → buddhāna sāsanaṁ anupavādo anupaghāto (pts)
to purify one’s mind: this is the instruction of the Buddhas.

Anūpavādo anūpaghāto, pātimokkhe ca saṁvaro;
Anūpavādo anūpaghāto → anupavādo anupaghāto (pts1ed, mr) | anūpaghāto → anupavādo anupaghāto (cck: pī. ka.) | Anupavādo → Sc K anūp-; St anūvādo. (pts note) | anupaghāto → Sc K anūp-. (pts note)
Not speaking ill nor doing harm; restraint in the monastic code;
Mattaññutā ca bhattasmiṁ, pantañca sayanāsanaṁ;
pantañca → pantañ ca (pts)
moderation in eating; staying in remote lodgings;
Adhicitte ca āyogo, etaṁ buddhānasāsanan’ti.
buddhānasāsananti → buddhānasāsanaṁti (bjt) | buddhānasāsananti → buddhāna sāsanan ti (pts)
commitment to the higher mind— this is the instruction of the Buddhas.’

17. Devatārocana17. Being Informed by Deities

Ekamidāhaṁ, bhikkhave, samayaṁ ukkaṭṭhāyaṁ viharāmi subhagavane sālarājamūle.
subhagavane → subhavane (sya-all) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | subhagavane sālarājamūle → subhaga-vane sāla-rāja-mūle (pts)
This one time, mendicants, I was staying near Ukkaṭṭhā in the Subhaga Forest at the root of a magnificent sal tree.
Tassa mayhaṁ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
paṭisallīnassa → Bm paṭisallinassa. (pts note)
As I was in private retreat this thought came to mind,
‘na kho so sattāvāso sulabharūpo, yo mayā anāvutthapubbo iminā dīghena addhunā aññatra suddhāvāsehi devehi.
anāvutthapubbo → anajjhāvutthapubbo (bj); anajjhāvuṭṭhapubbo (mr) | sattāvāso → suddhāvāso (sya-all) | anajjhāvutthapubbo → anāvutthapubbo (bj: machasaṁ) | anāvutthapubbo → anajjhāvuṭṭhapubbo (cck: ka. sī. ka.) | so → Bm na so kho. (pts note) | sattāvāso → SS sattavāso. (pts note) | yo → Scd so. (pts note) | sulabharūpo → sulabha-rūpo (pts) | anāvutthapubbo → anāvuttha-pubbo (pts)
‘It’s not easy to find an abode of sentient beings where I haven’t previously abided in all this long time, except the gods of the pure abodes.
Yannūnāhaṁ yena suddhāvāsā devā tenupasaṅkameyyan’ti.
tenupasaṅkameyyanti atha khvāhaṁ → tena upasaṅkameyyanti athakhohaṁ (sya-all) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | tenupasaṅkameyyanti → ten upasaṁkameyyan ti (pts)
Why don’t I go to see them?’

Atha khvāhaṁ, bhikkhave, seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—ukkaṭṭhāyaṁ subhagavane sālarājamūle antarahito avihesu devesu pāturahosiṁ.
khvāhaṁ → kho ahaṁ (bj, pts) | subhagavane → subhavane (sya-all) | ahaṁ → atha, khvā haṁ (bj: machasaṁ) | ahaṁ → K 'haṁ. (pts note) | Avihesu → M. i. 289. (pts note) | ahosiṁ → SS Bm ahosi. (pts note) | atha khvāhaṁ → upasaṅkameyyanti athakhohaṁ (th) | samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (th, pts) | samiñjeyya → sammiñjeyya (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam eva (pts) | sālarājamūle → sāla-rāja-mūle (pts) | pāturahosiṁ → pātur ahosiṁ (pts)
Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, I vanished from the Subhaga Forest and reappeared with the gods of Aviha.

Tasmiṁ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
tasmiṁ → tasmiṁyeva kho (sya-all) | anekāni → anekāni devatāsatāni anekāni (sya-all); nekāni (pts) | anekāni devatāsatasahassāni → (sya-all, pts) | devatāsatasahassāni → anekāni devatāsatāni anekāni devatāsahassāni (cck: syā.) | Tasmiṁ → K adds yeva kho. (pts note) | nekāni → Bm K anek-. K inserts devatāsatāni anekāni. (pts note) | devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni → deva-nikāye nekāni devatā-sahassāni (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
In that order of gods, many thousands, many hundreds of thousands of deities approached me, bowed, stood to one side, and said to me,
‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
mārisā ekanavutikappe → mārisa ekanavuto kappe (bj); mārisa ekanavuto kappo (sya-all); mārisa ekanavute kappe (pts) | mārisa → ‘mārisā’ (bj: machasaṁ) | kappe → ekanavutikappe (bj: machasaṁ) | eka-navute → So SS. See 1, 4. Bm navuti. (pts note) | mārisā ekanavutikappe → mārisa eka-navute kappe (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
‘Ninety-one eons ago, good fellow, the Buddha Vipassī arose in the world, perfected and fully awakened.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
He was born as an aristocrat into an aristocrat family.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | koṇḍañño → koṇḍaññā (bj) | sammāsambuddho → sammā sambuddho (pts)
Koṇḍañña was his clan.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | asītivassasahassāni → asīti-vassa-sahassāni (pts)
He lived for 80,000 years.
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
He was awakened at the root of a patala tree.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
mārisā → mārisa (bj, sya-all); (pts) | sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ → sammā-sambuddhassa khaṇḍa-tissaṁ (pts) | bhaddayugaṁ → bhadda-yugaṁ (pts)
He had a fine pair of chief disciples named Khaṇḍa and Tissa.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | asītibhikkhusahassāni → asītibhikkhusatasahassāni (pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhi-bhikkhu-sata-sahassaṁ (pts) | bhikkhusatasahassaṁ → bhikkhu-sata-sahassaṁ (pts) | asītibhikkhusahassāni → asīti-bhikkhu-sata-sahassāni (pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (pts)
He had three gatherings of disciples—one of 6,800,000, one of 100,000, and one of 80,000—all of them mendicants who had ended their defilements.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
He had as chief attendant a mendicant named Asoka.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.
mārisā → mārisa (bj, cck, sya-all, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts)
His father was King Bandhumā,
Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)
his birth mother was Queen Bandhumatī,
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | nagaraṁ → rājanagaraṁ (pts) | nagaraṁ → rāja-nagaraṁ (pts)
and their capital city was named Bandhumatī.
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | sammāsambuddhassa → sammā-sambuddhassa (pts) | dhammacakkappavattanaṁ → dhammacakka-pavattanaṁ (pts)
And such was his renunciation, such his going forth, such his striving, such his awakening, and such his rolling forth of the Wheel of Dhamma.
Te mayaṁ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti …
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | bhagavati → bhagavatī (bj) | uppannā → Bm K ūpapannā, and so in 30. (pts note) | nekāni → Bm anekāni, and below. K anekāni devatā-satāni anekāni, &c. (pts note) | pe → spelled out in full (pts)
And good fellow, after leading the spiritual life under that Buddha Vipassī we lost our desire for sensual pleasures and were reborn here.’

pe…
pe → Bm K omit. (pts note)
And other deities came and similarly recounted the details of the Buddhas Sikhī, Vessabhū, Kakusandha, Koṇāgamana, and Kassapa.

Tasmiṁyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
anekāni → anekāni devatāsatāni anekāni (sya-all); nekāni (pts) | devatāsatasahassāni → devatāsatāni anekāni devatāsahassāni (sya-all) | devatāsatasahassāni → anekāni devatāsatāni anekāni devatāsahassāni (cck: syā. evamuparipi) | devatā-satāni → Sc devatāni, Bm devatā-sata-sahassāni. (pts note) | avocuṁ → K inserts Ito so mārisa ekatiṁso kappo yaṁ Sikhī bhagavā . . . pe . . . te mayaṁ mārisa Sikhimhi Bhagavati . . . pe . . . Tasmiṁ &c., as in Bm 32 pe; and at imasmiṁ yeva &c = 30. (pts note) | tasmiṁyeva → tasmiṁ yeva (bjt) | pe → spelled out in full (th) | tasmiṁyeva kho bhikkhave devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni → nekāni devatā-satāni (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
In that order of gods, many thousands, many hundreds of thousands of deities approached me, bowed, stood to one side, and said to me,
‘imasmiṁyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | mārisa → mārisā (bj: machasaṁ) | etarahi → Sc omits. (pts note) | imasmiṁyeva → imasmiṁ yeva (bjt, pts) | mārisā bhaddakappe → mārisa bhadda-kappe (pts) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
‘In the present fortunate eon, good fellow, you have arisen in the world, perfected and fully awakened.
Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā khattiyakule uppanno.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | jātiyā → Sd inserts ahosi, but omits it in the repetition. (pts note) | khattiyakule → khattiya-kule (pts)
You were born as an aristocrat into an aristocrat family.
Bhagavā, mārisā, gotamo gottena.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts)
Gotama is your clan.
Bhagavato, mārisā, appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | lahukaṁ → lahusaṁ (pts) | lahukaṁ → lahusaṁ (bj: PTS) | lahusaṁ → So SS, Bm lahukaṁ. (pts note) | vassasataṁ → vassa-sataṁ (pts)
For you the lifespan is short, brief, and fleeting. A long life is a hundred years or a little more.
Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts)
You were awakened at the root of a peepal tree.
Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
mārisā → mārisa (bj) | ahosi → (bj, pts) | mārisā sāriputtamoggallānaṁ → mārisa sārīputtamoggallānaṁ (sya-all) | mārisā sāriputtamoggallānaṁ nāma → mārisa sāriputtamoggallānā (pts) | sāriputtamoggallānaṁ → sāriputtamoggallānā (bj: PTS) | Sāriputta-Moggallānā → Sd -na; so SS in the repetition; Bm K Moggallānaṁ; K adds nāma. (pts note) | sāvaka-yugaṁ → K adds ahosi. (pts note)
You have a fine pair of chief disciples named Sāriputta and Moggallāna.
Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Bhagavato, mārisā, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | mārisā eko → mārisa eso (sya-all) | bhikkhusatāni → bhikkhu-satāni (pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (pts)
You have had one gathering of disciples—1,250 mendicants who had ended their defilements.
Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | nāma → (bj, pts) | ahosi → (bj) | upaṭṭhāko → ahosi (bj: machasaṁ) | Ānando → K adds nāma. (pts note) | ahosi → So Bm; SS K omit. (pts note)
You have as chief attendant a mendicant named Ānanda.
Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | ahosi → (bj, sya-all, pts) | nāma → (pts) | pitā → ahosi (bj: machasaṁ)
Your father was King Suddhodana,
Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
ahosi → (bj) | nāma → (pts) | mātā → ahosi (bj: machasaṁ) | Māyā → K adds nāma. (pts note) | ahosi janetti → janettī (th, pts)
your birth mother was Queen Māyā,
Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī ahosi → rājadhāni (bj) | ahosi → (pts)
and your capital city was Kapilavatthu.
Bhagavato, mārisā, evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
mārisā → mārisa (bj, sya-all, pts) | dhammacakkappavattanaṁ → dhammacakka-pavattanaṁ (pts)
And such was your renunciation, such your going forth, such your striving, such your awakening, and such your rolling forth of the Wheel of Dhamma.
Te mayaṁ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
mārisā bhagavati → mārisa bhagavatī (bj) | mārisā → mārisa (sya-all, pts) | idhūpapannāti atha khvāhaṁ → idhupapannāti athakhohaṁ (sya-all) | idhūpapannāti → idh uppannā ti (pts) | kāmacchandaṁ → kāmachandaṁ (th)
And good fellow, after leading the spiritual life under you we lost our desire for sensual pleasures and were reborn here.’

Atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi devehi saddhiṁ yena atappā devā tenupasaṅkamiṁ …pe…
khvāhaṁ → kho haṁ (pts) | pe → peyyālamukhena saṁyuttaṁ heṭṭhā vuttayena veditabbaṁ (bj note) | upasaṁkamiṁ → Bm inserts pa. (pts note) | atha khvāhaṁ → athakhohaṁ (th) | + → athakhohaṁ (th) | tenupasaṅkamiṁ → ten upasaṁkamiṁ (pts)
Then together with the gods of Aviha I went to see the gods of Atappa …
atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi saddhiṁ yena sudassā devā tenupasaṅkamiṁ.
khvāhaṁ → K as before kho 'haṁ. (pts note) | Avihehi → Sc avī-. (pts note) | tenupasaṅkamiṁ → ten upasaṁkamiṁ (pts)
the gods fair to see …
Atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi saddhiṁ yena sudassī devā tenupasaṅkamiṁ. Atha khvāhaṁ, bhikkhave, avihehi ca devehi atappehi ca devehi sudassehi ca devehi sudassīhi ca devehi saddhiṁ yena akaniṭṭhā devā tenupasaṅkamiṁ. Tasmiṁ, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu, upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
atha khvāhaṁ → athakhohaṁ (sya-all) | tasmiṁ → tasmiṁyeva kho (sya-all) | anekāni → anekāni devatāsatāni anekāni (sya-all); nekāni (pts) | anekāni devatāsatasahassāni → (sya-all, pts) | devehi → Sct insert saddhiṁ. (pts note) | Tasmiṁ → K inserts yeva kho. (pts note) | nekāni → Bm anekāni. (pts note) | devatāsahassāni → Bm adds anekāni devatā sata-sahassāni; K anekāni devatā-satāni anekāni &c. (pts note) | devatāsatasahassāni → devatā satasahassāni (bjt) | tenupasaṅkamiṁ → ten upasaṁkamiṁ (pts) | devanikāye anekāni → deva-nikāye nekāni (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
and the fair seeing gods. Then together with all these gods I went to see the gods of Akaniṭṭha, where we had a similar conversation.

‘ito so, mārisā, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
mārisā ekanavutikappe → mārisa ekanavuto kappo (bj, sya-all); mārisa ekanavute kappe (pts) | kappe → -1 So SS. See ante, 29. Bm eka-navuti kappe; K ekanavuto kappo. (pts note) | mārisā ekanavutikappe → mārisa eka-navute kappe (pts) | sammāsambuddho → sammā sambuddho (pts)
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi.
mārisā → mārisa (sya-all)
Khattiyakule udapādi. Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.
mārisā → mārisa (sya-all)
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
mārisā → mārisa (sya-all)
Vipassī, mārisā, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.
mārisā → mārisa (sya-all)
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
mārisā → mārisa (sya-all)
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ.
mārisā → mārisa (sya-all)
Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
mārisā → mārisa (sya-all)
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
mārisā → mārisa (sya-all)
Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
mārisā → mārisa (sya-all) | janetti → janettī (sya-all)
Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi. Vipassissa, mārisā, bhagavato arahato sammāsambuddhassa evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi evaṁ pabbajjā evaṁ padhānaṁ evaṁ abhisambodhi, evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
mārisā → mārisa (sya-all) | abhinikkhamanaṁ → abhiknikkhamanaṁ (sya-all)
Te mayaṁ, mārisā, vipassimhi bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
mārisā → mārisa (sya-all) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all) | pe → Not in SS; here repeat as in 29, down to idh'; uppannā ti. (pts note) | kāmacchandaṁ → kāmachandaṁ (th)
Tasmiṁyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
anekāni → anekāni devatāsatāni anekāni (sya-all); nekāni (pts) | anekāni devatāsatasahassāni → (sya-all) | deva-nikāye → K inserts anekāni devatā satāni. (pts note) | pe → Bm K omit. (pts note) | satāni → Bm sata-sahassāni. K omits this clause. (pts note) | avocuṁ → Bm Ito kho mārisa ekatiṁse (K -so) kappe (K -po) yaṁ Sikhī bhagavā . . . pa . . . Te mayaṁ mārisa Sikhimhi bhagavati . . . pa . . . Tasmiṁ yeva kho mārisa ekatiṁse kappe Vessabhū bhagavā . . . pa . . . Te mayaṁ mārisa Vessabhumhi bhagavati . . . pa . . . Imasmiṁ yeva kho mārisa bhadda-kappe Kakusandho, Koṇāgamano, Kassapo bhagavā . . . pa . . . Te mayaṁ mārisa Kakusandhamhi, Koṇāgamanamhi, Kassapamhi bhagavati brāhmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā ti. Tasmiṁ yeva kho bhikkhave (as at beginning of 32). (pts note) | devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni → deva-nikāye nekāni devatā-sahassāni nekāni devatā satāni (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)
‘ito so, mārisā, ekatiṁse kappe yaṁ sikhī bhagavā …pe…
so mārisā → kho mārisa (bj) | bhagavā → bhagavā loke udapādi (bj) | mārisā ekatiṁse kappe → mārisa ekatiṁso kappo (sya-all)
te mayaṁ, mārisā, sikhimhi bhagavati tasmiññeva kho, mārisā, ekatiṁse kappe yaṁ vessabhū bhagavā …pe…
mārisā → mārisa (bj, sya-all) | mārisā ekatiṁse kappe → mārisa ekatiṁso kappo (bj) | bhagavā → bhagavā loke udapādi (bj) | yaṁ → (sya-all) | tasmiññeva → brahmacariyaṁ idhūpapannā so yeva (bjt) | tasmiññeva → tasmiṁyeva (th)
te mayaṁ, mārisā, vessabhumhi bhagavati …pe…
mārisā → mārisa (bj, sya-all) | bhagavati → bhagavati brahmacariyaṁ caritvā (bj)
imasmiṁyeva kho, mārisā, bhaddakappe kakusandho koṇāgamano kassapo bhagavā …pe…
imasmiṁyeva → idhūpapannā imasmiṁ yeva (bj) | mārisā bhaddakappe → mārisa bhaddekappe (bj) | koṇāgamano kassapo → (bj) | bhagavā → bhagavā loke udapādi (bj) | mārisā → mārisa (sya-all) | koṇāgamano → konāgamano (sya-all)
te mayaṁ, mārisā, kakusandhamhi koṇāgamanamhi kassapamhi bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
mārisā → mārisa (bj, sya-all) | idhūpapannāti tasmiṁyeva → idhūpapannoti tasmiṁ yeva (bj) | koṇāgamanamhi → konāgamanamhi (sya-all) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all) | kāmacchandaṁ → kāmachandaṁ (th)

Tasmiṁyeva kho, bhikkhave, devanikāye anekāni devatāsahassāni anekāni devatāsatasahassāni yenāhaṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu. Ekamantaṁ ṭhitā kho, bhikkhave, tā devatā maṁ etadavocuṁ:
anekāni → anekāni devatāsatāni anekāni (sya-all) | anekāni devatāsatasahassāni → (sya-all) | tasmiṁyeva → tasmiṁ yeva (bjt)
‘imasmiṁyeva kho, mārisā, bhaddakappe bhagavā etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.
mārisā → mārisa (bj, sya-all) | imasmiṁyeva → imasmiṁ yeva (bjt) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts)
Bhagavā, mārisā, khattiyo jātiyā, khattiyakule uppanno.
mārisā → mārisa (sya-all) | pe → Not in SS; repeat as in 30. (pts note)
Bhagavā, mārisā, gotamo gottena.
mārisā → mārisa (sya-all)
Bhagavato, mārisā, appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
mārisā → mārisa (sya-all)
Bhagavā, mārisā, assatthassa mūle abhisambuddho.
mārisā → mārisa (sya-all)
Bhagavato, mārisā, sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
mārisā sāriputtamoggallānaṁ → mārisa sārīputtamoggallānaṁ (sya-all)
Bhagavato, mārisā, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni.
mārisā → mārisa (sya-all)
Bhagavato, mārisā, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
mārisā → mārisa (sya-all)
Bhagavato, mārisā, ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko aggupaṭṭhāko ahosi.
mārisā → mārisa (sya-all) | ahosi → (sya-all)
Bhagavato, mārisā, suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
mārisā → mārisa (sya-all) | ahosi → (sya-all)
Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
ahosi janetti → janettī (th)
Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
ahosi → (sya-all) | kapilavatthu → kapilavatthuṁ (th)
Bhagavato, mārisā, evaṁ abhinikkhamanaṁ ahosi, evaṁ pabbajjā, evaṁ padhānaṁ, evaṁ abhisambodhi, evaṁ dhammacakkappavattanaṁ.
mārisā → mārisa (sya-all)
Te mayaṁ, mārisā, bhagavati brahmacariyaṁ caritvā kāmesu kāmacchandaṁ virājetvā idhūpapannā’ti.
mārisā → mārisa (bj, sya-all) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all) | kāmacchandaṁ → kāmachandaṁ (th)

Iti kho, bhikkhave, tathāgatassevesā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ’ itipi.
esā → Bm Sum eva sā. (pts note) | dhammadhātuyā → dhamma dhātuyā (bjt, pts) | tathāgatassevesā → tathāgatass ev esā (pts) | chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi → chinna-papañce chinna-vaṭume pariyādinna vaṭṭe sabba-dukkha-vītivatte jātito pi (pts) | nāmatopi → nāmato pi (pts) | gottatopi → gottato pi (pts) | āyuppamāṇatopi → āyuppamāṇato pi (pts) | sāvakayugatopi → sāvaka-yugato pi (pts) | sāvakasannipātatopi → sāvaka-sannipātato pi (pts) | itipi → iti pi (pts)
And that is how the Realized One is able to recollect the birth, names, clans, lifespan, chief disciples, and gatherings of disciples of the Buddhas of the past who have become fully quenched, cut off proliferation, cut off the course, finished off the cycle, and passed beyond all suffering. It is both because I have clearly penetrated the principle of the teachings,
‘Evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ’ itipīti.
evaṅgottā → evaṁgottā (my, bjt, th, ms2005) | evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā → evaṁ-nāmā evaṁgottā evaṁ-sīlā evaṁ-dhammā evaṁ-paññā evaṁ-vihārī evaṁ-vimuttā (pts)
Devatāpi tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ’ itipi.and also because the deities told me.” ‘Evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ’ itipī”ti.
pīti → Bm K add: Devatā pi Tathāgatassa etam atthaṁ ārocesuṁ, yena Tathāgato atīte pubbe3 parinibbute chinnapapañce chinna-vaṭume pariyādiṇṇa-vaṭṭe sabba-dukkhavītivatte jātito pi anussarati, nāmato pi anussarati, gottato pi anussarati, āyuppamāṇato pi anussarati, sāvaka-yugato pi anussarati, sāvaka-sannipātato pi anussarati: "Evaṁ jaccā te Bhagavanto ahesuṁ iti pi, evaṁ-nāmā, evaṁgottā, evaṁ-sīlā, evaṁ-dhammā, evaṁ-paññā evaṁ-vihārī, evaṁ-vimuttā te Bhagavanto ahesuṁ iti pīti. (pts note)

Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)
That is what the Buddha said.
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
SAMATTAṂ → So St; Scd Mahā-Padhāna; Sd (by accident) Mahā - Nidāna; Bm Mahā-Padhāna-suttaṁ niṭṭhitaṁ. K Mahāpadāna-Suttaṁ niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ. Old. Buddha, p. 418, Mahāpadhāna, referring to Jāt. i. 59 which has Mahāpadāna. 3 K Buddhe. (pts note) | abhinandunti → abhinandun ti mahāpadāna-suttantaṁ samattaṁ (pts)
Satisfied, the mendicants approved what the Buddha said.

Mahāpadānasuttaṁ niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ.

Listen in MP3: Pali · English (trans. Bhikkhu Sujato)

Principles by the Suttas · Rationale · Glossary