JanavasabhasuttaWith Janavasabha
1. Nātikiyādibyākaraṇa1. Declaring the Rebirths of People From Ñātika and Elsewhere
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)So I have heard.
ekaṁ samayaṁ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe.
nātike → nādike (si, sya-all, km, pts1ed) | nātike → nādike (pts) | nātike → nādike (bj: sīmu, syā, PTS) | nātike → nādike (cck: sī. syā. pī.) | Nādike → Bm Nātike. (pts note)At one time the Buddha was staying at Ñātika in the brick house.
Tena kho pana samayena bhagavā parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
cetivaṁsesu → cetiyavaṁsesu (mr) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (si, pts1ed); macchasurasenesu (sya-all, km) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts) | cetivaṁsesu → cetiyavaṁsesu (bj: machasaṁ) | cetivaṁsesu → cetiyavaṁsesu (cck: ka.) | majjhasūrasenesu → macchasurasenesu (cck: syā.); macchasūrasenesu (cck: sī. pī.) | abbhatīte → Sct abbhatite; Oldenberg, MV. i. 23, 5, abbhatitaṁ. (pts note) | uppattīsu → Sdt -tisu: Bm K upapattīsu, and below 2, 3. (pts note) | Ceti- → Bm Cetiya, and below. (pts note) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu → kālakate uppattīsu vyākaroti kāsi-kosalesu vajji-mallesu ceti vaṁsesu kuru-pañcālesu maccha-sūrasenesu (pts)Now at that time the Buddha was explaining the rebirths of devotees all over the nations; the Kāsis and Kosalans, Vajjis and Mallas, Cetīs and Vacchas, Kurus and Pañcālas, Macchas and Sūrasenas:
“asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno → uppanno (pts1ed); upapannoti (mr) | upapanno asu → uppannoasu (pts) | upapanno → uppanno (pts) | upapanno → upapannoti (cck: ka.) | uppanno → -7 Sc omits; St inserts by correction; Bm K upapanno, each time; Bm adds ti after repetition. (pts note)“This one was reborn here, while that one was reborn there.
Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
paropaññāsa → ti paropaññāsaṁ (bj) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paropaññāsa nātikiyā → paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | nātikiyā → nādikiyā (pts) | Nādikiyā → SS nadikā; Bm nātikiyā (and below); K paññāsā nād-. (pts note) | abbhatītā → So SS Bm. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | paropaññāsa nātikiyā → paro-paññāsa nādikiyā (pts) | anāvattidhammā → anāvatti-dhammā (pts)Over fifty devotees in Ñātika have passed away having ended the five lower fetters. They’ve been reborn spontaneously, and will be extinguished there, not liable to return from that world.
Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
sakideva → sakiṁdeva (mr) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | sakideva → sakiṁdevaṁ (bj: kām) | sakideva → sakiṁdeva (cck: ka.) | Sādhikā → SS sādhita; below sādhika; Bm K sādhikā cp. xvi. 2, 7. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)More than ninety devotees in Ñātika have passed away having ended three fetters, and weakened greed, hate, and delusion. They’re once-returners, who will come back to this world once only, then make an end of suffering.
Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā”ti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyaṇā ti (bjt) | pañcasatāni nātikiyā → pañca-satāni nādikiyā (pts) | avinipātadhammā → avinipāta-dhammā (pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhi-parāyanā ti (pts)More than five hundred devotees in Ñātika have passed away having ended three fetters. They’re stream-enterers, not liable to be reborn in the underworld, assured, destined for awakening.”
Assosuṁ kho nātikiyā paricārakā:
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts)When the devotees of Ñātika heard about the Buddha’s
“bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts); macchasurasenesu (sya-all) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts)
‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno paropaññāsa → upapannoti paropaññāsaṁ (bj) | upapanno → uppanno (pts) | uppanno → Bm adds ti, and below. (pts note)
Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paropaññāsa nātikiyā → paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | nātikiyā → nādikiyā (pts) | paropaññāsa → paropaññāsaṁ (bjt) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | paropaññāsa nātikiyā → paro-paññāsa nādikiyā (pts) | kālaṅkatā → kāla-katā (pts) | anāvattidhammā → anāvatti-dhammā (pts)
Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)
Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’”ti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | pañcasatāni nātikiyā → pañca-satāni nādikiyā (pts) | avinipātadhammā → avinipāta-dhammā (pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhi-parāyanā ti (pts)
Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā.
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (bj: syā, kām) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (cck: syā. ka.) | pañha- → Sc pañhaṁ; K pañhā. (pts note) | veyyākaraṇaṁ → St veyyākk-. (pts note) | pītisomanassajātā → pīti-somanassa jātā (pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañha veyyākaraṇaṁ (pts)answers to those questions, they became uplifted and overjoyed, full of rapture and happiness.
Assosi kho āyasmā ānando:Venerable Ānanda heard of the Buddha’s statements and the Ñātikans’ happiness.
“bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts); macchasurasenesu (sya-all) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts) | uppattīsu → SS -isu. (pts note) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu → kālakate uppattīsu vyākaroti kāsi-kosalesu vajji-mallesu ceti-vaṁsesu (pts) | majjhasūrasenesu → maccha-sūrasenesu (pts)
‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno → uppanno (pts)
Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
paropaññāsa nātikiyā → ti paropaññāsanātikiyā (bj); paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | paropaññāsa nātikiyā → paro-paññāsa nādikiyā (pts) | kālaṅkatā → kāla-katā (pts) | anāvattidhammā → anāvatti-dhammā (pts)
Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)
Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts) | pañcasatāni nātikiyā → pañca satāni nādikiyā (pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyaṇā ti (bjt) | avinipātadhammā → avinipāta-dhammā (pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhi-parāyanā ti (pts)
Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all) | + → ānanda parikathā (bjt) | pītisomanassajātā → pītisomanassa-jātā (pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ sutvāti → pañha-veyyākaraṇaṁ sutvā ti (pts)
2. Ānandaparikathā2. Ānanda’s Suggestion
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)Then Venerable Ānanda thought,
“ime kho panāpi ahesuṁ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā.
kho panāpi → tena kho panāpi (sya-all); te kho panapi (pts1ed) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | panāpi → panapi (bj: PTS) | māgadhikā → māgadhakātipi pāṭho (sya-all note) | pi → -1 Bm K panāpi, and below. (pts note) | Māgadhakā → K Māgadhikā, and below; note, Māgadhakātipi pāṭho. (pts note) | ceva → eva (pts)“But there were also Magadhan devotees—many, and of long standing too—who have passed away.
Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi.
kālaṅkatehi → kālakatehi (bj, pts) | aṅgamāgadhakehi → māgadhikehi (sya-all); māgadhakehi (pts) | kālaṅkatehi te → kālakatehi tena (sya-all) | aṅgamāgadhakehi → aṅgamāgadhikehi (bj: syā) | aṅgamāgadhakehi → aṅgamāgadhikehi (cck: syā.) | AṅgaMagadhā → Sc Māgadhā. (pts note) | Māgadhakehi → Bm Aṅga-Māg-; K -ikehi, and below. (pts note)You’d think that Aṅga and Magadha were empty of devotees who have passed away!
Te kho panāpi ahesuṁ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino.
paripūrakārino → paripūrīkārino (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | panāpi → tena kho panāpi (cck: syā.) | Te → K tena, and below 6. (pts note) | paripūrakārino → K paripūrīk-, and below. (pts note) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts)But they too had confidence in the Buddha, the teaching, and the Saṅgha, and had fulfilled their ethics.
Te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā;
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | abyākatā → avyākatā tesam (pts)The Buddha hasn’t declared their passing.
tesampissa sādhu veyyākaraṇaṁ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tesampissa → tesampassa (bj) | tesampassa → tesampissa (bj: machasaṁ) | assa → Bm K pi 'ssa, and below. (pts note) | tesampissa → tesaṁpissa (th) | tesampissa → p assa (pts)It would be good to do so, for many people would gain confidence, and so be reborn in a good place.
Ayaṁ kho panāpi ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca.
panāpi → pana pi (pts) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca → brāhmaṇa-gahapatikānaṁ negamānañ eva jānapadānañ ca (pts)That King Seniya Bimbisāra of Magadha was a just and principled king who benefited the brahmins and householders, and people of town and country.
Apissudaṁ manussā kittayamānarūpā viharanti:
kittayamānarūpā → kittiyamānarūpā (sya-all) | apissudaṁ → api ssudaṁ (pts) | kittayamānarūpā → kittayamāna-rūpā (pts)People still sing his praises:
‘evaṁ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato, evaṁ mayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti.
phāsu → phāsukaṁ (sya-all, km) | kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | phāsu → phāsukaṁ (bj: syā) | phāsu → phāsukaṁ (cck: syā.) | evaṁ → SS eva. (pts note) | phāsu → So SS Bm (below, Sdt phāsuṁ); K phāsukaṁ. (pts note) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | dhammarañño → dhamma-rañño (pts)‘That just and principled king, who made us so happy, has passed away. Life was good under his dominion.’
So kho panāpi ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī.
paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts)He too had confidence in the Buddha, the teaching, and the Saṅgha, and had fulfilled his ethics.
Apissudaṁ manussā evamāhaṁsu:
apissudaṁ → api ssudaṁ (pts) | evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)People say:
‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṁ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti.
kālaṅkatoti → kālakatoti (bj, pts) | kittayamānarūpo kālaṅkatoti → kittiyamānarūpo kālakatoti (sya-all) | maraṇakālāpi → maraṇa-kālā pi (pts) | kittayamānarūpo kālaṅkatoti → kittayamāna-rūpo kālakato ti (pts)‘Until his dying day, King Bimbisāra sang the Buddha’s praises!’
So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | abyākato → avyākato tassa (pts)The Buddha hasn’t declared his passing.
Tassapissa sādhu veyyākaraṇaṁ bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tassapissa → tassa passa (bj) | tassapissa → p assa (pts)It would be good to do so, for many people would gain confidence, and so be reborn in a good place.
Bhagavato kho pana sambodhi magadhesu.
magadhesu → māgadhesu (sya-all) | Magadhesu → So SS but afterwards Māg-. (pts note)Besides, the Buddha was awakened in Magadha;
Yattha kho pana bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṁ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya.
pana → (bj) | tatra → tattha (bj, pts) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | magadhesu → māgadhesu (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)so why hasn’t he declared the rebirth of the Magadhan devotees?
Bhagavā ce kho pana māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā;
dīnamanā → ninnamanā (sya-all, km); dīnamānā (pts1ed) | ce → ceva (bj) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts) | byākareyya dīnamanā tenassu → vyākareyya dīnamānā tena ssu (pts) | dīnamanā → ninnamanā (cck: syā.); dīnamānā (cck: sī. pī.) | ninnamanā → dīnamānā (sya-all: sī.) | dīnamānā → Sc dinamānā; Bm dinamanā; K ninnamanā; K (Sī) dīnamānā; and below. (pts note)If he fails to do so, they will be disheartened.”
yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṁ te bhagavā na byākareyyā”ti?
dīnamanā māgadhakā → ninnamanā māgadhikā (sya-all) | panassu dīnamanā → pana ssu dīnamānā (pts) | te → taṁ (pts) | taṁ → Bm K te. (pts note) | kathaṁ te → kathante (th) | byākareyyāti → vyākareyyāti (pts)
Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha eko raho anuvicintetvā rattiyā paccūsasamayaṁ paccuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
māgadhake → māgadhike (sya-all) | idamāyasmā → idam āyasmā (pts) | paccūsasamayaṁ → paccūsa-samayaṁ (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)After pondering the fate of the Magadhan devotees alone in private, Ānanda rose at the crack of dawn and went to the Buddha. He bowed, sat down to one side, and told the Buddha of his concerns, finishing by saying,
“sutaṁ metaṁ, bhante:
Sutaṁ → Bm sutametaṁ. (pts note) | sutaṁ metaṁ → sutammetaṁ (bjt) | metaṁ → me taṁ (pts)
‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts); macchasurasenesu (sya-all) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu → kālakate uppattīsu vyākaroti kāsi-kosalesu vajji-mallesu ceti-vaṁsesu (pts) | majjhasūrasenesu → maccha-sūrasenesu (pts)
“asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno → uppanno (pts)
Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
paropaññāsa → ti paropaññāsaṁ (bj) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paropaññāsa nātikiyā → paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | nātikiyā → nādikiyā (pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | paropaññāsa nātikiyā → paro-paññāsa nādikiyā (pts) | anāvattidhammā → anāvatti-dhammā (pts)
Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)
Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇāti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts) | pañcasatāni nātikiyā → pañca satāni nādikiyā (pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | avinipātadhammā → avinipāta-dhammā (pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhi-parāyanā ti (pts)
Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”’ti.
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ sutvāti → pañhāveyyākaraṇaṁ sutvā (sya-all) | ahesuṁ → (pts) | attamanā → SS omit ahesuṁ: K attamanā ahesuṁ. (pts note) | sutvā → Bm adds ti. (pts note) | sutvāti → sutvā ti (ms2005) | pītisomanassajātā → pītisomanassa-jātā (pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ sutvāti → pañha-veyyākaraṇaṁ sutvā (pts)
Ime kho panāpi, bhante, ahesuṁ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | ceva → eva (pts)
Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi.
kālaṅkatehi → kālakatehi (bj, pts) | aṅgamāgadhakehi → māgadhikehi (sya-all); māgadhakehi (pts) | kālaṅkatehi te → kālakatehi tena (sya-all) | Aṅga-Magadhā → Bm inserts aṅga. (pts note) | aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi → aṅga-magadhā māgadhakehi (pts)
Te kho panāpi, bhante, ahesuṁ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino, te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paripūrakārino → paripūrīkārino (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | Te → K tena, as in 4. (pts note) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | abyākatā → avyākatā tesaṁ (pts)
Tesampissa sādhu veyyākaraṇaṁ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tesampissa → tesampassa (bj) | tesampissa → tesaṁpissa (th) | tesampissa → p assa (pts)
Ayaṁ kho panāpi, bhante, ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca.
panāpi → pana pi (pts) | janapadānañ → K jāna-. (pts note) | dhammarājā → dhamma-rājā (pts) | brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca → brāhmaṇa-gahapatikānaṁ negamānañ eva janapadānañ ca (pts)
Apissudaṁ manussā kittayamānarūpā viharanti:
kittayamānarūpā → kittiyamānarūpā (sya-all) | apissudaṁ → api ssudaṁ (pts) | kittayamānarūpā → kittayamāna-rūpā (pts)
‘evaṁ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | so → SS omit evaṁ no so, 4. (pts note)
Evaṁ mayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti.
phāsu → phāsukaṁ (sya-all) | dhammarañño → dhamma-rañño (pts)
So kho panāpi, bhante, ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī.
paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | bhante → K omits. (pts note) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts)
Apissudaṁ manussā evamāhaṁsu:
apissudaṁ → api ssudaṁ (pts) | evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)
‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṁ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti.
kālaṅkatoti → kālakatoti (bj, pts) | kittayamānarūpo kālaṅkatoti → kittiyamānarūpo kālakatoti (sya-all) | maraṇakālāpi → maraṇakālā pi (bjt) | maraṇakālāpi → maraṇa-kālā pi (pts) | kālaṅkatoti → kālakato ti (pts)
So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato;
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | abyākato → avyākato tassa (pts)
tassapissa sādhu veyyākaraṇaṁ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tassapissa → tassa passa (bj) | tassapissa → p assa (pts)
Bhagavato kho pana, bhante, sambodhi magadhesu.
magadhesu → māgadhesu (sya-all) | Magadhesu → SS Māg-, but in 4 SS Mag-. (pts note)
Yattha kho pana, bhante, bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṁ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya?
tatra → tattha (bj, pts) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | magadhesu → māgadhesu (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Bhagavā ce kho pana, bhante, māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā;
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | dīnamanā → ninnamanā (sya-all) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts) | byākareyya dīnamanā tenassu → vyākareyya dīnamānā tena ssu (pts) | dīnamanā → ninanamanā (bj: syā); dīnamānā (bj: PTS)
yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṁ te bhagavā na byākareyyā”ti.
panassu → panassu bhante (bj) | dīnamanā māgadhakā → ninnamanā māgadhikā (sya-all) | panassu dīnamanā → pana ssu bhante dīnamānā (pts) | te → taṁ (pts) | bhante → K omits. (pts note) | taṁ → Bm K te. (pts note) | na → SS omit na; but St has an imperfect n after kathaṁ before taṁ. (pts note) | byākareyyāti → vyākareyyāti (pts)“Why hasn’t the Buddha declared the rebirth of the Magadhan devotees? If he fails to do so, they will be disheartened.”
Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha bhagavato sammukhā parikathaṁ katvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
māgadhake → māgadhike (sya-all) | idamāyasmā → idam āyasmā (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)Then Ānanda, after making this suggestion regarding the Magadhan devotees, rose from his seat, bowed, and respectfully circled the Buddha, keeping him on his right, before leaving.
Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya nātikaṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | pattacīvaramādāya nātikaṁ → pattacīvaraṁ ādāya nādikaṁ (sya-all, pts) | āyasmante → āyasmato (pts) | āyasmato → Bm K āyasmante. (pts note) | atha kho → athakho (th) | acirapakkante āyasmante → acira-pakkante āyasmato (pts) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbaṇha-samayaṁ (pts) | pattacīvaramādāya nātikaṁ → patta-cīvaraṁ ādāya nādikaṁ (pts)Soon after Ānanda had left, the Buddha robed up in the morning and, taking his bowl and robe, entered Ñātika for alms.
Nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṁ katvā manasikatvā sabbaṁ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdi:
aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (bj, sya-all, km, pts1ed) | sabbaṁ cetasā → sabbaṁ cetaso (bj, sya-all, km); sabbacetaso (pts1ed) | aṭṭhiṁ → aṭṭhikatvā manasi (bj) | manasikatvā → (bj) | cetasā → cetesā (bj) | nātike → nādike (sya-all, pts) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (pts) | sabbaṁ cetasā → sabbacetaso (pts) | katvā → aṭṭhikatvā (cck: sī. syā. pī.) | cetasā → sabbacetasā (cck: pī.) | sabba-cetaso → Bm sabbaṁ cetasā; K sabbaṁ cetaso, and in 9. (pts note) | piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapāta-paṭikkanto (pts)He wandered for alms in Ñātika. After the meal, on his return from almsround, he washed his feet and entered the brick house. He paid attention, applied the mind, and concentrated wholeheartedly on the fate of Magadhan devotees, and sat down on the seat spread out, thinking,
“gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ, yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | yaṅgatikā → yaṁgatikā (my, bjt, th, ms2005) | yaṅgatikā → yaṁ-gatikā (pts) | yaṁabhisamparāyāti → yam-abhisamparāyā ti (pts)“I shall know their destiny, where they are reborn in the next life.”
Addasā kho bhagavā māgadhake paricārake:
māgadhake → māgadhike (sya-all)And he saw where they had been reborn.
“yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
yaṁabhisamparāyāti atha kho → yaṁabhisamparāyā athakho (sya-all) | yaṁabhisamparāyāti → yamabhisamparāyā (pts) | yam-abhisamparāyā → Bm adds ti. (pts note) | yaṅgatikā → yaṁgatikā (my, bjt, th, ms2005) | yaṅgatikā → yaṁ-gatikā (pts)
Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito giñjakāvasathā nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṁ paññatte āsane nisīdi.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all) | vihārapacchāyāyaṁ → vihāracchāyāyaṁ (sya-all) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (pts) | atha kho → athakho (th) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇha-samayaṁ patisallānā (pts) | vihārapacchāyāyaṁ → vihāra-pacchāyāyaṁ (pts)Then in the late afternoon, the Buddha came out of retreat. Emerging from the brick house, he sat down on the seat spread out in the shade of the porch.
Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Venerable Ānanda went up to the Buddha, bowed, sat down to one side, and said to him,
“upasantapadisso, bhante, bhagavā bhātiriva bhagavato mukhavaṇṇo vippasannattā indriyānaṁ.
upasantapadisso → upasantapatisso (sya-all) | vippasannattā → pasannattā (pts) | upasantapadisso → upasantapatiso (bj: kām) | upasantapadisso → upasantapatiso (cck: ka.) | upasantapatisso → upasantappadisso (sya-all: sī.) | Upasantappadisso → Sd upasampassadisso; Bm upasantapatiso; K upasantapatisso; K (Sī) upasantappadisso. (pts note) | pasannattā → Bm K vippasannattā. (pts note) | bhātiriva → bhāti-r-iva (pts) | mukhavaṇṇo vippasannattā → mukha-vaṇṇo pasannattā (pts)“Sir, you look so serene; your face seems to shine owing to the clarity of your faculties.
Santena nūnajja, bhante, bhagavā vihārena vihāsī”ti?
nūnajja → nūn ajja (pts)Have you been abiding in a peaceful meditation today, sir?”
“Yadeva kho me tvaṁ, ānanda, māgadhake paricārake ārabbha sammukhā parikathaṁ katvā uṭṭhāyāsanā pakkanto, tadevāhaṁ nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṁ katvā manasikatvā sabbaṁ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdiṁ:
aṭṭhiṁ → aṭṭhikatvā manasi (bj) | manasikatvā → (bj) | cetasā → cetesā (bj); cetaso (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | nātike → nādike (sya-all) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (sya-all, pts) | tadevāhaṁ nātike → tad evāhaṁ nādike (pts) | piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapāto paṭikkanto (pts) | sabbaṁ cetasā → sabbacetaso (pts) | aṭṭhikatvā → aṭṭhiṁkatvā (bj: machasaṁ) | ārabbha → So Bm K, SS omit. (pts note) | Māgadhake → K Māgadhike. (pts note) | sabba-cetaso → Bm sabbaṁ cetasā; K sabbaṁ cetaso, and below. (pts note) | yadeva → yad eva (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)The Buddha then recounted what had happened since speaking to Ānanda, revealing that he had seen the destiny of the Magadhan devotees. He continued:
‘gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ, yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā’ti.
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | yaṅgatikā → yaṁgatikā (my, bjt, th, ms2005) | yaṅgatikā → yaṁ-gatikā (pts) | yaṁabhisamparāyāti → yam-abhisamparāyā ti (pts)
Addasaṁ kho ahaṁ, ānanda, māgadhake paricārake ‘yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā’ti.
yaṁabhisamparāyāti → yaṁabhisamparāyāti janavasabhāgamanaṁ (bj); yamabhisamparāyā (pts) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | yaṁabhisamparāyāti atha kho → yaṁabhisamparāyā athakho (sya-all) | yam-abhisamparāyā → Bm adds ti. (pts note) | yaṅgatikā → yaṁgatikā (my, bjt, th, ms2005) | yaṅgatikā → yaṁ-gatikā (pts)
3. Janavasabhayakkha3. Janavasabha the Spirit
Atha kho, ānanda, antarahito yakkho saddamanussāvesi:
atha kho → athakho (th) | saddamanussāvesi → saddam anussāvesi (pts)“Then, Ānanda, an invisible spirit called out:
‘janavasabho ahaṁ, bhagavā;‘I am Janavasabha, Blessed One!
janavasabho ahaṁ, sugatā’ti.I am Janavasabha, Holy One!’
Abhijānāsi no tvaṁ, ānanda, ito pubbe evarūpaṁ nāmadheyyaṁ sutaṁ yadidaṁ janavasabho”ti?
sutaṁ → sutvā (pts1ed) | sutaṁ → sutvā (pts) | sutaṁ → sutvā (cck: pī.) | sutvā → Sct sutaṁ, but below sutvā; Bm K sutaṁ, and below. (pts note) | evarūpaṁ → evarūpam (pts) | janavasabhoti → janavasabho ti (pts)Ānanda, do you recall having previously heard such a name as Janavasabha?”
“Na kho ahaṁ, bhante, abhijānāmi ito pubbe evarūpaṁ nāmadheyyaṁ sutaṁ yadidaṁ janavasabhoti, api ca me, bhante, lomāni haṭṭhāni ‘janavasabho’ti nāmadheyyaṁ sutvā.
sutaṁ → sutvā (pts) | ca → hi (pts) | haṭṭhāni janavasabhoti → naṭṭhāni janavasabho ti (pts) | hi → Bm K ca. (pts note) | api ca → apica (th) | nāmadheyyaṁ sutaṁ → nāma-dheyyaṁ sutvā (pts)“No, worthy sir. But when I heard the word, I got goosebumps!
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)I thought,
‘na hi nūna so orako yakkho bhavissati yadidaṁ evarūpaṁ nāmadheyyaṁ supaññattaṁ yadidaṁ janavasabho’”ti.
yadidaṁ → yassidaṁ (bj, pts) | hi → ha (pts) | supaññattaṁ → (pts) | yassidaṁ → yadidaṁ (bj: machasaṁ) | nūna → naha nūna (sya-all: sī.) | nūna → So Scdt K (Sī); Bm na hi nuna; K na hi nūna. (pts note) | idaṁ → Bm K yadidaṁ. (pts note) | nāma-dheyyaṁ → Bm K insert supaññattaṁ. (pts note) | yadidaṁ → yass idaṁ (pts) | janavasabhoti → janavasabho ti (pts)‘This must be no ordinary spirit to bear such an exalted name as Janavasabha.’”
“Anantarā kho, ānanda, saddapātubhāvā uḷāravaṇṇo me yakkho sammukhe pāturahosi.
anantarā → antarā (sya-all) | saddapātubhāvā → saddassa pātubhāvo (sya-all) | uḷāravaṇṇo → uḷāravaṇṇo so (pts) | Anantarā → K antarā. (pts note) | so → Bm K omit. (pts note) | me → SS ma. (pts note) | sammukhe → Sct pamukhe; Sd pamukho. (pts note) | saddapātubhāvā → sadda-pātubhāvā (pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)“After making himself heard while invisible, Ānanda, an exceptionally beautiful spirit appeared in front of me.
Dutiyakampi saddamanussāvesi:
dutiyakampi → dutiyampi (bj, cck, sya-all) | saddam → K All MSS. saddham. (pts note) | dutiyakampi saddamanussāvesi → dutiyakam pi saddam anussāvesi (pts)And for a second time he called out:
‘bimbisāro ahaṁ, bhagavā;‘I am Bimbisāra, Blessed One!
bimbisāro ahaṁ, sugatāti.
sugatāti → sugata (sya-all, pts) | Sugata → Bm -āti. (pts note)I am Bimbisāra, Holy One!
Idaṁ sattamaṁ kho ahaṁ, bhante, vessavaṇassa mahārājassa sahabyataṁ upapajjāmi, so tato cuto manussarājā bhavituṁ pahomi.
manussarājā bhavituṁ pahomi → so ito cuto manussesu rājā bhavituṁ pahomi (sya-all, km); amanussarājā divi homi (pts1ed) | tato → ito (sya-all) | manussarājā → manussesu rājā (sya-all) | sahabyataṁ upapajjāmi → sahavyataṁ uppajjāmi (pts) | bhavituṁ pahomi → amanussarājā divi homi (pts) | pahomi → manussarājā pi homi (bj: PTS) | pahomi → so tato cuto manussarājā, amanussarājā divi homi (cck: sī. pī.) | pahomi → tato cuto manussā rājā amanussā rājā divi homi (sya-all: sī.) | So → K So ito cuto manussesu rājā bhavituṁ pahomi; K (Sī) So tato cuto manussā rājā amanussā rājā divi homi. (pts note) | homi → -13 Bm bhavituṁ pahomi. (pts note) | manussarājā bhavituṁ pahomi → manussa-rājā amanussa-rājā divi homi (pts)This is the seventh time I am reborn in the company of the Great King Vessavaṇa. When I pass away from here, I can become a king of men.
Ito satta tato satta, saṁsārāni catuddasa;
saṁsārāni → saṁsarāmi (sya-all)Seven from here, seven from there— fourteen transmigrations in all. Nivāsamabhijānāmi, yattha me vusitaṁ pure.
nivāsamabhijānāmi → nivāsam abhijānāmi (pts)I remember these lives where I lived before.
Dīgharattaṁ kho ahaṁ, bhante, avinipāto avinipātaṁ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’”ti.
sakadāgāmitāyāti → sakadāgāmitāyā ti (bjt) | dīgharattaṁ → dīgha-rattaṁ (pts)For a long time I’ve known that I won’t be reborn in the underworld, but that I still hope to become a once-returner.’
“Acchariyamidaṁ āyasmato janavasabhassa yakkhassa, abbhutamidaṁ āyasmato janavasabhassa yakkhassa.
abbhutamidaṁ → abbhūtamidaṁ (sya-all) | abbhutam → Sd abhibhūtam; K abbhūtam. (pts note) | acchariyamidaṁ → acchariyam idaṁ (pts) | abbhutamidaṁ → abbhutam idaṁ (pts)‘It’s incredible and amazing that you, the venerable spirit Janavasabha, should say:
‘Dīgharattaṁ kho ahaṁ, bhante, avinipāto avinipātaṁ sañjānāmī’ti ca vadesi, ‘āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’ti ca vadesi, kutonidānaṁ panāyasmā janavasabho yakkho evarūpaṁ uḷāraṁ visesādhigamaṁ sañjānātī”ti?
ca vadesi → pavedesi (sya-all) | uḷāraṁ visesādhigamaṁ → uḷāravisesādhigamaṁ (sya-all) | vadesi → K pavedesi, and in the next clause. (pts note) | uḷāraṁ → K uḷāra-. (pts note) | kutonidānaṁ → kuto nidānaṁ (bjt) | sañjānātīti → sañjānātī ti (bjt) | dīgharattaṁ → dīgha-rattaṁ (pts) | kutonidānaṁ panāyasmā → kuto nidānaṁ pan āyasmā (pts)“For a long time I’ve been aware that I won’t be reborn in the underworld” and also “But I still hope to become a once-returner.” But from what source do you know that you’ve achieved such a high distinction?’
“‘Na aññatra, bhagavā, tava sāsanā, na aññatra, sugata, tava sāsanā;
aññatra → aññattha (bj, pts1ed) | aññatra → aññattha (pts) | aññatra → aññattha (cck: sī. pī.) | aññattha → K aññatra, and in the next clause. (pts note)‘None other than the Blessed One’s instruction! None other than the Holy One’s instruction!
yadagge ahaṁ, bhante, bhagavati ekantikato abhippasanno, tadagge ahaṁ, bhante, dīgharattaṁ avinipāto avinipātaṁ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāya.
ekantikato → ekantato (sya-all, km); ekantagato (pts1ed) | ekantikato abhippasanno → ekantagato abhipasanno (pts) | ekantikato → ekantato (bj: syā) | ekantikato → ekantato (cck: syā.); ekantagato (cck: pī.) | ekantato → ekantagato (sya-all: sī.) | ekantagato → SS ekantigato; Bm kato; K ekantato; K (Sī) ekantagato. (pts note) | abhipasanno → K abhippasanno. (pts note) | yadagge → yad-agge (pts) | ekantikato abhippasanno tadagge → ekantagato abhipasanno tad-agge (pts)From the day I had absolute devotion to the Buddha I have known that I won’t be reborn in the underworld, but that I still hope to become a once-returner.
Idhāhaṁ, bhante, vessavaṇena mahārājena pesito virūḷhakassa mahārājassa santike kenacideva karaṇīyena addasaṁ bhagavantaṁ antarāmagge giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṁ katvā manasikatvā sabbaṁ cetasā samannāharitvā nisinnaṁ:
aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (bj, sya-all, pts) | cetasā → cetesā (bj); cetaso (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | sabbaṁ cetasā → sabbacetaso (pts) | Vessavaṇena → SS -vanena; and subsequently. (pts note) | kenacideva karaṇīyena → kenacidevakaraṇīyena (bjt) | kenacideva → kenacid eva (pts) | antarāmagge → antarā magge (pts) | sabbaṁ cetasā → sabba-cetaso (pts)Just now, sir, I had been sent out by the great king Vessavaṇa to the great king Virūḷhaka’s presence on some business, and on the way I saw the Buddha giving his attention to the fate of the Magadhan devotees.
“gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ, yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | yaṅgatikā → yaṁgatikā (my, bjt, th, ms2005) | yaṁabhisamparāyāti → yaṁabhisamparāyā ti (ms2005) | yaṅgatikā → yaṁ-gatikā (pts) | yaṁabhisamparāyāti → yam-abhisamparāyāti (pts)
Anacchariyaṁ kho panetaṁ, bhante, yaṁ vessavaṇassa mahārājassa tassaṁ parisāyaṁ bhāsato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ:
sutaṁ sammukhā → (sya-all) | tassaṁ → yaṁ (pts) | yaṁ → Bm K tassaṁ. (pts note) | sammukhā → -3 K omits. (pts note) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)But it comes as no surprise that I have heard and learned the fate of the Magadhan devotees in the presence of the great king Vessavaṇa as he was speaking to his assembly.
“yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
yaṅgatikā → yaṁgatikā (my, bjt, th, ms2005) | yaṁabhisamparāyāti → yaṁabhisamparāyā ti (ms2005) | yaṅgatikā → yaṁ-gatikā (pts) | yaṁabhisamparāyāti → yam-abhisaṁparāyā ti (pts)
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)It occurred to me,
“bhagavantañca dakkhāmi, idañca bhagavato ārocessāmī”ti.
ārocessāmīti → āroceyyāmīti (pts) | ārocessāmīti → ārocessāmī ti (ms2005) | bhagavantañca → bhagavantañ ca (pts) | idañca → idañ ca (pts)“I shall see the Buddha and inform him of this.”
Ime kho me, bhante, dvepaccayā bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.
me → (pts) | upasaṅkamituṁ → pakkamituṁ (pts) | kho → Bm K insert me. (pts note) | pakkamituṁ → Bm upasaṁkamituṁ. (pts note) | dvepaccayā → dve paccayā (bjt, th, pts)These are the two reasons I’ve come to see the Buddha.
4. Devasabhā4. The Council of the Gods
Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā.
pannarase → paṇṇarase (bj) | pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya → paṇṇarase vassupanāyikāya (sya-all) | tadahuposathe pannarase → tadahu posathe paṇṇarase (pts) | kevalakappā → kavalakappā (pts) | puṇṇāya → K omits. (pts note) | devā → deva (pts)Sir, it was more than a few days ago—on the fifteenth day sabbath on the full moon day at the entry to the rainy season—when all the gods of the thirty-three were sitting together in the Hall of Clear Right.
Mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti.
dibbaparisā → dibbā parisā (pts1ed) | samantato nisinnā honti → sannisinnā honti (bj); sannisinnā honti sannipatitā (mr) | nisinnā → sannisinnā (bj) | honti → honti sannipatitā (bj) | dibbaparisā → dibbā parisā (bj: PTS) | honti → hoti (bj: PTS) | dibbaparisā → dibbā parisā (cck: sī. pī.) | honti → nisinnā hoti (cck: sī.); sannisinnā honti sannipatitā (cck: ka.) | dibbā → Km K dibba-, and below. (pts note) | nisinnā → Bm sannisinnā. (pts note) | honti → Sc hoti; Bm adds sannipatitā. (pts note) | mahārājā → Bm K -jāno, and below. (pts note)A large assembly of gods was sitting all around, and the four great kings were seated at the four quarters.
Puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
deve → devehi (sya-all) | pacchimābhimukho → pacchāmukho (pts) | pacchimābhimukho → pacchābhimuko (bj: machasaṁ) | pacchimābhimukho → pacchābhimukho (cck: ka.) | pacchāmukho → Bm pacchābhimukho; K pacchimābhimukho. (pts note) | deve → K devehi, and subsequently. (pts note)The Great King Dhataraṭṭha was seated to the east, facing west, in front of his gods.
dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
deve → devehi (sya-all)The Great King Virūḷhaka was seated to the south, facing north, in front of his gods.
pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
puratthābhimukho → puratthimābhimukho (sya-all, pts) | deve → devehi (sya-all) | puratthābhimukho → puratthimābhimukho (bj: machasaṁ) | puratthimābhimukho → So K; St Bm purattābhimukho. (pts note)The Great King Virūpakkha was seated to the west, facing east, in front of his gods.
uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā.
deve → devehi (sya-all)The Great King Vessavaṇa was seated to the north, facing south, in front of his gods.
Yadā, bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Idaṁ nesaṁ hoti āsanasmiṁ;
nisinnā → sannisinnā (bj) | honti → honti sannipatitā (bj) | nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | sannisinnā → nisinnā (sya-all) | dibbaparisā → dibbā parisā (pts) | sannisinnā → K nisinnā. (pts note) | nisinnā → Bm sannisinnā. (pts note) | honti → Bm adds sannipatitā. (pts note) | ca → Scd omit. (pts note) | mahārājāno → mahārājā (pts)When the gods of the thirty-three have a gathering like this, that is how they are seated.
atha pacchā amhākaṁ āsanaṁ hoti.After that come our seats.
Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṁ caritvā adhunūpapannā tāvatiṁsakāyaṁ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca.
atirocanti → ativirocenti (sya-all) | adhunūpapannā → adhunuppannā (pts) | atirocanti → K ativirocanti. (pts note) | ceva → eva (pts)Sir, those gods who had been recently reborn in the company of the thirty-three after leading the spiritual life under the Buddha outshone the other gods in beauty and glory.
Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā:
tena sudaṁ → tenassudaṁ (bjt) | pītisomanassajātā → pītisomanassa-jātā (pts)The gods of the thirty-three became uplifted and overjoyed at that, full of rapture and happiness, saying,
“dibbā vata bho kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā”ti.
paripūrenti → paripūranti (bj) | asurakāyāti → asurā kāyāti (bj) | asura-kāyāti → Sc asukārāyāti; Sd K asurakāyāti; St asurakāyāyāti; Bm asurākāyāti. (pts note) | asurakāyāti → asurakāyā ti (ms2005)“The heavenly hosts swell, while the titan hosts dwindle!”
Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi:
kho → Bm K kho, SS omit. (pts note) | atha kho → athakho (th) | devānamindo → devānam indo (pts)Seeing the joy of those gods, Sakka, lord of gods, celebrated with these verses:
“Modanti vata bho devā, tāvatiṁsā sahindakā;
sahindakā → saindakā (si) | sahindakā → saindakā (bj: sīmu) | sahindakā → saindakā (cck: sī.) | sahindakā → SS sa-indakā. See p. 221. (pts note)“The gods rejoice— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammataṁ.
sudhammataṁ → modanti bho punardevāඃ tayasatriṁśa saśatrakāṁ tathāgataṁ namasyantā dharmasya sukhadharmatām (bj: mahāvastu)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching;Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;
nave → nave va (sya-all, pts) | ca → (sya-all, pts) | deve → So Sdt K; Sc nave ca deve; Bm nave deve ca, and so at 18. At 18 SS nave va deve; K nave ca deve. (pts note) yasassine → yasassino (sya-all, km, pts1ed) | yasassine → yasassino (pts) | yasassine → yasassino (bj: syā) | yasassine → yasassino (cck: syā.)and seeing the new gods, so beautiful and glorious, Sugatasmiṁ brahmacariyaṁ, caritvāna idhāgate.
brahmacariyaṁ → brahmacaryaṁ (pts) | brahmacaryaṁ → MSS. and K -cariyaṁ. (pts note)who have come here after leading the spiritual life under the Buddha!Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;
aññe → Sc te vaṇṇa here but sabbe te at 18; Sdt te v'; aññe here but te aññe at 18. (pts note)They outshine the others in beauty, glory, and lifespan. Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.
bhūripaññassa → bhūri-paññassa (pts) visesūpagatā → visesupagatā (sya-all)Here are the distinguished disciples of he whose wisdom is vast.Idaṁ disvāna nandanti, tāvatiṁsā sahindakā;
sahindakā → Sc Bm sa-y-; K sah- and so Bm K twice at 18 and SS at 21. (pts note)Seeing this, they delight— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammatan”ti.
sudhammatanti → sudhammatan ti (ms2005, pts)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching.”
Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā
bhiyyoso → bhīyoso (pts) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (my, bjt) | pītisomanassajātā → pīti-somanassa-jātā (pts)The gods of the thirty-three became even more uplifted and overjoyed at that, saying:
“dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā”ti.
paripūrenti → paripūranti (bj) | asurakāyāti → asurā kāyāti (bjt) | asurakāyāti → asurakāyā ti (ms2005) | asurakāyāti → asura-kāyā ti (pts)“The heavenly hosts swell, while the titan hosts dwindle!”
Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā, taṁ atthaṁ cintayitvā taṁ atthaṁ mantayitvā vuttavacanāpi taṁ cattāro mahārājāno tasmiṁ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi taṁ cattāro mahārājāno tasmiṁ atthe honti,
vuttavacanāpi taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (mr) | paccānusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭhavacanāpi (sya-all, pts) | kho → (pts) | taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (bj: kām) | paccanusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭhavacanā pi taṁ (bj: machasaṁ) | taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (cck: ka.) | taṁ → paccānusiṭṭhavacanā nāmidaṁ (cck: ka.) | Atha → Bm K add kho. (pts note) | taṁ → Bm nām'; idaṁ; K agrees with SS. (pts note) | taṁ → Bm nām'; idaṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | yenatthena → yen atthena (pts) | vuttavacanāpi → vutta-vacanā pi (pts) | mahārājāno → mahārājā (pts) | paccānusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭha-vacanā pi (pts)Then the gods of the thirty-three, having considered and deliberated on the matter for which they were seated together in the Hall of Clear Right, advised and instructed the four great kings on the subject.
sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā.
avipakkantā → adhipakkantā (mr) | sakesu → (pts) | avipakkantā → ayipakkantā (bj: kām) | avipakkantā → adhipakkantā (cck: ka.) | sakesu → Bm K sakesu sakesu. (pts note)Each one, having been advised, stood at his own seat without leaving.
Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṁ;
vuttavākyā → vutta-vākyā (pts) paṭigayhānusāsaniṁ → Sd pariggay-; St paggay-; Bm K paṭigg-. See p. 225. (pts note)The Kings were instructed, and heeded good advice. Vippasannamanā santā, aṭṭhaṁsu samhi āsaneti.
vippasannamanā → vippasanna-manā (pts) āsaneti → āsane ti (pts)With clear and peaceful minds, they stood by their own seats.
Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
atha kho → athakho (th) | pāturahosi atikkammeva devānaṁ → pātur ahosi atikkamm eva devānam (pts)Then in the northern quarter a magnificent light arose and radiance appeared, surpassing the glory of the gods.
Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṁse āmantesi:
kho → (sya-all, pts) | Atha → Bm adds kho, but not K. (pts note) | devānamindo → devānam indo (pts)Then Sakka, lord of gods, addressed the gods of the thirty-three,
“yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati. Brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ pātubhāvāya yadidaṁ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatī”ti.
uḷāro → (sya-all, pts) | hetaṁ → etaṁ (pts) | Yathā → Sd yatho; Sct yato; but see i. 220; ii. 225. (pts note) | dissanti → Bm inserts uḷāro. (pts note) | Brahmuno → Bm adds h'; (from the verse). (pts note) | pātubhavatīti → pātubhavatī ti (bjt, ms2005) | nimittāni → nimittā (th, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | pātubhavissati → pātu bhavissati (pts) | hetaṁ pubbanimittaṁ → etaṁ pubba-nimittaṁ (pts) | pātubhavatīti → pātu bhavatīti (pts)“As indicated by the signs—light arising and radiance appearing—The Divinity will appear. For this is the harbinger for the appearance of the Divinity, namely light arising and radiance appearing.”
Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati;
pātubhavissati → pātu bhavissati (pts)As indicated by the signs, the Divinity will appear. Brahmuno hetaṁ nimittaṁ, obhāso vipulo mahāti.
nimittaṁ → pubbanimittaṁ (sya-all) | nimittaṁ → MSS. and K pubba-nimittaṁ. (pts note) | hetaṁ → h etaṁ (pts) mahāti → mahā ti (pts)For this is the sign of the Divinity: a light vast and great.
5. Sanaṅkumārakathā5. On Sanaṅkumāra
Atha kho, bhante, devā tāvatiṁsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu:
kho → (sya-all) | yathāsakesu → sakesu (pts) | Tāvatiṁsā → Bm adds yathā. (pts note)Then the gods of the thirty-three sat in their own seats, saying,
“obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā”ti.
ñassāma → K yassāma, and below. (pts note) | gamissāmāti → gamissāmā ti (bjt, ms2005) | yaṁvipāko → yaṁ vipāko (th) | sacchikatvāva → sacchikatvā va (th, pts) | obhāsametaṁ → obhāsam etaṁ (pts) | yaṁvipāko → yaṁ-vipāko (pts)“We shall find out what has caused that light, and only when we have realized it shall we go to it.”
Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu:
cattāropi → cattāro pi (bjt)And the four great kings did likewise.
“obhāsametaṁ ñassāma yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā”ti.
yaṁvipāko → yaṁ vipāko (th) | sacchikatvāva → sacchikatvā va (th, pts) | gamissāmāti → gamissāmā ti (ms2005) | obhāsametaṁ → obhāsam etaṁ (pts) | yaṁvipāko → yaṁ-vipāko (pts)
Idaṁ sutvā devā tāvatiṁsā ekaggā samāpajjiṁsu:
devā → So K; SS Bm omit. (pts note)Hearing that, the gods of the thirty-three agreed in unison,
“obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā”ti.
yaṁvipāko → yaṁ vipāko (th) | sacchikatvāva → sacchikatvā va (th, pts) | gamissāmāti → gamissāmā ti (ms2005) | obhāsametaṁ → obhāsam etaṁ (pts) | yaṁvipāko → yaṁ-vipāko (pts)“We shall find out what has caused that light, and only when we have realized it shall we go to it.”
Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā pātubhavati.
abhinimminitvā → K abhinimmitvā. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts)When the divinity Sanaṅkumāra appears to the gods of the thirty-three, he does so after manifesting a solid incarnation.
Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo anabhisambhavanīyo so devānaṁ tāvatiṁsānaṁ cakkhupathasmiṁ.
pakativaṇṇo → pakati-vaṇṇo (pts) | cakkhupathasmiṁ → cakkhu-pathasmiṁ (pts)For a Divinity’s normal appearance is imperceptible in the visual range of the gods of the thirty-three.
Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.
atirocati → atīrocati (pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | ceva → eva (pts)When the divinity Sanaṅkumāra appears to the gods of the thirty-three, he outshines the other gods in beauty and glory,
Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṁ viggahaṁ atirocati;
sovaṇṇo viggaho → sovaṇṇaviggaho (sya-all) | sovaṇṇo viggaho mānusaṁ viggahaṁ → sovaṇṇaviggaho manussaviggahaṁ (pts) | manussa-viggahaṁ → Bm K mānusaṁ. (pts note) | atirocati → Bm atiroceti. (pts note)as a golden statue outshines the human form.
evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | evameva → evam eva (pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | ceva → eva (pts)
Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, na tassaṁ parisāyaṁ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti.
tassa → Bm K tassaṁ. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts)When the divinity Sanaṅkumāra appears to the gods of the thirty-three, not a single god in that assembly greets him by bowing down or rising up or inviting him to a seat.
Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti:
pañjalikā → Sc añjalikā, Sd pajalikā. (pts note) | na → So SS which vary afterwards; K pallaṅke, but in 18 -kena. (pts note) | sabbeva → sabbe va (th) | sabbeva tuṇhībhūtā → sabbe va tuṇhī-bhūtā (pts) | pallaṅkena → pallaṅke na (pts)They all sit silently on their couches with their cupped palms raised, thinking,
“yassadāni devassa pallaṅkaṁ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī”ti.
pallaṅkaṁ → (bj, sya-all, pts) | nisīdissatīti → nisīdissati (sya-all) | nisīdissatīti → K nisīdissati. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | nisīdissatīti → nisīdissatī ti (ms2005) | yassadāni → yassa dāni (pts)“Now the divinity Sanaṅkumāra will sit on the couch of whatever god he chooses.”
Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ; uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ.
pallaṅke → Sct add na. (pts note) | nisīdati → SS nisīdissati. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | vedapaṭilābhaṁ → veda-paṭilābhaṁ (pts)And the god on whose couch the Divinity sits is overjoyed and brimming with happiness,
Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṁ so labhati vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati somanassapaṭilābhaṁ;
adhunābhisitto → adhunāvasitto (sya-all) | adhunāvasitto → adhunābhisittotipi pāṭho (sya-all note) | adhunābhisitto → K adhunāvasitto, and in note adhunābhisitto ti pi pāṭno. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | somanassapaṭilābhaṁ → somanassa-paṭilābhaṁ (pts)like a king on the day of his coronation.
evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | evameva → evam eva (pts) | somanassapaṭilābhaṁ → somanassa-paṭilābham (pts)
Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pāturahosi.
kumāravaṇṇī → kumāravaṇṇo (sya-all, mr) | kumāravaṇṇī → kumāravaṇṇo (cck: syā. ka.) | abhinimminitvā → K abhinimmitvā. (pts note) | kumāra-vaṇṇī → K -vaṇṇo. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pāturahosi → pātur ahosi (pts)Then the divinity Sanaṅkumāra manifested a solid incarnation, taking on the appearance of the youth Pañcasikha, and appeared to the gods of the thirty-three.
So vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi.
antalikkhe → antaḷikkhe (bj)Rising into the air, he sat cross-legged in the sky,
Seyyathāpi, bhante, balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | bhūmibhāge → bhūmi-bhāge (pts)like a strong man might sit cross-legged on a well-appointed couch or on level ground.
evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi:
antalikkhe → antaḷikkhe (bj) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pallaṅkena → pallaṅke (th) | evameva → evam eva (pts)Seeing the joy of those gods, the divinity Sanaṅkumāra celebrated with these verses:
“Modanti vata bho devā, tāvatiṁsā sahindakā;“The gods rejoice— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammataṁ.revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching;
Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;
nave → nave va (sya-all, pts) | ca → (sya-all, pts) yasassine sugatasmiṁ → yasassino sugatamhi (sya-all) | yasassine → yasassino (pts) | yasassino → Sct Bm yasassine. (pts note)and seeing the new gods, so beautiful and glorious, Sugatasmiṁ brahmacariyaṁ, caritvāna idhāgate.
Sugatasmiṁ → K Sagatasmi. (pts note) | sugatasmiṁ → sugatamhi (th)who have come here after leading the spiritual life under the Buddha!Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;They outshine the others in beauty, glory, and lifespan. Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.
bhūripaññassa → bhūri-paññassa (pts) visesūpagatā → visesupagatā (sya-all)Here are the distinguished disciples of he whose wisdom is vast.Idaṁ disvāna nandanti, tāvatiṁsā sahindakā;Seeing this, they delight— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammatan”ti.
sudhammatanti imamatthaṁ → sudhammatan ti idam atthaṁ (pts)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching!”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha;
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | abhāsittha → Sc rāhāsittha; Sdt Bm bhāsittha here and in 21. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke.
imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | mañju → mañjū (sya-all, pts) | saro → Sdt omit. (pts note) | bindu → Sd bandu, St bindū. (pts note) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts) | aṭṭhaṅgasamannāgato → aṭṭhaṅga-samannāgato (pts)And while he was speaking on that topic, his voice had eight qualities: it was clear, comprehensible, charming, audible, lucid, undistorted, deep, and resonant.
Yathāparisaṁ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti; na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati.
sarena → sarena ca (sya-all) | sarena → K inserts ca. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | yathāparisaṁ → yathā parisaṁ (pts) | cassa → assa (pts)He makes sure his voice is intelligible as far as the assembly goes, but the sound doesn’t extend outside the assembly.
Yassa kho pana, bhante, evaṁ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati “brahmassaro”ti.
brahmassaroti → brahmassaro ti (ms2005, pts) | aṭṭhaṅgasamannāgato → aṭṭhaṅga-samannāgato (pts)When someone has a voice like this, they’re said to have the voice of the Divinity.
Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro tettiṁse attabhāve abhinimminitvā devānaṁ tāvatiṁsānaṁ paccekapallaṅkesu pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṁse āmantesi:
pallaṅkena → paccekapallaṅkesu paccekapallaṅkena (si, mr), paccekapallaṅke (sya-all, km) | tettiṁse → tettiṁsa (bj) | pallaṅkena → paccekapallaṅkena (bj) | paccekapallaṅkesu pallaṅkena → paccekapallaṅke (sya-all) | pallaṅkena → paccekapallaṅkena (cck: ka.) | abhinimminitvā → K abhinimmitvā. (pts note) | pacceka-pallaṅkesu → Bm inserts pacceka-; K omits paccekapallaṅkesu, but follows with paccekapallaṅke. (pts note) | sanaṅkumāro tettiṁse → sanaṁkumāro tettiṁsa (bjt) | atha kho → athakho (th) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (pts)Then the divinity Sanaṅkumāra, having manifested thirty-three life-forms, sat down on the couches of each of the gods of the thirty-three and addressed them,
“taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
yāvañca so → yāvañceso (sya-all) | yāvañca → yāva ca (pts) | lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | Yāva → Bm K yāvañ. (pts note) | ca → K ce. (pts note) | lokānukampakāya → K -kampāya. (pts note) | kiṁ maññanti → kimmaññanti (bjt) | bahujanahitāya → bahujana-hitāya (pts)“What do the good gods of the thirty-three think? How the Buddha has acted for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans!
Ye hi keci, bho, buddhaṁ saraṇaṁ gatā dhammaṁ saraṇaṁ gatā saṅghaṁ saraṇaṁ gatā sīlesu paripūrakārino te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce nimmānaratīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce tusitānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce yāmānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce tāvatiṁsānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce cātumahārājikānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti.
bho → bhonto (sya-all) | paripūrakārino → paripūrīkārino (sya-all) | paranimmitavasavattīnaṁ → parinimmitavasavattīnaṁ (sya-all) | appekacce paranimmitavasavattīnaṁ → app ekacce parinimmitavasavattīnaṁ (pts) | sahabyataṁ upapajjanti appekacce → sahavyataṁ uppajjanti app ekacce (pts); (pts) | sahabyataṁ upapajjanti appekacce cātumahārājikānaṁ → cātummahārājikānaṁ (pts) | sahabyataṁ upapajjanti → sahavyataṁ uppajjanti (pts) | bho → K bhonto. (pts note) | devānaṁ → Bm K repeat the whole clause. (pts note) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | saṅghaṁ → saṁghaṁ (ms2005, pts) | paraṁ → param (pts) | appekacce paranimmitavasavattīnaṁ → app ekacce parinimmita-vasavattīnaṁ (pts)For consider those who have gone for refuge to the Buddha, the teaching, and the Saṅgha, and have fulfilled their ethics. When their bodies break up, after death, some are reborn in the company of the gods who control what is created by others, some with the gods who love to create, some with the joyful gods, some with the gods of Yama, some with the gods of the thirty-three, and some with the gods of the four great kings.
Ye sabbanihīnaṁ kāyaṁ paripūrenti, te gandhabbakāyaṁ paripūrentī”ti.
paripūrentīti imamatthaṁ → paripūrentī ti idamatthaṁ (bj)And at the very least they swell the hosts of the centaurs.”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha;
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke.
imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato ghosoyeva devā maññanti:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | Brahmuno → SS -na; K brahmāsanaṁk-. (pts note) | ghoso → Sc so, Sd soso. (pts note) | yeva → Sc yevā. (pts note) | devo → Sc omits; Bm K devā. (pts note) | maññati → Bm K -nti. (pts note) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts) | ghosoyeva → ghoso yeva (bjt) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts) | ghosoyeva devā maññanti → ghoso yeva devo maññati yo (pts)And hearing the sound of the Divinity speaking on that topic, the gods fancied,
“yvāyaṁ mama pallaṅke svāyaṁ ekova bhāsatī”ti.
ekova → eko ca (sya-all) | svāyaṁ ekova → so yaṁ eko va (pts) | yaṁ → Bm yvāyaṁ. (pts note) | yaṁ → Bm K svāyaṁ. (pts note) | va → K ca. (pts note) | bhāsatīti → bhāsatī ti (ms2005)“The one sitting on my couch is the only one speaking.”
Ekasmiṁ bhāsamānasmiṁ, sabbe bhāsanti nimmitā;
nimmitā → ekasya bhāṣamānasya sarve bhāṣanti nirmitāඃ ekasya tuṣaṇīmbhūtasya sarve tuṣṇīmbhavanti te (bj: divyāvadāna)When one is speaking, all the forms speak. Ekasmiṁ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te.
tuṇhimāsīne → tuṇhimāsine (sya-all); tuṇhīm āsīne (pts) tuṇhī bhavanti → tuṇhībhavanti (bjt)When one sits in silence, they all remain silent.Tadāsu devā maññanti, tāvatiṁsā sahindakā;
tadāsu → tadassu (sya-all) | tadāsu → tadā su (bjt, pts)But those gods imagine— the thirty-three with their Lord— Yvāyaṁ mama pallaṅkasmiṁ, svāyaṁ ekova bhāsatīti.
yvāyaṁ → yo ayaṁ (pts) | ayaṁ → SS yoyaṁ, K yvāyaṁ. (pts note) | pallaṅke → K pallaṅkasmiṁ. (pts note) | pallaṅkasmiṁ → pallaṅke so (pts) ekova → eko ca (sya-all) | yaṁ → K svāyaṁ. K yvāyaṁ. (pts note) | va → K ca. (pts note) | bhāsatīti → bhāsatī ti (bjt) | svāyaṁ ekova → yaṁ eko va (pts)that the one on their seat is the only one to speak.
Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro ekattena attānaṁ upasaṁharati, ekattena attānaṁ upasaṁharitvā sakkassa devānamindassa pallaṅke pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṁse āmantesi:
upasaṁharati → upasaṁhāsi (bj) | āmantesi → āmantesi iddhipāda bhāvanā (bj) | pallaṅkena → (sya-all) | ekattena → ekante (pts) | upasaṁharati ekattena → upasaṁhāsi ekante (pts) | devānamindassa pallaṅke → devānam indassa (pts) | ekante → Bm K ekattena, and below. (pts note) | upasaṁhāsi → K -saṁharati. (pts note) | pallaṅkena → St Bm pallaṅke pallaṅkena; K pallaṅke. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt) | atha kho → athakho (th) | sanaṅkumāro ekattena → sanaṁkumāro ekante (pts)Next the divinity Sanaṅkumāra merged into one corporeal form. Then he sat on the couch of Sakka, lord of gods, and addressed the gods of the thirty-three:
6. Bhāvitaiddhipāda6. Developing the Bases of Psychic Power
“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya.
iddhipahutāya → iddhibahulīkatāya (sya-all, km) | supaññattā cime → supaññattāpime (sya-all) | paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya → iddhibahulīkatāya iddhivisevitāya (sya-all) | paññattā → (pts) | iddhipahutāya → iddhibahulīkatāya (cck: syā.) | iddhivisavitāya → iddhivisevitāya (cck: syā.) | iddhibahulīkatāya → iddhipahutāyāti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | iddhivisevitāya → iddhiāsevitāyāti vā iddhivisatāyāti vā pāṭho (sya-all note) | v → Bm c'; K p'; cp. 20. (pts note) | iddhipahutāya → K bahulīkatāya and below; K (note) iddhipahutāyāti pāṭhena bhaviṭabbaṁ. (pts note) | iddhi-visavitāya → K visevitāya, and below note iddhi-āsavitāyāti vā iddhivisatāyāti vā pāṭho. (pts note) | kiṁ maññanti → kimmaññanti (bjt) | yāva supaññattā → yāvasupaññattā (bjt) | supaññattā cime → suppaññattā ime (pts) | iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya → iddhi-visavitāya iddhi-vikubbanatāya (pts)“What do the good gods of the thirty-three think? How well described by the Blessed One—who knows and sees, the perfected one, the fully awakened Buddha—are the four bases of psychic power! They are taught for the amplification, burgeoning, and transformation of psychic power.
Katame cattāro?What four?
Idha bho bhikkhu chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ (bjt, th) | chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → chanda-samādhi-padhānasaṁkhāra-samannāgataṁ (pts)It’s when a mendicant develops the basis of psychic power that has immersion due to enthusiasm, and active effort.
Vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
viriyasamādhi → Bm K repeat the clause after each. (pts note) | vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → viriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ (bjt, th) | vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti → viriyasamādhi citta-samādhi (pts)They develop the basis of psychic power that has immersion due to energy, and active effort.
Cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ (bjt) | cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → cittasamādhipadhāna saṅkhārasamannāgataṁ (th) | cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti → vīmaṁsā-samādhipadhāna-saṁkhāra (pts)They develop the basis of psychic power that has immersion due to mental development, and active effort.
Vīmaṁsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
vīmaṁsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ (bjt, th) | vīmaṁsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → samannāgataṁ (pts)They develop the basis of psychic power that has immersion due to inquiry, and active effort.
Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya.
iddhipahutāya iddhivisavitāya → iddhibahulīkatāya iddhivisevitāya (sya-all) | iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya → iddhi-visavitāya iddhi-vikubbanatāya (pts)These are the four bases of psychic power taught by the Buddha for the amplification, burgeoning, and transformation of psychic power.
Ye hi keci bho atītamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhosuṁ, sabbe te imesaṁyeva catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā.
ye → yepi (sya-all) | hi → K pi (but in 20 hi). (pts note) | anekavihitaṁ → SS omit here only. (pts note) | imesaṁyeva → imesaṁ yeva (bjt, pts) | imesaṁyeva → imesaññeva (th) | atītamaddhānaṁ → atītam addhānam (pts) | iddhividhaṁ → iddhi-vidhaṁ (pts) | bahulīkatattā → bahulī-katattā (pts)All the ascetics and brahmins in the past,
Yepi hi keci bho anāgatamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhossanti, sabbe te imesaṁyeva catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā.
vā → (pts) | pi → Bm K pi hi and below. (pts note) | yepi → ye pi (bjt) | imesaṁyeva → imesaṁ yeva (bjt, pts) | imesaṁyeva → imesaññeva (th) | yepi → ye (pts) | anāgatamaddhānaṁ → anāgatam addhānaṁ (pts) | vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | bahulīkatattā → bahulī-katattā (pts)future,
Yepi hi keci bho etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhonti, sabbe te imesaṁyeva catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā.
pi → Bm pi hi. (pts note) | imesaṁyeva → imesaṁ yeva (bjt, pts) | imesaṁyeva → imesaññeva (th) | yepi → ye (pts) | anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | bahulīkatattā → bahulī-katattā (pts)or present who wield the many kinds of psychic power do so by developing and cultivating these four bases of psychic power.
Passanti no, bhonto devā tāvatiṁsā, mamapimaṁ evarūpaṁ iddhānubhāvan”ti?
mamapimaṁ → mamapīmaṁ (sya-all); mama pi naṁ (pts) | mamapīmaṁ → mamapi naṁ (sya-all: sī.) | naṁ → Bm maṁ; K prints mama pimaṁ; K (Sī) mamapi naṁ. (pts note) | mamapimaṁ → mama pi maṁ (bjt) | iddhānubhāvanti → iddhānubhāvan ti (ms2005, pts)Gentlemen, do you see such psychic might and power in me?”
“Evaṁ, mahābrahme”ti.
mahābrahmeti ahampi → brahme ti aham pi (pts) | Brahme → Bm K Mahā-Brāhme. (pts note) | mahābrahmeti → mahābrahme ti (ms2005)“Yes, Great Divinity.”
“Ahampi kho bho imesaṁyeva catunnañca iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā evaṁ mahiddhiko evaṁmahānubhāvo”ti.
imesaṁyeva catunnañca → imesaṁ yeva catunnaṁ (bj, pts) | catunnañca → catunnaṁ (sya-all) | ahampi → ahaṁpi (th) | evaṁ mahiddhiko → evaṁmahiddhiko (th) | evaṁmahānubhāvoti → evaṁmahānubhāvo ti (ms2005) | ahampi → aham pi (pts) | bahulīkatattā evaṁ → bahulī-katattā evam (pts) | evaṁmahānubhāvoti → evam mahānubhāvo ti idam (pts)“I too became so mighty and powerful by developing and cultivating these four bases of psychic power.”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke.
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṁse āmantesi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | āmantesi → āmantesi okāsādhigamā (bj) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts)And having spoken about that, he addressed the gods of the thirty-three:
7. Tividhaokāsādhigama7. The Three Openings
“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāvañcidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj) | kiṁ maññanti → kimmaññanti (bjt) | yāvañcidaṁ → yāvañ idaṁ (pts) | sammāsambuddhena → sammā sambuddhena (pts)“What do the good gods of the thirty-three think? How well understood by the Buddha are the three opportunities for achieving happiness!
Katame tayo?What three?
Idha bho ekacco saṁsaṭṭho viharati kāmehi saṁsaṭṭho akusalehi dhammehi.First, take someone who lives mixed up with sensual pleasures and unskillful qualities.
So aparena samayena ariyadhammaṁ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṁ paṭipajjati.
ariyadhammaṁ → ariyaṁ dhammaṁ (pts) | manasi karoti → manasikaroti (th, pts)After some time they hear the teaching of the noble ones, rationally apply the mind to how it applies to them, and practice in line with the teaching.
So ariyadhammassavanaṁ āgamma yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ asaṁsaṭṭho viharati kāmehi asaṁsaṭṭho akusalehi dhammehi.
yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjati (sya-all) | dhammānudhammapaṭipattiṁ → K Dhammānudhammaṁ paṭipajjati, and below. (pts note) | ariyadhammassavanaṁ → ariyadhammasavanaṁ (bjt) | ariyadhammassavanaṁ → ariya-dhamma-savanaṁ (pts) | yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammapaṭipattiṁ (pts)They live aloof from sensual pleasures and unskillful qualities.
Tassa asaṁsaṭṭhassa kāmehi asaṁsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | bhīyo → K bhiyyo and below. (pts note)That gives rise to pleasure, and more than pleasure, happiness,
Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṁ jāyetha;
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (pts1ed, mr) | pamudā → mudā (bj) | pamudā pāmojjaṁ → mudā pāmujjaṁ (pts) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (cck: pī. ka.) | pāmojjaṁ → pāmujjantīti vā pāṭho (sya-all note) | mudā → K pamudā, and below. (pts note) | pāmujjaṁ → K pāmojjaṁ and below; K note pāmujjantīti vā pāṭho. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)like the joy that’s born from gladness.
evameva kho, bho, asaṁsaṭṭhassa kāmehi asaṁsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | evameva → evam eva (pts)
Ayaṁ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts)This is the first opportunity for achieving happiness.
Puna caparaṁ, bho, idhekaccassa oḷārikā kāyasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā vacīsaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā cittasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti.
pe → K repeats appaṭippassaddhā honti. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | idhekaccassa → idh ekaccassa (pts) | kāyasaṅkhārā → kāyasaṁkhārā (pts) | vacīsaṅkhārā → vacī-saṁkhārā citta-saṁkhārā (pts)Next, take someone whose coarse physical, verbal, and mental processes have not died down.
So aparena samayena ariyadhammaṁ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṁ paṭipajjati.
manasi karoti → manasikaroti (th, pts) | ariyadhammaṁ → ariya-dhammaṁ (pts)After some time they hear the teaching of the noble ones, rationally apply the mind to how it applies to them, and practice in line with the teaching.
Tassa ariyadhammassavanaṁ āgamma yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā vacīsaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā cittasaṅkhārā paṭippassambhanti.
yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjantassa (sya-all) | dhammānudhamma-paṭipattiṁ → K dhammānudhammaṁ paṭipajjantassa. (pts note) | pe → Not in SS; K repeats the clause. (pts note) | ariyadhammassavanaṁ → ariyadhammasavanaṁ (bjt) | ariyadhammassavanaṁ → ariya-dhamma-savanaṁ (pts) | yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso-manasikāraṁ dhammānudhamma-paṭipattiṁ (pts) | kāyasaṅkhārā → kāya-saṁkhārā (pts) | vacīsaṅkhārā → vacī-saṁkhārā citta-saṁkhārā (pts)Their coarse physical, verbal, and mental processes die down.
Tassa oḷārikānaṁ kāyasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ vacīsaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ cittasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ → (pts) | bhiyyo → bhīyo (pts) | kāyasaṅkhārānaṁ → kāya-saṁkhārānaṁ (pts) | vacīsaṅkhārānaṁ → vacīsaṁkhārānaṁ citta-saṁkhārānaṁ (pts)That gives rise to pleasure, and more than pleasure, happiness,
Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṁ jāyetha;
pamudā → mudā (bj) | pamudā pāmojjaṁ → mudā pāmujjam (pts) | mudā → Bm pamudā. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)like the joy that’s born from gladness.
evameva kho bho oḷārikānaṁ kāyasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ vacīsaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ cittasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ → (pts) | bhiyyo → bhīyo (pts) | kho → So Bm K; SS omit. (pts note) | evameva → evam eva (pts) | kāyasaṅkhārānaṁ → kāya-saṁkhārānaṁ (pts) | vacīsaṅkhārānaṁ → vacī-saṁkhārānaṁ citta-saṁkhārānaṁ (pts)
Ayaṁ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts)This is the second opportunity for achieving happiness.
Puna caparaṁ, bho, idhekacco ‘idaṁ kusalan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, ‘idaṁ akusalan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti.
kusalanti → kusalan ti (ms2005, pts) | akusalanti → akusalan ti (ms2005, pts) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | idhekacco → idh ekacco (pts) | nappajānāti → na ppajānāti (pts)Next, take someone who doesn’t truly understand what is skillful and what is unskillful,
‘Idaṁ sāvajjaṁ idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti.
sāvajjaṁ → sāvajjanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | anavajjaṁ → anavajjanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | sevitabbaṁ → sevitabbanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | hīnaṁ → hīnanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | paṇītaṁ → paṇītanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | sāvajjaṁ → K sāvajjan ti yathābhūtam nappajānāti, and so throughout. (pts note) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti → kaṇhasukkasappaṭibhāgan ti (ms2005) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti → kaṇha-sukka-sappaṭibhāgan ti (pts)what is blameworthy and what is blameless, what should be cultivated and what should not be cultivated, what is inferior and what is superior, and what has a portion of dark or bright.
So aparena samayena ariyadhammaṁ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṁ paṭipajjati.
ariyadhammaṁ → ariyaṁ dhammam (pts) | manasi karoti → manasikaroti (th, pts)After some time they hear the teaching of the noble ones, rationally apply the mind to how it applies to them, and practice in line with the teaching.
So ariyadhammassavanaṁ āgamma yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ, ‘idaṁ kusalan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘idaṁ akusalan’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjati (sya-all) | ariyadhammassavanaṁ → ariyadhammasavanaṁ (bjt) | kusalanti → kusalan ti (ms2005, pts) | akusalanti → akusalan ti (ms2005, pts) | ariyadhammassavanaṁ → ariya-dhamma-savanaṁ (pts) | yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso-manasikāraṁ dhammānudhamma-paṭipattiṁ (pts)They truly understand what is skillful and what is unskillful, and so on.
‘Idaṁ sāvajjaṁ idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
sāvajjaṁ → sāvajjanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | anavajjaṁ → anavajjanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | sevitabbaṁ → sevitabbanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | hīnaṁ → hīnanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | paṇītaṁ → paṇītanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti → kaṇhasukkasappaṭibhāgan ti (ms2005) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti → kaṇha-sukka-sappaṭibhāgan ti (pts)
Tassa evaṁ jānato evaṁ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati.Knowing and seeing like this, ignorance is given up and knowledge arises.
Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | avijjāvirāgā → Bm avijjāvitarāgā, and below. (pts note) | tassa → tass (pts)That gives rise to pleasure, and more than pleasure, happiness,
Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṁ jāyetha;
pamudā → mudā (bj) | pamudā pāmojjaṁ → mudā pāmujjaṁ (pts) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj: kām) | mudā → Bm K pamudā. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)like the joy that’s born from gladness.
evameva kho, bho, avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | bho → Bm omits, but not K. (pts note) | avijjā-virāgā → Bm vitar-. (pts note) | evameva → evam eva (pts)
Ayaṁ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts)This is the third opportunity for achieving happiness.
Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāyā”ti.
sukhassādhigamāyāti imamatthaṁ → sukhassa adhigamāyāti idamatthaṁ (bj) | sukhassādhigamāyāti → sukhassādhigamāyā ti (ms2005) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts)These are the three opportunities for achieving happiness that have been understood by the Buddha.”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha,
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke.
imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṁse āmantesi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | āmantesi → āmantesi satipaṭṭhānā (bj) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts)And having spoken about that, he addressed the gods of the thirty-three:
8. Catusatipaṭṭhāna8. Mindfulness Meditation
“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāya.
paññattā → (bj, sya-all, pts) | supaññattā cime → supaññattāpīme (sya-all) | v → Bm c'; K p'. (pts note) | kiṁ maññanti → kimmaññanti (bjt) | supaññattā cime → supaññattācime (bjt) | supaññattā cime → suppaññattā ime (pts)“What do the good gods of the thirty-three think? How well described by the Buddha are the four kinds of mindfulness meditation! They are taught for achieving what is skillful.
Katame cattāro?What four?
Idha, bho, bhikkhu ajjhattaṁ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
abhijjhādomanassaṁ → abhijjhā domanassaṁ (pts)It’s when a mendicant meditates by observing an aspect of the body internally—keen, aware, and mindful, rid of covetousness and displeasure for the world.
Ajjhattaṁ kāye kāyānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati.As they meditate in this way, they become rightly immersed in that, and rightly serene.
So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.
sammā samāhito sammā vippasanno → sammāsamāhito sammāvippasanno (bjt, th) | parakāye ñāṇadassanaṁ → para-kāye ñāṇa-dassanaṁ (pts)Then they give rise to knowledge and vision of other people’s bodies externally.
Ajjhattaṁ vedanāsu vedanānupassī viharati …pe…
vedanānupassī viharati → (pts) | pe → spelled out in full (th)They meditate observing an aspect of feelings internally …
bahiddhā paravedanāsu ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.Then they give rise to knowledge and vision of other people’s feelings externally.
Ajjhattaṁ citte cittānupassī viharati …pe…
cittānupassī viharati → (pts) | pe → spelled out in full (th)They meditate observing an aspect of the mind internally …
bahiddhā paracitte ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.Then they give rise to knowledge and vision of other people’s minds externally.
Ajjhattaṁ dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
abhijjhādomanassaṁ → abhijjhā domanassaṁ (pts)They meditate observing an aspect of principles internally—keen, aware, and mindful, rid of covetousness and displeasure for the world.
Ajjhattaṁ dhammesu dhammānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati.
samādhiyati → samādhiyatī (pts)As they meditate in this way, they become rightly immersed in that, and rightly serene.
So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā paradhammesu ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.
sammā samāhito sammā vippasanno → sammāsamāhito sammāvippasanno (th)Then they give rise to knowledge and vision of other people’s principles externally.
Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāyā”ti.
kusalassādhigamāyāti imamatthaṁ → kusalassa adhigamāyāti idamatthaṁ (bj) | kusalassādhigamāyāti → kusalassādhigamāyā ti (ms2005) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts)These are the four kinds of mindfulness meditation taught by the Buddha for achieving what is skillful.”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke.
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṁse āmantesi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | āmantesi → āmantesi samādhiparikkhārā (bj) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts)And having spoken about that, he addressed the gods of the thirty-three:
9. Sattasamādhiparikkhāra9. Seven Prerequisites of Immersion
“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta samādhiparikkhārā sammāsamādhissa paribhāvanāya sammāsamādhissa pāripūriyā.
samādhiparikkhārā → sammāsamādhiparikkhārā (bj) | paribhāvanāya → bhāvanāya (bj, sya-all) | supaññattā cime → supaññattāpīme (sya-all) | paribhāvanāya sammāsamādhissa → bhāvanāya samādhissa (pts) | ime → Bm cime; K pime. (pts note) | samādhi-parikkhārā → Ang. iv. 40; comp. M. i. 301, Asl. 305. (pts note) | bhāvanāya → Bm pari bhāv-. (pts note) | samādhissa → Bm K omit. (pts note) | kiṁ maññanti → kimmaññanti (bjt) | yāva supaññattā cime → yāvasupaññattācime (bjt) | supaññattā cime → suppaññattā ime (pts) | sammāsambuddhena → sammā-sambuddhena (pts) | samādhiparikkhārā sammāsamādhissa paribhāvanāya sammāsamādhissa → samādhi-parikkhārā sammā-samādhissa bhāvanāya samādhissa (pts)“What do the good gods of the thirty-three think? How well described by the Buddha are the seven prerequisites of immersion for the development and fulfillment of right immersion!
Katame satta?
satta → satta seyyathīdaṁ (pts)What seven?
Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati.
sammāsaṅkappo → sammāsaṁkappo (bjt)Right view, right purpose, right speech, right action, right livelihood, right effort, and right mindfulness.
Yā kho, bho, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā, ayaṁ vuccati, bho, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi saparikkhāro itipi.
sattahaṅgehi → sattahi aṅgehi (bj) | satta → St sattahi corrected to satta; Bm K Hardy sattah'. (pts note) | parikkhatā → SS Bm parikkhattā; K parikkhatā; Sum. parikhārā. (pts note) | pi → Sc omits the second iti pi. (pts note) | sattahaṅgehi cittassa → satta aṅgehi cittass (pts) | sammāsamādhi saupaniso itipi → sammā-samādhi sa-upaniso iti pi (pts)Unification of mind with these seven factors as prerequisites is called noble right immersion ‘with its vital conditions’ and also ‘with its prerequisites’.
Sammādiṭṭhissa, bho, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti. Sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṁ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti.
pahoti → K ca hoti, and onwards. (pts note) | sammādiṭṭhissa → sammā-diṭṭhissa (pts) | sammāsaṅkappo → sammā-saṁkappo (pts) | sammāsaṅkappassa sammāvācā → sammā-saṁkappassa sammā-vācā (pts) | sammāvācassa sammākammanto → sammā-vācassa sammā-kammanto (pts) | sammākammantassa sammāājīvo → sammā-kammantassa sammā-ājīvo (pts) | sammāājīvassa → sammā-ājīvassa (pts) | sammāvāyāmassa sammāsati → sammā-vāyāmassa sammā-sati (pts) | sammāsatissa sammāsamādhi → sammā-satissa sammā-samādhi (pts) | sammāsamādhissa sammāñāṇaṁ → sammā-samādhissa sammā-ñāṇaṁ (pts) | sammāñāṇassa → sammā-ñāṇassa (pts)Right view produces right purpose. Right purpose produces right speech. Right speech produces right action. Right action produces right livelihood. Right livelihood produces right effort. Right effort produces right mindfulness. Right mindfulness produces right immersion. Right immersion produces right knowledge. Right knowledge produces right freedom.
Yañhi taṁ, bho, sammā vadamāno vadeyya:
yañhi → yaṁ hi (bjt, pts) | sammā vadamāno → sammāvadamāno (th)If anything should be rightly described as
‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā’ti idameva taṁ sammā vadamāno vadeyya.
dvārā → dvārāti (sya-all, km, mr) | opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | dvārāti idameva taṁ → dvārā ti ida metaṁ (bj) | viññūhi → viññūhīti (sya-all) | apārutā → apārutā te (sya-all) | sammā vadamāno → sammāsambuddhe aveccappasādena samannāgataṁ sammāvadamāno (sya-all) | viññūhi apārutā → viññūhīti apārūtā (pts) | Bhagavatā → Sd Bhagavato. (pts note) | opanayiko → Sd omits; Bm opaneyyiko and below. (pts note) | viññūhīti → Bm viññūhi, and below. It looks as if the sentence may have once ended with viññuhīti, as on p. 222 and often elsewhere. (pts note) | Apārūtā → Sc apāyutā, corrected to apārūyutā; Sd apārūpātā, corrected to apārūtā; K apārutā. (pts note) | dvārā → Sc dvāra, omits ti. (pts note) | vadeyya → Sc omits idam . . . vadeyya; Bm idam etaṁ, etc.; K Idam eva taṁ Sammā-sambuddhe aveccappasādena samannāgataṁ, etc. (pts note) | dvārāti idameva → dvārā ti idam eva (pts)‘a teaching that’s well explained by the Buddha, apparent in the present life, immediately effective, inviting inspection, relevant, so that sensible people can know it for themselves; and the doors to freedom from death are flung open,’ it’s this.
Svākkhāto hi, bho, bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | bho → (sya-all) | apārutā → apārutā te (sya-all); apārūtā (pts) | dvārā → dvārāti (sya-all) | opanayiko → opaneyyako (bj: machasaṁ) | dvārā → dvārāti (cck: syā. ka.) | bho → K omits. (pts note) | viññūhi → SS vinnūhīti; Bm -ñūhi; so K here. (pts note) | apārūtā → Sd apārūpā; K apārutā. (pts note) | dvārā → Sc dvāra; Bm add ti. (pts note)For the teaching is well explained by the Buddha—apparent in the present life, immediately effective, inviting inspection, relevant, so that sensible people can know it for themselves—and the doors to freedom from death are flung open.
Ye hi keci, bho, buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā, ariyakantehi sīlehi samannāgatā, ye cime opapātikā dhammavinītā sātirekāni catuvīsatisatasahassāni māgadhakā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | dhammavinītā → dhamme vinītā (sya-all) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | sambodhiparāyaṇā → sambodhiparāyanā (sya-all, pts) | cime → hi kec ime (pts) | hi → Sd omits ye hi; St omits hi; K Bm ye cime. (pts note) | kālakatā → Bm kālaṅk-. (pts note) | sambodhiparāyanā → Sd Atth'; ime 'v'; ettha. (pts note) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | saṅghe → saṁghe (ms2005, pts) | ariyakantehi → ariya-kantehi (pts) | dhammavinītā → dhamma-vinītā (pts) | catuvīsatisatasahassāni → catu-vīsati-sata-sahassāni (pts) | avinipātadhammā → avinipāta-dhammā (pts)Whoever has experiential confidence in the Buddha, the teaching, and the Saṅgha, and has the ethical conduct loved by the noble ones; and whoever is spontaneously reborn, and is trained in the teaching; more than 2,400,000 such Magadhan devotees have passed away having ended three fetters. They’re stream-enterers, not liable to be reborn in the underworld, assured, destined for awakening.
Atthi cevettha sakadāgāmino.
cevettha → ceve ttha (bjt) | cevettha → ev ettha (pts)And there are once-returners here, too.
Atthāyaṁ itarā pajā, puññābhāgāti me mano;
atthāyaṁ → athāyaṁ (bj: syā) | Atthāyaṁ → athāyaṁ (cck: sī. syā.) puññābhāgāti → puññabhāgāti (bj) | puññābhāgāti me mano → puññabhāgāti mama no (sya-all) | Puññābhāgā → Sc bhāga. (pts note) | mano → K puññabhāgāti mama me. (pts note) | puññābhāgāti → puññābhāgā ti (pts)And as for the rest of folk, who I think have shared in merit— Saṅkhātuṁ nopi sakkomi, musāvādassa ottappan”ti.
nopi → (sya-all) | pi → K omits no pi. (pts note) ottappanti imamatthaṁ → ottapanti idamatthaṁ (bj, pts) | ottapanti → ottappanti (bj: machasaṁ) | ottappan → Bm ottapan. (pts note) | ottappanti → ottappan ti (ms2005) | musāvādassa ottappanti → musā-vādassa ottappan ti idam (pts)I couldn’t even number them, for fear of speaking falsely.”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato vessavaṇassa mahārājassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts) | sanaṅkumāro bhāsittha imamatthaṁ → sanaṁkumāro abhāsittha idam atthaṁ (pts)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke. And while he was speaking on that topic, this thought came to the great king Vessavaṇa,
“acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, evarūpopi nāma uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṁ uḷāraṁ dhammakkhānaṁ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī”ti.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | nāma → Sc omits pi nāma (pts note) | paññāyissantīti → paññāyissantī ti (ms2005) | evarūpopi → evarūpo pi (pts)“Oh lord, how incredible, how amazing! That there should be such a magnificent Teacher, and such a magnificent exposition of the teaching! And that such achievements of high distinction should be made known!”
Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro vessavaṇassa mahārājassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vessavaṇaṁ mahārājānaṁ etadavoca:
mahārājānaṁ etadavoca → mahārājaṁ etad avoca (pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | cetoparivitakkamaññāya → ceto parivitakkamaññāya (bjt) | cetoparivitakkamaññāya → ceto-parivitakkam aññāya (pts)And then the divinity Sanaṅkumāra, knowing the great king Vessavaṇa’s train of thought, said to him,
“taṁ kiṁ maññati bhavaṁ vessavaṇo mahārājā atītampi addhānaṁ evarūpo uḷāro satthā ahosi, evarūpaṁ uḷāraṁ dhammakkhānaṁ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyiṁsu.
kiṁ maññati → kimmaññati (bjt) | atītampi → atītam pi (pts)“What does Great King Vessavaṇa think? In the past, too, there was such a magnificent Teacher, and such a magnificent exposition of the teaching! And such achievements of high distinction were made known!
Anāgatampi addhānaṁ evarūpo uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṁ uḷāraṁ dhammakkhānaṁ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī”ti.
paññāyissantīti → paññāyissantī ti (ms2005) | anāgatampi → anāgatam pi (pts)In the future, too, there will be such a magnificent Teacher, and such a magnificent exposition of the teaching! And such achievements of high distinction will be made known!”
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ abhāsi, imamatthaṁ vessavaṇo mahārājā brahmuno sanaṅkumārassa devānaṁ tāvatiṁsānaṁ bhāsato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ sayaṁ parisāyaṁ ārocesi’”.
sutaṁ → sutvā (pts1ed) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (pts1ed) | imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all, pts) | sayaṁ → sāyaṁ (sya-all) | imamatthaṁ bhante → idam atthaṁ (pts) | sutaṁ → sutvā (pts) | paṭiggahitaṁ sayaṁ parisāyaṁ → paṭiggahetvā saparisāyaṁ (pts) | sutaṁ → sutvā (cck: sī. pī.) | paṭiggahitaṁ → sutvā sammukhā paṭiggahetvā (sya-all: sī.) | parisāyaṁ → saparisāyaṁ (sya-all: sī.) | atthaṁ → Sd Bm K insert bhante. (pts note) | paṭiggahetvā → Bm K sutaṁ sammukhā patiggahitaṁ (twice, but not the third and fourth times); K (Sī) sutvā sammukhā paṭiggahetvā. (pts note) | saparisāyaṁ → Sd yaṁ; Bm sayaṁ; K sāyaṁ parisāyaṁ; K (Sī) saparisāyaṁ. (pts note) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts)That, sir, is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke to the gods of the thirty-three. And the great king Vessavaṇa, having heard and learned it in the presence of the Divinity as he was speaking on that topic, informed his own assembly.’”
Imamatthaṁ janavasabho yakkho vessavaṇassa mahārājassa sayaṁ parisāyaṁ bhāsato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ bhagavato ārocesi.
sutaṁ → sutvā (bj, pts1ed) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (pts1ed) | imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all, pts) | sayaṁ → sāyaṁ (sya-all); (pts) | sutaṁ → sutvā (pts) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (pts) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (cck: sī. pī.) | paṭiggahitaṁ → sutvā sammukhā paṭiggahetvā (sya-all: sī.) | Mahārājassa → Sd inserts saṁ; Bm sayaṁ; K sāyaṁ. (pts note) | imamatthaṁ → idam atthaṁ (pts)And the spirit Janavasabha, having heard and learned it in the presence of the great king Vessavaṇa as he was speaking on that topic to his own assembly, informed the Buddha.
Imamatthaṁ bhagavā janavasabhassa yakkhassa sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā sāmañca abhiññāya āyasmato ānandassa ārocesi, imamatthamāyasmā ānando bhagavato sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā ārocesi bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all, pts) | imamatthamāyasmā → idamatthaṁ āyasmā (bj, sya-all, pts) | abhiññāya → Sd pañña (corrected to pañca) abhiññā; Sct pañca abhiññāya. (pts note) | imamatthaṁ → idam atthaṁ (pts) | sāmañca → sāmañ ca (pts) | imamatthamāyasmā → idam atthaṁ āyasmā (pts)And the Buddha, having heard and learned it in the presence of the spirit Janavasabha, and also from his own direct knowledge, informed Venerable Ānanda. And Venerable Ānanda, having heard and learned it in the presence of the Buddha, informed the monks, nuns, laymen, and laywomen.
Tayidaṁ brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitanti.
vitthārikaṁ → vitthāritaṁ (bj) | bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | ti → = XVI. 3, 35, 36 (above pp. 113, 114). (pts note) | iddhañceva phītañca vitthārikaṁ → iddhañ eva phītañ ca vitthāritaṁ (pts) | yāva devamanussehi suppakāsitanti → yāvad eva manussehi suppakāsitan ti (pts)And that’s how this spiritual life has become successful and prosperous, extensive, popular, widespread, and fully revealed among gods and humans.