Find the Truth

In the Pāli Suttas and Vinaya

settings

{{table.suttaCol}} {{table.readCol}} {{table.titleCol}} {{table.wordsCol}} {{table.countCol}} {{table.mrCol}} {{table.linksCol}} {{table.typeCol}} {{table.quoteCol}}
{{table.wordCol}} {{table.textsCol}} {{table.matchesCol}} {{table.linksCol}}

{{results.variantsForLabel}}

Variants 1/2 columns Dictionary Multi-select Compass Help

Note:Translations, dictionaries and commentaries were not made by the Blessed One.Cross-check with Pali in 4 main nikayas.

  • Dīgha Nikāya 17Long Discourses 17

MahāsudassanasuttaKing Mahāsudassana

Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)
So I have heard.
ekaṁ samayaṁ bhagavā kusinārāyaṁ viharati upavattane mallānaṁ sālavane antarena yamakasālānaṁ parinibbānasamaye.
yamaka-sālānaṁ → Bm antare yamaka-sālānaṁ; Bp antare yatapakasāla. (pts note) | sālavane → sāla-vane (pts) | yamakasālānaṁ parinibbānasamaye → yamaka-sālānaṁ parinibbāna-samaye (pts)
At one time the Buddha was staying between a pair of sal trees in the sal forest of the Mallas at Upavattana near Kusinārā at the time of his full extinguishment.

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then Venerable Ānanda went up to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him,
“mā, bhante, bhagavā imasmiṁ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi.
khuddakanagarake → kuḍḍanagarake (bj, pts) | sākhānagarake → sākhanagarake (pts) | sākha-nagarake → K usākhā. (pts note) | khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake → kuḍḍa-nagarake ujjaṅgala-nagarake sākha-nagarake (pts)
“Sir, please don’t be fully extinguished in this little hamlet, this jungle hamlet, this branch hamlet.
Santi, bhante, aññāni mahānagarāni.
mahānagarāni → mahā-nagarāni (pts)
There are other great cities such as
Seyyathidaṁ—campā, rājagahaṁ, sāvatthi, sāketaṁ, kosambī, bārāṇasī;
sāvatthi → sāvatthī (sya-all) | kosambī bārāṇasī → kosambi bārāṇasi (pts) | Sāketaṁ → SS Saketaṁ. (pts note) | Kosambi → SS Kosambi; Bm K bī. (pts note) | Bārāṇasi → SS Bārāṇasi; Bm K sī. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts)
Campā, Rājagaha, Sāvatthī, Sāketa, Kosambī, and Varanasi.
ettha bhagavā parinibbāyatu.Let the Buddha be fully extinguished there. Ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṁ karissantī”ti.
brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā → brāhmaṇa-mahāsālā gahapati-mahāsālā (pts) | sarīrapūjaṁ karissantīti → sarīra pūjaṁ karis santīti (pts)
There are many well-to-do aristocrats, brahmins, and householders there who are devoted to the Buddha. They will perform the rites of venerating the Realized One’s corpse.”

“Mā hevaṁ, ānanda, avaca; mā hevaṁ, ānanda, avaca:
mā hevaṁ ānanda avaca → (sya-all) | hevaṁ → h evaṁ (pts) | mā hevaṁ ānanda avaca → kuḍḍa (pts)
“Don’t say that, Ānanda! Don’t say that
‘khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakan’ti.
khuddakanagarakaṁ → kuḍḍanagarakaṁ (bj) | sākhānagarakanti → sākhā nagarakanti kusāvati rājadhāni (bj); sākhanagarakan ti (pts) | sākha-nagarakan → Bm sākhā-, but sākha- above; K sākhā-. (pts note) | khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakanti → nagarakaṁ ujjaṅgala-nagarakaṁ sākha-nagarakan ti (pts)
this is a little hamlet, a jungle hamlet, a branch hamlet.

1. Kusāvatīrājadhānī1. The Capital City of Kusāvatī

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi khattiyo muddhāvasitto cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto.
janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | muddhāvasitto → muddhābhisīnto (bj: kām) | muddhāvasitto → khattiyo muddhābhisitto (cck: ka.); cakkavattīdhammiko dhammarājā (cck: mahāparinibbānasutta) | muddhāvasitto → So SS K; Bm muddhābhis-; Bp muddhābhis-, but in 7 muddhāvas-. (pts note) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
Once upon a time, there was a king named Mahāsudassana whose dominion extended to all four sides, and who achieved stability in the country.
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṁ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi.
ahosi → ahosi sā kho ānanda kusāvatī (bj) | rājadhānī → rājadhāni (pts) | rājadhāni → SS -dhāni, and so throughout; K -dhānī; Bm -ṭhānī; Bp ṭhāni, throughout. (pts note) | Kusāvatī → -2 Bmp K Ch omit. (pts note) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | + → sā kho ānanda kusāvatī pacchimena ca (pts)
His capital was this Kusinārā, which at the time was named Kusāvatī.
Puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena, uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena.
dvādasayojanāni → dvādasayojanāni ahosi (bj, pts) | pacchimena ca → (pts) | puratthimena → Bm puratthimena ca pacchimena ca. (pts note) | ahosi → Sd Bmp Ch omit. (pts note) | sattayojanāni → satta-yojanāni (pts)
It stretched for twelve leagues from east to west, and seven leagues from north to south.
Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
phītā → vītā (bj) | rājadhānī → rājadhāni (pts) | ca → iddhā ceva ahosi phitā ca (bj: syā) | ceva → eva (pts) | bahujanā → bahu-janā (pts) | ākiṇṇamanussā → ākiṇṇa-manussā (pts)
The royal capital of Kusāvatī was successful and prosperous, populous and full of people, with plenty of food.
Seyyathāpi, ānanda, devānaṁ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca;
iddhā ceva hoti phītā ca → iddhā ceva ahosi phītā ca (sya-all, km); iddhā ceva phītā ca (pts1ed) | hoti → (bj); ahosi (sya-all) | āḷakamandā → ālakamandā (sya-all) | rājadhānī → rājadhāni (pts) | ca → iddhā ceva ahosi phītā ca (cck: syā.) | Āḷakamandā → SS K Āla-. (pts note) | eva → K adds ahosi. (pts note) | ca → SS omit subhikkhā ca. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | bahujanā → bahu-janā (pts) | ākiṇṇayakkhā → ākiṇṇa-yakkhā (pts)
It was just like Āḷakamandā, the royal capital of the gods, which is successful and prosperous, populous and full of spirits, with plenty of food.
evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
rājadhānī → rājadhāni (pts) | evameva → evam eva (pts) | ceva → eva (pts) | bahujanā → bahu-janā (pts) | ākiṇṇamanussā → ākiṇṇa-manussā (pts)

Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṁ—
rājadhānī → rājadhāni (pts) | rattī → So SS and Ch Bm rattiñ; K rattiṁ. (pts note) | rattiñca → rattiṁ ca (bjt) | rattiñca seyyathidaṁ → rattiṁ ca seyyathīdaṁ (th) | ceva rattiñca seyyathidaṁ → eva rattī ca seyyathīdaṁ (pts)
Kusāvatī was never free of ten sounds by day or night, namely:
hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena.
gītasaddena → gītasaddena sammasaddena tālasaddena (bj) | sammasaddena pāṇitāḷasaddena asnātha → asanātha (bj) | saṅkhasaddena → (sya-all, pts) | pāṇitāḷasaddena asnātha → tālasaddena asatha (sya-all) | mudiṅgasaddena → mutiṅgasaddena (pts) | pāṇitāḷasaddena → tāḷasaddena (pts) | assa-saddena → Sd omits. (pts note) | mutiṅga-saddena → Bmp K mudiṅga; Scd and St (corrected for mutiṅgasaddena repeated) add panava-saddena. Comp. Dh. S. 621; Asl. 319; Jāt. i. 3. (pts note) | asnātha → K asatha. (pts note) | hatthisaddena assasaddena → hatthi-saddena assa-saddena (pts) | bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena → bheri-saddena mutiṅga-saddena vīṇā-saddena gīta-saddena samma-saddena tāḷa-saddena (pts)
the sound of elephants, horses, chariots, drums, clay drums, arched harps, singing, horns, gongs, and handbells; and the cry, ‘Eat, drink, be merry!’ as the tenth.

Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (pts) | ahosi → ahosi tattha (pts) | Tattha → Sd ettha, Bm K omit. (pts note)
Kusāvatī was encircled by seven ramparts:
Eko pākāro sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo, eko lohitaṅkamayo, eko masāragallamayo, eko sabbaratanamayo.
lohitaṅkamayo → lohitaṅgamayo (mr); lohitakamayo (byākaraṇesu) | phalikamayo → phaḷikamayo (bj) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts) | lohitaṅkamayo → lohitaṅgamayo (bj: kām) | lohitaṅkamayo → lohitaṅgamayo (cck: ka.); lohitakamayo (cck: byākaraṇesu) | rūpimayo → Bmp K throughout rūpiyamayo. (pts note) | lohitaṅkamayo → Bm aṅga, and onwards. (pts note)
one made of gold, one made of silver, one made of beryl, one made of crystal, one made of ruby, one made of emerald, and one made of all precious things.

Kusāvatiyā, ānanda, rājadhāniyā catunnaṁ vaṇṇānaṁ dvārāni ahesuṁ.It had four gates, Ekaṁ dvāraṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts) | veḷuriyamayaṁ → veḷuriya-mayam (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.
Ekekasmiṁ dvāre satta satta esikā nikhātā ahesuṁ tiporisaṅgā tiporisanikhātā dvādasaporisā ubbedhena.
ekekasmiṁ → ekamekasmiṁ (sya-all, pts) | tiporisanikhātā → tiporisaṁ nikhātā (sya-all) | satta → (pts) | tiporisanikhātā dvādasaporisā → catuporisā (pts) | Ekam-ekasmiṁ → Bm ekekasmiṁ. (pts note) | satta → Sc sattā; Sd sattha; St satthahi; Bmp K satta satta. (pts note) | catu-porisā → Sct porisa; then Sct add nikhātā dasa porisā; Bmp K read for the whole, ti-porisaṅga-tiporisā. (pts note) | tiporisaṅgā tiporisanikhātā dvādasaporisā → ti-porisaṅgā catu-porisā (pts)
At each gate there were seven pillars, three fathoms deep and four fathoms high,
Ekā esikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | phalikamayā → SS omit. (pts note) | sabbaratana → SS sattaratana. (pts note) | sabbaratanamayā → sabbaratana mayā (pts)
made of gold, silver, beryl, crystal, ruby, emerald, and all precious things.

Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (pts) | tālapantīhi → tāla-pantīhi (pts)
It was surrounded by seven rows of palm trees,
Ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | tālapanti → tāla-panti (pts)
made of gold, silver, beryl, crystal, ruby, emerald, and all precious things.
Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts)
The golden palms had trunks of gold, and leaves and fruits of silver.
Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi, sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)
The silver palms had trunks of silver, and leaves and fruits of gold.
Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayāni → phaḷikamayāni (bj) | veḷuriyamayassa → veḷuriyassa (sya-all)
The beryl palms had trunks of beryl, and leaves and fruits of crystal.
Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayassa → phaḷikamayassa (bj) | phalikamayo → phaḷikamayo (bj)
The crystal palms had trunks of crystal, and leaves and fruits of beryl.
Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi, masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca.The ruby palms had trunks of ruby, and leaves and fruits of emerald. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi, lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca.The emerald palms had trunks of emerald, and leaves and fruits of ruby. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca.
sabbaratanamayāni → sabbaratana-mayāni (pts)
The palms of all precious things had trunks of all precious things, and leaves and fruits of all precious things.
Tāsaṁ kho panānanda, tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, pts1ed); kammaniyo (sya-all, km) | vaggu → vaggū (sya-all) | khamanīyo → kamanīyo (pts) | ca → khamanīyo (bj: machasaṁ) | khamanīyo → kamanīyo (cck: sī. syā. pī.) | kamanīyo → K kammaniyo; BB and K spell these words with -niyo, Cp. 29, 32. (pts note) | rajanīyo → rajaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | panānanda tālapantīnaṁ → pan ānanda tāla-pantīnaṁ (pts)
When those rows of palm trees were blown by the wind they sounded graceful, tantalizing, sensuous, lovely, and intoxicating,
Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca;
tūriyassa → turiyassa (bj, sya-all, pts) | sukusalehi → kusalehi (bj) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | sukusalehi samannāhatassa → kusalehi susamannāhatassa (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | suppaṭitāḷitassa sukusalehi → suppaṭipatālitassa kusalehi (pts) | susamannāhatassa → susamannāgatassa (sya-all: sī.) | suppaṭipatālitassa → So St Sc suppaṭikālitassa; Sd suppaṭipatulitassa; Bm suppaṭitāli-; Bp supatāḷi-; K suppaṭitāḷi-. But see 29, 32. (pts note) | kusalehi → Bm sukusalehi. (pts note) | samannāhatassa → K sus-; K Sī susamannāg-; SS samannāg-. (pts note) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
like a quintet made up of skilled musicians who had practiced well and kept excellent rhythm.
evameva kho, ānanda, tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | vaggu → vaggū (sya-all) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | evameva → evam eva (pts) | tālapantīnaṁ → tāla-pantīnaṁ (pts)
Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṁ soṇḍā pipāsā, te tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddena paricāresuṁ.
paricāresuṁ → paricāresuṁ cakkaratanaṁ (bj) | tena → SS add kho pana. (pts note) | paricāresuṁ → Sc here and at parivār-; So Sdt at (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts) | tālapantīnaṁ → tāla-pantīnaṁ (pts)
And any addicts, carousers, or drunkards in Kusāvatī at that time were entertained by that sound.

2. Sattaratanasamannāgata2. The Seven Treasures

2.1. Cakkaratana2.1. The Wheel-Treasure

Rājā, ānanda, mahāsudassano sattahi ratanehi samannāgato ahosi catūhi ca iddhīhi.
Rājā → 7 foll. in M. iii., 172 foll. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
King Mahāsudassana possessed seven treasures and four blessings.
Katamehi sattahi?What seven?

Idhānanda, rañño mahāsudassanassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa
pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | nahātassa → Bmp nātassa, and below. See above p. 163. (pts note) | idhānanda → idh ānanda (pts) | mahāsudassanassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa → mahā-sudassanassa tadahu posathe paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (pts) | uparipāsādavaragatassa → upari-pāsādavara-gatassa (pts)
On a fifteenth day sabbath, King Mahāsudassana had bathed his head and gone upstairs in the royal longhouse to observe the sabbath.
dibbaṁ cakkaratanaṁ pāturahosi sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ.
cakkaratanaṁ pāturahosi → cakka-ratanaṁ pātur ahosi (pts) | sabbākāraparipūraṁ → sabbākāra-paripūraṁ (pts)
And the heavenly wheel-treasure appeared to him, with a thousand spokes, with rim and hub, complete in every detail.
Disvā rañño mahāsudassanassa etadahosi:
mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Seeing this, the king thought,
‘sutaṁ kho pana metaṁ: “yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ, so hoti rājā cakkavattī”ti.
pana metaṁ → panetaṁ (bj, cck, sya-all) | muddhāvasittassa → muddhābhisittassa (bj) | pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | panetaṁ → pana metaṁ (sya-all: sī.) | etaṁ → Bmp K pan'; etaṁ; K (Sī) pana metaṁ. (pts note) | muddhāvasittassa → So here Bm. (pts note) | sanemikaṁ → Bp sanemikkaṁ. (pts note) | pātubhavati → pātu bhavati (bjt) | cakkavattīti → cakkavattī ti (ms2005) | metaṁ → m etaṁ (pts) | tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa → tadahu posathe paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (pts) | uparipāsādavaragatassa → upari-pāsāda-vara-gatassa (pts) | cakkaratanaṁ pātubhavati → cakka-ratanaṁ pātu bhavati (pts) | sabbākāraparipūraṁ → sabbākāra-paripūraṁ (pts)
‘I have heard that when the heavenly wheel-treasure appears to a king in this way, he becomes a wheel-turning monarch.
Assaṁ nu kho ahaṁ rājā cakkavattī’ti.Am I then a wheel-turning monarch?’

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṁ abbhukkiri:
suvaṇṇabhiṅkāraṁ → suvaṇṇabhiṅgāraṁ (sya-all); bhiṅkāraṁ (pts) | bhiṅkāraṁ → Bm K insert suvaṇṇa9 Bp adds dakkhiṇena hatthena siṅgāraṁ gahetvā. (pts note) | abbhukkiri → Bp abbhūkiri (Bm K agree with SS). (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano uṭṭhāyāsanā → mahā-sudassano uṭṭhāy āsanā (pts)
Then King Mahāsudassana, rising from his seat and arranging his robe over one shoulder, took a ceremonial vase in his left hand and besprinkled the wheel-treasure with his right hand, saying:
‘pavattatu bhavaṁ cakkaratanaṁ, abhivijinātu bhavaṁ cakkaratanan’ti.
cakkaratananti → cakka-ratanan ti (pts)
‘Roll forth, O wheel-treasure! Triumph, O wheel-treasure!’

Atha kho taṁ, ānanda, cakkaratanaṁ puratthimaṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā senāya, yasmiṁ kho panānanda, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
pavatti → pavattati (sya-all, km, mr) | anvadeva → anudeva (sya-all, km) | upagacchi → upagañchi (bj) | puratthimaṁ disaṁ pavatti anvadeva → puratthimadisaṁ pavattati anudeva (sya-all) | pavatti → pavattati (bj: syā, kām) | anvadeva → anudeva (bj: syā) | pavatti → pavattati (cck: syā. ka.) | anvadeva → anudeva (cck: syā.) | anudeva → anvadeva (sya-all: sī.) | pavatti → Bm pavattati. (pts note) | anvad → Sc anvād; Bp anud, but Bm anvad; K anu deva; K (Sī) anvadeva, and so Sum. (pts note) | upagacchi → Sdt upagañchi. (pts note) | atha kho → athakho (th) | cakkaratanaṁ → cakka-ratanaṁ (pts) | anvadeva → anvad eva (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | panānanda → pan ānanda (pts)
Then the wheel-treasure rolled toward the east. And the king followed it together with his army of four divisions. In whatever place the wheel-treasure stood still, there the king came to stay together with his army.

Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
panānanda → pan ānanda (pts) | mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)
And any opposing rulers of the eastern quarter came to him and said,
‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
te → (sya-all) | svāgataṁ te → sāgataṁ (pts) | svāgataṁ → sāgataṁ (bj: PTS) | sāgataṁ → St sāgata; Bm svāgatan te; Bp K svāgataṁ here and below. (pts note) | sakaṁ te → sakante (bjt) | sakaṁ → sakan (pts)
‘Come, Great King! Welcome, Great King! We are yours, Great King, instruct us.’

Rājā mahāsudassano evamāha:
mahāsudassano evamāha → mahā-sudassano evam āha (pts)
The king said,
‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ na ādātabbaṁ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
na ādātabbaṁ → nādātabbaṁ (bj, sya-all) | bhaṇitabbā → bhāsitabbā (bj, sya-all, pts) | bhāsitabbā → Bm bhaṇitabbā, and below. (pts note) | yathābhuttañca → yathā bhuttañca (bjt) | na → n (pts) | yathābhuttañca → yathabhuttañ ca (pts)
‘Do not kill living creatures. Do not steal. Do not commit sexual misconduct. Do not lie. Do not drink liquor. Maintain the current level of taxation.’
Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (pts) | anuyantā → anuyuttā (sya-all: sī.) | te → SS tesaṁ. (pts note) | anuyuttā → Bm anuyantā; K anuyantā (Sī) anuyuttā. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts) | mahāsudassanassa anuyantā → mahā-sudassanassa anuyuttā (pts)
And so the opposing rulers of the eastern quarter became his vassals.

Atha kho taṁ, ānanda, cakkaratanaṁ puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṁ disaṁ pavatti …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | ajjhogāhetvā → ajjhogāhetvā (bj: PTS) | samuddaṁ → Sd sudassanaṁ, Bp samuddhaṁ. (pts note) | ajjhogahetvā → Bp K -gāhetvā, and below. (pts note) | pavatti → Bm K pavattati, and below. (pts note) | atha kho → athakho (th) | cakkaratanaṁ → cakka-ratanaṁ (pts)
Then the wheel-treasure, having plunged into the eastern ocean and emerged again, rolled toward the south. …

dakkhiṇaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṁ disaṁ pavatti …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | pe → Scd Bp omit pe. (pts note) | pavatti → pavattati (th)
Having plunged into the southern ocean and emerged again, it rolled toward the west. …

pacchimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
pavatti anvadeva → pavattati anudeva (sya-all) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | paccuttaritvā → SS omit. (pts note) | anvadeva → anvad eva (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
Having plunged into the western ocean and emerged again, it rolled toward the north, followed by the king together with his army of four divisions.
Yasmiṁ kho panānanda, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
upagacchi → upagañchi (bj) | patiṭṭhāsi → paṭiṭṭhāsi (pts) | panānanda → pan ānanda (pts) | cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi → cakka-ratanaṁ paṭiṭṭhāsi (pts)
In whatever place the wheel-treasure stood still, there the king came to stay together with his army.

Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
panānanda → pan ānanda (pts) | mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)
And any opposing rulers of the northern quarter came to him and said,
‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
te → (sya-all) | svāgataṁ te → sāgataṁ (pts) | sakaṁ → sakan (pts)
‘Come, Great King! Welcome, Great King! We are yours, Great King, instruct us.’

Rājā mahāsudassano evamāha:
evamāha → eva āha (pts) | mahāsudassano evamāha → mahā-sudassano eva āha (pts)
The king said,
‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ na ādātabbaṁ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
na ādātabbaṁ → nādātabbaṁ (bj, sya-all) | bhaṇitabbā → bhāsitabbā (bj, sya-all, pts) | yathābhuttañca → yathā bhuttañca (bjt) | na → n (pts) | yathābhuttañca → yathābhuttañ ca (pts)
‘Do not kill living creatures. Do not steal. Do not commit sexual misconduct. Do not lie. Do not drink liquor. Maintain the current level of taxation.’
Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (pts) | anuyantā → ākayanta (bj: machasaṁ) | panānanda → pan ānanda (pts) | mahāsudassanassa anuyantā → mahā-sudassanassa anuyuttā (pts)
And so the opposing rulers of the northern quarter became his vassals.

Atha kho taṁ, ānanda, cakkaratanaṁ samuddapariyantaṁ pathaviṁ abhivijinitvā kusāvatiṁ rājadhāniṁ paccāgantvā rañño mahāsudassanassa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṁ maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṁ upasobhayamānaṁ.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, pts) | maññe → mañño (bj) | pathaviṁ abhivijinitvā → paṭhaviṁ abhivijitvā (sya-all) | Kusāvatiṁ → Sd -vati; St -vati. (pts note) | attha-karaṇa-pamukhe → Bp mukhe. (pts note) | akkhāhataṁ → Sd akkhātaṁ. (pts note) | atthakaraṇapamukhe → atthakaraṇappamukhe (bjt) | atha kho → athakho (th) | cakkaratanaṁ → cakka-ratanaṁ (pts) | mahāsudassanassa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe → mahā-sudassanassa antepura-dvāre attha-karaṇa-pamukhe (pts) | mahāsudassanassa antepuraṁ → mahā-sudassanassa ante-puraṁ (pts)
And then the wheel-treasure, having triumphed over this land surrounded by ocean, returned to the royal capital. There it stood still by the gate to the royal compound at the High Court as if fixed to an axle, illuminating the royal compound.
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ cakkaratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi hatthiratanaṁ (bj) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)
Such is the wheel-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

2.2. Hatthiratana2.2. The Elephant-Treasure

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa hatthiratanaṁ pāturahosi
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassanassa hatthiratanaṁ pāturahosi → mahā-sudassanassa hatthi-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Next, the elephant-treasure appeared to King Mahāsudassana.
sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā.
sabbaseto → sabba-seto (pts) | vehāsaṅgamo → vehāsaṁ-gamo (pts) | nāgarājā → nāga-rājā (pts)
It was an all-white sky-walker with psychic power, touching the ground in seven places, a king of elephants named Sabbath.
Taṁ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṁ pasīdi:
taṁ → (sya-all, pts) | Disvā → Bmp taṁ disvā. (pts note) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts)
Seeing him, the king was impressed,
‘bhaddakaṁ vata bho hatthiyānaṁ, sace damathaṁ upeyyā’ti.
hatthiyānaṁ → hatthi-yānaṁ (pts)
‘This would truly be a fine elephant vehicle, if he would submit to taming.’
Atha kho taṁ, ānanda, hatthiratanaṁ—seyyathāpi nāma gandhahatthājāniyo dīgharattaṁ suparidanto; evameva damathaṁ upagacchi.
gandhahatthājāniyo → bhaddo hatthājānīyo (bj, sya-all, pts) | upagacchi → upagañcha (bj) | evameva → evam evaṁ (pts) | tam → SS omit. (pts note) | hatthājānīyo → Bp gandhatthajāniyo. (pts note) | evaṁ → Bmp K eva. (pts note) | damathaṁ → Bp damataṁ, and below. (pts note) | atha kho → athakho (th) | hatthiratanaṁ seyyathāpi → hatthi-ratanaṁ seyyathā pi (pts) | gandhahatthājāniyo dīgharattaṁ → bhaddo hatthājānīyo dīgha-rattaṁ (pts)
Then the elephant-treasure submitted to taming, as if he was a fine thoroughbred elephant that had been tamed for a long time.

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva hatthiratanaṁ vīmaṁsamāno pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anuyāyitvā kusāvatiṁ rājadhāniṁ paccāgantvā pātarāsamakāsi.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all) | pathaviṁ anuyāyitvā → paṭhaviṁ anusaṁsāyitvā (pts) | anusaṁsāyitvā → Sc asaṁsāyitvā; St Bmp K anusāyitvā; see below. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (bjt) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | mahāsudassano tameva hatthiratanaṁ → mahā-sudassano tam eva hatthi-ratanaṁ (pts) | pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anuyāyitvā → pubbaṇha-samayaṁ abhirūhitvā samudda-pariyantaṁ paṭhaviṁ anusaṁsāyitvā (pts) | pātarāsamakāsi → pātarāsaṁ akāsi (pts)
Once it so happened that King Mahāsudassana, testing that same elephant-treasure, mounted him in the morning and traversed the land surrounded by ocean before returning to the royal capital in time for breakfast.
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ hatthiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi assaratanaṁ (bj) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | hatthiratanaṁ pāturahosi → hatthi-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Such is the elephant-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

2.3. Assaratana2.3. The Horse-Treasure

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa assaratanaṁ pāturahosi
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassanassa assaratanaṁ pāturahosi → mahā-sudassanassa assa-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Next, the horse-treasure appeared to King Mahāsudassana.
sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā.
kāḷasīso → kākasīso (sya-all, pts) | kāka-sīso → Bm Kāla-siso [for kāḷa-]. Sum kāka-gīvā viya . . . kāḷa-vaṇṇena sīsena. (pts note) | sabbaseto kāḷasīso → sabba-seto kāka-sīso (pts) | vehāsaṅgamo → vehāsaṁ-gamo (pts) | assarājā → assa-rājā (pts)
It was an all-white sky-walker with psychic power, with head of black and mane like woven reeds, a royal steed named Thundercloud.
Taṁ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṁ pasīdi:
taṁ → (sya-all, pts) | Disvā → Bmp insert taṁ before disvā. (pts note) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts)
Seeing him, the king was impressed,
‘bhaddakaṁ vata bho assayānaṁ sace damathaṁ upeyyā’ti.
assayānaṁ → assa-yānaṁ (pts)
‘This would truly be a fine horse vehicle, if he would submit to taming.’
Atha kho taṁ, ānanda, assaratanaṁ seyyathāpi nāma bhaddo assājāniyo dīgharattaṁ suparidanto; evameva damathaṁ upagacchi.
upagacchi → upagañchi (bj) | evameva → evam evaṁ (pts) | taṁ → SS omit. (pts note) | assājānīyo → Bm assājāniyo; Bp assajāniyo. (pts note) | upagacchi → Sc upagañchi. (pts note) | atha kho → athakho (th) | assaratanaṁ seyyathāpi → assa-ratanaṁ seyyathā pi (pts) | assājāniyo dīgharattaṁ → assājānīyo dīgha-rattaṁ (pts)
Then the horse-treasure submitted to taming, as if he was a fine thoroughbred horse that had been tamed for a long time.

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva assaratanaṁ vīmaṁsamāno pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anuyāyitvā kusāvatiṁ rājadhāniṁ paccāgantvā pātarāsamakāsi.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all) | pathaviṁ anuyāyitvā → paṭhaviṁ anusāyitvā (pts) | anusāyitvā → Sc anusāyāyitvā; Bp anusāritvā. (pts note) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | tameva assaratanaṁ → tam eva assa-ratanaṁ (pts) | abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anuyāyitvā → abhirūhitvā samudda-pariyantaṁ paṭhaviṁ anusāyitvā (pts) | pātarāsamakāsi → pātarāsam akāsi (pts)
Once it so happened that King Mahāsudassana, testing that same horse-treasure, mounted him in the morning and traversed the land surrounded by ocean before returning to the royal capital in time for breakfast.
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ assaratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi maṇiratanaṁ (bj) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | assaratanaṁ pāturahosi → assa-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Such is the horse-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

2.4. Maṇiratana2.4. The Jewel-Treasure

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa maṇiratanaṁ pāturahosi.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassanassa maṇiratanaṁ pāturahosi → mahā-sudassanassa maṇi-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Next, the jewel-treasure appeared to King Mahāsudassana.
So ahosi maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno.
anāvilo → (bj, sya-all, pts) | so ahosi maṇi veḷuriyo → maṇiveḷuriyo (sya-all) | ahosi → -5 K om. (pts note) | maṇi veḷuriyo → maṇi-veḷuriyo (pts) | suparikammakato → suparikamma-kato (pts) | anāvilo sabbākārasampanno → sabbākāra-sampanno (pts)
It was a beryl gem that was naturally lustrous, eight-faceted, well-worked, transparent, clear, and unclouded, endowed with all good qualities.
Tassa kho panānanda, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṁ phuṭā ahosi.
panānanda maṇiratanassa → pan ānanda maṇi-ratanassa (pts)
And the radiance of that jewel spread all-round for a league.

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva maṇiratanaṁ vīmaṁsamāno caturaṅginiṁ senaṁ sannayhitvā maṇiṁ dhajaggaṁ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi.
rattandhakāratimisāya → rattandhakāratimisāyaṁ (bj, sya-all) | caturaṅginiṁ senaṁ → caturaṅginisenaṁ (pts) | maṇiṁ dhajaggaṁ → maṇidhajaggaṁ (pts) | rattandhakāratimisāya pāyāsi → rattandhakāratimisāyaṁ pāyāti (pts) | maṇi-dhajaggaṁ → Bm K maṇiṁ dhajjaggaṁ. (pts note) | pāyāti → Bmp K pāyāsi. (pts note) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | mahāsudassano tameva maṇiratanaṁ → mahā-sudassano tam eva maṇi-ratanaṁ (pts) | caturaṅginiṁ senaṁ → caturaṅgini-senaṁ (pts)
Once it so happened that King Mahāsudassana, testing that same jewel-treasure, mobilized his army of four divisions and, with the jewel hoisted on his banner, set out in the dark of the night.
Ye kho panānanda, samantā gāmā ahesuṁ, te tenobhāsena kammante payojesuṁ divāti maññamānā.
tenobhāsena → obhāsena (sya-all) | divāti → divā te (pts) | panānanda → pan ānanda (pts) | tenobhāsena → ten obhāsena (pts)
Then the villagers around them set off to work, thinking that it was day.
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ maṇiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi itthiratanaṁ (bj) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | maṇiratanaṁ pāturahosi → maṇi-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Such is the jewel-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

2.5. Itthiratana2.5. The Woman-Treasure

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṁ pāturahosi
itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassanassa itthiratanaṁ pāturahosi → mahā-sudassanassa itthi-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Next, the woman-treasure appeared to King Mahāsudassana.
abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā atikkantā mānusivaṇṇaṁ appattā dibbavaṇṇaṁ.
mānusivaṇṇaṁ → mānusaṁ vaṇṇaṁ (bj, pts1ed); mānussīvaṇṇaṁ (sya-all, km) | nātikāḷikā → nātikāḷī (bj, pts) | dibbavaṇṇaṁ → dibbaṁ vaṇṇaṁ (bj, pts) | mānusivaṇṇaṁ → manussīvaṇṇaṁ (sya-all); mānusaṁ vaṇṇaṁ (pts) | vaṇṇaṁ → mānussivaṇṇaṁ (bj: syā); mānusivaṇṇaṁ (bj: machasaṁ) | mānusivaṇṇaṁ → mānussivaṇṇaṁ (cck: syā.) | nātikāḷī → Sc kāli; Sdt kālī; Bmp K kāḷikā. (pts note) | mānusaṁ → Sc mānusa; Bm si; K manussī. (pts note) | dibbaṁ → Bm K dibba. (pts note) | vaṇṇapokkharatāya → vaṇṇa-pokkharatāya (pts)
She was attractive, good-looking, lovely, of surpassing beauty. She was neither too tall nor too short; neither too thin nor too fat; neither too dark nor too light. She outdid human beauty without reaching heavenly beauty.
Tassa kho panānanda, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all) | panānanda itthiratanassa → pan ānanda itthi-ratanassa (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | tūlapicuno → tūla-picuno (pts)
And her touch was like a tuft of cotton-wool or kapok.
Tassa kho panānanda, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all) | panānanda itthiratanassa → pan ānanda itthi-ratanassa (pts)
When it was cool her limbs were warm, and when it was warm her limbs were cool.
Tassa kho panānanda, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all) | panānanda itthiratanassa → pan ānanda itthi-ratanassa (pts) | candanagandho → candana-gandho (pts) | uppalagandho → uppala-gandho (pts)
The fragrance of sandal floated from her body, and lotus from her mouth.
Taṁ kho panānanda, itthiratanaṁ rañño mahāsudassanassa pubbuṭṭhāyinī ahosi pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī.
itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | kiṁkāra-paṭissāvinī → Sc paṭissavīni; Bp K paṭisāvinī. (pts note) | piyavādinī → Sc Bp omit. (pts note) | kiṅkārapaṭissāvinī → kiṁkārapaṭisāvinī (bjt, th) | kiṅkārapaṭissāvinī → kiṁkārapaṭissāvinī (ms2005) | panānanda → pan ānanda (pts) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī → pacchā-nipātinī kiṁkāra-paṭissāvinī manāpa-cārinī (pts)
She got up before the king and went to bed after him, and was obliging, behaving nicely and speaking politely.
Taṁ kho panānanda, itthiratanaṁ rājānaṁ mahāsudassanaṁ manasāpi no aticari, kuto pana kāyena.
aticari → aticārī (bj, sya-all, km, pts1ed); aticarī (mr) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | aticari → aticāri (pts) | aticārī → aticarī (bj: kām) | aticari → aticarī (cck: ka.); aticārī (cck: sī. syā. pī.) | itthi-ratanaṁ → SS omit. (pts note) | panānanda itthiratanaṁ → pan ānanda itthi-ratanaṁ (pts) | mahāsudassanaṁ manasāpi → mahā-sudassanaṁ manasā pi (pts)
The woman-treasure did not betray the wheel-turning monarch even in thought, still less in deed.
Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ itthiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi gahapatiratanaṁ (bj) | ānanda → panānanda (sya-all) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | Rañño → Bm K insert pan'. (pts note) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | itthiratanaṁ pāturahosi → itthi-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Such is the woman-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

2.6. Gahapatiratana2.6. The Householder-Treasure

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa gahapatiratanaṁ pāturahosi.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassanassa gahapatiratanaṁ pāturahosi → mahā-sudassanassa gahapati-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Next, the householder-treasure appeared to King Mahāsudassana.
Tassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi yena nidhiṁ passati sassāmikampi assāmikampi.
dibbacakkhu → dibbacakkhuṁ (sya-all) | dibbacakkhu pāturahosi → dibbacakkhuṁ pātur ahosi (pts) | sassāmikam → Bmp sasāmikaṁ. (pts note) | assāmikam → Bm asām-. (pts note) | kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi → kamma-vipākajaṁ dibba-cakkhuṁ pātur ahosi (pts) | sassāmikampi assāmikampi → sassāmikam pi assāmikam pi (pts)
The power of clairvoyance manifested in him as a result of past deeds, by which he sees treasure troves, both owned and ownerless.

So rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāha:
mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāha → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evam āha (pts)
He approached the king and said,
‘appossukko tvaṁ, deva, hohi, ahaṁ te dhanena dhanakaraṇīyaṁ karissāmī’ti.
Appossukko → Bp sabbosukko; Bm apposukko. (pts note) | dhanakaraṇīyaṁ → dhana-karaṇīyaṁ (pts)
‘Relax, Your Majesty. I will take care of the treasury.’

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva gahapatiratanaṁ vīmaṁsamāno nāvaṁ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṁ ogāhitvā gahapatiratanaṁ etadavoca:
ogāhitvā → ogāhetvā (pts) | ogāhetvā → Bm K ogāhitvā. (pts note) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | mahāsudassano tameva gahapatiratanaṁ → mahā-sudassano tam eva gahapati-ratanaṁ (pts) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
Once it so happened that the wheel-turning monarch, testing that same householder-treasure, boarded a boat and sailed to the middle of the Ganges River. Then he said to the householder-treasure,
‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti.
hiraññasuvaṇṇenāti → hirañña-suvaṇṇenāti (pts)
‘Householder, I need gold, both coined and uncoined.’

‘Tena hi, mahārāja, ekaṁ tīraṁ nāvā upetū’ti.
ekaṁ tīraṁ nāvā → ekatīraṁ nāvaṁ (sya-all) | ekaṁ → ekaṁ va (pts) | ekaṁ → K eka- (pts note) | va → Bm K omit. SS vā. (pts note) | tīraṁ → Sd tarīnaṁ; St tarītaṁ. (pts note) | nāvā → Sc K nāvaṁ. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
‘Well then, Great King, draw the boat up to one shore.’

‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti.
attho → attho va (sya-all) | idheva → idh eva (pts) | hiraññasuvaṇṇenāti → hirañña-suvaṇṇenāti (pts)
‘It’s right here, householder, that I need gold, both coined and uncoined.’

Atha kho taṁ, ānanda, gahapatiratanaṁ ubhohi hatthehi udakaṁ omasitvā pūraṁ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṁ uddharitvā rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
hiraññasuvaṇṇassa → hirañña vaṇṇassa (bj) | omasitvā → Bp omaṇsitvā. (pts note) | atha kho → athakho (th) | gahapatiratanaṁ → gahapati-ratanaṁ (pts) | hiraññasuvaṇṇassa → hirañña-suvaṇṇassa (pts) | mahāsudassanaṁ etadavoca → mahā-sudassanaṁ etad avoca (pts)
Then that householder-treasure, immersing both hands in the water, pulled up a pot full of gold, both coined and uncoined, and said to the king,
‘alamettāvatā, mahārāja, katamettāvatā, mahārāja, pūjitamettāvatā, mahārājā’ti?
mahārāja pūjitamettāvatā → (sya-all)
‘Is this sufficient, Great King? Has enough been done, Great King, enough offered?’

Rājā mahāsudassano evamāha:
ettāvatā → Bp adds mahā-rāja, pūjitam ettāvatā. (pts note) | + → rāja katam ettāvatā mahā-rājāti (pts) | mahāsudassano evamāha → mahā-sudassano evam āha (pts)
The king said,
‘alamettāvatā, gahapati, katamettāvatā, gahapati, pūjitamettāvatā, gahapatī’ti.
alamettāvatā → alam ettāvatā (pts) | katamettāvatā → katam ettāvatā (pts) | pūjitamettāvatā → pūjitam ettāvatā (pts)
‘That is sufficient, householder. Enough has been done, enough offered.’

Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ gahapatiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi parināyakaratanaṁ (bj) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)
Such is the householder-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

2.7. Pariṇāyakaratana2.7. The Commander-Treasure

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa pariṇāyakaratanaṁ pāturahosi
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassanassa pariṇāyakaratanaṁ pāturahosi → mahā-sudassanassa pariṇāyaka-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Next, the commander-treasure appeared to King Mahāsudassana.
paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo rājānaṁ mahāsudassanaṁ upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ, apayāpetabbaṁ apayāpetuṁ, ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ.
ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ → (bj) | upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ apayāpetabbaṁ apayāpetuṁ → upeyyāpetabbaṁ upeyyāpetuṁ apeyyāpetabbaṁ apeyyāpetuṁ (sya-all) | viyatto → St vyatto. (pts note) | upayāpetuṁ → K upeyyāp-. (pts note) | apayāpetabbaṁ → K apeyyāp-. (pts note) | apayāpetuṁ → Bp aparāyāpetuṁ; K upeyyāp- (where up- must be a misprint for ap-). (pts note) | mahāsudassanaṁ → mahā-sudassanaṁ (pts)
He is astute, competent, intelligent, and capable regarding who should be ushered in to the king’s presence, who should be ushered out, and who should be kept by his side.

So rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāha:
mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāha → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evam āha (pts)
He approached the king and said,
‘appossukko tvaṁ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’ti.
anusāsissāmīti → Sc Bp anussā-; Sd anusissamīti; St anuham. (pts note) | ahamanusāsissāmīti → aham anusāsissāmīti (pts)
‘Relax, Your Majesty. I shall issue instructions.’

Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ pariṇāyakaratanaṁ pāturahosi.
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | pariṇāyakaratanaṁ pāturahosi → pariṇāyaka-ratanaṁ pātur ahosi (pts)
Such is the commander-treasure that appeared to King Mahāsudassana.

Rājā, ānanda, mahāsudassano imehi sattahi ratanehi samannāgato ahosi.
ahosi → ahosi iddhisamannāgamo puna caparaṁ ānanda (bj); ahosi puna ca paraṁ ānanda (pts) | sattahi → SS satta- (pts note) | paraṁ → -7 Bmp omit. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
These are the seven treasures possessed by King Mahāsudassana.

3. Catuiddhisamannāgata3. The Four Blessings

Rājā, ānanda, mahāsudassano catūhi iddhīhi samannāgato ahosi.
ānanda → (bj, pts) | ahosi → hoti (sya-all) | rājā → SS omit. (pts note) | ānanda mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
King Mahāsudassana possessed four blessings.
Katamāhi catūhi iddhīhi?
Katamāhi → SS katamehi. (In 21 SS have imāhi.) (pts note)
And what are the four blessings?

Idhānanda, rājā mahāsudassano abhirūpo ahosi dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi.
idhānanda → idha ānanda (bj) | idhānanda → idh ānanda (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | vaṇṇapokkharatāya → vaṇṇa-pokkharatāya (pts)
He was attractive, good-looking, lovely, of surpassing beauty, more so than other humans.
Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato ahosi.
paṭhamāya → SS omit. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
This is the first blessing.

Puna caparaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano dīghāyuko ahosi ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
Furthermore, he was long-lived, more so than other humans.
Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato ahosi.
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
This is the second blessing.

Puna caparaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano appābādho ahosi appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassano → mahā sudassano (pts) | samavepākiniyā → sama-vepākiniyā (pts)
Furthermore, he was rarely ill or unwell, and his stomach digested well, being neither too hot nor too cold, more so than other humans.
Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato ahosi.
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
This is the third blessing.

Puna caparaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṁ piyo ahosi manāpo.
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṁ → mahā-sudassano brāhmaṇa-gahapatikānaṁ (pts)
Furthermore, he was as dear and beloved to the brahmins and householders
Seyyathāpi, ānanda, pitā puttānaṁ piyo hoti manāpo;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
as a father is to his children.
evameva kho, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṁ piyo ahosi manāpo.
evameva → evam eva (pts) | mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṁ → mahā-sudassano brāhmaṇa-gahapatikānaṁ (pts)
Raññopi, ānanda, mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṁ manāpā.
raññopi → rañño pana (sya-all) | raññopi → rañño pi (bjt, pts) | mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā → mahā-sudassanassa brāhmaṇa-gahapatikā (pts)
And the brahmins and householders were as dear to the king
Seyyathāpi, ānanda, pitu puttā piyā honti manāpā;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
as children are to their father.
evameva kho, ānanda, raññopi mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṁ manāpā.
+ → seyyathāpi ānanda pitu putta piyā honti manāpā evameva kho ānanda rañño mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṁ manāpā (bjt) | evameva → evam eva (pts) | raññopi mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā → rañño mahā-sudassanassa brāhmaṇa-gahapatikā (pts)

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | uyyānabhūmiṁ → uyyāna-bhūmiṁ (pts)
Once it so happened that King Mahāsudassana went with his army of four divisions to visit a park.
Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
atha kho → athakho (th) | brāhmaṇagahapatikā → brāhmaṇa-gahapatikā (pts) | mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)
Then the brahmins and householders went up to him and said,
‘ataramāno, deva, yāhi, yathā taṁ mayaṁ cirataraṁ passeyyāmā’ti.‘Slow down, Your Majesty, so we may see you longer!’ Rājāpi, ānanda, mahāsudassano sārathiṁ āmantesi:
rājāpi → rājā pi (bjt, pts) | sārathiṁ → sārathi (th) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
And the king addressed his charioteer,
‘ataramāno, sārathi, rathaṁ pesehi, yathā ahaṁ brāhmaṇagahapatike cirataraṁ passeyyan’ti.
yathā ahaṁ brāhmaṇagahapatike → yathāhaṁ brāhmaṇagahapatikehi (bj) | passeyyanti → passīyeyyanti (bj) | ahaṁ → SS yathāhaṁ. (pts note) | brāhmaṇagahapatike → brāhmaṇa-gahapatike (pts) | passeyyanti → passeyyan ti (pts)
‘Drive slowly, charioteer, so I can see the brahmins and householders longer!’
Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya catutthiyā iddhiyā samannāgato ahosi.
catutthiyā → catutthāya (sya-all, km, pts1ed) | catutthiyā → catutthāya (pts) | catutthiyā → catutthāya (bj: syā) | catutthiyā → catutthāya (cck: syā.) | catutthāya → Bm -tthiyā. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
This is the fourth blessing.

Rājā, ānanda, mahāsudassano imāhi catūhi iddhīhi samannāgato ahosi.
ahosi → ahosi pokkharaṇīmāpanaṁ (bj) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
These are the four blessings possessed by King Mahāsudassana.

4. Dhammapāsādapokkharaṇī4. Lotus Ponds in the Palace of Principle

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘yannūnāhaṁ imāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo māpeyyan’ti.
pokkharaṇiyo māpeyyanti → pokkharaṇīyo māpeyyan ti (pts) | Yan → Bmp yaṁ. (pts note) | pokkharaṇīyo → Bm K -ṇiyo (and onwards). (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my)
‘Why don’t I have lotus ponds built between the palms, at intervals of a hundred bow lengths?’

Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo.
pokkharaṇiyo → pokkharaṇīyo (pts) | kho → Sdt insert pana. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo → dhanu-sate dhanu-sate pokkharaṇīyo (pts)
So that’s what he did.
Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo catunnaṁ vaṇṇānaṁ iṭṭhakāhi citā ahesuṁ—
panānanda pokkharaṇiyo → pan ānanda pokkharaṇīyo (pts)
The lotus ponds were lined with tiles of four colors,
ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpi mayā (pts) | iṭṭhakā → Sc itthakāyā; Sd -kāyo. (pts note) | sovaṇṇamayā → Sct suv-. (pts note) | mayā → Bm K rūpiyamayā, and onwards. (pts note)
made of gold, silver, beryl, and crystal.

Tāsu kho panānanda, pokkharaṇīsu cattāri cattāri sopānāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ,
sopānāni ahesuṁ → ca sopāṇāni ahesu (bj) | cattāri sopānāni → sopāṇāni (sya-all) | cattāri → K omits. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts)
And four flights of stairs of four colors descended into each lotus pond,
ekaṁ sopānaṁ sovaṇṇamayaṁ ekaṁ rūpiyamayaṁ ekaṁ veḷuriyamayaṁ ekaṁ phalikamayaṁ.
sopānaṁ → sopāṇaṁ (bj, sya-all) | phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.
Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → SS Bmp suciyo here, but sūciyo below. (pts note) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The golden stairs had posts of gold, and banisters and finials of silver.
Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṁ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The silver stairs had posts of silver, and banisters and finials of gold.
Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṁ, phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | sūciyo → suciyo (sya-all) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The beryl stairs had posts of beryl, and banisters and finials of crystal.
Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṁ, veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
phalikamayassa sopānassa phalikamayā → phaḷikamayassa sopāṇassa phaḷikamayā (bj) | sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The crystal stairs had posts of crystal, and banisters and finials of beryl.
Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo dvīhi vedikāhi parikkhittā ahesuṁ ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā.
panānanda pokkharaṇiyo → pan ānanda pokkharaṇīyo (pts) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)
Those lotus ponds were surrounded by two balustrades, made of gold and silver.
Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The golden balustrades had posts of gold, and banisters and finials of silver.
Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṁ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpiyamayāya → rūpimayāya (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The silver balustrades had posts of silver, and banisters and finials of gold.

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘yannūnāhaṁ imāsu pokkharaṇīsu evarūpaṁ mālaṁ ropāpeyyaṁ uppalaṁ padumaṁ kumudaṁ puṇḍarīkaṁ sabbotukaṁ sabbajanassa anāvaṭan’ti.
anāvaṭanti → anācāran ti (pts) | ropāpeyyaṁ → SS ropāpeyya. (pts note) | padumaṁ → Sc uppala-paduma-. (pts note) | anācāran → SS anācavan; Bmp K anāvaṭṭan. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | anāvaṭanti → anāvaṭṭanti (th) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | sabbajanassa anāvaṭanti → sabba-janassa anācāran ti (pts)
‘Why don’t I plant flowers in the lotus ponds such as blue water lilies, and lotuses of pink, yellow, and white, blooming all year round, and accessible to the public?’
Ropāpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu pokkharaṇīsu evarūpaṁ mālaṁ uppalaṁ padumaṁ kumudaṁ puṇḍarīkaṁ sabbotukaṁ sabbajanassa anāvaṭaṁ.
anāvaṭaṁ → anācāraṁ (pts) | anācāraṁ → Sc anācariṁ; Bm K anāvaṭṭaṁ; Bp anāvaṭṭa. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | sabbajanassa anāvaṭaṁ → sabba-janassa anācāraṁ (pts)
So that’s what he did.

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘yannūnāhaṁ imāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre nhāpake purise ṭhapeyyaṁ, ye āgatāgataṁ janaṁ nhāpessantī’ti.
nhāpake → nahāpake (bj, pts) | nhāpessantīti → nahāpessantīti (bj, pts) | nahāpake → Bmp K nhā-, and below. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts)
‘Why don’t I appoint bath attendants to help bathe the people who come to bathe in the lotus ponds?’
Ṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre nhāpake purise, ye āgatāgataṁ janaṁ nhāpesuṁ.
nhāpake → nahāpake (bj, pts) | nhāpesuṁ → nahāpesuṁ (bj); nahāpeyyuṁ (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
So that’s what he did.

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘yannūnāhaṁ imāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre evarūpaṁ dānaṁ paṭṭhapeyyaṁ—
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts)
‘Why don’t I set up charities on the banks of the lotus ponds,
annaṁ annaṭṭhikassa, pānaṁ pānaṭṭhikassa, vatthaṁ vatthaṭṭhikassa, yānaṁ yānaṭṭhikassa, sayanaṁ sayanaṭṭhikassa, itthiṁ itthiṭṭhikassa, hiraññaṁ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṁ suvaṇṇaṭṭhikassā’ti.
annaṭṭhikassa → annatthikassa (bj, sya-all, km, pts1ed) | pānaṭṭhikassa → pānatthikassa (bj, sya-all, pts) | vatthaṭṭhikassa → vatthatthikassa (bj, sya-all, pts) | yānaṭṭhikassa → yānatthikassa (bj, sya-all, pts) | sayanaṭṭhikassa → sayanatthikassa (bj, sya-all, pts) | itthiṭṭhikassa → itthatthikassa (bj, pts); itthitthikassa (sya-all) | hiraññaṭṭhikassa → hiraññatthikassa (bj, sya-all, pts) | suvaṇṇaṭṭhikassāti → suvaṇṇatthikassāti (bj, sya-all, pts) | annaṭṭhikassa → annatthikassa (pts) | annatthikassa → annatthitassa (bj: syā, kām, PTS) | annaṭṭhikassa → annatthitassa (sī. syā. kaṁ. pī.), evaṁ sabbattha pakabhirūpeneva dissati (cck note) | itthatthikassa → Bm K itthitthik-, and below. (pts note)
so that those in need of food, drink, clothes, vehicles, beds, women, coined gold, or uncoined gold can get what they need?’
Paṭṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre evarūpaṁ dānaṁ—
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
So that’s what he did.
annaṁ annaṭṭhikassa, pānaṁ pānaṭṭhikassa, vatthaṁ vatthaṭṭhikassa, yānaṁ yānaṭṭhikassa, sayanaṁ sayanaṭṭhikassa, itthiṁ itthiṭṭhikassa, hiraññaṁ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṁ suvaṇṇaṭṭhikassa.
annaṭṭhikassa → annatthikassa (bj, sya-all, pts) | pānaṭṭhikassa → pānatthikassa (bj, sya-all, pts) | vatthaṭṭhikassa → vatthatthikassa (bj, sya-all, pts) | yānaṭṭhikassa → yānatthikassa (bj, sya-all, pts) | sayanaṭṭhikassa → sayanatthikassa (bj, sya-all, pts) | itthiṭṭhikassa → itthatthikassa (bj, pts); itthitthikassa (sya-all) | hiraññaṭṭhikassa → hiraññatthikassa (bj, sya-all, pts) | suvaṇṇaṭṭhikassa → suvaṇṇatthikassāti (bj); suvaṇṇatthikassa (pts) | suvaṇṇaṭṭhikassa atha kho → suvaṇṇatthikassāti athakho (sya-all) | suvaṇṇatthikassa → All MSS. and K -kassāti as above. (pts note)

Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā pahūtaṁ sāpateyyaṁ ādāya rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
atha kho → athakho (th) | brāhmaṇagahapatikā → brāhmaṇa-gahapatikā (pts) | mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)
Then the brahmins and householders came to the king bringing abundant wealth and said,
‘idaṁ, deva, pahūtaṁ sāpateyyaṁ devaññeva uddissa ābhataṁ, taṁ devo paṭiggaṇhatū’ti.
paṭiggaṇhatūti → paṭigaṇhātūti (bj, sya-all) | devaññeva → devasseva (sya-all); devaṁ yeva (pts) | ābhataṁ → āhataṁ (pts) | devasseva → devadevaṁyeva (sya-all: sī.) | yeva → -2 Bmp K -devass'; eva. (pts note) | āhataṁ → SS K āhataṁ; Bm ābhata; Bp ābhātaṁ. See p. 245. (pts note) | paṭiggaṇhatūti → paṭiggaṇhātūti (th) | paṭiggaṇhatūti → paṭigaṇhatūti (pts)
‘Your Majesty, this abundant wealth is specially for you alone; may Your Majesty accept it!’

‘Alaṁ, bho, mamapidaṁ pahūtaṁ sāpateyyaṁ dhammikena balinā abhisaṅkhataṁ, tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti.
bho mamapidaṁ → go mamapīdaṁ (bj) | tañca → taṁ (bj, sya-all, pts) | bhiyyo → bhīyo (bj, pts) | mamapidaṁ → mamamidaṁ (sya-all); mama pi (pts) | mama → Sc mam; K mamam. (pts note) | pi → Bmp p'; idaṁ; K idaṁ. (pts note) | abhisaṅkhataṁ tañca → abhisaṁkhataṁ taṁ (pts)
‘There’s enough raised for me through regular taxes. Let this be for you; and here, take even more!’

Te raññā paṭikkhittā ekamantaṁ apakkamma evaṁ samacintesuṁ:When the king turned them down, they withdrew to one side to think up a plan, ‘na kho etaṁ amhākaṁ patirūpaṁ, yaṁ mayaṁ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma.
paṭihareyyāma → paṭihareyyāmāti (bj); paṭihāreyyāma (sya-all) | etaṁ → evaṁ (sya-all) | patirūpaṁ → paṭirūpaṁ (sya-all, pts) | mayaṁ → (sya-all) | paṭihareyyāma yannūna → paṭihārāma yan nūna (pts) | etaṁ → Bp K evaṁ. (pts note) | mayaṁ → K omits. (pts note) | paṭihārāma → Bmp paṭihareyyāmāti; K paṭihāreyyāma. (pts note) | punadeva → punad eva (pts)
‘It wouldn’t be proper for us to take this abundant wealth back to our own homes.
Yannūna mayaṁ rañño mahāsudassanassa nivesanaṁ māpeyyāmā’ti.
yannūna → yaṁnūna (my) | yannūna → yan nūna (pts) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts)
Why don’t we build a home for King Mahāsudassana?’

Te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → mahā-sudassanaṁ upasaṁkamitvā evaṁ āhaṁsu (pts)
They went up to the king and said,
‘nivesanaṁ te, deva, māpessāmā’ti.
māpessāmāti → māpeyyāmāti (sya-all) | nivesanaṁ te → nivesanante (bjt)
‘We shall have a home built for you, Your Majesty!’
Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena.
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
King Mahāsudassana consented with silence.

Atha kho, ānanda, sakko devānamindo rañño mahāsudassanassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vissakammaṁ devaputtaṁ āmantesi:
vissakammaṁ → visukammaṁ (mr) | vissakammaṁ → visukammaṁ (bj: kām) | vissakammaṁ → visukammaṁ (cck: ka.) | Vissakammaṁ → Bmp Visukamma, and below. (pts note) | cetoparivitakkamaññāya → ceto parivitakkamaññāya (bjt) | atha kho → athakho (th) | devānamindo → devānaṁ indo (pts) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | cetoparivitakkamaññāya → ceto-parivitakkam aññāya (pts) | devaputtaṁ → deva-puttaṁ (pts)
And then Sakka, lord of gods, knowing the king’s train of thought, addressed the godling Vissakamma,
‘ehi tvaṁ, samma vissakamma, rañño mahāsudassanassa nivesanaṁ māpehi dhammaṁ nāma pāsādan’ti.
samma → Bp omits; SS mama. (pts note) | Dhammaṁ → Sdt dhammikaṁ. (pts note) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | pāsādanti → pāsādan ti (pts)
‘Come, dear Vissakamma, build a palace named Principle as a home for King Mahāsudassana.’

‘Evaṁ, bhaddantavā’ti kho, ānanda, vissakammo devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—devesu tāvatiṁsesu antarahito rañño mahāsudassanassa purato pāturahosi.
bhaddantavāti → bhadanteti (bj) | vissakammo → vissakammā (bj) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | tavāti → Sd bhadantevāti; Sc bhaddante vā ti; Bmp bhaddantavāti; K bhaddaṁ tavāti. (pts note) | sammiñjitaṁ → Bp sammiñcitaṁ. (pts note) | eva → SS evaṁ. (pts note) | evameva → evamevaṁ (bjt) | samiñjeyya → sammiñjeyya (th) | bhaddantavāti → bhaddan tavāti (pts) | devaputto → deva-putto (pts) | devānamindassa → devānam indassa (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam eva (pts) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)
‘Yes, lord,’ replied Vissakamma. Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, he vanished from the gods of the thirty-three and appeared in front of King Mahāsudassana.

Atha kho, ānanda, vissakammo devaputto rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
vissakammo → vissakammā (bj) | atha kho → athakho (th) | devaputto → deva-putto (pts) | mahāsudassanaṁ etadavoca → mahā-sudassanaṁ etad avoca (pts)
Vissakamma said to the king,
‘nivesanaṁ te, deva, māpessāmi dhammaṁ nāma pāsādan’ti.
māpessāmi → SS Bmp māpessāmīti. (pts note) | nivesanaṁ te → nivesanante (bjt) | nivesanaṁ → nivesanan (pts) | pāsādanti → pāsādan ti (pts)
‘I shall build a palace named Principle as a home for you, Your Majesty.’
Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena.
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
King Mahāsudassana consented with silence.

Māpesi kho, ānanda, vissakammo devaputto rañño mahāsudassanassa nivesanaṁ dhammaṁ nāma pāsādaṁ.
vissakammo → vissakammā (bj) | devaputto → deva-putto (pts) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts)
And so that’s what Vissakamma did.

Dhammo, ānanda, pāsādo puratthimena pacchimena ca yojanaṁ āyāmena ahosi. Uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṁ vitthārena.
puratthimena → puratthimena ca (bj, sya-all, pts) | uttarena → uttarena ca (bj, sya-all, pts) | aḍḍhayojanaṁ → addhayojanaṁ (bj, pts) | aḍḍhayojanaṁ → addha-yojanaṁ (pts)
The Palace of Principle stretched for a league from east to west, and half a league from north to south.
Dhammassa, ānanda, pāsādassa tiporisaṁ uccatarena vatthu citaṁ ahosi catunnaṁ vaṇṇānaṁ iṭṭhakāhi—
uccatarena → uccattena (bj) | vatthu → vatthuṁ (sya-all) | uccatarena vatthu → uccattanena vatthuṁ (pts) | uccattanena → Sc uccasatanena; Bmp K uccatarena. (pts note) | vatthuṁ → Bm vatthu. (pts note) | tiporisaṁ uccatarena vatthu → ti-porisaṁ uccattanena vatthuṁ (pts)
It was lined with tiles of four colors, three fathoms high,
ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpimayā → Bm K rūpiyamayā, and below. So also in 85. (pts note)
made of gold, silver, beryl, and crystal.

Dhammassa, ānanda, pāsādassa caturāsītithambhasahassāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
caturāsītithambhasahassāni → caturāsīti thambhasahassāni (my, bjt) | caturāsītithambhasahassāni → caturāsīti-thambhasahassāni (pts)
It had 84,000 pillars of four colors,
eko thambho sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo.
phalikamayo → phaḷikamayo (bj) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.
Dhammo, ānanda, pāsādo catunnaṁ vaṇṇānaṁ phalakehi santhato ahosi—It was covered with panels of four colors, ekaṁ phalakaṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.

Dhammassa, ānanda, pāsādassa catuvīsati sopānāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
sopānāni → sopāṇāni (bj) | catuvīsati sopānāni → catuvīsatisopāṇāni (sya-all) | catuvīsati → catu-vīsati (pts)
It had twenty-four staircases of four colors,
ekaṁ sopānaṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
sopānaṁ → sopāṇaṁ (bj, sya-all) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts) | phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bjt)
made of gold, silver, beryl, and crystal.
Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → Sc suciyo, and below. (pts note) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The golden stairs had posts of gold, and banisters and finials of silver.
Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṁ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The silver stairs had posts of silver, and banisters and finials of gold.
Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṁ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The beryl stairs had posts of beryl, and banisters and finials of crystal.
Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṁ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | phalikamayassa sopānassa phalikamayā → phaḷikamayassa sopāṇassa phaḷikamayā (bjt) | uṇhīsañca → unhīsañ ca (pts)
The crystal stairs had posts of crystal, and banisters and finials of beryl.

Dhamme, ānanda, pāsāde caturāsītikūṭāgārasahassāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
pāsāde → Sc adds va. (pts note) | caturāsītikūṭāgārasahassāni → caturāsīti kūṭāgārasahassāni (my) | caturāsītikūṭāgārasahassāni → caturāsītikūṭā gārasahassāni (th) | caturāsītikūṭāgārasahassāni → caturāsīti-kūṭāgāra-sahassāni (pts)
It had 84,000 chambers of four colors,
ekaṁ kūṭāgāraṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.
Sovaṇṇamaye kūṭāgāre rūpiyamayo pallaṅko paññatto ahosi, rūpiyamaye kūṭāgāre sovaṇṇamayo pallaṅko paññatto ahosi, veḷuriyamaye kūṭāgāre dantamayo pallaṅko paññatto ahosi, phalikamaye kūṭāgāre sāramayo pallaṅko paññatto ahosi.
phalikamaye → phaḷikamaye (bj) | sāramayo → masāragallamayo (bj, sya-all) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts) | rūpiyamaye → rūpimaye (pts) | masāragallamayo → a. sāramayo (sya-all: sī.) | sāramayo → Bm Sum K (Sī) sāramayo; SS Bp K masāragallamayo. Comp. ii. 12. (pts note) | rūpiyamayo pallaṅko → rūpimayo pallaṁko (pts) | pallaṅko → pallaṁko (pts)
In each chamber a couch was spread: in the golden chamber a couch of silver; in the silver chamber a couch of gold; in the beryl chamber a couch of ivory; in the crystal chamber a couch of hardwood.
Sovaṇṇamayassa kūṭāgārassa dvāre rūpiyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa rūpiyamayo khandho sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayo → rūpimayo (pts)
At the door of the golden chamber stood a palm tree of silver, with trunk of silver, and leaves and fruits of gold.
Rūpiyamayassa kūṭāgārassa dvāre sovaṇṇamayo tālo ṭhito ahosi, tassa sovaṇṇamayo khandho, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts)
At the door of the silver chamber stood a palm tree of gold, with trunk of gold, and leaves and fruits of silver.
Veḷuriyamayassa kūṭāgārassa dvāre phalikamayo tālo ṭhito ahosi, tassa phalikamayo khandho, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayo → phaḷikamayo (bj)
At the door of the beryl chamber stood a palm tree of crystal, with trunk of crystal, and leaves and fruits of beryl.
Phalikamayassa kūṭāgārassa dvāre veḷuriyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa veḷuriyamayo khandho, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayassa → phaḷikamayassa (bj) | phalikamayāni → phaḷikamayāni (bj)
At the door of the crystal chamber stood a palm tree of beryl, with trunk of beryl, and leaves and fruits of crystal.

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘yannūnāhaṁ mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṁ tālavanaṁ māpeyyaṁ, yattha divāvihāraṁ nisīdissāmī’ti.
Mahā-vyūhassa → Sc mahābyuhassa; Sdt Mahāsuhassa, afterwards -vyūhassa or -vūhassa; Bm K viyūhassa; Bp -viyuhassa, afterwards mahāvyuhassa (never Ū). (pts note) | kūṭāgārassa → SS usually spell kut-; BB and K kūt-. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ mahāviyūhassa → yan nūnāhaṁ mahā-vyūhassa (pts) | sabbasovaṇṇamayaṁ tālavanaṁ → sabba-sovaṇṇamayaṁ tāla-vanaṁ (pts) | divāvihāraṁ → divā vihāraṁ (pts)
‘Why don’t I build a grove of golden palm trees at the door to the Chamber of the Grand Tower, where I can sit for the day?’
Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṁ tālavanaṁ, yattha divāvihāraṁ nisīdi.
mahāviyūhassa → mahāvyūhassa (pts) | nisīdi → Sc nisīdīti; Sdt nisīdati. (pts note) | mahāsudassano mahāviyūhassa → mahā-sudassano mahā-vyūhassa (pts) | sabbasovaṇṇamayaṁ tālavanaṁ → sabba-sovaṇṇamayaṁ tāla-vanaṁ (pts) | divāvihāraṁ → divā vihāraṁ (pts)
So that’s what he did.

Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi vedikāhi parikkhitto ahosi, ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā.
rūpiyamayā → rūpimayā (pts)
The Palace of Principle was surrounded by two balustrades, made of gold and silver.
Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → Sc suciyo, and below. (pts note) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The golden balustrades had posts of gold, and banisters and finials of silver.
Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṁ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpiyamayāya → rūpimayāya (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The silver balustrades had posts of silver, and banisters and finials of gold.

Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi kiṅkiṇikajālehi parikkhitto ahosi—
kiṅkiṇikajālehi → kiṅkaṇikajālehi (sya-all); kiṅkiṇikajālāhi (pts) | kiṁkiṇikajālehi → kiṁkaṇikajālehi (bj: syā, kām) | kiṅkiṇikajālehi → kiṅkaṇikajālehi (cck: syā. ka.) | kiṅkiṇika-jālāhi → SS kiṅkinika; Bmp K kiṅkanika throughout; Bm K jālehi. (pts note)
The Palace of Principle was surrounded by two nets of bells,
ekaṁ jālaṁ sovaṇṇamayaṁ ekaṁ rūpiyamayaṁ.
rūpiyamayaṁ → jālaṁ rūpimayaṁ (pts) | jālaṁ → Sc Bm K omit, cp. vedikā above. (pts note)
made of gold and silver.
Sovaṇṇamayassa jālassa rūpiyamayā kiṅkiṇikā ahesuṁ, rūpiyamayassa jālassa sovaṇṇamayā kiṅkiṇikā ahesuṁ.
kiṅkiṇikā → kiṁkiṇiyo (bj, pts); kiṅkaṇikā (sya-all) | rūpiyamayā kiṅkiṇikā → rūpimayā kiṅkiṇiyo (pts) | rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | kiṅkiṇiyo → Bm K kiṅkaṇiyo. (pts note)
The golden net had bells of silver, and the silver net had bells of gold.
Tesaṁ kho panānanda, kiṅkiṇikajālānaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | panānanda kiṅkiṇikajālānaṁ → ānanda kiṅkaṇikajālānaṁ (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | rajanīyo → Bm K rajaniyo. (pts note) | kamanīyo → Bm khamaniyo; K khammaniyo, and below, cp. 6. (pts note) | madanīyo → K -niyo. (pts note) | kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṁkiṇikajālānaṁ (bjt) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | panānanda kiṅkiṇikajālānaṁ → pan ānanda kiṅkiṇika-jālānaṁ (pts)
When those nets of bells were blown by the wind they sounded graceful, tantalizing, sensuous, lovely, and intoxicating,
Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca;
sukusalehi → kusalehi (si, sya-all, km, pts1ed) | tūriyassa → turiyassa (bj, sya-all, pts) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | sukusalehi samannāhatassa → kusalehi susamannāhatassa (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | suppaṭitāḷitassa sukusalehi → suppaṭipatālitassa kusalehi (pts) | sukusalehi → kusalehi (bj: sīmu, syā, kām, PTS) | sukusalehi → kusalehi (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
like a quintet made up of skilled musicians who had practiced well and kept excellent rhythm.
evameva kho, ānanda, tesaṁ kiṅkiṇikajālānaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṅkaṇikajālānaṁ (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṁkiṇikajālānaṁ (bjt) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | evameva → evam eva (pts)
Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṁ soṇḍā pipāsā, te tesaṁ kiṅkiṇikajālānaṁ vāteritānaṁ saddena paricāresuṁ.
kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṅkaṇikajālānaṁ (sya-all) | paricāresuṁ → Sct parivārayiṁsu; Sd parivāresuṁ; Bmp K paricāresuṁ. (pts note) | kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṁkiṇikajālānaṁ (bjt) | panānanda → pan ānanda (pts) | kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṅkiṇika-jālānaṁ (pts)
And any addicts, carousers, or drunkards in Kusāvatī at that time were entertained by that sound.
Niṭṭhito kho panānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni.
duddikkho → dudikkho (pts1ed) | panānanda → ānanda (sya-all) | dudikkho → Bmp K duddikkho, and below. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts)
When it was finished, the palace was hard to look at, dazzling to the eyes.
Seyyathāpi, ānanda, vassānaṁ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṁ abbhussakkamāno duddikkho hoti musati cakkhūni;
nabhaṁ abbhussakkamāno → nāhaṁ abbhuggamamāno (bj) | viddhe → visuddhe upaviddhe (sya-all) | hoti → ahosi (sya-all) | abbhussakkamāno duddikkho → abbhussukkamāno dudikkho (pts) | abbhuggamamāno → abbhussattamāno (bj: machasaṁ) | duddikkho → dudikkho (bj: PTS) | abbhussakkamāno → abbhuggamamāno (cck: sī. pī. ka.) | duddikkho → dudikkho (cck: pī.) | viddhe → Bmp viddhe; K visuddhe upaviddhe. SS here viṭṭhe; at A. i. 242, S. i. 65, It. 2O viddhe. See J. P. T. S. 1891, 73. (pts note) | abbhussukkamāno → Bmp abbhuggamamāno; K abbhassak-. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | saradasamaye → sarada-samaye (pts) | vigatavalāhake → vigata-valāhake (pts)
It was like how in the last month of the rainy season, in autumn, when the heavens are sunny and cloudless, as the sun is rising to the firmament, it is hard to look at, dazzling to the eyes.
evameva kho, ānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni.
evameva → evam eva (pts) | duddikkho → dudikkho (pts)

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘yannūnāhaṁ dhammassa pāsādassa purato dhammaṁ nāma pokkharaṇiṁ māpeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | māpeyyanti → māpeyyan ti (pts)
‘Why don’t I build a lotus pond named Principle in front of the palace?’
Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano dhammassa pāsādassa purato dhammaṁ nāma pokkharaṇiṁ.
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
So that’s what he did.
Dhammā, ānanda, pokkharaṇī puratthimena pacchimena ca yojanaṁ āyāmena ahosi, uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṁ vitthārena.
puratthimena → puratthimena ca (bj, sya-all, pts) | aḍḍhayojanaṁ → addhayojanaṁ (bj, pts); adḍhayojanaṁ (sya-all) | uttarena → uttarena ca (sya-all, pts) | dhammā → dhammo (pts) | āyāmena → āyāmena ca (pts) | Dhammo → Bm K dhamamā. (pts note) | ca → Bm omits. (pts note) | ca → Bm omits. (pts note) | ca → K omits. (pts note) | aḍḍhayojanaṁ → addha-yojanaṁ (pts)
The Lotus Pond of Principle stretched for a league from east to west, and half a league from north to south.
Dhammā, ānanda, pokkharaṇī catunnaṁ vaṇṇānaṁ iṭṭhakāhi citā ahosi—
dhammā → dhammo (pts) | Dhammo → Bm K dhammā, and twice below. (pts note)
It was lined with tiles of four colors,
ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.

Dhammāya, ānanda, pokkharaṇiyā catuvīsati sopānāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
catuvīsati sopānāni → catuvīsatisopāṇāni (bj, sya-all) | dhammāya → dhammāya ca (pts) | ca → Bm K omits. (pts note) | catuvīsati sopānāni → catu-vīsatisopānāni (pts)
It had twenty-four staircases of four colors,
ekaṁ sopānaṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
sopānaṁ → sopāṇaṁ (bj, sya-all) | phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)
made of gold, silver, beryl, and crystal.
Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The golden stairs had posts of gold, and banisters and finials of silver.
Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṁ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The silver stairs had posts of silver, and banisters and finials of gold.
Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṁ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | sūciyo → suciyo (sya-all) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The beryl stairs had posts of beryl, and banisters and finials of crystal.
Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṁ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
phalikamayassa sopānassa phalikamayā → phaḷikamayassa sopāṇassa phaḷikamayā (bj) | sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The crystal stairs had posts of crystal, and banisters and finials of beryl.

Dhammā, ānanda, pokkharaṇī dvīhi vedikāhi parikkhittā ahosi—ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā.
rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | dhammā → dhammo (pts)
It was surrounded by two balustrades, made of gold and silver.
Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The golden balustrades had posts of gold, and banisters and finials of silver.
Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṁ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → suciyo (th) | rūpiyamayāya → rūpimayāya (pts) | uṇhīsañca → uṇhīsañ ca (pts)
The silver balustrades had posts of silver, and banisters and finials of gold.

Dhammā, ānanda, pokkharaṇī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi—
parikkhittā → pārikkhittā (bj) | dhammā → dhammo (pts) | tālapantīhi → tāla-pantīhi (pts)
It was surrounded by seven rows of palm trees,
ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā.
tālapanti → tālapantī (bj) | phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | tālapanti → tāla-panti (pts)
made of gold, silver, beryl, crystal, ruby, emerald, and all precious things.
Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts)
The golden palms had trunks of gold, and leaves and fruits of silver.
Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)
The silver palms had trunks of silver, and leaves and fruits of gold.
Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayāni → phaḷikamayāni (bj)
The beryl palms had trunks of beryl, and leaves and fruits of crystal.
Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayassa → phaḷikamayassa (bj) | phalikamayo → phaḷikamayo (bj)
The crystal palms had trunks of crystal, and leaves and fruits of beryl.
Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca.The ruby palms had trunks of ruby, and leaves and fruits of emerald. Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca.The emerald palms had trunks of emerald, and leaves and fruits of ruby. Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca.The palms of all precious things had trunks of all precious things, and leaves and fruits of all precious things. Tāsaṁ kho panānanda, tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
panānanda → pana ānanda (bj) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | kamanīyo → Bm khamaniyo; K khammaniyo, and below. (pts note) | vaggu → vaggū (th) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | panānanda tālapantīnaṁ → pan ānanda tāla-pantīnaṁ (pts)
When those rows of palm trees were blown by the wind they sounded graceful, tantalizing, sensuous, lovely, and intoxicating,
Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca;
tūriyassa → turiyassa (bj, sya-all, pts) | sukusalehi → kusalehi (bj) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | sukusalehi samannāhatassa → kusalehi susamannāhatassa (sya-all) | hoti vaggu → ahosi vaggū (sya-all) | suppaṭitāḷitassa sukusalehi → suppaṭipatālitassa kusalehi (pts) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
like a quintet made up of skilled musicians who had practiced well and kept excellent rhythm.
evameva kho, ānanda, tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | vaggu → vaggū (sya-all) | rajanīyo → rajaniyo (th) | khamanīyo → kammaniyo (th) | madanīyo → madaniyo (th) | evameva → evam eva (pts) | tālapantīnaṁ → tāla-pantīnaṁ (pts)
Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṁ soṇḍā pipāsā, te tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddena paricāresuṁ.
saddena → saddesu (bj) | rājadhāniyā → rajadhāniyā (pts) | paricāresuṁ → SS parivāresum. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts) | tālapantīnaṁ → tāla-pantīnaṁ (pts)
And any addicts, carousers, or drunkards in Kusāvatī at that time were entertained by that sound.

Niṭṭhite kho panānanda, dhamme pāsāde niṭṭhitāya dhammāya ca pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye tena samayena samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā’, te sabbakāmehi santappetvā dhammaṁ pāsādaṁ abhiruhi.
pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye → ye kho panānanda (sya-all, km, pts1ed, mr) | dhamme → dhamme ca (bj, pts) | ye → ye kho panānanda (bj: syā, kām) | ye → ye ko panānanda (cck: syā. ka.) | ca → Sd va; Bm K omits. (pts note) | pāsāde → Bm inserts niṭhitāya; K niṭṭhitāya ca. (pts note) | ca → K omits. (pts note) | ye → Bmp K add kho pan'; Ānanda. (pts note) | abhirūhi → K -hīti. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | samaṇasammatā → samaṇa-sammatā (pts) | brāhmaṇasammatā → brāhmaṇa-sammatā (pts) | sabbakāmehi → sabba-kāmehi (pts)
When the palace and its lotus pond were finished, King Mahāsudassana served those who were deemed true ascetics and brahmins with all they desired. Then he ascended the Palace of Principle.

Paṭhamabhāṇavāro.
+ → jhānasamāpattipaṭilābho (bjt) | paṭhamabhāṇavāro → abhiruhīti paṭhamabhāṇavāraṁ (th)
The first recitation section.

5. Jhānasampatti5. Attaining Absorption

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘kissa nu kho me idaṁ kammassa phalaṁ kissa kammassa vipāko, yenāhaṁ etarahi evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo’ti?
idaṁ → Scd imaṁ. (pts note) | evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvoti → evaṁ mahiddhiko evaṁ mahānubhāvo ti (bjt, pts)
‘Of what deed of mine is this the fruit and result, that I am now so mighty and powerful?’

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāsudassanassa etadahosi → mahā-sudassanassa etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘tiṇṇaṁ kho me idaṁ kammānaṁ phalaṁ tiṇṇaṁ kammānaṁ vipāko, yenāhaṁ etarahi evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo, seyyathidaṁ—
evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo → evaṁ mahiddhiko evaṁ mahānubhāvo (bjt) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo seyyathidaṁ → evaṁ mahiddhiko evaṁ mahānubhāvo seyyathīdaṁ (pts)
‘It is the fruit and result of three kinds of deeds:
dānassa damassa saṁyamassā’ti.
saṁyamassāti → K saññamassāti. (pts note)
giving, self-control, and restraint.’

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano yena mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre ṭhito udānaṁ udānesi:
mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts) | mahāviyūhassa → mahāvyūhassa (pts) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā mahāviyūhassa → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā mahā-vyūhassa (pts)
Then he went to the Chamber of the Grand Tower, stood at the door, and expressed this heartfelt sentiment:
‘tiṭṭha, kāmavitakka, tiṭṭha, byāpādavitakka, tiṭṭha, vihiṁsāvitakka.
kāmavitakka → kāma-vitakka (pts) | byāpādavitakka → vyāpāda-vitakka (pts) | vihiṁsāvitakka → vihiṁsā-vitakka (pts)
‘Stop here, sensual, malicious, and cruel thoughts—
Ettāvatā, kāmavitakka, ettāvatā, byāpādavitakka, ettāvatā, vihiṁsāvitakkā’ti.
kāmavitakka → kāma-vitakka (pts) | byāpādavitakka → vyāpāda-vitakka (pts) | vihiṁsāvitakkāti → vihiṁsā-vitakkāti (pts)
no further!’

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ pavisitvā sovaṇṇamaye pallaṅke nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all, pts) | mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts) | paṭhamajjhānaṁ → BB always paṭhamaṁ jhānaṁ, &c. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano mahāviyūhaṁ → mahā-sudassano mahāvyūhaṁ (pts) | vivicceva → eva (pts) | pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ → pīti-sukhaṁ paṭhamajjhānaṁ (pts)
Then he entered the Chamber of the Grand Tower and sat on the golden couch. Quite secluded from sensual pleasures, secluded from unskillful qualities, he entered and remained in the first absorption, which has the rapture and bliss born of seclusion, while placing the mind and keeping it connected.
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all) | pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ → pīti sukhaṁ dutiyajjhānaṁ (pts) | vitakkavicārānaṁ → vitakka vicārānaṁ (pts)
As the placing of the mind and keeping it connected were stilled, he entered and remained in the second absorption, which has the rapture and bliss born of immersion, with internal clarity and mind at one, without placing the mind and keeping it connected.
Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsi, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedesi, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
satimā → satīmā (bj) | ca → (sya-all) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all) | sampajāno sukhañca → (pts) | paṭisaṁvedesi yaṁ → paṭisaṁvedeti yan (pts) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukhavihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts) | sato → Bmp add ca. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | upekkhako → upekhako (pts) | + → sampajāno sukhañ (pts) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukha-vihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts)
And with the fading away of rapture, he entered and remained in the third absorption, where he meditated with equanimity, mindful and aware, experiencing for themselves the bliss of which the noble ones declare, ‘Equanimous and mindful, one meditates in bliss.’
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all) | atthagamā → Bmp K atthaṅgamā. (pts note) | pubbeva → pubbe va (th) | pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ → pubb eva somanassa-domanassānaṁ atthagamā adukkha-ṁ-asukhaṁ upekhā-sati-pārisuddhiṁ catutthajjhānaṁ (pts)
With the giving up of pleasure and pain, and the disappearance of former happiness and sadness, he entered and remained in the fourth absorption, without pleasure or pain, with pure equanimity and mindfulness.

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamitvā sovaṇṇamayaṁ kūṭāgāraṁ pavisitvā rūpiyamaye pallaṅke nisinno
mahāviyūhā → mahāvyūhā (pts) | rūpiyamaye → rūpimaye (pts) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano mahāviyūhā → mahā-sudassano mahāvyūhā (pts)
Then King Mahāsudassana left the Chamber of the Grand Tower and entered the golden chamber, where he sat on the golden couch.
mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | mettāsahagatena → mettā-sahagatena (pts) | uddhamadho → uddham adho (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts)
He meditated spreading a heart full of love to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way he spread a heart full of love above, below, across, everywhere, all around, to everyone in the world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Karuṇāsahagatena cetasā …pe…
karuṇāsahagatena → karuṇā-sahagatena (pts)
He meditated spreading a heart full of compassion …
muditāsahagatena cetasā …pe…
muditāsahagatena → muditā-sahagatena (pts) | + → upekhāsahagatena (pts)
He meditated spreading a heart full of rejoicing …
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi.
uddhamadho → uddhadhoma (bj) | vihāsi → vihāsi nagarādīni (bj) | abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | uddhamadho → uddham adho (pts) | upekkhāsahagatena → upekhā-sahagatena (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts)
He meditated spreading a heart full of equanimity to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, he spread a heart full of equanimity to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.

6. Caturāsītinagarasahassādi6. Of All Cities

Rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti nagarasahassāni ahesuṁ kusāvatīrājadhānippamukhāni;
kusāvatīrājadhānippamukhāni caturāsīti pāsādasahassāni → kusāvatīrājadhānīpamukhāni caturāsītipāsādasahassāni (sya-all) | nagarasahassāni → kūṭāgāra sahassāni (pts) | caturāsītinagara-sahassāni → Sc often, and Sdt occasionally asītiṁ. See p. 3. (pts note) | caturāsīti nagarasahassāni → caturāsītinagarasahassāni (bjt, th) | kusāvatīrājadhānippamukhāni → kusāvatīrājadhānipamukhāni (bjt) | mahāsudassanassa caturāsīti nagarasahassāni → mahā-sudassanassa caturāsītinagara-sahassāni (pts) | kusāvatīrājadhānippamukhāni → kusāvatī-rājadhāni-pamukhāni (pts)
King Mahāsudassana had 84,000 cities, with the royal capital of Kusāvatī the foremost.
caturāsīti pāsādasahassāni ahesuṁ dhammapāsādappamukhāni;
caturāsīti pāsādasahassāni → caturāsītipāsādasahassāni (bjt, th) | dhammapāsādappamukhāni → dhammapāsādapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti pāsādasahassāni → caturāsīti-pāsāda-sahassāni (pts) | dhammapāsādappamukhāni → dhamma-pāsādapamukhāni (pts)
He had 84,000 palaces, with the Palace of Principle the foremost.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṁ mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni;
caturāsīti kūṭāgārasahassāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni (bjt, th) | mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → mahāviyūhakūṭāgārapamukhāni (bjt, th) | kūṭāgārasahassāni → kūṭāgāra sahassāni (pts) | mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → mahā-vyūha kūṭāgāra pamukhāni (pts)
He had 84,000 chambers, with the Chamber of the Grand Tower the foremost.
caturāsīti pallaṅkasahassāni ahesuṁ sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni;
gonakatthatāni → goṇakatthitāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj); kadadalimigapavarapaccattharaṇāni (sya-all) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | ubhatolohitakūpadhānāni caturāsīti nāgasahassāni → ubhatolohitakupadhānāni caturāsītināgasahassāni (sya-all) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts) | sāramayāni → K masāragallamayāni. (pts note) | goṇakatthatāni → K inserts paṭikatthatāni; so Bm which, however omits paṭalik-. (pts note) | paṭalikatthatāni → Bp paṭilakkhatāni. (pts note) | sa-uttaracchadanāni → Bmp K cchadāni. (pts note) | lohitakūpadhānāni → Sdt Bm lohitakupa-. (pts note) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsītipallaṅkasahassāni (bjt, th) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsīti-pallaṅka-sahassāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadali-miga-paccattharaṇāni sa-uttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)
He had 84,000 couches made of gold, silver, ivory, and hardwood. They were spread with woollen covers—shag-piled, pure white, or embroidered with flowers—and spread with a fine deer hide, with a canopy above and red pillows at both ends.
caturāsīti nāgasahassāni ahesuṁ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni;
caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahassāni (bjt, th) | uposathanāgarājappamukhāni → uposathanāgarājapamukhāni (bjt, th) | nāgasahassāni → nāga-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni uposathanāgarāja-pamukhāni (pts)
He had 84,000 bull elephants with gold adornments and banners, covered with snow gold netting, with the royal bull elephant named Sabbath foremost.
caturāsīti assasahassāni ahesuṁ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni;
caturāsīti assasahassāni → caturāsītiassasahassāni (bjt, th) | valāhakaassarājappamukhāni → valāhakaassarājapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti assasahassāni → caturāsīti-assa-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni valāhakaassarāja-pamukhāni (pts)
He had 84,000 horses with gold adornments and banners, covered with snow gold netting, with the royal steed named Thundercloud foremost.
caturāsīti rathasahassāni ahesuṁ sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni;
vyaggha-camma-parivārāni → Bmp K throughout byaggha. (pts note) | caturāsīti rathasahassāni → caturāsītirathasahassāni (bjt, th) | vejayantarathappamukhāni → vejayantarathapamukhāni (bjt, th)
He had 84,000 chariots upholstered with the hide of lions, tigers, and leopards, and cream rugs, with gold adornments and banners, covered with snow gold netting, with the chariot named Triumph foremost.
caturāsīti maṇisahassāni ahesuṁ maṇiratanappamukhāni;
maṇiratanappamukhāni caturāsīti itthisahassāni → maṇiratanapamukhāni caturāsītiitthīsahassāni (sya-all) | caturāsīti maṇisahassāni → caturāsītimaṇisahassāni (bjt, th) | caturāsīti maṇisahassāni → caturāsīti-maṇi-sahassāni (pts) | maṇiratanappamukhāni → maṇi-ratana-pamukhāni (pts)
He had 84,000 jewels, with the jewel-treasure foremost.
caturāsīti itthisahassāni ahesuṁ subhaddādevippamukhāni;
subhaddādevippamukhāni caturāsīti gahapatisahassāni → subhaddādevīpamukhāni caturāsītigahapatisahassāni (sya-all); subhaddadevīpamukhāni caturāsītigahapatisahassāni (pts) | caturāsīti itthisahassāni → caturāsītiitthisahassāni (bjt) | subhaddādevippamukhāni → subhaddādevipamukhāni (bjt) | caturāsīti itthisahassāni → caturāsīti-itthi-sahassāni (pts) | subhaddādevippamukhāni → subhadda-devīpamukhāni (pts)
He had 84,000 women, with Queen Subhaddā foremost.
caturāsīti gahapatisahassāni ahesuṁ gahapatiratanappamukhāni;
caturāsīti gahapatisahassāni → caturāsītigahapatisahassāni (bjt, th) | gahapatiratanappamukhāni → gahapatiratanapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti gahapatisahassāni → caturāsīti-gahapati-sahassāni (pts) | gahapatiratanappamukhāni → gahapati-ratanapamukhāni (pts)
He had 84,000 householders, with the householder-treasure foremost.
caturāsīti khattiyasahassāni ahesuṁ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni;
pariṇāyakaratanappamukhāni caturāsīti dhenusahassāni → parināyakaratanapamukhāni caturāsītidhenusahassāni (bj) | anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni caturāsīti dhenusahassāni → anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni caturāsītidhenusahassāni (pts) | anuyantāni → anuyuttāni (sya-all: sī.) | anuyuttāni → Bmp K anuyantāni throughout; K (Sī) anuyuttāni. (pts note) | caturāsīti khattiyasahassāni → caturāsītikhattiyasahassāni (bjt, th) | caturāsīti khattiyasahassāni → caturāsīti-khattiya-sahassāni (pts) | anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → anuyuttāni pariṇāyaka-ratana-pamukhāni (pts)
He had 84,000 aristocrat vassals, with the commander-treasure foremost.
caturāsīti dhenusahassāni ahesuṁ duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni;
duhasandanāni → dhuvasandanāni (bj); duhasandanāni dukūlasandānāni (cck); dukūlasandanāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni → kaṁsupadhāraṇāni caturāsītivatthakoṭisahassāni (sya-all) | dhuvasandanāni → duhasandanāni (bj: machasaṁ); dukulasandanāni (bj: PTS) | duhasandanāni → dukūlasandanāni (cck: pī.) | dukūlasandānāni → dukūlasandanāni (cck: pī.); dukūlasandānāni (cck: saṁ. ni. 3.96) | kaṁsupadhāraṇāni → dukulasandanāni kaṁsupasandanāni (sya-all: sī.) | kaṁsūpadhāraṇāni → Sc kiṅsupadhāranāni; K (Sī) kaṅsūpasandanāni. (pts note) | caturāsīti dhenusahassāni → caturāsītidhenusahassāni (bjt, th) | caturāsīti dhenusahassāni → caturāsīti-dhenu-sahassāni (pts) | duhasandanāni → dukūla-sandanāni (pts)
He had 84,000 milk-cows with silken halter and bronze pails.
caturāsīti vatthakoṭisahassāni ahesuṁ khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ;
kappāsika-sukhumānaṁ → St omits. (pts note) | koseyya-sukhumānaṁ → Sd omits. (pts note) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsītivatthakoṭisahassāni (bjt, th) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsīti-vattha-koṭi-sahassāni (pts) | kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ → kappāsika-sukhumānaṁ koseyya-sukhumānaṁ kambala-sukhumānaṁ (pts)
He had 8,400,000,000 cloths of delicate linen, cotton, silk, and wool.
rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṁ sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyittha.
rañño, ānanda, mahāsudassanassa → idaṁ pāṭho pts1ed potthake natthi | caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṁ → caturāsītithālipākasahassāni (bj) | abhihariyittha → abhiharīyittha (bj); abhiharayittha (sya-all) | sāyaṁ pātaṁ → sāyapātaṁ (pts) | mahāsudassanassa → ( ) sī. ipotthakesu natthi (cck note) | sāyapātaṁ → Bmp K always and St occasionally sāyaṁ pātaṁ. (pts note) | abhihariyittha → Scd abhihāriy-; St abhihārīy-; Bp abhihariy-; K abhiharay-. (pts note)
He had 84,000 servings of food, which were presented to him as offerings at daybreak and dusk.

Tena kho panānanda, samayena rañño mahāsudassanassa caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti.
āgacchanti → gacchanti (bj) | caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahasasāni (sya-all) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināgasahassāni sāyapātaṁ (pts) | āgacchanti → SS gacchanti. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsīti-nāga-sahassāni sāyapātaṁ (pts)
Now at that time his 84,000 royal elephants came to attend on him at daybreak and dusk.
Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then King Mahāsudassana thought,
‘imāni kho me caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti, yannūna vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni sakiṁ sakiṁ upaṭṭhānaṁ āgaccheyyun’ti.
dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ → dvecattārīsaṁ nāgasahassāni dvecattārīsaṁ (bj); dvecattāḷīsaṁ dvecattāḷīsaṁ (sya-all) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināgasahassāni sāyapātaṁ (pts) | nūna → SS nūnāhaṁ. (pts note) | cattārīsaṁ → Bm K cattāḷīsaṁ. (pts note) | nāga-sahassāni → -13 Sc omits, but not in the repetitions; Bm omits; K omits the first nāgasahassāni. (pts note) | yannūna → yaṁnūna (my) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināga-sahassāni sāyapātaṁ (pts) | yannūna vassasatassa vassasatassa → yan nūna vassa-satassa vassa-satassa (pts) | dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni → dve cattārīsaṁ nāga-sahassāni dve cattārīsaṁ nāga-sahassāni (pts) | āgaccheyyunti → āgaccheyyun ti (pts)
‘What if instead half of the elephants took turns to attend on me at the end of each century?’
Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano pariṇāyakaratanaṁ āmantesi:
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
He instructed the commander-treasure to do this, and so it was done.
‘imāni kho me, samma pariṇāyakaratana, caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti, tena hi, samma pariṇāyakaratana, vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni sakiṁ sakiṁ upaṭṭhānaṁ āgacchantū’ti.
dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ → dvecattārīsaṁ nāgasahassāni dvecattārīsaṁ (bj); dvecattāḷīsaṁ dvecattāḷīsaṁ (sya-all) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināgasahassāni sāyapātaṁ (pts) | nāga-sahassāni → -14 Bm K omit, and below. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsīti-nāga-sahassāni sāyapātaṁ (pts) | pariṇāyakaratana vassasatassa vassasatassa → pariṇāyaka-ratana vassa-satassa vassa-satassa (pts) | dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni → dve cattārīsaṁ nāga-sahassāni dve cattārīsaṁ nāga-sahassāni (pts)
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṁ rañño mahāsudassanassa paccassosi.
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | kho → (sya-all) | pariṇāyakaratanaṁ → pariṇāyaka-ratanaṁ (pts) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts)
Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa aparena samayena vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni sakiṁ sakiṁ upaṭṭhānaṁ āgamaṁsu.
dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ → dvecattārīsaṁ nāgasahassāni dvecattārīsaṁ (bj); dvecattāḷīsaṁ dvecattāḷīsaṁ (sya-all) | āgamaṁsu → āgamaṁsu subhaddā yūpasaṅkamanaṁ (bj) | āgamaṁsu atha kho → āgamiṁsu athakho (sya-all) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | vassasatassa vassasatassa → vassa-satassa vassa-satassa (pts) | dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni → dve cattārīsaṁ nāga-sahassāni dve cattārīsaṁ nāga-sahassāni (pts)

7. Subhaddādeviupasaṅkamana7. The Visit of Queen Subhaddā

Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā bahunnaṁ vassānaṁ bahunnaṁ vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ accayena etadahosi:
vassasatānaṁ bahunnaṁ → (bj) | bahunnaṁ vassasahassānaṁ → bahunnuṁ vasasatasahassānaṁ (pts) | etadahosi ciraṁ diṭṭho → etad ahosi ciradiṭṭho (pts) | vasa-satasahassānaṁ → Bm K omit sata. (pts note) | atha kho → athakho (th) | vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ → vassa-satānaṁ bahunnuṁ vasa-satasahassānaṁ (pts)
Then, after many years, many hundred years, many thousand years had passed, Queen Subhaddā thought,
‘ciraṁ diṭṭho kho me rājā mahāsudassano. Yannūnāhaṁ rājānaṁ mahāsudassanaṁ dassanāya upasaṅkameyyan’ti.
ciraṁ diṭṭho → ciradiṭṭho (bj) | kho → Bmp K ciraṁ; Sc -diṭṭhi kho; Sdt -diṭṭhiko; Bm K diṭṭho kho; Bp ṭhito kho. In the repetition all MSS. diṭṭho. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | ciraṁ diṭṭho → cira-diṭṭho (pts) | mahāsudassano yannūnāhaṁ → mahā-sudassano yan nūnāhaṁ (pts) | upasaṅkameyyanti → upasaṁkameyyan ti (pts)
‘It is long since I have seen the king. Why don’t I go to see him?’

Atha kho, ānanda, subhaddā devī itthāgāraṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)
So the queen addressed the ladies of the harem,
‘etha tumhe sīsāni nhāyatha pītāni vatthāni pārupatha.
nhāyatha → nahāyatha (bj, pts) | sīsāni nhāyatha → sīsanhāyatha (sya-all) | pārupatha ciraṁ diṭṭho → pārūpatha ciradiṭṭho (pts) | nahāyatha → Sc nahāyata; Bp nāyataṁ; Bm nhāyatha; K sīsanhāyatha (and below). (pts note) | pārūpatha → K pārup- (and below). (pts note)
‘Come, bathe your heads and dress in yellow.
Ciraṁ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṁ mahāsudassanaṁ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti.
ciraṁ diṭṭho → ciradiṭṭho (bj) | upasaṅkamissāmāti → upasaṅkameyyāmāti (sya-all) | cira-diṭṭho → Bm K ciraṁ. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | mahāsudassanaṁ → mahā-sudassanaṁ (pts) | upasaṅkamissāmāti → upasaṁkamissāmāti (pts)
It is long since we saw the king, and we shall go to see him.’

‘Evaṁ, ayye’ti kho, ānanda, itthāgāraṁ subhaddāya deviyā paṭissutvā sīsāni nhāyitvā pītāni vatthāni pārupitvā yena subhaddā devī tenupasaṅkami.
nhāyitvā → nahāyitvā (bj) | paṭissutvā sīsāni nhāyitvā → paṭissuṇitvā sīsanhāyitvā (sya-all) | sīsāni nhāyitvā → sīsaṁ nahāyitvā (pts) | pārupitvā → pārūpitvā (pts) | ayye → Sdt ayyā. (pts note) | paṭissutvā → Bp paṭisutvā; K paṭissuṇitvā. (pts note) | sīsaṁ → Bmp sīsani. (pts note) | nahāyitvā → Bm nhāy-; Bp nāyitvā. (pts note) | ayyeti → ayye ti (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)
‘Yes, ma’am,’ replied the ladies of the harem. They did as she asked and returned to the queen.

Atha kho, ānanda, subhaddā devī pariṇāyakaratanaṁ āmantesi:
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | atha kho → athakho (th) | pariṇāyakaratanaṁ → pariṇāyaka-ratanaṁ (pts)
Then the queen addressed the commander-treasure,
‘kappehi, samma pariṇāyakaratana, caturaṅginiṁ senaṁ, ciraṁ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṁ mahāsudassanaṁ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti.
ciraṁ diṭṭho → ciradiṭṭho (bj, pts) | upasaṅkamissāmāti → upasaṅkameyyāmāti (sya-all) | pariṇāyakaratana → pariṇāyaka-ratana (pts) | ciraṁ diṭṭho → cira-diṭṭho (pts) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | mahāsudassanaṁ → mahā-sudassanaṁ (pts) | upasaṅkamissāmāti → upasaṁkamissāmāti (pts)
‘Dear commander-treasure, please ready the army of four divisions. It is long since we saw the king, and we shall go to see him.’

‘Evaṁ, devī’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṁ subhaddāya deviyā paṭissutvā caturaṅginiṁ senaṁ kappāpetvā subhaddāya deviyā paṭivedesi:
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | devīti → devī ti (pts) | pariṇāyakaratanaṁ → pariṇāyaka-ratanaṁ (pts)
‘Yes, my queen,’ he replied, and did as he was asked. He informed the queen,
‘kappitā kho, devi, caturaṅginī senā,
kho → kho te (sya-all, pts) | caturaṅginī senā yassadāni → caturaṅginisenā yassa dāni (pts) | caturaṅginī senā → caturaṅgini-senā (pts)
‘My queen, the army of four divisions is ready,
yassadāni kālaṁ maññasī’ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)
please go at your convenience.’

Atha kho, ānanda, subhaddā devī caturaṅginiyā senāya saddhiṁ itthāgārena yena dhammo pāsādo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dhammaṁ pāsādaṁ abhiruhitvā yena mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ tenupasaṅkami.
mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts) | atha kho → athakho (th) | upasaṅkamitvā → upa saṅkamitvā (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (pts) | mahāviyūhaṁ → mahā-vyūhaṁ (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)
Then Queen Subhaddā together with the ladies of the harem went with the army to the Palace of Principle. She ascended the palace and went to the Chamber of the Grand Tower,
Upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvārabāhaṁ ālambitvā aṭṭhāsi.
mahāviyūhassa kūṭāgārassa → mahāvyūhassa kūtāgārassa (pts)
where she stood leaning against a door-post.

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano saddaṁ sutvā:
saddaṁ sutvā kiṁ → kin (pts) | Mahā-sudassano → BB and K add saddaṁ sutvā. (pts note) | atha kho → athakho (th)
Hearing them, the king thought,
‘kiṁ nu kho mahato viya janakāyassa saddo’ti mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamanto addasa subhaddaṁ deviṁ dvārabāhaṁ ālambitvā ṭhitaṁ, disvāna subhaddaṁ deviṁ etadavoca:
mahāviyūhā kūṭāgārā → mahāviyūhakūṭāgārā (bj) | kho → kho so (sya-all) | deviṁ → dviṁ (sya-all) | saddoti mahāviyūhā → saddo ti mahāvyūhā (pts) | kho → K adds so. (pts note) | kiṁ nu → kinnu (bjt, th) | disvāna → disvā (th, pts) | kiṁ → kin (pts) | janakāyassa saddoti mahāviyūhā → jana-kāyassa saddo ti mahāvyūhā (pts) | dvārabāhaṁ → dvāra-bāhaṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
‘What’s that, it sounds like a big crowd!’ Coming out of the chamber he saw Queen Subhaddā leaning against a door-post and said to her,
‘ettheva, devi, tiṭṭha mā pāvisī’ti.
devi → devī (bj) | devi → Bm devī. (pts note) | pāvisīti → Bm pāvīsīti. (pts note) | ettheva → etth eva (pts)
‘Please stay there, my queen, don’t enter in here.’

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
Ānanda → SS omit. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
Then he addressed a certain man,
‘ehi tvaṁ, ambho purisa, mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṁ pallaṅkaṁ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapehī’ti.
mahāviyūhā → mahāvyūhā (pts) | paññapehīti → paññāpehīti (pts) | nīharitvā → Bm niharitvā, and below. (pts note) | paññāpehīti → Bm K paññap-. (pts note) | mahāviyūhā → mahā-vyūhā (pts) | tālavane paññapehīti → tāla-vane paññāpehīti (pts)
‘Come, my man, bring the golden couch from the Chamber of the Grand Tower and set it up in the golden palm grove.’

‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, so puriso rañño mahāsudassanassa paṭissutvā mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṁ pallaṅkaṁ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapesi.
mahāviyūhā → mahāvyūhā (pts) | paññapesi → paññāpesi (pts) | mahāviyūhā → mahā-vyūhā (pts) | sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapesi → sabba-sovaṇṇamaye tāla-vane paññāpesi (pts)
‘Yes, Your Majesty,’ that man replied, and did as he was asked.
Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno.
pāde → pādena (sya-all) | pāde → Bmp K pādena. (pts note) | accādhāya → Sd accādāya; Bp acchādhāya. (pts note) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | sīhaseyyaṁ → sīha-seyyaṁ (pts)
The king laid down in the lion’s posture—on the right side, placing one foot on top of the other—mindful and aware.

Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)
Then Queen Subhaddā thought,
‘vippasannāni kho rañño mahāsudassanassa indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, mā heva kho rājā mahāsudassano kālamakāsī’ti rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
parisuddho → parisuddhāni (sya-all) | parisuddho → K parisuddhāni. (pts note) | mahāsudassanassa → mahā-sudassanassa (pts) | chavivaṇṇo → chavi-vaṇṇo (pts) | heva → h eva (pts) | mahāsudassano kālamakāsīti → mahā-sudassano kālam akāsīti (pts) | mahāsudassanaṁ etadavoca → mahā-sudassanaṁ etad avoca (pts)
‘The king’s faculties are so very clear, and the complexion of his skin is pure and bright. Let him not pass away!’ She said to him,
‘Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni.
caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all) | kho → Bm K omit. (pts note) | te → Sd Bp omit. (pts note) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānipamukhāni (bjt) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsīti-nagara-sahassāni kusāvatī-rājadhānipamukhāni (pts)
‘Your Majesty, you have 84,000 cities, with the royal capital of Kusāvatī foremost.
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekhaṁ → Sd occasionally apekhakaṁ; St āpekhaṁ, and so afterwards; Bmp K throughout apekkhaṁ. (pts note)
Arouse desire for these! Take an interest in life!’

Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni.
caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsītipāsādasahassāni dhammapāsādapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsīti-pāsāda-sahassāni dhammapāsāda-pamukhāni (pts)
And she likewise urged the king to live on by taking an interest in all his possessions as described above.
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāvyūhakūṭāgārapamukhāni (pts) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārapamukhāni (th) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsīti-kūṭāgāra-sahassāni mahāvyūha-kūṭāgāra-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | ubhatolohitakūpadhānāni → ubhatolohitakupadhānāni (sya-all) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsītipallaṅkasahassāni (bjt, th) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsīti-pallaṅka-sahassāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadali-miga-paccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi, jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni.
caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahassāni (bjt, th) | uposathanāgarājappamukhāni → uposathanāgarājapamukhāni (th) | caturāsīti nāgasahassāni → caturāsīti-nāga-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni uposathanāgarāja-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni.
caturāsīti assasahassāni → caturāsītiassasahassāni (bjt, th) | valāhakaassarājappamukhāni → valāhakaassarājapamukhāni (bjt, th)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni.
vejayantarathappamukhāni → vejayantarathapamukhāni (bahūsu) aññesu īdiyesu ṭhānesu pakārassa damittaṁ dissate (bj note) | caturāsīti rathasahassāni → caturāsītirathasahassāni (bjt, th)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni.
caturāsīti maṇisahassāni → caturāsītimaṇisahassāni (bjt) | caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → caturāsītimaṇisahassāni maṇiratanapamukhāni (th) | caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → caturāsīti-maṇi-sahassāni maṇi-ratanapamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni.
caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni itthīratanapamukhāni (sya-all) | caturāsīti itthisahassāni → caturāsītiitthisahassāni (bjt) | caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni → caturāsīti-itthi-sahassāni itthi-ratanapamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni.
caturāsīti gahapatisahassāni → caturāsītigahapatisahassāni (bjt) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsītigahapatisahassāni gahapatiratanapamukhāni (th) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsīti-gahapati-sahassāni gahapatiratana-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni.
pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanappamukhāni (bj) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni.
caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni → caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni kaṁsūpadhārāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.
caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsītivatthakoṭisahassāni (bjt, th) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsīti-vattha-koṭi-sahassāni (pts) | kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ → kappāsika-sukhumānaṁ koseyya-sukhumānaṁ kambala-sukhumānaṁ (pts)
Ettha, deva, chandaṁ janehi, jīvite apekkhaṁ karohi.
apekkhaṁ → apekhaṁ (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyati.
abhihariyati → abhiharayittha (sya-all); abhihariyittha (pts) | caturāsīti → (pts) | sāyaṁ pātaṁ → sāyapātaṁ (pts) | abhihariyittha → Sd abhihāriyittha; St abhihārīyittha; Bp atihariyati; Bm abhihariyati; K abhiharayittha. (pts note) | caturāsīti thālipākasahassāni → caturāsītithālipākasahassāni (bjt, th)
Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohī’ti.
apekkhaṁ karohīti → apekhaṁ kārohīti (pts)

Evaṁ vutte, ānanda, rājā mahāsudassano subhaddaṁ deviṁ etadavoca:
Ānanda → SS omit. (pts note) | Subhaddaṁ → Sc Subhadda. (pts note) | deviṁ → Sc deviṁ. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
When the queen had spoken, the king said to her,
‘Dīgharattaṁ kho maṁ tvaṁ, devi, iṭṭhehi kantehi piyehi manāpehi samudācarittha;
piyehi → (sya-all, pts) | samudācarittha → samudācaritvā (sya-all, pts) | maṁ → Sc man; St pana. (pts note) | tvaṁ → Sc taṁ. (pts note) | iṭṭhehi → Sc iddhehi; Sdt idhehi; Bmp iṭhehi. (pts note) | manāpehi → Sdt omit; Bm pīyehi man-. (pts note) | samudācaritvā → Bmp samudācarittha. (pts note) | dīgharattaṁ → dīgha-rattaṁ (pts)
‘For a long time, my queen, you have spoken to me with words that are welcome, desirable, agreeable, and pleasant.
atha ca pana maṁ tvaṁ pacchime kāle aniṭṭhehi akantehi appiyehi amanāpehi samudācarasī’ti.
appiyehi → (sya-all, pts) | akantehi → Bm inserts apīyehi. (pts note)
And yet in my final hour, your words are unwelcome, undesirable, disagreeable, and unpleasant!’

‘Kathaṁ carahi taṁ, deva, samudācarāmī’ti?
kathaṁ carahi → kathañca hi (sya-all) | kathaṁ carahi → kathañcarahi (bjt) | kathaṁ → kathañ (pts)
‘So how then, Your Majesty, am I to speak to you?’

‘Evaṁ kho maṁ tvaṁ, devi, samudācara:‘Like this, my queen: “sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṁ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā.
kālaṅkiriyā → kālakiriyā (bj, sya-all) | deva → (sya-all) | sāpekkhassa kālaṅkiriyā → sāpekhassa kālakiriyā (pts) | deva → K omits (here only). (pts note) | deva → Sc āve; Sdt Ānanda deva. (pts note) | kāla-kiriyā → Bmp kālaṁ, and below (pts note) | kālaṅkiriyā → kālaṁkiriyā (ms2005) | sabbeheva → sabbeh eva (pts) | nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo → nānā-bhāvo vinā-bhāvo aññathā-bhāvo (pts) | sāpekkho kālamakāsi → sāpekho kālam akāsi (pts) | sāpekkhassa kālaṅkiriyā → sāpekhassa kāla-kiriyā (pts)
“Your Majesty, we must be parted and separated from all we hold dear and beloved. Don’t pass away with concerns. Such concern is suffering, and it’s criticized.
Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni.
caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsīti-nagara-sahassāni kusāvatīrājadhāni-pamukhāni (pts)
Your Majesty, you have 84,000 cities, with the royal capital of Kusāvatī foremost.
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts) | apekhaṁ → K apekkhaṁ (and onwards). (pts note) | akāsi → -15 Scd Bm mākāsi throughout; St in the first two clauses mā karohi, afterwards mākāsi. (pts note)
Give up desire for these! Take no interest in life!”’
Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni.
caturāsīti-pāsāda-sahassāni → K pa down to mā akāsi. (pts note) | caturāsīti pāsādasahassāni → caturāsītipāsādasahassāni (bjt) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsītipāsādasahassāni (th) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsīti-pāsāda-sahassāni dhammapāsāda-pamukhāni (pts)
And so on for all the king’s possessions.
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāvyūhakūṭāgārapamukhāni (pts) | caturāsīti-kūṭāgāra-sahassāni → K pa down to the first mā akāsi. (pts note) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsīti-kūṭāgāra-sahassāni mahāvyūha-kūṭāgāra-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsītipallaṅkasahassāni (bjt, th) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (th) | ubhatolohitakūpadhānāni → ubhatolohitakupadhānāni (th) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsīti-pallaṅka-sahassāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadali-miga-paccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni.
caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahassāni (bjt, th) | uposathanāgarājappamukhāni → uposathanāgarājapamukhāni (th) | nāgasahassāni → nāga-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni uposatha-nāgarāja-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni.
caturāsīti assasahassāni → caturāsītiassasahassāni (bjt, th) | valāhakaassarājappamukhāni → valāhakaassarājapamukhāni (th) | assasahassāni → assa-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni valāhaka-assarāja-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni.
byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni → vyagghacammaparivārāni (pts) | caturāsīti rathasahassāni → caturāsītirathasahassāni (bjt, th) | vejayantarathappamukhāni → vejayantarathapamukhāni (th)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni.
caturāsīti maṇisahassāni → caturāsītimaṇisahassāni (bjt) | caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → caturāsītimaṇisahassāni maṇiratanapamukhāni (th) | maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → maṇi-sahassāni maṇiratana-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni.
caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni subhaddādevipamukhāni (sya-all) | caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → caturāsītiitthisahassāni subhaddādevipamukhāni (bjt) | itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → itthi-sahassāni subhaddādevi-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni.
caturāsīti gahapatisahassāni → caturāsītigahapatisahassāni (bjt) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsītigahapatisahassāni gahapatiratanapamukhāni (th) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsīti-gahapati-sahassāni gahapati ratana pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni.
pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanappamukhāni (bj) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni.
caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj); caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsīti-dhenu-sahassāni dukūlasandanāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.
caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsītivatthakoṭisahassāni (bjt, th) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsīti-vattha-koṭi-sahassāni (pts) | kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ → kappāsika-sukhumānaṁ koseyya-sukhumānaṁ kambala-sukhumānaṁ (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyati.
abhihariyati → abhiharayittha (sya-all); abhihariyittha (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītithālipākasahassāni sāyapātaṁ (pts) | abhihariyittha → Sc abhiharīyittha; Bm abhihariyati; K abhiharayittha. See p. 197. (pts note)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsī”’ti.
mākāsīti → mā akāsīti (sya-all) | apekkhaṁ mākāsīti → apekhaṁ mā akāsīti (pts) | mākāsīti → mākāsī ti (ms2005)

Evaṁ vutte, ānanda, subhaddā devī parodi assūni pavattesi.
assūni → Sdt Bp both times assuni. (pts note)
When the king had spoken, Queen Subhaddā cried and burst out in tears.
Atha kho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvā rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
puñchitvā → pamajjitvā (bj, sya-all, km, pts1ed); puñjitvā (mr) | puñchitvā → pamajjitvā (pts) | pamajjitvā → puñjitvā (bj: machasaṁ) | puñchitvā → pamajjitvā (cck: sī. syā. pī.); puñjitvā (cck: ka.) | pamajjitvā → Sum pamacchitvā; Bm puñjitvā. (pts note) | subhaddā devī → subhaddādevī (bjt) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassanaṁ etadavoca → mahā sudassanaṁ etad avoca (pts)
Wiping away her tears, the queen said to the king:
‘Sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṁ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā.
kālaṅkiriyā → kālakiriyā (bj, sya-all) | ca → (sya-all) | sāpekkhassa kālaṅkiriyā → sāpekhassa kālakiriyā (pts) | kālaṅkiriyā → kālaṁkiriyā (ms2005) | sabbeheva → sabbeh eva (pts) | nānābhāvo → nānā-bhāvo (pts) | aññathābhāvo → aññathā-bhāvo (pts) | sāpekkho kālamakāsi → sāpekho kālam akāsi (pts) | sāpekkhassa kālaṅkiriyā → sāpekhassa kāla-kiriyā (pts)
‘Your Majesty, we must be parted and separated from all we hold dear and beloved. Don’t pass away with concerns. Such concern is suffering, and it’s criticized.
Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni.
caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all) | + → kho (th) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsīti-nagara-sahassāni kusāvatīrājadhāni-pamukhāni (pts)
Your Majesty, you have 84,000 cities, with the royal capital of Kusāvatī foremost.
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Give up desire for these! Take no interest in life!’
Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni.
caturāsīti pāsādasahassāni → caturāsītipāsādasahassāni (bjt) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsītipāsādasahassāni dhammapāsādapamukhāni (th) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsīti-pāsāda-sahassāni dhammapāsāda-pamukhāni (pts)
And she continued, listing all the king’s possessions.
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahā vyūhakūṭāgārapamukhāni (pts) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārapamukhāni (th) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsīti-kūṭāgāra-sahassāni mahā vyūha-kūṭāgāra-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | ubhatolohitakūpadhānāni → ubhatolohitakupadhānāni (sya-all) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsītipallaṅkasahassāni (bjt, th) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsīti-pallaṅka-sahassāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadali-miga-paccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni.
caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahassāni (bjt, th) | uposathanāgarājappamukhāni → uposathanāgarājapamukhāni (th) | nāgasahassāni → nāga-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni uposatha-nāgarāja-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni.
caturāsīti assasahassāni → caturāsītiassasahassāni (bjt, th) | valāhakaassarājappamukhāni → valāhakaassarājapamukhāni (th) | assasahassāni → assa-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni valāhaka-assarāja-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha, jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni.
byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni → vyagghacammaparivārāni (pts) | caturāsīti rathasahassāni → caturāsītirathasahassāni (bjt, th) | vejayantarathappamukhāni → vejayantarathapamukhāni (bjt, th)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni.
caturāsīti maṇisahassāni → caturāsītimaṇisahassāni (bjt) | caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → caturāsītimaṇisahassāni maṇiratanapamukhāni (th) | maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → maṇi-sahassāni maṇiratana-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni.
caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni itthīratanapamukhāni (sya-all) | itthiratanappamukhāni → subhaddādevipamukhāni (pts) | caturāsīti itthisahassāni → caturāsītiitthisahassāni (bjt) | itthisahassāni itthiratanappamukhāni → itthi-sahassāni subhaddādevi-pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha, jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni.
caturāsīti gahapatisahassāni → caturāsītigahapatisahassāni (bjt) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsītigahapatisahassāni gahapatiratanapamukhāni (th) | gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → gahapati sahassāni gahapati ratana pamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni.
pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanappamukhāni (bj) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni.
caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj); caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsīti-dhenu-sahassāni dukūlasandanāni (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.
caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsītivatthakoṭisahassāni (bjt, th) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsīti-vattha-koṭi-sahassāni (pts) | kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ → kappāsika-sukhumānaṁ koseyya-sukhumānaṁ kambala-sukhumānaṁ (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)
Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyati.
abhihariyati → abhiharīyati (bj); abhiharayittha (sya-all); abhihariyittha (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītithālipākasahassāni sāyapātaṁ (pts)
Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsī’ti.
mākāsīti → mākāsīti brahmalokūpagamanaṁ (bj) | mākāsīti atha kho → mā akāsīti athakho (sya-all) | apekkhaṁ mākāsīti → apekhaṁ mā akāsīti (pts) | akāsīti → MSS. akāsi. (pts note)

8. Brahmalokūpagama8. Rebirth in the Realm of Divinity

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano na cirasseva kālamakāsi.
na cirasseva → naciraṁyeva (sya-all) | naciraṁyeva → na cirasseva (sya-all: sī.) | cirass → So Sct Bp; Sd cirassen'; K ciraṁ yeva; K (Sī) cirass'; eva. (pts note) | na cirasseva → nacirasseva (my) | atha kho → athakho (th) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | cirasseva kālamakāsi → cirass eva kālam akāsi (pts)
Not long after that, King Mahāsudassana passed away.
Seyyathāpi, ānanda, gahapatissa vā gahapatiputtassa vā manuññaṁ bhojanaṁ bhuttāvissa bhattasammado hoti; evameva kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa māraṇantikā vedanā ahosi.
māraṇantikā → maraṇantikā (sya-all) | ānanda → (pts) | kho → Bm K insert Ānanda. (pts note) | māraṇantikā → Scd māran-; K mar-. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | gahapatiputtassa → gahapati-puttassa (pts) | bhattasammado → bhatta-sammado (pts) | evameva → evam eva (pts)
And the feeling he had close to death was like a householder or their child falling asleep after eating a satisfying meal.

Kālaṅkato ca, ānanda, rājā mahāsudassano sugatiṁ brahmalokaṁ upapajji.
kālaṅkato ca ānanda → kālakato cānanda (bj) | kālaṅkato → kālakato (sya-all) | kālaṅkato ca → kālakato (pts) | upapajji → uppajji (pts) | Kāla-kato → Sct add vā; K ca. (pts note) | uppajji → Bmp K upapajji. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts) | brahmalokaṁ upapajji → brahma-lokaṁ uppajji (pts)
When he passed away King Mahāsudassana was reborn in a good place, a realm of divinity.
Rājā, ānanda, mahāsudassano caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṁ kīḷi.
kumārakīḷaṁ → … kīḷitaṁ (bj, mr); … kīḷikaṁ (pts1ed) | caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṁ → caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṁ (bj); caturāsītivassasahassāni kumārakīḷikaṁ (pts) | kumārakīḷitaṁ → kumārakīḷaṁ (bj: machasaṁ) | kumārakīḷaṁ → kīḷitaṁ (cck: ka.); kīḷikaṁ (cck: sī. pī.) | kumāra-kīḷikaṁ → SS kīlikaṁ; K kīḷim. (pts note) | kīḷi → SS kīli; Bm kili. (pts note)
Ānanda, King Mahāsudassana played children’s games for 84,000 years.
Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṁ kāresi.
caturāsīti vassasahassāni → caturāsītivassasahassāni (bjt, th) | caturāsīti vassasahassāni → caturāsīti-vassa-sahassāni (pts)
He ruled as viceroy for 84,000 years.
Caturāsīti vassasahassāni rajjaṁ kāresi.
caturāsīti vassasahassāni → caturāsītivassasahassāni (bjt) | caturāsīti vassasahassāni → caturāsīti-vassa-sahassāni (pts)
He ruled as king for 84,000 years.
Caturāsīti vassasahassāni gihibhūto dhamme pāsāde brahmacariyaṁ cari.
brahmacariyaṁ cari → brahmacariyaṁ ācari (sya-all, km); brahmacariyamacari (mr) | gihibhūto → gihībhūto (bj, pts1ed); gīhibhūto (km) | caturāsīti vassasahassāni gihibhūto → caturāsītivassasahassāni gihībhūto (bj, pts) | gihībhūto → gihibhūto (bj: machasaṁ) | cari → brahmacariyamacarī (bj: kām) | gihibhūto → gihībhūto (cck: sī. pī.) | cari → brahmacariyamacari (cck: ka.) | Dhamme → Sd dhammo. (pts note) | pāsāde → Sd pāsāda. (pts note) | cari → Bp acari; K ācari. (pts note) | caturāsīti vassasahassāni gihibhūto → caturāsīti-vassa-sahassāni gihī-bhūto (pts)
He led the spiritual life as a layman in the Palace of Principle for 84,000 years.
So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā brahmalokūpago ahosi.
brahmalokūpago → brahmalokupago (sya-all) | maraṇā → -10 Bp rammaṇā. (pts note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | brahmavihāre → brahma-vihāre (pts) | paraṁ → param (pts)
And having developed the four divine meditations, when his body broke up, after death, he was reborn in a good place, a realm of divinity.

Siyā kho panānanda, evamassa:
Siyā → K adds nu. (pts note) | Ānanda → -12 sdt panete Ānanda; Bp panatenananda; K pan Ananda. (pts note) | assa → Sd eva tassa corrected to etassa. (pts note) | panānanda evamassa → pana te ānanda evam assa (pts)
Now, Ānanda, you might think:
‘añño nūna tena samayena rājā mahāsudassano ahosī’ti,
mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
‘Surely King Mahāsudassana must have been someone else at that time?’
na kho panetaṁ, ānanda, evaṁ daṭṭhabbaṁ. Ahaṁ tena samayena rājā mahāsudassano ahosiṁ.
panetaṁ → pana taṁ (pts) | taṁ → -14 Bmp K pan'; etaṁ. (pts note) | ahosiṁ → SS Bmp ahosin ti. (pts note) | mahāsudassano → mahā-sudassano (pts)
But you should not see it like that. I myself was King Mahāsudassana at that time.

Mama tāni caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, mama tāni caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni, mama tāni caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni, mama tāni caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni, mama tāni caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni, mama tāni caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni, mama tāni caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni, mama tāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ, mama tāni caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyittha.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanapamukhāni (bj) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj); caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni (pts) | abhihariyittha → abhiharīyittha (bj); abhiharayittha (sya-all) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → suuttaracchadāni ubhatolohitakupadhānāni (sya-all) | caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni subhaddādevīpamukhāni (sya-all); caturāsītiitthisahassāni subhaddadevīpamukhāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītithālipākasahassāni sāyapātaṁ (pts) | abhihariyittha → So Scd Bp -hāray-; St -hāriyittha; Bm K -harayittha. (pts note) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānipamukhāni (bjt) | caturāsīti pāsādasahassāni → caturāsītipāsādasahassāni (bjt) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni (bjt) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsītipallaṅkasahassāni (bjt, th) | caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahassāni (bjt, th) | uposathanāgarājappamukhāni → uposathanāgarājapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti assasahassāni → caturāsītiassasahassāni (bjt, th) | valāhakaassarājappamukhāni → valāhakaassarājapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti rathasahassāni → caturāsītirathasahassāni (bjt, th) | vejayantarathappamukhāni → vejayantarathapamukhāni (bjt, th) | caturāsīti maṇisahassāni → caturāsītimaṇisahassāni (bjt) | caturāsīti gahapatisahassāni → caturāsītigahapatisahassāni (bjt) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsītivatthakoṭisahassāni (bjt, th) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsītipāsādasahassāni dhammapāsādapamukhāni (th) | caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārapamukhāni (th) | caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → caturāsītimaṇisahassāni maṇiratanapamukhāni (th) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsītigahapatisahassāni gahapatiratanapamukhāni (th) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsīti-nagara-sahassāni kusāvatīrājadhāni-pamukhāni (pts) | caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni → caturāsīti-pāsāda-sahassāni dhammapāsāda-pamukhāni (pts) | kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → kūṭāgāra sahassāni mahāvyūha kūṭāgāra pamukhāni (pts) | caturāsīti pallaṅkasahassāni → caturāsīti-pallaṅka-sahassāni (pts) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadali-miga-paccattharaṇāni sa-uttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts) | caturāsīti nāgasahassāni → caturāsīti-nāga-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni uposatha-nāgarāja-pamukhāni (pts) | caturāsīti assasahassāni → caturāsīti-assa-sahassāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni valāhaka-assarāja-pamukhāni (pts) | caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni → caturāsīti-ratha-sahassāni sīha-cammaparivārāni vyaggha-camma-parivārāni dīpi-cammaparivārāni paṇḍu-kambala-parivārāni (pts) | sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni → sovaṇṇa-dhajāni hema-jāla-paṭicchannāni vejayanta-rathapamukhāni (pts) | caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni → caturāsīti-maṇi-sahassāni maṇi-ratanapamukhāni (pts) | caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → caturāsīti-itthi-sahassāni subhadda-devīpamukhāni (pts) | caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni → caturāsīti-gahapati-sahassāni gahapatiratana-pamukhāni (pts) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsīti-khattiya-sahassāni anuyuttāni pariṇāyaka-ratana-pamukhāni (pts) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsīti-dhenu-sahassāni dukūla-sandanāni (pts) | caturāsīti vatthakoṭisahassāni → caturāsīti-vattha-koṭi-sahassāni (pts) | kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ → kappāsika-sukhumānaṁ koseyya-sukhumānam kambala-sukhumānaṁ (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsīti-thālipāka-sahassāni sāyapātaṁ (pts)
Mine were the 84,000 cities, with the royal capital of Kusāvatī foremost. And mine were all the other possessions.

Tesaṁ kho panānanda, caturāsītinagarasahassānaṁ ekaññeva taṁ nagaraṁ hoti, yaṁ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṁ kusāvatī rājadhānī.
yeva → K ekaññeva. (pts note) | panānanda caturāsītinagarasahassānaṁ ekaññeva → pan ānanda caturāsīti-nagara-sahas sānaṁ ekaṁ yeva (pts) | yaṁ → yan (pts) | rājadhānī → rāja-dhānī (pts)
Of those 84,000 cities, I only stayed in one, the capital Kusāvatī.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti pāsādasahassānaṁ ekoyeva so pāsādo hoti, yaṁ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṁ dhammo pāsādo.
caturāsīti pāsādasahassānaṁ → caturāsītipāsādasahassānaṁ (my, bjt, th) | yaṁ tena → yantena (bjt) | panānanda caturāsīti pāsādasahassānaṁ ekoyeva → pan ānanda caturāsīti-pāsāda-sahassānaṁ eko yeva (pts) | yaṁ → yan (pts)
Of those 84,000 palaces, I only dwelt in one, the Palace of Principle.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti kūṭāgārasahassānaṁ ekaññeva taṁ kūṭāgāraṁ hoti, yaṁ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṁ mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ.
mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts) | caturāsīti kūṭāgārasahassānaṁ → caturāsītikūṭāgārasahassānaṁ (my, bjt, th) | yaṁ tena → yantena (bjt) | panānanda → pan ānanda (pts) | kūṭāgārasahassānaṁ ekaññeva → kūṭāgāra sahassānaṁ ekaṁ yeva (pts) | yaṁ → yan (pts) | mahāviyūhaṁ → mahā-vyūhaṁ (pts)
Of those 84,000 chambers, I only dwelt in the Chamber of the Grand Tower.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti pallaṅkasahassānaṁ ekoyeva so pallaṅko hoti, yaṁ tena samayena paribhuñjāmi yadidaṁ sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā dantamayo vā sāramayo vā.
yadidaṁ → (sya-all) | sāramayo → masāragallamayo (sya-all) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts) | caturāsīti pallaṅkasahassānaṁ → caturāsītipallaṅkasahassānaṁ (my, th) | caturāsīti pallaṅkasahassānaṁ ekoyeva → caturāsītipallaṅkasahassānaṁ eko yeva (bjt) | yaṁ tena → yantena (bjt) | panānanda caturāsīti pallaṅkasahassānaṁ ekoyeva → pan ānanda caturāsīti-pallaṅka-sahassānaṁ eko yeva (pts) | yaṁ → yan (pts)
Of those 84,000 couches, I only used one, made of gold or silver or ivory or heartwood.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti nāgasahassānaṁ ekoyeva so nāgo hoti, yaṁ tena samayena abhiruhāmi yadidaṁ uposatho nāgarājā.
abhiruhāmi → abhirūhāmi (pts) | abhirūhāmi → Sc K abhiruhāmi, and below. (pts note) | caturāsīti nāgasahassānaṁ → caturāsītināgasahassānaṁ (my, th) | caturāsīti nāgasahassānaṁ ekoyeva → caturāsītināgasahassānaṁ eko yeva (bjt) | yaṁ tena → yantena (bjt) | panānanda caturāsīti nāgasahassānaṁ ekoyeva → pan ānanda caturāsīti-nāga-sahassānaṁ eko yeva (pts) | yaṁ → yan (pts) | nāgarājā → nāga-rājā (pts)
Of those 84,000 bull elephants, I only rode one, the royal bull elephant named Sabbath.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti assasahassānaṁ ekoyeva so asso hoti, yaṁ tena samayena abhiruhāmi yadidaṁ valāhako assarājā.
abhiruhāmi → abhirūhāmi (pts) | Valāhako → Sc Valāho. (pts note) | caturāsīti assasahassānaṁ → caturāsītiassasahassānaṁ (my, th) | caturāsīti assasahassānaṁ ekoyeva → caturāsītiassasahassānaṁ eko yeva (bjt) | yaṁ tena → yantena (bjt) | panānanda caturāsīti assasahassānaṁ ekoyeva so → pan ānanda caturāsīti-assa sahassānaṁ eko yeva (pts) | yaṁ → yan (pts) | assarājā → assa-rājā (pts)
Of those 84,000 horses, I only rode one, the royal horse named Thundercloud.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti rathasahassānaṁ ekoyeva so ratho hoti, yaṁ tena samayena abhiruhāmi yadidaṁ vejayantaratho.
abhiruhāmi → abhirūhāmi (pts) | caturāsīti rathasahassānaṁ → caturāsītirathasahassānaṁ (my, th) | caturāsīti rathasahassānaṁ ekoyeva → caturāsītirathasahassānaṁ eko yeva (bjt) | yaṁ tena → yantena (bjt) | panānanda caturāsīti rathasahassānaṁ ekoyeva → pan ānanda caturāsīti-ratha-sahassānaṁ eko yeva (pts) | yaṁ → yan (pts) | vejayantaratho → vejayanta ratho (pts)
Of those 84,000 chariots, I only rode one, the chariot named Triumph.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti itthisahassānaṁ ekāyeva sā itthī hoti, yā tena samayena paccupaṭṭhāti khattiyānī vā vessinī vā.
khattiyānī → khattiyinī (bj); khattiyāyinī (sya-all) | caturāsīti itthisahassānaṁ → caturāsītiitthīsahassānaṁ (sya-all) | vessinī → vessāyinī (sya-all); velāmikānī (pts) | itthī → itthi (pts) | khattiyinī → khattiyānī (bj: machasaṁ); khattiyāyinī (bj: syā) | vessinī → vessayinī (bj: syā) | vessinī → vessāyinī (cck: syā.); velāmikānī (cck: ka. sī. pī.); velāmikā (cck: saṁ. ni. 3.96) | vā → khattiyāyinī vā velānimikāni vā (sya-all: sī.) | maṁ → Sd ma; Bmp K omit. (pts note) | khattiyānī → Sc khattiyāni, Bp khattiyāyini; Bm khattiyinī; K -yāyinī. (pts note) | vā → Sc Velamikāneva; Bp soyini vā; Bm Vessinī vā; K Vessāyinī vā; K (Sī) Khattiyāyinī vā Velānimikānī vā. (pts note) | caturāsīti itthisahassānaṁ → caturāsītiitthisahassānaṁ (my) | caturāsīti itthisahassānaṁ ekāyeva → caturāsītiitthisahassānaṁ ekā yeva (bjt) | panānanda caturāsīti itthisahassānaṁ ekāyeva → pan ānanda caturāsīti-itthi-sahassānaṁ ekā yeva (pts)
Of those 84,000 women, I was only served by one, an aristocrat maiden or a coquette.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti vatthakoṭisahassānaṁ ekaṁyeva taṁ dussayugaṁ hoti, yaṁ tena samayena paridahāmi khomasukhumaṁ vā kappāsikasukhumaṁ vā koseyyasukhumaṁ vā kambalasukhumaṁ vā.
caturāsīti vatthakoṭisahassānaṁ → vā tesaṁ kho panānanda caturāsītivatthakoṭisahassānaṁ (my) | caturāsīti vatthakoṭisahassānaṁ ekaṁyeva → caturāsītivatthakoṭisahassānaṁ ekaṁ yeva (bjt) | yaṁ tena → yantena (bjt) | caturāsīti vatthakoṭisahassānaṁ → caturāsītivatthakoṭisahassānaṁ (th) | panānanda caturāsīti vatthakoṭisahassānaṁ ekaṁyeva → pan ānanda caturāsīti-vattha-koṭi-sahassānaṁ ekaṁ yeva (pts) | dussayugaṁ → dussa-yugaṁ (pts) | yaṁ → yan (pts) | khomasukhumaṁ → khoma-sukhumaṁ (pts) | koseyyasukhumaṁ → koseyya-sukhumaṁ (pts) | kambalasukhumaṁ → kambala-sukhumaṁ (pts)
Of those 8,400,000,000 cloths, I only wore one pair, made of delicate linen, cotton, silk, or wool.
Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti thālipākasahassānaṁ ekoyeva so thālipāko hoti, yato nāḷikodanaparamaṁ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṁ.
nāḷikodanaparamaṁ → nālikodanaparamaṁ (bj); nāḷikodanaṁ paramaṁ (sya-all) | tadūpiyañ → Sc Bm K tadupiyañ. (pts note) | caturāsīti thālipākasahassānaṁ → caturāsītithālipākasahassānaṁ (my, th) | caturāsīti thālipākasahassānaṁ ekoyeva → caturāsītithālipākasahassānaṁ eko yeva (bjt) | panānanda → pan ānanda (pts) | thālipākasahassānaṁ ekoyeva → thālipāka-sahassānaṁ eko yeva (pts) | tadupiyañca → tadūpiyañ ca (pts)
Of those 84,000 servings of food, I only had one, eating at most a cup of rice with suitable sauce.

Passānanda, sabbete saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā.
sabbete → sabbe te (th) | passānanda sabbete saṅkhārā → pass ānanda sabbe te saṁkhārā (pts)
See, Ānanda! All those conditioned phenomena have passed, ceased, and perished.
Evaṁ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā;
saṅkhārā → saṁkhārā (pts)
So impermanent are conditions,
evaṁ addhuvā kho, ānanda, saṅkhārā;
addhuvā → adhuvā (th) | saṅkhārā → saṁkhārā (pts)
so unstable are conditions,
evaṁ anassāsikā kho, ānanda, saṅkhārā.
saṅkhārā → saṁkhārā (pts)
so unreliable are conditions.
Yāvañcidaṁ, ānanda, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṁ, alaṁ virajjituṁ, alaṁ vimuccituṁ.
yāvañcidaṁ → yāvañ idaṁ (pts) | alameva sabbasaṅkhāresu → alam eva sabbasaṁkhāresu (pts)
This is quite enough for you to become disillusioned, dispassionate, and freed regarding all conditions.

Chakkhattuṁ kho panāhaṁ, ānanda, abhijānāmi imasmiṁ padese sarīraṁ nikkhipitaṁ, tañca kho rājāva samāno cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato, ayaṁ sattamo sarīranikkhepo.
nikkhipitaṁ → nikkhipitā (bj) | chakkhattuṁ → pakkhittaṁ (sya-all) | tañca → yañca (sya-all) | rājāva samāno cakkavattī → rājā vasamāno cakkavatti (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | Chakkhattuṁ → Sc chakkhattu; Sd chakkattuṁ; Bp chakkattu; K chakkhittum. (pts note) | janapadatthāvariyappatto → janapadatthāvariyapatto (my) | tañca → tañ ca (pts) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | sattaratanasamannāgato → satta-ratana-samannāgato (pts) | sarīranikkhepo → sarīra-nikkhepo (pts)
Six times, Ānanda, I recall having laid down my body at this place. And the seventh time was as a wheel-turning monarch, a just and principled king, at which time my dominion extended to all four sides, I achieved stability in the country, and I possessed the seven treasures.
Na kho panāhaṁ, ānanda, taṁ padesaṁ samanupassāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yattha tathāgato aṭṭhamaṁ sarīraṁ nikkhipeyyā”ti.
sassamaṇabrāhmaṇiyā → sassamaṇa-brāhmaṇiyā (pts) | sadevamanussāya → sadeva-manussāya (pts)
But Ānanda, I do not see any place in this world with its gods, Māras, and divinities, this population with its ascetics and brahmins, its gods and humans where the Realized One would lay down his body for the eighth time.”

Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)
That is what the Buddha said.
Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvā → K vatvāna. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then the Holy One, the Teacher, went on to say:

“Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;
saṅkhārā → saṁkhārā (pts) uppādavayadhammino → uppādavaya-dhammino (pts)
“Oh! Conditions are impermanent, their nature is to rise and fall;
Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho”ti.
sukhoti → sukho ti (pts)
having arisen, they cease; their settling is such bliss.”

Mahāsudassanasuttaṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ.
catutthaṁ → (pts)

Listen in MP3: Pali · English (trans. Bhikkhu Sujato)

Principles by the Suttas · Rationale · Glossary