MahāgovindasuttaThe Great Steward
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)So I have heard.
ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate.
bhagavā → bhagavatā (sya-all)At one time the Buddha was staying near Rājagaha, on the Vulture’s Peak Mountain.
Atha kho pañcasikho gandhabbaputto abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇo kevalakappaṁ gijjhakūṭaṁ pabbataṁ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho pañcasikho gandhabbaputto bhagavantaṁ etadavoca:
pabbataṁ → (pts) | etadavoca yaṁ kho → etad avoca yam (pts) | abhikkanta-vaṇṇo → Sc Bm vaṇṇā. (pts note) | Gijjhakūṭaṁ → Bm -kuṭapabbataṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | gandhabbaputto → gandhabba-putto (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)Then, late at night, the centaur Pañcasikha, lighting up the entire Vulture’s Peak, went up to the Buddha, bowed, stood to one side, and said to him,
“yaṁ kho me, bhante, devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ, ārocemi taṁ bhagavato”ti.
ārocemi taṁ → ārocemetaṁ (bj, sya-all) | kho → (sya-all) | paṭiggahītaṁ → Bm K -hitaṁ. (pts note) | bhante → Bm K omit. (pts note) | yaṁ kho → yam (pts) | paṭiggahitaṁ ārocemi taṁ bhagavatoti → paṭiggahītaṁ ārocem etaṁ bhante bhagavato ti (pts)“Sir, I would tell you of what I heard and learned directly from the gods of the thirty-three.”
“Ārocehi me tvaṁ, pañcasikhā”ti bhagavā avoca.“Tell me, Pañcasikha,” said the Buddha.
1. Devasabhā1. The Council of the Gods
“Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase pavāraṇāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā;
pannarase → paṇṇarase (bj, sya-all) | puṇṇāya → (sya-all, pts) | tadahuposathe pannarase → tadahu posathe paṇṇarase (pts)“Sir, it was more than a few days ago—on the fifteenth day sabbath on the full moon day at the invitation to admonish held at the end of the rainy season—when all the gods of the thirty-three were sitting together in the Hall of Clear Right.
mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti;
nisinnā → sannisinnā (bj) | honti → honti sannipatitā (bj); hoti (pts) | dibbaparisā → dibbā parisā (pts) | mahārājāno catuddisā → mahārājā cātuddisā (pts) | dibbā → Bm K dibba-. (pts note) | Mahārājā → Bm K rājāno, and below. (pts note)A large assembly of gods was sitting all around, and the four great kings were seated at the four quarters.
puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
pacchimābhimukho → pacchābhimukho (sya-all, pts) | deve → devehi (sya-all) | pacchābhimukho → Bm pacchāmukho, and so throughout. (pts note) | deve → Bm deva; K devehi, and so throughout. (pts note) | purakkhatvā → Bm pūrakkhitvā, and below. (pts note)The Great King Dhataraṭṭha was seated to the east, facing west, in front of his gods.
dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
deve → devehi (sya-all)The Great King Virūḷhaka was seated to the south, facing north, in front of his gods.
pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
deve → devehi (sya-all)The Great King Virūpakkha was seated to the west, facing east, in front of his gods.
uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā.
deve → devehi (sya-all)The Great King Vessavaṇa was seated to the north, facing south, in front of his gods.
Yadā, bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti, idaṁ nesaṁ hoti āsanasmiṁ;
nisinnā → sannisinnā (bj) | honti → honti sannipatitā (bj) | nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | dibbaparisā → dibbā parisā (pts) | honti → Bm hoti. (pts note) | tesaṁ → Scd Bm nesaṁ. (pts note) | mahārājāno → mahārājā (pts)When the gods of the thirty-three have a gathering like this, that is how they are seated.
atha pacchā amhākaṁ āsanaṁ hoti.After that come our seats.
Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṁ caritvā adhunūpapannā tāvatiṁsakāyaṁ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca.
adhunūpapannā tāvatiṁsakāyaṁ → adhunuppannā tāvatiṁsakāyā (pts) | adhun-uppannā → Bm K addhunūpap-. (pts note) | Tāvatiṁsa-kāyā → Bm K -kāyaṁ. (pts note) | yasasā → Bm atiro centi deve nave yasasā. (pts note) | adhunūpapannā tāvatiṁsakāyaṁ → adhun-uppannā tāvatiṁsa-kāyā (pts) | ceva → eva (pts)Sir, those gods who had been recently reborn in the company of the thirty-three after leading the spiritual life under the Buddha outshine the other gods in beauty and glory.
Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā;
tena sudaṁ → tenasudaṁ (bjt) | pītisomanassajātā → pīti-somanassa-jātā (pts)The gods of the thirty-three became uplifted and overjoyed at that, full of rapture and happiness, saying,
‘dibbā vata bho kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti.
asurakāyāti → asurā kāyāti (bj) | paripūrenti → SS paripūranti here; -purenti in 3. (pts note) | asurakāyāti → asura-kāyā ti (pts)‘The heavenly hosts swell, while the titan hosts dwindle!’
Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi:
kho → (pts) | sampasādaṁ → pāsādaṁ (pts) | Atha → Bm K insert kho. (pts note) | pāsādaṁ → Bm K sappasādaṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | devānamindo → devānam indo (pts)Seeing the joy of those gods, Sakka, lord of gods, celebrated with these verses:
‘Modanti vata bho devā, tāvatiṁsā sahindakā;
sahindakā → So SS at pp. 212, 227, Sd here, and Bm K always. St here sayindakā. Sc here and SS at p. 211 sa-indakā. See Jāt. 5, 223, compared with 123; Mahāvastu iii. 203 has sasakrakā. (pts note)‘The gods rejoice— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammataṁ.
sudhammataṁ → Bm dhammataṁ. (pts note)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching;Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;
nave → nave va (sya-all, pts) | ca → (sya-all, pts) | va → Bm naceca. (pts note) | passantā → Sd pasannā; St passante. (pts note) yasassine → yasassino (sya-all, pts) | yasassino → Sct Bm -ine. (pts note)and seeing the new gods, so beautiful and glorious, Sugatasmiṁ brahmacariyaṁ, caritvāna idhāgate.who have come here after leading the spiritual life under the Buddha!Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;
atirocanti → Bm -centi. (pts note) yasasāyunā → Scd Bm -yunā; St -yutā. (pts note)They outshine the others in beauty, glory, and lifespan. Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.
bhūripaññassa → bhūri-paññassa (pts)Here are the distinguished disciples of he whose wisdom is vast.Idaṁ disvāna nandanti, tāvatiṁsā sahindakā;
idaṁ → idhaṁ (bj)Seeing this, they delight— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammatan’ti.
sudhammatanti → sudhammatan ti (pts)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching!’
Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā;
bhiyyoso → bhīyoso (pts) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (bjt) | pītisomanassajātā → pīti-somanassa-jātā (pts)The gods of the thirty-three became even more uplifted and overjoyed at that, full of rapture and happiness, saying,
‘dibbā vata bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti.
paripūrenti → paripūranti (bj) | asurakāyāti → asurā kāyāti aṭṭha yathābhuccavaṇṇā (bj) | kāyā’ti → asurakāyā (bj: machasaṁ) | asurakāyāti → asura-kāyā ti (pts)‘The heavenly hosts swell, while the titan hosts dwindle!’
2. Aṭṭhayathābhuccavaṇṇa2. Eight Genuine Praises
Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā deve tāvatiṁse āmantesi:
kho → (sya-all, pts) | Atha → Bm adds kho. (pts note) | devānamindo → devānam indo (pts)Seeing the joy of those gods, Sakka, lord of gods, addressed them,
‘iccheyyātha no tumhe, mārisā, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotun’ti?
sotunti icchāma → sotun ti iccheyyāma (pts) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts)‘Gentlemen, would you like to hear eight genuine praises of the Buddha?’
‘Icchāma mayaṁ, mārisa, tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sotun’ti.
mārisa → mārisā (bj, sya-all) | icchāma → iccheyyāma (bj: PTS) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts) | sotunti → sotun ti (pts)‘Indeed we would, sir.’
Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi:
kho → (sya-all, pts) | tāvatiṁsānaṁ → tāvaṭiṁsānaṁ (pts) | payirudāhāsi → Bm pariyud-; SS sometimes payirūpādāhāsi and payirudābhāsi. See 12, 19. (pts note) | devānamindo → devānam indo (pts) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts)Then Sakka proffered these eight genuine praises of the Buddha:
‘Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā?
kiṁ maññanti → kimpaññanti (bj)‘What do the good gods of the thirty-three think?
Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
yāvañca so → yāvañceso (sya-all) | lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | yāvañca → yāva cassa (bj: PTS) | c → Sd yāvam; Bm yavañcabhogavā (the ā after bh being apparently crossed out); K yāvañceso Bhagavā. (pts note) | lokānukampakāya → Sd sukhānukampakāya; Bm -kampāya, and below, and at 13. (pts note) | yāvañca → yāva assa (pts) | bahujanahitāya → bahujana-hitāya (pts)How the Buddha has acted for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans!
Evaṁ bahujanahitāya paṭipannaṁ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | bahujanahitāya → bahujana-hitāya (pts) | bahujanasukhāya lokānukampāya → bahujana-sukhāya lokānukampakāya (pts) | devamanussānaṁ imināpaṅgena → deva-manussānaṁ iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who has such sympathy for the world, apart from the Buddha.
Svākkhāto kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhi.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | tena bhagavatā → tassa bhagavato (sya-all, pts) | dhammo → Bm dhammā. (pts note) | akāliko → Sdt omits. (pts note) | opanayiko → Bm opaneyiko. (pts note) | viññūhi → SS viññūhīti. See pp. 217, 228. (pts note)Also, the Buddha has explained the teaching well—apparent in the present life, immediately effective, inviting inspection, relevant, so that sensible people can know it for themselves.
Evaṁ opaneyyikassa dhammassa desetāraṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
opaneyyikassa → opanayikassa (bj, sya-all) | evaṁ opaneyyikassa → evam opanayikassa (pts) | opanayikassa → opaneyyikassa (bj: machasaṁ) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who explains such a relevant teaching, apart from the Buddha.
“Idaṁ kusalan”ti kho pana tena bhagavatā supaññattaṁ, “idaṁ akusalan”ti supaññattaṁ.
pana → Bm omits. (pts note) | suppaññattaṁ → Bm K supañ-. (pts note) | kusalanti → kusalan ti (pts) | supaññattaṁ idaṁ akusalanti supaññattaṁ → suppaññattaṁ idam akusalan ti suppaññattaṁ (pts)Also, the Buddha has well described what is skillful and what is unskillful,
“Idaṁ sāvajjaṁ idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan”ti supaññattaṁ.
supaññattaṁ → suppaññattaṁ (bjt) | idaṁ → idam (pts) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti supaññattaṁ → kaṇhasukka-sappaṭibhāgan ti suppaññattaṁ (pts)what is blameworthy and what is blameless, what should be cultivated and what should not be cultivated, what is inferior and what is superior, and what has a portion of dark or bright.
Evaṁ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ dhammānaṁ paññāpetāraṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
paññāpetāraṁ → paññapetāraṁ (bj, cck, sya-all) | paññāpetāraṁ → Bm pañapet-; K paññapet-. (pts note) | kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ → kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīna-paṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ (my) | kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ → kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnappaṇītakaṇhasukka sappaṭibhāgānaṁ (bjt) | kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ → kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ (th) | kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ → kusalākusala-sāvajjānavajja-sevitabbāsevitabba-hīnappaṇītakaṇhasukka-sappaṭibhāgānaṁ (pts) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who so clearly describes all these things, apart from the Buddha.
Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṁ nibbānagāminī paṭipadā, saṁsandati nibbānañca paṭipadā ca.
supaññattā → suppaññattā (bjt, pts) | nibbānagāminī → nibbāna-gāminī (pts) | nibbānañca → nibbānañ ca (pts)Also, the Buddha has well described the practice that leads to extinguishment for his disciples. And extinguishment converges with the practice,
Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṁ yamunodakena saṁsandati sameti;
sameti → Jāt. v. 496. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)as the waters of the Ganges join together and converge with the waters of the Yamunā.
evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṁ nibbānagāminī paṭipadā, saṁsandati nibbānañca paṭipadā ca.
nibbānagāmini- → Bm K gāminiyā. (pts note) | nibbānagāminī paṭipadā → nibbānagāminīpaṭipadā (bjt) | evameva supaññattā → evam eva suppaññattā (pts) | sāvakānaṁ nibbānagāminī → sāvakānam nibbāna-gāminī (pts) | nibbānañca → nibbānañ ca (pts) | + → evaṁ nibbānagāmini (pts)
Evaṁ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññāpetāraṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
paññāpetāraṁ imināpaṅgena → paññapetāraṁ iminā paṅgena (bj) | na → na ca (bj) | paññāpetāraṁ → paññapetāraṁ (cck) | pe → spelled out in full (th) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who so clearly describes the practice that leads to extinguishment for his disciples, apart from the Buddha.
Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti, vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṁ āhāreti.
Abhinipphanno → abhinippanno (pts1ed, mr) | abhinipphanno → abhinippanno (pts) | Abhinipphanno → abhinippanno (cck: pī. ka.) | abhinipphanno → abhinippannoti vā pāṭho (sya-all note) | pe → spelled out in full (pts) | sampiyāyamānarūpā → sampiyāyamāna-rūpā (pts) | vigatamado → vigata-mado (pts)Also, possessions and popularity have accrued to the Buddha, so much that you’d think it would thrill even the aristocrats. But he takes his food free of vanity.
Evaṁ vigatamadaṁ āhāraṁ āharayamānaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
āharayamānaṁ → āhariyamānaṁ (bj: sīmu) | imināpaṅgena → iminā paṅgena (bjt) | vigatamadaṁ → vigata-madaṁ (pts) | āharayamānaṁ imināpaṅgena → āhariyamānaṁ iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who takes their food so free of vanity, apart from the Buddha.
Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṁ khīṇāsavānañca vusitavataṁ.Also, the Buddha has gained companions, both trainees who are practicing, and those with defilements ended who have completed their journey.
Te bhagavā apanujja ekārāmataṁ anuyutto viharati.
anuyutto → anuyutto pi (bj)The Buddha is committed to the joy of solitude, but doesn’t send them away.
Evaṁ ekārāmataṁ anuyuttaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.I don’t see any Teacher, past or present, so committed to the joy of solitude, apart from the Buddha.
Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī, iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī.Also, the Buddha does as he says, and says as he does, thus: he does as he says, and says as he does.
Evaṁ dhammānudhammappaṭipannaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
dhammānudhammappaṭipannaṁ → dhammānudhammapaṭipannaṁ (th) | dhammānudhammappaṭipannaṁ imināpaṅgena → dhammānudhamma-paṭipannaṁ iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who so practices in line with the teaching, apart from the Buddha.
Tiṇṇavicikiccho kho pana so bhagavā vigatakathaṅkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyaṁ.
vigatakathaṅkatho → vigatakathaṁkatho (my, th, ms2005) | vigatakathaṅkatho pariyositasaṅkappo → vigatakathaṁkatho pariyositasaṁkappo (bjt) | tiṇṇavicikiccho → tiṇṇa-vicikiccho (pts) | vigatakathaṅkatho pariyositasaṅkappo → vigatakathaṁkatho pariyosita-saṁkappo (pts) | ādibrahmacariyaṁ → ādi-brahmacariyaṁ (pts)Also, the Buddha has gone beyond doubt and got rid of indecision. He has achieved all he wished for regarding the fundamental goal of the spiritual life.
Evaṁ tiṇṇavicikicchaṁ vigatakathaṅkathaṁ pariyositasaṅkappaṁ ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti.
vigatakathaṅkathaṁ → vigatakathaṁkathaṁ (my, th, ms2005) | vigatakathaṅkathaṁ pariyositasaṅkappaṁ → vigatakathaṁkathaṁ pariyositasaṁkappaṁ (bjt) | bhagavatāti → bhagavatā ti (bjt, pts) | tiṇṇavicikicchaṁ vigatakathaṅkathaṁ pariyositasaṅkappaṁ → tiṇṇa-vicikicchaṁ vigata-kathaṅkathaṁ pariyosita-saṁkappaṁ (pts) | ādibrahmacariyaṁ imināpaṅgena → ādi-brahmacariyaṁ iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)I don’t see any Teacher, past or present, who has achieved these things, apart from the Buddha.’
Ime kho, bhante, sakko devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi.
devānamindo → devānam indo (pts) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts)These are the eight genuine praises of the Buddha proffered by Sakka.
Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā.
bhiyyoso → bhīyoso (pts) | bhiyyoso mattāya → bhiyyosomattāya (bjt) | pītisomanassajātā → pīti-somanassa-jātā (pts) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts)Hearing them, the gods of the thirty-three became even more uplifted and overjoyed.
Tatra, bhante, ekacce devā evamāhaṁsu:
+ → kho (pts) | evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)Then some gods thought,
‘aho vata, mārisā, cattāro sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṁ dhammañca deseyyuṁ yathariva bhagavā.
yathariva bhagavā → yatharivabhagavā (bjt) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts) | dhammañca → dhammañ ca (pts)‘If only four fully awakened Buddhas might arise in the world and teach the Dhamma, just like the Blessed One!
Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya lokānukampakāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)That would be for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans!’
Ekacce devā evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)Other gods thought,
‘tiṭṭhantu, mārisā, cattāro sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, tayo sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṁ dhammañca deseyyuṁ yathariva bhagavā.
tiṭṭhantu → tiṭṭhanti (sya-all) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts) | dhammañca → dhammañ ca (pts)‘Let alone four fully awakened Buddhas; if only three fully awakened Buddhas,
Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya lokānukampakāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)
Ekacce devā evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)
‘tiṭṭhantu, mārisā, tayo sammāsambuddhā, aho vata, mārisā, dve sammāsambuddhā loke uppajjeyyuṁ dhammañca deseyyuṁ yathariva bhagavā.
sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts) | dhammañca → dhammañ ca (pts)or two fully awakened Buddhas might arise in the world and teach the Dhamma, just like the Blessed One!
Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya lokānukampakāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)That would be for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans!’
Evaṁ vutte, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṁse etadavoca:
devānamindo → devānam indo (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)When they said this, Sakka said,
‘aṭṭhānaṁ kho etaṁ, mārisā, anavakāso, yaṁ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṁ acarimaṁ uppajjeyyuṁ, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
etaṁ → panetaṁ (sya-all) | lokadhātuyā → loka-dhātuyā (pts) | sammāsambuddhā → sammā-sambuddhā (pts) | netaṁ → n etaṁ (pts)‘It is impossible, gentlemen, for two perfected ones, fully awakened Buddhas to arise in the same solar system at the same time.
Aho vata, mārisā, so bhagavā appābādho appātaṅko ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭheyya.
so → so ca (sya-all) | dīghamaddhānaṁ → dīgham addhānaṁ (pts)May that Blessed One be healthy and well, and remain with us for a long time!
Tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānan’ti.
lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya → tad assa bahujana-hitāya bahujana-sukhāya lokānukampakāya (pts) | devamanussānanti → deva-manussānan ti (pts)That would be for the welfare and happiness of the people, out of sympathy for the world, for the benefit, welfare, and happiness of gods and humans!’
Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā, taṁ atthaṁ cintayitvā taṁ atthaṁ mantayitvā vuttavacanāpi taṁ cattāro mahārājāno tasmiṁ atthe honti.
vuttavacanāpi taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (bj) | kho → (pts) | atha kho → athakho (th) | yenatthena → yen atthena (pts) | sudhammāyaṁ → sudhammāya (pts) | vuttavacanāpi → vutta-vacanā pi (pts) | mahārājāno → mahārājā (pts)Then the gods of the thirty-three, having considered and deliberated on the matter for which they were seated together in the Hall of Clear Right, advised and instructed the four great kings on the subject.
Paccānusiṭṭhavacanāpi taṁ cattāro mahārājāno tasmiṁ atthe honti, sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā.
paccānusiṭṭhavacanāpi taṁ → paccānusiṭṭhavacanā nāmidaṁ (bj) | paccānusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭhavacanāpi (sya-all, pts) | sakesu → (pts) | paccānusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭha-vacanā pi (pts) | mahārājāno → mahārājā (pts) | avipakkantā → avippakantā (pts)Each one, having been advised, stood at his own seat without leaving.
Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṁ;
vuttavākyā → vutta-vākyā (pts)The Kings were instructed, and heeded good advice. Vippasannamanā santā, aṭṭhaṁsu samhi āsaneti.
vippasannamanā → vippasanna-manā (pts) āsaneti → āsane ti (pts)With clear and peaceful minds, they stood by their own seats.
Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
sañjāyi → sañjāyati (sya-all) | kho → (pts) | atha kho → athakho (th) | pāturahosi atikkammeva → pātur ahosi atikamm eva (pts)Then in the northern quarter a magnificent light arose and radiance appeared, surpassing the glory of the gods.
Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṁse āmantesi:
kho → (sya-all, pts) | devānamindo → devānam indo (pts)Then Sakka, lord of gods, addressed the gods of the thirty-three,
‘yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati;
uḷāro → (sya-all, pts) | nimittāni → nimittā (th, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | pātubhavissati → pātu bhavissati (pts)‘As indicated by the signs—light arising and radiance appearing—the Divinity will appear. For this is the harbinger for the appearance of the Divinity, namely light arising and radiance appearing.’
brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ pātubhāvāya, yadidaṁ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatīti.
hetaṁ → etaṁ (pts) | pātubhavatīti → pātubhavatī ti (bjt) | hetaṁ pubbanimittaṁ → etaṁ pubba-nimittaṁ (pts) | pātubhavatīti → pātu bhavatīti (pts)
Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati;
pātubhavissati → pātu bhavissati (pts)As indicated by the signs, the Divinity will appear. Brahmuno hetaṁ nimittaṁ, obhāso vipulo mahā’ti.
nimittaṁ → pubbanimittaṁ (sya-all) | hetaṁ → h etaṁ (pts) mahāti → mahā ti (pts)For this is the sign of the Divinity: a light vast and great.
3. Sanaṅkumārakathā3. On Sanaṅkumāra
Atha kho, bhante, devā tāvatiṁsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu:
kho → (sya-all, pts) | yathāsakesu → yathā sakesu (pts)Then the gods of the thirty-three sat in their own seats, saying,
‘obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā’ti.
sacchikatvāva → sacchi katvāva (bjt) | yaṁvipāko → yaṁ vipāko (th) | sacchikatvāva → sacchikatvā va (th, pts) | obhāsametaṁ → obhāsam etaṁ (pts) | yaṁvipāko → yaṁ-vipāko (pts)‘We shall find out what has caused that light, and only when we have realized it shall we go to it.’
Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu:And the four great kings did likewise.
‘obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā’ti.
sacchikatvāva → sacchi katvāva (bjt) | yaṁvipāko → yaṁ vipāko (th, pts) | sacchikatvāva → sacchikatvā va (th, pts) | obhāsametaṁ → obhāsam etaṁ (pts)
Idaṁ sutvā devā tāvatiṁsā ekaggā samāpajjiṁsu:
ekaggā → ekaggatā (pts)Hearing that, the gods of the thirty-three agreed in unison,
‘obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā’ti.
yaṁvipāko → yaṁ vipāko (th) | sacchikatvāva → sacchikatvā va (th, pts) | obhāsametaṁ → obhāsam etaṁ (pts) | yaṁvipāko → yaṁ-vipāko (pts)‘We shall find out what has caused that light, and only when we have realized it shall we go to it.’
Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā pātubhavati.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts)When the divinity Sanaṅkumāra appears to the gods of the thirty-three, he does so after manifesting in a solid life-form.
Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo, anabhisambhavanīyo so devānaṁ tāvatiṁsānaṁ cakkhupathasmiṁ.
pakativaṇṇo → pakati-vaṇṇo (pts) | cakkhupathasmiṁ → cakkhu-pathasmiṁ (pts)For a Divinity’s normal appearance is imperceptible in the visual range of the gods of the thirty-three.
Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.
atirocati → ativirocati (sya-all) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | ceva → eva (pts)When the divinity Sanaṅkumāra appears to the gods of the thirty-three, he outshines the other gods in beauty and glory,
Seyyathāpi, bhante, so vaṇṇo viggaho mānusaṁ viggahaṁ atirocati;
atirocati → ativirocati (sya-all) | so vaṇṇo → sovaṇṇo (my, bjt, th, pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)as a golden statue outshines the human form.
evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.
atirocati → ativirocati (sya-all) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | evameva → evam eva (pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | atirocati vaṇṇena ceva → atirocativaṇṇena eva (pts)
Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, na tassaṁ parisāyaṁ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti.
āsanena → āsanena nimanteti (pts) | nimanteti sabbeva → sabbe (pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pātubhavati → pātu bhavati (pts) | tassaṁ → tassa (pts)When the divinity Sanaṅkumāra appears to the gods of the thirty-three, not a single god in that assembly greets him by bowing down or rising up or inviting him to a seat.
Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti:
sabbeva → sabbe va (th) | pallaṅkena → pallaṅke (th) | sabbeva tuṇhībhūtā → vā sabbe tuṇhī-bhūtā (pts)They all sit silently on their couches with their cupped palms raised, thinking,
‘yassadāni devassa pallaṅkaṁ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī’ti.
pallaṅkaṁ → (sya-all, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | yassadāni → yassa dāni (pts)‘Now the divinity Sanaṅkumāra will sit on the couch of whatever god he chooses.’
Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | somanassapaṭilābhaṁ → somanassa-paṭilābhaṁ (pts)And the god on whose couch the Divinity sits is overjoyed and brimming with happiness,
Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṁ so labhati vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati somanassapaṭilābhaṁ;
adhunābhisitto → adhunāvasitto (sya-all) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | vedapaṭilābhaṁ → veda-paṭilābhaṁ (pts) | somanassapaṭilābhaṁ → somanassa-paṭilābhaṁ (pts)like a king on the day of his coronation.
evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | evameva → evam eva (pts) | vedapaṭilābhaṁ → veda-paṭilābhaṁ (pts) | somanassapaṭilābhaṁ → somanassa-paṭilābhaṁ (pts)
Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā antarahito imāhi gāthāhi anumodi:
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts)Seeing the joy of those gods, the divinity Sanaṅkumāra celebrated with these verses:
‘Modanti vata bho devā, tāvatiṁsā sahindakā;‘The gods rejoice— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammataṁ.
tathāgataṁ → tathāgatam (pts)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching;Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;
nave → nave va (sya-all, pts) | ca → (sya-all, pts) yasassine → yasassino (sya-all, pts)and seeing the new gods, so beautiful and glorious, Sugatasmiṁ brahmacariyaṁ, caritvāna idhāgate.who have come here after leading the spiritual life under the Buddha!Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;They outshine the others in beauty, glory, and lifespan. Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.
bhūripaññassa → bhūri-paññassa (pts) visesūpagatā → visesupagatā (sya-all)Here are the distinguished disciples of he whose wisdom is vast.Idaṁ disvāna nandanti, tāvatiṁsā sahindakā;Seeing this, they delight— the thirty-three with their Lord— Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammatan’ti.
sudhammatanti imamatthaṁ → sudhammatan ti idam atthaṁ (pts)revering the Realized One, and the clear rightness of the teaching!’
Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro abhāsittha.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | imamatthaṁ → atthaṁ (pts)That is the topic on which the divinity Sanaṅkumāra spoke.
Imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | mañju → mañjū (sya-all) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts) | imamatthaṁ → idam atthaṁ (pts) | aṭṭhaṅgasamannāgato → aṭṭhaṅga-samannāgato (pts)And while he was speaking on that topic, his voice had eight qualities: it was clear, comprehensible, charming, audible, lucid, undistorted, deep, and resonant.
Yathāparisaṁ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti, na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | yathāparisaṁ → yathā-parisaṁ (pts) | cassa → assa (pts)He makes sure his voice is intelligible as far as the assembly goes, but the sound doesn’t extend outside the assembly.
Yassa kho pana, bhante, evaṁ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati ‘brahmassaro’ti.
aṭṭhaṅgasamannāgato → aṭṭhaṅga-samannāgato (pts) | brahmassaroti → brahmassaro ti (pts)When someone has a voice like this, they’re said to have the voice of the Divinity.
Atha kho, bhante, devā tāvatiṁsā brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ etadavocuṁ:
kho → (pts) | brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ etadavocuṁ → brahmāsanaṁkumāraṁ etad avocuṁ (pts) | sanaṅkumāraṁ → sanaṁkumāraṁ (bjt) | atha kho → athakho (th) | brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ etadavocuṁ → brahmā-sanaṁkumāraṁ etad avocuṁ (pts)Then the gods of the thirty-three said to the divinity Sanaṅkumāra,
‘sādhu, mahābrahme, etadeva mayaṁ saṅkhāya modāma;
mahābrahme etadeva → brahme etad eva (pts)‘Good, Great Divinity! Having appraised this, we rejoice.
atthi ca sakkena devānamindena tassa bhagavato aṭṭha yathābhuccā vaṇṇā bhāsitā;
devānamindena → devānam indena (pts)And there are the eight genuine praises of the Buddha spoken by Sakka—
te ca mayaṁ saṅkhāya modāmā’ti.
+ → athakho (th)having appraised them, too, we rejoice.’
4. Aṭṭhayathābhuccavaṇṇa4. Eight Genuine Praises
Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
atha → athakho (sya-all) | + → kho (bjt, pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | devānamindaṁ etadavoca → devānam indaṁ etad avoca (pts)Then the Divinity said to Sakka,
‘sādhu, devānaminda, mayampi tassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe suṇeyyāmā’ti.
mayampi → mayaṁpi (th) | devānaminda mayampi → devānam inda mayam pi (pts)‘It would be good, lord of gods, if I could also hear the eight genuine praises of the Buddha.’
‘Evaṁ, mahābrahme’ti kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi.
sanaṅkumārassa → sanaṅkumārasseva paṭissutvā (sya-all) | sanaṅkumārasseva → brahmāsanaṅkumārassevāti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts) | mahābrahmeti → mahā-brahme ti (pts) | devānamindo → devānam indo (pts)Saying, ‘Yes, Great Divinity,’ Sakka repeated the eight genuine praises for him.
‘Taṁ kiṁ maññati, bhavaṁ mahābrahmā?
kiṁ maññati → kimmaññati (bjt) | mahābrahmā → mahā-brahmā yāva (pts)
Yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
yāvañca so → yāvañceso (sya-all) | yāvañca → yāva ca (pts) | lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | bahujanahitāya → bahujana-hitāya (pts)
Evaṁ bahujanahitāya paṭipannaṁ bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | bahujanahitāya → bahujana-hitāya (pts) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
Svākkhāto kho pana tena bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhi.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | tena bhagavatā → tassa bhagavato (sya-all, pts)
Evaṁ opaneyyikassa dhammassa desetāraṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
opaneyyikassa → opanayikassa (bj, sya-all, pts) | imināpaṅgena → iminā paṅgena (bjt) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
“Idaṁ kusalan”ti kho pana tena bhagavatā supaññattaṁ, “idaṁ akusalan”ti supaññattaṁ, “idaṁ sāvajjaṁ idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan”ti supaññattaṁ.
supaññattaṁ → suppaññattaṁ (bjt, pts) | kusalanti → kusalan ti (ms2005, pts) | akusalanti → akusalan ti (ms2005) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti → kaṇhasukkasappaṭibhāgan ti (ms2005) | akusalanti supaññattaṁ → akusalan ti suppaññattaṁ (pts) | kaṇhasukkasappaṭibhāganti supaññattaṁ → kaṇhasukka-sappaṭibhāgan ti suppaññattaṁ (pts)
Evaṁ kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ dhammānaṁ paññāpetāraṁ.
paññāpetāraṁ → paññapetāraṁ (sya-all) | kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ → kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnappaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ (th) | kusalākusalasāvajjānavajjasevitabbāsevitabbahīnapaṇītakaṇhasukkasappaṭibhāgānaṁ → kusalākusala-sāvajjānavajja-sevitabbāsevitabba-hīnappaṇītakaṇhasukka-sappaṭibhāgānaṁ (pts)
Imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
Supaññattā kho pana tena bhagavatā sāvakānaṁ nibbānagāminī paṭipadā saṁsandati nibbānañca paṭipadā ca.
supaññattā → suppaññattā (bjt, pts) | nibbānagāminī → nibbāna gāminī (pts) | nibbānañca → nibbānañ ca (pts)
Seyyathāpi nāma gaṅgodakaṁ yamunodakena saṁsandati sameti;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts)
evameva supaññattā tena bhagavatā sāvakānaṁ nibbānagāminī paṭipadā saṁsandati nibbānañca paṭipadā ca.
supaññattā → suppaññattā (bjt) | evameva supaññattā → evam eva suppaññattā (pts) | nibbānagāminī → nibbāna-gāminī (pts) | nibbānañca → nibbānañ ca (pts)
Evaṁ nibbānagāminiyā paṭipadāya paññāpetāraṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
nibbānagāminiyā paṭipadāya → nibbānagāminipaṭipadāya (pts) | pe → spelled out in full (th) | nibbānagāminiyā paṭipadāya → nibbāna-gāminipaṭipadāya (pts) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
Abhinipphanno kho pana tassa bhagavato lābho abhinipphanno siloko, yāva maññe khattiyā sampiyāyamānarūpā viharanti.
abhinipphanno → abhinippanno (pts) | vusitavataṁ → Sd Bm vusitaṁ vataṁ. (pts note) | te → Bm K tena. (pts note) | apanujja → Bm apanajja; Scdt anupajja. See 24. (pts note) | Abhinippanno → K abhinipphanno; K (note) abhinippanno ti vā pāṭho. (pts note) | maññe → Bm paññe (in 25 aññe without p'). (pts note)
Vigatamado kho pana so bhagavā āhāraṁ āhāreti.
āhāraṁ → Bm āhāraṁ āhāraṁ (but not at 25). (pts note) | + → maññe (bjt) | vigatamado → vigata-mado (pts)
Evaṁ vigatamadaṁ āhāraṁ āharayamānaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
vigatamadaṁ → vigata-madaṁ (pts) | āharayamānaṁ imināpaṅgena → āhariyamānaṁ iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
Laddhasahāyo kho pana so bhagavā sekhānañceva paṭipannānaṁ khīṇāsavānañca vusitavataṁ, te bhagavā apanujja ekārāmataṁ anuyutto viharati.
te → so (bj)
Evaṁ ekārāmataṁ anuyuttaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
Yathāvādī kho pana so bhagavā tathākārī, yathākārī tathāvādī;
iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī.
yathāvādī tathākārī → yathā-vādī tathā-kārī (pts) | tathāvādī → tathā-vādī (pts)
Evaṁ dhammānudhammappaṭippannaṁ imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā.
dhammānudhammappaṭippannaṁ → dhammānudhammapaṭippannaṁ (bjt) | dhammānudhammappaṭippannaṁ → dhammānudhammapaṭipannaṁ (th) | dhammānudhammappaṭippannaṁ imināpaṅgena → dhammānudhamma-paṭipannaṁ iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
Tiṇṇavicikiccho kho pana so bhagavā vigatakathaṅkatho pariyositasaṅkappo ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyaṁ.
vigatakathaṅkatho → vigatakathaṁkatho (my, th, ms2005) | vigatakathaṅkatho pariyositasaṅkappo → vigatakathaṁkatho pariyositasaṁkappo (bjt) | tiṇṇavicikiccho → tiṇṇa-vicikiccho (pts) | pariyositasaṅkappo → pariyosita-saṁkappo (pts) | ādibrahmacariyaṁ → ādi-brahmacariyaṁ (pts)
Evaṁ tiṇṇavicikicchaṁ vigatakathaṅkathaṁ pariyositasaṅkappaṁ ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyaṁ.
vigatakathaṅkathaṁ → vigatakathaṁkathaṁ (my, bjt, th, ms2005) | tiṇṇavicikicchaṁ vigatakathaṅkathaṁ pariyositasaṅkappaṁ → tiṇṇa-vicikicchaṁ vigata-kathaṅkathaṁ pariyosita-saṁkappaṁ (pts) | ādibrahmacariyaṁ → ādi-brahmacariyaṁ (pts)
Imināpaṅgena samannāgataṁ satthāraṁ neva atītaṁse samanupassāma, na panetarahi, aññatra tena bhagavatā’ti.
bhagavatāti → bhagavatā ti (bjt, pts) | imināpaṅgena → iminā p aṅgena (pts) | neva → n eva (pts) | panetarahi → pan etarahi (pts)
Ime kho, bhante, sakko devānamindo brahmuno sanaṅkumārassa bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi.
payirudāhāsi → Bm parirūdāhāsi. See p. 222. (pts note) | sanaṅkumārassa → sanaṁkumārassa (bjt, pts) | devānamindo → devānam indo (pts) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts)
Tena sudaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro attamano hoti pamudito pītisomanassajāto bhagavato aṭṭha yathābhucce vaṇṇe sutvā.
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | pītisomanassajāto → pīti-somanassa-jāto (pts) | yathābhucce → yathā-bhucce (pts)Hearing them, the divinity Sanaṅkumāra was uplifted and overjoyed, full of rapture and happiness.
Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pāturahosi.
kumāravaṇṇī → kumāravaṇṇo (sya-all) | pāturahosi so → pātur ahosi (pts) | kumāravaṇṇo → kumāravaṇṇī (sya-all: sī.) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | kumāravaṇṇī → kumāra-vaṇṇī (pts)Then the divinity Sanaṅkumāra manifested in a solid life-form, taking on the appearance of the youth Pañcasikha, and appeared to the gods of the thirty-three.
So vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi.
antalikkhe → antaḷikkhe (bj) | nisīdi seyyathāpi → nisīditvā seyyathā pi (pts)Rising into the air, he sat cross-legged in the sky,
Seyyathāpi, bhante, balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | bhūmibhāge → bhūmi-bhāge (pts)like a strong man might sit cross-legged on a well-appointed couch or on level ground.
evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṁse āmantesi:
sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | + → govindabrāmaṇavatthu (bjt) | evameva → evam eva (pts)There he addressed the gods of the thirty-three:
5. Govindabrāhmaṇavatthu5. The Story of the Steward
‘Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva dīgharattaṁ mahāpaññova so bhagavā ahosi.
mahāpaññova → mahāpañño ca (pts) | kiṁ maññanti → kimmaññanti (bjt) | mahāpaññova → mahāpañño va (th) | dīgharattaṁ mahāpaññova → dīgha-rattaṁ mahā-pañño ca (pts)‘What do the gods of the thirty-three think about the extent of the Buddha’s great wisdom?
Bhūtapubbaṁ, bho, rājā disampati nāma ahosi.
disampati → disampatī (pts) | bhūtapubbaṁ → bhūta-pubbaṁ (pts)Once upon a time, there was a king named Disampati.
Disampatissa rañño govindo nāma brāhmaṇo purohito ahosi.He had a brahmin high priest named the Steward.
Disampatissa rañño reṇu nāma kumāro putto ahosi.Disampati’s son was the prince named Reṇu,
Govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto ahosi.while the Steward’s son was the student named Jotipāla.
Iti reṇu ca rājaputto jotipālo ca māṇavo aññe ca cha khattiyā iccete aṭṭha sahāyā ahesuṁ.
cha khattiyā iccete → chakkhattiyā ete (pts)There were Reṇu the prince, Jotipāla the student, and six other aristocrats; these eight became friends.
Atha kho, bho, ahorattānaṁ accayena govindo brāhmaṇo kālamakāsi.
bho → (pts) | atha kho → athakho (th) | atha → attha (pts) | kālamakāsi → kālam akāsi (pts)In due course the brahmin Steward passed away.
Govinde brāhmaṇe kālaṅkate rājā disampati paridevesi:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all, pts) | paridevesi → paridevesī (bj) | disampati → disampatī (pts)At his passing, King Disampati lamented,
“yasmiṁ vata, bho, mayaṁ samaye govinde brāhmaṇe sabbakiccāni sammā vossajjitvā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārema, tasmiṁ no samaye govindo brāhmaṇo kālaṅkato”ti.
kālaṅkatoti → kālakatoti (bj, sya-all, pts) | sammā vossajjitvā → sammavossajjitvā (sya-all, pts) | samaṅgībhūtā → samaṅgibhūtā (sya-all, pts) | no → kho pana (sya-all); (pts) | kālaṅkatoti → kālaṅkato ti (ms2005) | sabbakiccāni sammā vossajjitvā → sabba-kiccāni sammavossajjitvā (pts) | kāmaguṇehi → kāma-guṇehi (pts) | samaṅgībhūtā → samaṅgi-bhūtā (pts) | kālaṅkatoti → kālakato ti (pts)“At a time when I have relinquished all my duties to the brahmin Steward and amuse myself, supplied and provided with the five kinds of sensual stimulation, he passes away!”
Evaṁ vutte, bho, reṇu rājaputto rājānaṁ disampatiṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)When he said this, Prince Reṇu said to him,
“mā kho tvaṁ, deva, govinde brāhmaṇe kālaṅkate atibāḷhaṁ paridevesi.
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all, pts)“Your Majesty, don’t lament too much at the Steward’s passing.
Atthi, deva, govindassa brāhmaṇassa jotipālo nāma māṇavo putto paṇḍitataro ceva pitarā, alamatthadasataro ceva pitarā;
ceva → eva (pts)He has a son named Jotipāla, who is even more astute and expert than his father.
yepissa pitā atthe anusāsi, tepi jotipālasseva māṇavassa anusāsaniyā”ti.
yepissa → yepi tassa (sya-all) | anusāsaniyāti → anusāsanīyāti (th) | anusāsaniyāti → anusāsaniyā ti (ms2005, pts) | yepissa → ye pi ssa (pts) | tepi jotipālasseva → te pi jotipālass eva (pts)He should manage the affairs that were managed by his father.”
“Evaṁ, kumārā”ti?
kumārāti → kumārā ti (ms2005)“Is that so, my prince?”
“Evaṁ, devā”ti.
devāti → devā ti (ms2005)“That is so, Your Majesty.”
6. Mahāgovindavatthu6. The Story of the Great Steward
Atha kho, bho, rājā disampati aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)So King Disampati addressed one of his men,
“ehi tvaṁ, ambho purisa, yena jotipālo māṇavo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā jotipālaṁ māṇavaṁ evaṁ vadehi:
jotipālo → jotipālo nāma (bj, cck, sya-all) | tenupasaṅkama upasaṅkamitvā → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā (pts)“Please, my man, go to the student Jotipāla, and say to him,
‘bhavamatthu bhavantaṁ jotipālaṁ, rājā disampati bhavantaṁ jotipālaṁ māṇavaṁ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo’”ti.
jotipālaṁ → jotipālaṁ māṇavaṁ (bj, sya-all, pts) | dassanakāmoti → dassanakāmo ti (ms2005) | bhavamatthu → bhavam atthu (pts) | dassanakāmoti → dassana-kāmo ti (pts)‘Best wishes, Jotipāla! You are summoned by King Disampati; he wants to see you.’”
“Evaṁ, devā”ti kho, bho, so puriso disampatissa rañño paṭissutvā yena jotipālo māṇavo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jotipālaṁ māṇavaṁ etadavoca:
kho → (pts) | etadavoca bhavamatthu bhavantaṁ jotipālaṁ → (pts) | devāti → devā ti (ms2005) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā jotipālaṁ māṇavaṁ etadavoca → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā jotipāla-māṇavaṁ etad avoca (pts)“Yes, Your Majesty,” replied that man, and did as he was asked.
“bhavamatthu bhavantaṁ jotipālaṁ, rājā disampati bhavantaṁ jotipālaṁ māṇavaṁ āmantayati, rājā disampati bhoto jotipālassa māṇavassa dassanakāmo”ti.
jotipālaṁ → jotipālaṁ māṇavaṁ (bj, sya-all) | dassanakāmoti → dassanakāmo ti (ms2005) | bhavamatthu → bhavam atthu (pts) | dassanakāmoti → dassana-kāmo ti (pts)
“Evaṁ, bho”ti kho, bho, jotipālo māṇavo tassa purisassa paṭissutvā yena rājā disampati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā disampatinā raññā saddhiṁ sammodi;
bho → so (bj) | bhoti → bho ti (ms2005, pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)Then Jotipāla went to the king and exchanged greetings with him.
sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho, bho, jotipālaṁ māṇavaṁ rājā disampati etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)When the greetings and polite conversation were over, he sat down to one side, and the king said to him,
“anusāsatu no bhavaṁ jotipālo, mā no bhavaṁ jotipālo anusāsaniyā paccabyāhāsi.
jotipālo → jotipālo māṇavo (sya-all, pts) | anusāsaniyā → māṇavo anusāsanīyā (sya-all) | no → (pts) | paccabyāhāsi → paccavyāhāsi (pts)“May you, Jotipāla, manage my affairs—please don’t turn me down!
Pettike taṁ ṭhāne ṭhapessāmi, govindiye abhisiñcissāmī”ti.
ṭhāne → ṭhānaṁ (sya-all) | ṭhapessāmi → ṭhapayissāmi (pts) | abhisiñcissāmīti → abhisiñcissāmī ti (ms2005)I shall appoint you to your father’s position, and anoint you as Steward.”
“Evaṁ, bho”ti kho, bho, so jotipālo māṇavo disampatissa rañño paccassosi.
bho → (bj) | bho so → (sya-all) | so → (pts) | bhoti → bho ti (ms2005, pts)“Yes, worthy sir,” replied Jotipāla.
Atha kho, bho, rājā disampati jotipālaṁ māṇavaṁ govindiye abhisiñci, taṁ pettike ṭhāne ṭhapesi.
taṁ → (bj, sya-all, pts) | atha kho → athakho (th)So the king anointed him as Steward and appointed him to his father’s position.
Abhisitto jotipālo māṇavo govindiye pettike ṭhāne ṭhapito yepissa pitā atthe anusāsi tepi atthe anusāsati, yepissa pitā atthe nānusāsi tepi atthe anusāsati;
anusāsati → nānusāsati (sya-all) | anusāsati yepissa → nānusāsati ye pi ssa (pts) | tepi → te (pts) | tepi → te pi (pts)After his appointment, the Steward Jotipāla managed both the affairs that his father had managed, and other affairs that his father had not managed.
yepissa pitā kammante abhisambhosi tepi kammante abhisambhoti, yepissa pitā kammante nābhisambhosi tepi kammante abhisambhoti.
abhisambhoti → nābhisambhoti (sya-all) | abhisambhoti tamenaṁ → nābhisambhoti tam enaṁ (pts) | yepissa → ye pi ssa (pts) | tepi → te pi (pts)He organized both the works that his father had organized, and other works that his father had not organized.
Tamenaṁ manussā evamāhaṁsu:
tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)When people noticed this they said,
“govindo vata, bho, brāhmaṇo, mahāgovindo vata, bho, brāhmaṇo”ti.
brāhmaṇoti → brāhmaṇo ti (ms2005, pts) | mahāgovindo → mahā govindo (pts)“The brahmin is indeed a Steward, a Great Steward!”
Iminā kho evaṁ, bho, pariyāyena jotipālassa māṇavassa govindo mahāgovindotveva samaññā udapādi.
govindo → (sya-all) | evaṁ → etaṁ (pts) | govindo mahāgovindotveva → mahāgovindo mahāgovindo tv eva (pts) | govindo mahāgovindotveva → mahā-govindo mahā-govindo tv eva (pts)And that’s how the student Jotipāla came to be known as the Great Steward.
6.1. Rajjasaṁvibhajana6.1. Dividing the Realm
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | cha khattiyā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → chakkhattiyā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | cha khattiye etadavoca → chakkhattiye etad (pts)Then the Great Steward went to the six aristocrats and said,
“disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṁ?
vuddho → vuḍḍho (sya-all) | jīvitaṁ → jīvitānaṁ (sya-all, pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt) | + → avocā (pts) | vayoanuppatto → vayo-anuppatto (pts)“King Disampati is old, elderly and senior, advanced in years, and has reached the final stage of life. Who knows how long he has to live?
Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṁ rājaputtaṁ rajje abhisiñceyyuṁ.
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all, pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kālaṅkate rājakattāro → kālakate rāja-kattāro (pts) | rājaputtaṁ → rāja-puttaṁ (pts)It’s likely that when he passes away the king-makers will anoint Prince Reṇu as king.
Āyantu, bhonto, yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṁ rājaputtaṁ evaṁ vadetha:
+ → bho (pts) | rājaputto tenupasaṅkamatha upasaṅkamitvā → rāja-putto ten upasaṁkamatha upasaṁkamitvā (pts) | rājaputtaṁ → rāja-puttaṁ (pts)Come, sirs, go to Prince Reṇu and say,
‘mayaṁ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā, yaṁsukho bhavaṁ taṁsukhā mayaṁ, yaṁdukkho bhavaṁ taṁdukkhā mayaṁ.
kho → (pts) | appaṭikūlā yaṁsukho → appaṭikkūlā yaṁ-sukho (pts) | taṁsukhā → taṁ-sukhā (pts) | yaṁdukkho → yaṁ-dukkho (pts) | taṁdukkhā → taṁ-dukkhā (pts)‘Prince Reṇu, we are your friends, dear, beloved, and cherished. We have shared your joys and sorrows.
Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitaṁ?
vuddho → vuḍḍho (sya-all) | jīvitaṁ → jīvitānaṁ (sya-all, pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt) | addhagato vayoanuppatto → addha-gato vayo-anuppatto (pts)King Disampati is old, elderly and senior, advanced in years, and has reached the final stage of life. Who knows how long he has to live?
Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṁ reṇuṁ rajje abhisiñceyyuṁ.
kālaṅkate rājakattāro → kālakate rāja kattāro (bj) | kālaṅkate → kālakate (sya-all) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kālaṅkate rājakattāro → kālakate rāja-kattāro (pts)It’s likely that when he passes away the king-makers will anoint you as king.
Sace bhavaṁ reṇu rajjaṁ labhetha, saṁvibhajetha no rajjenā’”ti.
rajjenāti → rajjenā ti (ms2005)If you should gain kingship, share it with us.’”
“Evaṁ, bho”ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājaputto tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā reṇuṁ rājaputtaṁ etadavocuṁ:
bho → (sya-all) | bhoti → bho ti (ms2005, pts) | cha khattiyā → chakkhattiyā (pts) | rājaputto tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → rāja-putto ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | rājaputtaṁ etadavocuṁ → rāja-puttaṁ etad avocuṁ (pts)“Yes, worthy sir,” replied the six aristocrats. They went to Prince Reṇu and put the proposal to him.
“mayaṁ kho bhoto reṇussa sahāyā piyā manāpā appaṭikūlā;
appaṭikūlā → appaṭikkūlā (pts)
yaṁsukho bhavaṁ taṁsukhā mayaṁ, yaṁdukkho bhavaṁ taṁdukkhā mayaṁ.
yaṁsukho → yaṁ-sukho (pts) | taṁsukhā → taṁ-sukhā (pts) | yaṁdukkho → yaṁ-dukkho (pts) | taṁdukkhā → taṁ-dukkhā (pts)
Disampati kho, bho, rājā jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto, ko nu kho pana bho jānāti jīvitaṁ?
vuddho → vuḍḍho (sya-all) | jīvitaṁ → jīvitānaṁ (sya-all) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt) | addhagato vayoanuppatto → addha-gato vayo-anuppatto (pts) | + → bho (pts)
Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro bhavantaṁ reṇuṁ rajje abhisiñceyyuṁ.
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)
Sace bhavaṁ reṇu rajjaṁ labhetha, saṁvibhajetha no rajjenā”ti.
rajjenāti → rajjenā ti (ms2005)
“Ko nu kho, bho, añño mama vijite sukho bhavetha, aññatra bhavantebhi?
sukho bhavetha → sukha medhetha (bj); sukhaṁ bhaveyyātha (sya-all, km); sukhamedheyyātha (pts1ed); sukhā bhaveyyātha (mr) | sukho bhavetha → sukhamedhetha (bj); sukham edheyyātha (pts) | bhavantebhi → bhavantehi (bj, sya-all, pts) | nu → no (pts) | sukhamedhetha → sukho bhavetha (bj: machasaṁ); sukhaṁ bhaveyyātha (bj: syā); sukhamedheyyātha (bj: PTS); sukhā bhaveyyātha (bj: kā) | bhavetha → sukhā bhaveyyātha (cck: ka.); sukhaṁ bhaveyyātha, sukhamedheyyātha (cck: sī. pī.); sukha medhetha (cck: ?) | bhaveyyātha → sumedheyyātha (sya-all: sī.)The prince replied, “Who else, sirs, in my realm ought to prosper if not you?
Sacāhaṁ, bho, rajjaṁ labhissāmi, saṁvibhajissāmi vo rajjenā”ti.
rajjenāti → rajjenā ti (ms2005)If I gain kingship, I will share it with you all.”
Atha kho, bho, ahorattānaṁ accayena rājā disampati kālamakāsi.
atha kho → athakho (th) | kālamakāsi → kālam akāsi (pts)In due course King Disampati passed away.
Disampatimhi raññe kālaṅkate rājakattāro reṇuṁ rājaputtaṁ rajje abhisiñciṁsu.
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all, pts) | rājaputtaṁ → rāja-puttaṁ (pts)At his passing, the king-makers anointed Prince Reṇu as king.
Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (bj, sya-all, pts) | kāmaguṇehi → kāma-guṇehi (pts)But after being anointed, King Reṇu amused himself, supplied and provided with the five kinds of sensual stimulation.
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | cha khattiyā tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → chakkhattiyā ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | cha khattiye etadavoca → chakkhattiye etad avoca (pts)Then the Great Steward went to the six aristocrats and said,
“disampati kho, bho, rājā kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts)“King Disampati has passed away.
Abhisitto reṇu rajjena pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (bj, sya-all, pts) | abhisitto → abhisitto bhavaṁ (pts) | kāmaguṇehi → kāma-guṇehi (pts)But after being anointed, King Reṇu amused himself, supplied and provided with the five kinds of sensual stimulation.
Ko nu kho pana, bho, jānāti, madanīyā kāmā?
madanīyā → madaniyā (th)Who knows the intoxicating power of sensual pleasures?
Āyantu, bhonto, yena reṇu rājā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā reṇuṁ rājānaṁ evaṁ vadetha:
tenupasaṅkamatha upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamatha upasaṁkamitvā (pts)Come, sirs, go to King Reṇu and say,
‘disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṁ reṇu rajjena, sarati bhavaṁ taṁ vacanan’”ti?
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | kho → vo (sya-all) | vacananti → vacanan ti (ms2005) | bhavaṁ taṁ vacananti → bhavan tam vacanan ti (pts)‘Worthy sir, King Disampati has passed away, and you have been anointed as king. Do you remember what you said?’”
“Evaṁ, bho”ti kho, bho, te cha khattiyā mahāgovindassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā reṇuṁ rājānaṁ etadavocuṁ:
bho → (sya-all) | bhoti → bho ti (ms2005, pts) | cha khattiyā mahāgovindassa → chakkhattiyā mahāgovindasa (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)“Yes, worthy sir,” replied the six aristocrats. They went to King Reṇu and said,
“disampati kho, bho, rājā kālaṅkato, abhisitto bhavaṁ reṇu rajjena, sarati bhavaṁ taṁ vacanan”ti?
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | vacananti → vacanan ti (ms2005, pts) | bhavaṁ → bhavan (pts)“Worthy sir, King Disampati has passed away, and you have been anointed as king. Do you remember what you said?”
“Sarāmahaṁ, bho, taṁ vacanaṁ.
vacanaṁ → vacananti (sya-all, km, mr) | vacanaṁ → vacananti (cck: syā. ka.) | sarāmahaṁ → sarām ahaṁ (pts)“I remember, sirs.
Ko nu kho, bho, pahoti imaṁ mahāpathaviṁ uttarena āyataṁ dakkhiṇena sakaṭamukhaṁ sattadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhajitun”ti?
mahāpathaviṁ → mahāpaṭhaviṁ (sya-all, pts) | vibhajitunti → vibhajitun ti (ms2005, pts) | mahāpathaviṁ → mahā-paṭhaviṁ (pts)Who is able to neatly divide into seven equal parts this great land, so broad in the north and narrow as the front of a cart in the south?”
“Ko nu kho, bho, añño pahoti, aññatra mahāgovindena brāhmaṇenā”ti?
brāhmaṇenāti → brāhmaṇenā ti (ms2005) | mahāgovindena → mahā-govindena (pts)“Who else, sir, if not the Great Steward?”
Atha kho, bho, reṇu rājā aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)So King Reṇu addressed one of his men,
“ehi tvaṁ, ambho purisa, yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ evaṁ vadehi:
mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkama upasaṅkamitvā mahāgovindaṁ → ten upasaṁkama upasaṁkamitvā mahā-govindaṁ (pts)“Please, my man, go to the brahmin Great Steward and say that
‘rājā taṁ, bhante, reṇu āmantetī’”ti.
āmantetīti → āmantetī ti (ms2005)King Reṇu summons him.”
“Evaṁ, devā”ti kho, bho, so puriso reṇussa rañño paṭissutvā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:
devāti → devo ti (pts) | devāti → devā ti (ms2005) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā mahāgovindaṁ → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā mahā-govindaṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)“Yes, Your Majesty,” replied that man, and did as he was asked.
“rājā taṁ, bhante, reṇu āmantetī”ti.
āmantetīti → āmantetī ti (ms2005)
“Evaṁ, bho”ti kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa purisassa paṭissutvā yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇunā raññā saddhiṁ sammodi.
bho → so (bj) | bhoti → bho ti (ms2005, pts) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)Then the Great Steward went to the king and exchanged greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho, bho, mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ reṇu rājā etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | bho → (pts) | bho mahāgovindaṁ → mahā-govindaṁ (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)When the greetings and polite conversation were over, he sat down to one side, and the king said to him,
“etu, bhavaṁ govindo imaṁ mahāpathaviṁ uttarena āyataṁ dakkhiṇena sakaṭamukhaṁ sattadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhajatū”ti.
mahāpathaviṁ → mahāpaṭhaviṁ (sya-all, pts) | vibhajatūti → vibhajetūti (sya-all) | vibhajatūti → vibhajatū ti (ms2005) | mahāpathaviṁ → mahā-paṭhaviṁ (pts)“Come, let the good Steward neatly divide into seven equal parts this great land, so broad in the north and narrow as the front of a cart in the south.”
“Evaṁ, bho”ti kho bho mahāgovindo brāhmaṇo reṇussa rañño paṭissutvā imaṁ mahāpathaviṁ uttarena āyataṁ dakkhiṇena sakaṭamukhaṁ sattadhā samaṁ suvibhattaṁ vibhaji.
bho → so (bj); (cck, pts) | mahāpathaviṁ → mahāpaṭhaviṁ (sya-all, pts) | bhoti → bho ti (ms2005, pts) | bho mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | mahāpathaviṁ → mahā-paṭhaviṁ (pts)“Yes, worthy sir,” replied the Great Steward, and did as he was asked.
Sabbāni sakaṭamukhāni paṭṭhapesi.
paṭṭhapesi → aṭṭhapesi (pts1ed) | paṭṭhapesi → aṭṭhapesi (pts) | paṭṭhapesi → aṭṭhapesi (cck: sī. pī.)All were arranged like the fronts of carts,
Tatra sudaṁ majjhe reṇussa rañño janapado hoti.and right in the middle was King Reṇu’s nation.
Dantapuraṁ kaliṅgānaṁ, assakānañca potanaṁ;
kaliṅgānaṁ → kāliṅgānaṁ (sya-all, km, pts1ed, mr) | kaliṅgānaṁ → kāliṅgānaṁ (bj: syā, kām, PTS) | kaliṅgānaṁ → kāliṅgānaṁ (cck: syā. pī. ka.) assakānañca → assakānañ ca (pts)Dantapura for the Kaliṅgas; potana for the Assakas; Mahesayaṁ avantīnaṁ, sovīrānañca rorukaṁ.
Mahesayaṁ → māhissati (bj, sya-all, km); māhissatī (pts1ed) | mahesayaṁ → māhissatī (bj, pts); māhissati (sya-all) | Mahesayaṁ → māhissati (cck: sī. syā. pī.) sovīrānañca → socirānañca (sya-all) | sovīrānañca → sovīrānañ ca (pts)Māhissatī for the Avantis; roruka for the Sovīras;Mithilā ca videhānaṁ, campā aṅgesu māpitā;Mithilā for the Videhas; campā was laid out for the Aṅgas; Bārāṇasī ca kāsīnaṁ, ete govindamāpitāti.
govindamāpitāti → govinda-māpitā ti (pts)and Varanasi for the Kāsis: these were laid out by the Steward.
Atha kho, bho, te cha khattiyā yathāsakena lābhena attamanā ahesuṁ paripuṇṇasaṅkappā:
atha kho → athakho (th) | cha khattiyā yathāsakena → chakkhattiyā yathā sakena (pts) | paripuṇṇasaṅkappā → paripuṇṇa-saṁkappā (pts)Then those six aristocrats were delighted with their respective gains, having achieved all they wished for,
“yaṁ vata no ahosi icchitaṁ, yaṁ ākaṅkhitaṁ, yaṁ adhippetaṁ, yaṁ abhipatthitaṁ, taṁ no laddhan”ti.
abhipatthitaṁ → adhipatthitaṁ (bj, pts) | yaṁ → (sya-all) | laddhanti → laddhan ti (ms2005, pts)“We have received exactly what we wanted, what we wished for, what we desired, what we yearned for.”
Sattabhū brahmadatto ca, vessabhū bharato saha;
brahmadatto → brahmadātto (pts) saha → sahā (bj)Sattabhū and Brahmadatta, vessabhū and Bharata, Reṇu dve dhataraṭṭhā ca, tadāsuṁ satta bhāradhāti.
dhataraṭṭhā → reṇudeva dhataraṭṭhā ca (bj: machasaṁ) satta bhāradhāti → sattabhāratāti paṭhamabhāṇavāraṁ (bjt) | bhāradhāti → bhāratā ti paṭhama-bhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ (pts)Reṇu and the two Dhataraṭṭhas: these were the seven Bhāratas.
Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.
paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito → niṭṭhitaṁ kittisaddabbhuggamanaṁ (bjt) | paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito → bhāravāti paṭhamabhāṇavāraṁ niṭṭhitaṁ (th)The first recitation section is complete.
6.2. Kittisaddaabbhuggamana6.2. A Good Reputation
Atha kho, bho, te cha khattiyā yena mahāgovindo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ etadavocuṁ:
atha kho → athakho (th) | cha khattiyā → chakkhattiyā (pts) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)Then the six aristocrats approached the Great Steward and said,
“yathā kho bhavaṁ govindo reṇussa rañño sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo.
kho → (pts) | appaṭikūlo evameva kho bhavaṁ → appaṭikkūlo evam eva bhavam (pts) | + → bho (th)“Steward, just as you are King Reṇu’s friend, dear, beloved, and cherished,
Evameva kho bhavaṁ govindo amhākampi sahāyo piyo manāpo appaṭikūlo, anusāsatu no bhavaṁ govindo;
amhākampi → brāhmaṇo amhākaṁpi (sya-all) | govindo → govindo brāhmaṇo (sya-all) | appaṭikūlo → appaṭikkūlo (bjt, pts) | evameva kho bhavaṁ → evam eva bhavam (pts) | amhākampi → amhākaṁ pi (pts)you are also our friend.
mā no bhavaṁ govindo anusāsaniyā paccabyāhāsī”ti.
paccabyāhāsīti → paccabyākāsīti (bj) | govindo → govindo brāhmaṇo (sya-all) | paccabyāhāsīti → paccabyāhāsī ti (ms2005) | paccabyāhāsīti → paccavyāhāsīti (pts)Would you manage our affairs? Please don’t turn us down!”
“Evaṁ, bho”ti kho mahāgovindo brāhmaṇo tesaṁ channaṁ khattiyānaṁ paccassosi.
kho → kho so (bj) | khattiyānaṁ → khattiyānaṁ muddhābhisittānaṁ (sya-all) | + → bho (th) | bhoti → bho ti (ms2005, pts) | mahāgovindo → bho mahā-govindo (pts)“Yes, worthy sirs,” replied the Great Steward.
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo satta ca rājāno khattiye muddhāvasitte rajje anusāsi, satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni mante vācesi.
muddhāvasitte rajje → muddhābhisitte rajjena (sya-all, km) | brāhmaṇo → brāhmaṇo anusāsaniyā (sya-all) | nhātakasatāni → nahātakasatāni (pts) | rajje → muddhābhisitte rajjena (cck: syā.) | atha kho → athakho (th) | brāhmaṇamahāsāle → brāhmaṇa mahāsāle (pts) | nhātakasatāni → nahātaka-satāni (pts)Then the Great Steward managed the realms of the seven kings. And he taught seven well-to-do brahmins, and seven hundred bathed initiates to recite the hymns.
Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa aparena samayena evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchi:
abbhuggacchi → abbhuggañchi (bj, pts1ed) | abbhuggacchi sakkhi → abbhuggañchi sakkhī (bj, pts) | abbhuggacchi → abbhuggañchi (cck: sī. pī.) | atha kho → athakho (th) | evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th) | mahāgovindassa → mahā-govindassa (pts)After some time he got this good reputation,
“sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī”ti.
sakkhi → sakkhī (bj, pts) | mantetīti → mantetī ti (ms2005) | sakkhi mahāgovindo → sakkhī mahā-govindo (pts)“The Great Steward sees the Divinity in person! The Great Steward discusses, converses, and consults with the Divinity in person!”
Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)The Great Steward thought,
“mayhaṁ kho evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
abbhuggato → abbhuggacchi (bj: machasaṁ) | evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)“I have the reputation
‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti.
sakkhi → sakkhī (pts) | mantetīti → mantetī ti (ms2005) | sakkhi mahāgovindo → sakkhī mahā-govindo (pts)of seeing the Divinity in person, and discussing with him in person.
Na kho panāhaṁ brahmānaṁ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi.
sallapāmi → sallapemi (sya-all) | brahmunā → brahmūnā (pts)But I don’t.
Sutaṁ kho pana metaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | metaṁ → m etaṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ bhāsamānānam (pts)I have heard that brahmins of the past who were elderly and senior, the tutors of tutors, said:
‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyati, so brahmānaṁ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti.
brahmunā → (sya-all, pts) | paṭisallīyati → patisallīyati (pts) | mantetīti → mantetī ti (ms2005)‘Whoever goes on retreat for the four months of the rainy season and practices the absorption on compassion sees the Divinity and discusses with him.’
Yannūnāhaṁ vassike cattāro māse paṭisallīyeyyaṁ, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyeyyan”ti.
paṭisallīyeyyaṁ → patisallīyeyyaṁ (pts) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | jhāyeyyanti → jhāyeyyan ti (ms2005, pts)Why don’t I do that?”
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṁ rājānaṁ etadavoca:
atha kho bho → athakho (sya-all) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)So the Great Steward went to King Reṇu and told him of the situation, saying,
“mayhaṁ kho, bho, evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)
‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti.
sakkhi → sakkhī (pts) | mantetīti → mantetī ti (ms2005) | sakkhi mahāgovindo → sakkhī mahā-govindo (pts)
Na kho panāhaṁ, bho, brahmānaṁ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi.
brahmānaṁ → brāhmanaṁ (bj) | sallapāmi → sallapemi (sya-all)
Sutaṁ kho pana metaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | metaṁ → m etaṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)
‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyati, so brahmānaṁ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti.
brahmunā → (sya-all, pts) | mantetīti → mantetī ti (ms2005) | paṭisallīyati → patisallīyati (pts)
Icchāmahaṁ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṁ, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyituṁ;
icchāmahaṁ bho → icchām ahaṁ bhoti (pts) | paṭisallīyituṁ → patisallīyituṁ (pts)“Sir, I wish to go on retreat for the four months of the rainy season and practice the absorption on compassion.
namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā”ti.
namhi → nāmhi (bj) | bhattābhihārenāti → bhattāhārenāti (sya-all) | bhattābhihārenāti → bhattābhihārenā ti (ms2005) | namhi → n amhi (pts) | upasaṅkamitabbo → upasaṁkamitabbo (pts)No one should approach me, except the one who serves my meal.”
“Yassadāni bhavaṁ govindo kālaṁ maññatī”ti.
maññatīti → maññatī ti (ms2005) | yassadāni → yassa dāni (pts)“Please do so, Steward, at your convenience.”
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca:
bho → so (bj) | atha kho bho → athakho (sya-all)Then the Great Steward went to the six aristocrats to put the same proposal, and received the same reply.
“mayhaṁ kho, bho, evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)
‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti.
sakkhi → sakkhī (bj) | mantetīti → mantetī ti (ms2005) | sakkhi mahāgovindo → sakkhī mahā-govindo (pts)
Na kho panāhaṁ, bho, brahmānaṁ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi.
sallapāmi → sallapemi (sya-all) | + → bho (th)
Sutaṁ kho pana metaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ,
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | metaṁ → m etaṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)
‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyati, so brahmānaṁ passati brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti.
mantetīti → mantetī ti (ms2005) | paṭisallīyati → patisallīyati (pts)
Icchāmahaṁ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṁ, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyituṁ;
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts) | paṭisallīyituṁ → patisallīyituṁ (pts) | jhānaṁ → jhāyaṁ (pts)
namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā”ti.
namhi → nāmhi (bj) | bhattābhihārenāti → bhattāhārenāti (th) | bhattābhihārenāti → bhattābhihārenā ti (ms2005) | namhi → n amhi (pts) | upasaṅkamitabbo → upasaṁkamitabbo (pts)
“Yassadāni bhavaṁ govindo kālaṁ maññatī”ti.
maññatīti → maññatī ti (ms2005) | yassadāni → yassa dāni (pts)
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca:
te → (bj) | atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | brāhmaṇamahāsālā → brāhmaṇa-mahā-sālā (pts) | nhātakasatāni tenupasaṅkami upasaṅkamitvā te → nahātaka-satāni ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | brāhmaṇamahāsāle → brāhmaṇa-mahāsāle (pts) | nhātakasatāni etadavoca → nahātaka-satāni etad avoca (pts)He also went to the seven well-to-do brahmins and seven hundred bathed initiates and put to them the same proposal, adding,
“mayhaṁ kho, bho, evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)
‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti.
sakkhi → sakkhī (bj) | mantetīti → mantetī ti (ms2005) | sakkhi mahāgovindo → sakkhī mahā-govindo (pts)
Na kho panāhaṁ, bho, brahmānaṁ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi.
sallapāmi → sallapemi (th) | bho → kho (pts)
Sutaṁ kho pana metaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (th) | metaṁ → m etaṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)
‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyati, so brahmānaṁ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetī’ti.
mantetīti → mantetī ti (ms2005) | paṭisallīyati → patisallīyati (pts)
Tena hi, bho, yathāsute yathāpariyatte mante vitthārena sajjhāyaṁ karotha, aññamaññañca mante vācetha;
tena hi → tenahi (bjt, th) | aññamaññañca → aññamaññaṁ ca (bjt) | yathāsute yathāpariyatte → yathā sute yathā pariyatte (pts) | aññamaññañca → aññam aññañ ca (pts)“Sirs, rehearse the hymns in detail as you have learned and memorized them, and teach each other how to recite.”
icchāmahaṁ, bho, vassike cattāro māse paṭisallīyituṁ, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyituṁ;
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts) | paṭisallīyituṁ → patisallīyituṁ (pts)
namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā”ti.
namhi → nāmhi (bj) | bhattābhihārenāti → bhattāhārenāti (sya-all) | bhattābhihārenāti → bhattābhihārenā ti (ms2005) | namhi → n amhi (pts) | upasaṅkamitabbo → upasaṁkamitabbo (pts)And they too said,
“Yassadāni bhavaṁ govindo kālaṁ maññatī”ti.
yassadāni → yassa dāni (my, pts) | maññatīti → maññatī ti (ms2005)“Please do so, Steward, at your convenience.”
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then the Great Steward went to his forty equal wives to put the same proposal to them, and received the same reply.
“mayhaṁ kho, bhotī, evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhotī evaṁ kalyāṇo → bhoti evaṁkalyāṇo (sya-all)
‘sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ passati, sakkhi mahāgovindo brāhmaṇo brahmunā sākaccheti sallapati mantetī’ti.
mantetīti → mantetī ti (ms2005) | sakkhi mahāgovindo → sakkhī mahā-govindo (pts)
Na kho panāhaṁ, bhotī, brahmānaṁ passāmi, na brahmunā sākacchemi, na brahmunā sallapāmi, na brahmunā mantemi.
bhotī → bhoti (sya-all) | sallapāmi → sallapemi (sya-all) | brahmunā → brāhmunā (pts)
Sutaṁ kho pana metaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ
vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | metaṁ → m etaṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)
‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyati, so brahmānaṁ passati, brahmunā sākaccheti, brahmunā sallapati, brahmunā mantetī’ti,
brahmunā → (sya-all) | mantetīti → mantetī ti (ms2005)
icchāmahaṁ, bhotī, vassike cattāro māse paṭisallīyituṁ, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyituṁ;
bhotī → bhoti (sya-all) | icchāmahaṁ bhotī → icchām ahaṁ bhoti (pts) | paṭisallīyituṁ → patisallīyituṁ (pts)
namhi kenaci upasaṅkamitabbo aññatra ekena bhattābhihārenā”ti.
namhi → nāmhi (bj) | bhattābhihārenāti → bhattāhārenāti (sya-all) | bhattābhihārenāti → bhattābhihārenā ti (ms2005) | namhi → n amhi (pts) | upasaṅkamitabbo → upasaṁkamitabbo (pts)
“Yassadāni bhavaṁ govindo kālaṁ maññatī”ti.
yassadāni → yassa dāni (my, pts) | maññatīti → maññatī ti (ms2005)
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo puratthimena nagarassa navaṁ sandhāgāraṁ kārāpetvā vassike cattāro māse paṭisallīyi, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyi;
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj, pts); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | nagarassa → nagarasseva (sya-all) | paṭisallīyi → patisallīyi (pts) | atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts)Then the Great Steward had a new ceremonial hall built to the east of his citadel, where he went on retreat for the four months of the rainy season and practiced the absorption on compassion.
nāssudha koci upasaṅkamati aññatra ekena bhattābhihārena.
upasaṅkamati → upasaṅkami (pts1ed) | nāssudha koci → nāssakoci (sya-all) | bhattābhihārena atha kho → bhattāhārenāti athakho (sya-all) | nāssudha → nāssuda (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkami (pts) | upasaṅkamati → upasaṅkami (bj: PTS) | upasaṅkamati → upasaṅkami (cck: pī.) | nāssakoci → nassu ca (sya-all: sī.)And no one approached him except the one who served his meals.
Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa catunnaṁ māsānaṁ accayena ahudeva ukkaṇṭhanā ahu paritassanā:
ahudeva → ahu deva (bjt) | atha kho → athakho (th) | mahāgovindassa → mahā-govindassa (pts) | ahudeva → ahud eva (pts)But then, when the four months had passed, the Great Steward became dissatisfied and anxious,
“sutaṁ kho pana metaṁ brāhmaṇānaṁ vuddhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
pana metaṁ → panetaṁ (sya-all) | vuddhānaṁ → vuḍḍhānaṁ (sya-all) | metaṁ → m etaṁ (pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariya-pācariyānaṁ (pts)“I have heard that brahmins of the past said that
‘yo vassike cattāro māse paṭisallīyati, karuṇaṁ jhānaṁ jhāyati, so brahmānaṁ passati, brahmunā sākaccheti brahmunā sallapati brahmunā mantetī’ti.
brahmunā → (sya-all, pts) | paṭisallīyati → patisallīyati (pts) | jhānaṁ → jhāyaṁ (pts) | mantetīti → mantetī ti (ms2005)whoever goes on retreat for the four months of the rainy season and practices the absorption on compassion sees the Divinity and discusses with him.
Na kho panāhaṁ brahmānaṁ passāmi, na brahmunā sākacchemi na brahmunā sallapāmi na brahmunā mantemī”ti.
mantemīti → mantemīti brahmunā sākacchā (bj) | sallapāmi → sallapemi (sya-all) | mantemīti → mantemī ti (ms2005)But I neither see the Divinity nor discuss with him.”
6.3. Brahmunāsākacchā6.3. A Discussion With the Divinity
Atha kho, bho, brahmā sanaṅkumāro mahāgovindassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito mahāgovindassa brāhmaṇassa sammukhe pāturahosi.
sammukhe pāturahosi → pamukhe pātur ahosi (pts) | sanaṅkumāro → sanaṁkumāro (bjt, pts) | atha kho → athakho (th) | samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (th, pts) | samiñjeyya → sammiñjeyya (th) | cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi → ceto parivitakkam aññāya seyyathā pi (pts) | samiñjeyya evameva brahmaloke → sammiñjeyya evam eva brahma-loke (pts) | mahāgovindassa → mahā-govindassa (pts)And then the divinity Sanaṅkumāra, knowing the Great Steward’s train of thought, as easily as a strong person would extend or contract their arm, vanished from the realm of divinity and reappeared in the Great Steward’s presence.
Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa ahudeva bhayaṁ ahu chambhitattaṁ ahu lomahaṁso yathā taṁ adiṭṭhapubbaṁ rūpaṁ disvā.
atha kho → athakho (th) | yathā taṁ → yathātaṁ (th) | ahudeva → ahud eva (pts) | adiṭṭhapubbaṁ → adiṭṭha-pubbaṁ (pts)At that, the Great Steward became frightened, scared, his hair standing on end, as he had never seen such a sight before.
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ gāthāya ajjhabhāsi:
sanaṅkumāraṁ → sanaṁkumāraṁ (bjt, pts) | atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | lomahaṭṭhajāto → loma-haṭṭha-jāto (pts)So he addressed the divinity Sanaṅkumāra in verse:
“Vaṇṇavā yasavā sirimā, ko nu tvamasi mārisa;
tvamasi → tvam asi (pts)“Who might you be, sir, so beautiful, glorious, majestic? Ajānantā taṁ pucchāma, kathaṁ jānemu taṁ mayan”ti.
taṁ → tam (pts) mayanti → mayaṁ (pts) | mayanti → mayan ti (ms2005)Not knowing, I ask— how am I to know who you are?”“Maṁ ve kumāraṁ jānanti, brahmaloke sanantanaṁ;
sanantanaṁ → sanantica (mr) | sanantanaṁ → sanantica (cck: ka.) | brahmaloke → brahma-loke (pts)“In the realm of divinity they know me as ‘The Eternal Youth’. Sabbe jānanti maṁ devā, evaṁ govinda jānahi”.All the gods know me thus, and so you should know me, Steward.”“Āsanaṁ udakaṁ pajjaṁ, madhusākañca brahmuno;
madhusākañca → madhupākañca (bj, sya-all, km, pts1ed) | madhupākañca → madhupākañca (bj: machasaṁ) | madhusākañca → madhupākañca (cck: sī. syā. pī.) | madhusākañca → madhu-pākañ ca (pts)“A Divinity deserves a seat and water, foot-salve, and sweet cakes. Agghe bhavantaṁ pucchāma, agghaṁ kurutu no bhavaṁ”.
bhavaṁ → āsanamudakaṁ pādyāṁ madhukalpaṁ ca pāyasam pratihṛhṇehi brahma agramahiharā mite āsanamudakā pādyāṁ madhukalapaṁ ca pāyasam pratigṛhṇami hovinda agramahiharāhi me (bj: mahāvastu)Sir, I ask you to please accept these gifts of hospitality.”“Paṭiggaṇhāma te agghaṁ, yaṁ tvaṁ govinda bhāsasi;
paṭiggaṇhāma → paṭigaṇhāma (pts)“I accept the gifts of hospitality of which you speak. Diṭṭhadhammahitatthāya, samparāya sukhāya ca;
diṭṭhadhammahitatthāya samparāya sukhāya → diṭṭhe dhamme hitatthāya samparāyasukhāya (sya-all) | diṭṭhadhammahitatthāya → diṭṭha-dhamma-hitatthāya (pts) samparāya sukhāya → samparāyasukhāya (th) | samparāya sukhāya → samparāya-sukhāya (pts)I grant you the opportunity to ask whatever you desire— Katāvakāso pucchassu, yaṁ kiñci abhipatthitan”ti.
pucchassu → puccha ssu (pts) kiñci abhipatthitanti → kiñcimabhipatthitanti (bj) | kiñcimabhipatthitanti → udakaṁ paṭigaṇhātu no bhavaṁ agasaṁ bhavantaṁ pucchāmi agasaṁ kurutu no bhavaṁ (bj: jātaka 509 dāṣṭe dharme hitārthaṁ vā samparāyasukhāya vā kṛtāvakā śo pācechayaṁ yaṁ me manasi prārthitam – mahāvastu) | yaṁ kiñci → yaṅkiñci (th) | abhipatthitanti → abhipatthitan ti (ms2005, pts)about welfare and benefit in this life, or happiness in lives to come.”
Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindassa → mahā-govindassa (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)Then the Great Steward thought,
“katāvakāso khomhi brahmunā sanaṅkumārena.
khomhi → kho mhi (pts) | sanaṅkumārena → sanaṁkumārena (pts)“the divinity Sanaṅkumāra has granted me an opportunity.
Kiṁ nu kho ahaṁ brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ puccheyyaṁ diṭṭhadhammikaṁ vā atthaṁ samparāyikaṁ vā”ti?
kiṁ nu → kinnu (bjt, th) | vāti → vā ti (ms2005, pts) | kiṁ → kin (pts) | sanaṅkumāraṁ → sanaṁkumāraṁ (pts) | diṭṭhadhammikaṁ → diṭṭha-dhammikaṁ (pts)Should I ask him about what is beneficial for this life or lives to come?”
Atha kho, bho, mahāgovindassa brāhmaṇassa etadahosi:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindassa → mahā-govindassa (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)Then he thought,
“kusalo kho ahaṁ diṭṭhadhammikānaṁ atthānaṁ, aññepi maṁ diṭṭhadhammikaṁ atthaṁ pucchanti.
diṭṭhadhammikānaṁ → diṭṭha-dhammikānaṁ (pts) | aññepi → aññe pi (pts) | diṭṭhadhammikaṁ → diṭṭha-dhammikaṁ (pts)“I’m skilled in what is beneficial for this life, and others even ask me about it.
Yannūnāhaṁ brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ samparāyikaññeva atthaṁ puccheyyan”ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | puccheyyanti → puccheyyan ti (ms2005, pts) | sanaṅkumāraṁ samparāyikaññeva → sanaṁkumāraṁ samparāyikaṁ yeva (pts)Why don’t I ask the Divinity about the benefit that specifically applies to lives to come?”
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ gāthāya ajjhabhāsi:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | sanaṅkumāraṁ → sanaṁkumāraṁ (pts)So he addressed the divinity Sanaṅkumāra in verse:
“Pucchāmi brahmānaṁ sanaṅkumāraṁ, kaṅkhī akaṅkhiṁ paravediyesu;
sanaṅkumāraṁ → sanaṁkumāraṁ (pts)“I’m in doubt, so I ask the Divinity—who is free of doubt— about things one may learn from another. Katthaṭṭhito kimhi ca sikkhamāno, pappoti macco amataṁ brahmalokan”ti.
brahmalokanti → pṛcchāmi brahmaṇaṁ sanatkumāraṁ kāṁkaṣi akāṁkaṣi parivāriyeṣu kathaṁkaro kintikaro kimācaraṁ prāpnoti manujo mṛtaṁ brahmalokam (bj: mahāvastu) | brahmalokanti → brahmalokan ti (ms2005) | brahmalokanti → brahma-lokan ti (pts)Standing on what, training in what may a mortal reach the deathless realm of divinity?”“Hitvā mamattaṁ manujesu brahme, ekodibhūto karuṇedhimutto;
karuṇedhimutto → karuṇādhimutto (bj, sya-all, km, pts1ed) | karuṇedhimutto → karuṇādhimutto (pts) | karuṇādhimutto → karuṇedhimutto (bj: machasaṁ) | karuṇedhimutto → karuṇādhimutto (cck: sī. syā. pī.)“He among mankind, O brahmin,has given up possessiveness, at one, compassionate, Nirāmagandho virato methunasmā, etthaṭṭhito ettha ca sikkhamāno;
etthaṭṭhito → ettha ṭhito (bjt)free of putrefaction, and refraining from sex. standing on that, training in that Pappoti macco amataṁ brahmalokan”ti.
brahmalokanti → hitvā mamatvaṁ manujesu brahme ekotībhūto karuṇo viviktaඃ nirāmagandho virato maithunāto prāpnoti manujo mṛtaṁ brahmalokam (bj: mahāvastu) | brahmalokanti → brahmalokan ti (ms2005) | brahmalokanti → brahma-lokan ti (pts)a mortal may reach the deathless realm of divinity.”
“‘Hitvā mamattan’ti ahaṁ, bhoto, ājānāmi.
mamattanti ahaṁ → mamattaṁ tāhaṁ (pts) | ahaṁ → mamattaṁtāhaṁ (sya-all: sī. yu.) | mamattanti → mamattan ti (ms2005)“Sir, I understand what ‘giving up possessiveness’ means.
Idhekacco appaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati,
ñātiparivaṭṭaṁ → ñatiparivaṭṭaṁ (pts) | idhekacco → idh ekacco (pts) | ñātiparivaṭṭaṁ → ñāti-parivaṭṭaṁ (pts) | ñātiparivaṭṭaṁ → ñati-parivaṭṭaṁ (pts) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)It’s when someone gives up a large or small fortune, and a large or small family circle. They shave off hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness.
iti ‘hitvā mamattan’ti ahaṁ, bhoto, ājānāmi.
mamattanti ahaṁ → mamattaṁ tāhaṁ (bj, pts); mamattaṁti sahaṁ (sya-all) | sahaṁ → mamattaṁtāhaṁ. mamattaṁtipahanti pana pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all: sī.) | mamattanti → mamattan ti (ms2005)That’s how I understand ‘giving up possessiveness’.
‘Ekodibhūto’ti ahaṁ, bhoto, ājānāmi.
ahaṁ → sahaṁ (sya-all) | ekodibhūtoti ahaṁ → ekodibhūto ti cāhaṁ (pts) | sahaṁ → ekodibhūtotipahanti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note)Sir, I understand what ‘at one’ means.
Idhekacco vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ,
palālapuñjaṁ → palālapuñjaṁ paṭisallīyati (sya-all) | idhekacco → idh ekacco (pts) | rukkhamūlaṁ → rukkha-mūlaṁ (pts) | giriguhaṁ → giri-guhaṁ (pts) | vanapatthaṁ → vana-patthaṁ (pts) | palālapuñjaṁ → palāla-puñjaṁ (pts)It’s when someone frequents a secluded lodging—a wilderness, the root of a tree, a hill, a ravine, a mountain cave, a charnel ground, a forest, the open air, a heap of straw.
iti ‘ekodibhūto’ti ahaṁ, bhoto, ājānāmi.
ahaṁ → sahaṁ (sya-all) | ekodibhūtoti → ekodibhūto ti (ms2005) | ekodibhūtoti → ekodibhūto ti p (pts)That’s how I understand ‘at one’.
‘Karuṇedhimutto’ti ahaṁ, bhoto, ājānāmi.
karuṇedhimuttoti → karuṇādhimuttoti (bj) | karuṇedhimuttoti ahaṁ → karuṇādhimuttoti sahaṁ (sya-all) | karuṇedhimuttoti → karuṇedhimutto ti (ms2005) | karuṇedhimuttoti → karuṇādhimutto ti p (pts)Sir, I understand what ‘compassionate’ means.
Idhekacco karuṇāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadhotiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ karuṇāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | uddhamadhotiriyaṁ → uddhamadho tiriyaṁ (bjt, th) | idhekacco karuṇāsahagatena → idh ekacco karuṇā-sahagatena (pts) | uddhamadhotiriyaṁ → uddham adho tiriyaṁ (pts) | karuṇāsahagatena → karuṇā-sahagatena (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts)It’s when someone meditates spreading a heart full of compassion to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, they spread a heart full of compassion to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Iti ‘karuṇedhimutto’ti ahaṁ, bhoto, ājānāmi.
karuṇedhimuttoti → karuṇādhimuttoti (bj) | karuṇedhimuttoti ahaṁ → karuṇādhimuttoti sahaṁ (sya-all) | karuṇedhimuttoti → karuṇedhimutto ti (ms2005) | karuṇedhimuttoti → karuṇādhimutto ti p (pts)That’s how I understand ‘compassionate’.
Āmagandhe ca kho ahaṁ, bhoto, bhāsamānassa na ājānāmi.
na → na ca (sya-all) | ca → va (pts)But I don’t understand what you say about putrefaction.
Ke āmagandhā manujesu brahme, ete avidvā idha brūhi dhīra;
avidvā → aviddhā (sya-all)What among mankind, O the Divinity, is putrefaction? I don’t understand, so tell me, attentive one: Kenāvaṭā vāti pajā kurutu, āpāyikā nivutabrahmalokā”ti.
kurutu → kurūrā (bj); kururū (sya-all, km); kuruṭṭharū (pts1ed); kurūru (?) | Kenāvaṭā → kenāvutā (bj); kenāvuṭā (sya-all, km) | kenāvaṭā → kenāvutā (bj); kenāvuṭā (sya-all) | kurutu → kuruṭṭharū (pts) | kurūrā → kurūtu (bj: machasaṁ); kurūru (bj: syā); kuruṭṭharū (bj: PTS) | Kenāvaṭā → kenāvuṭā (cck: syā.) | kurutu → kururū (cck: syā.); kuruṭṭharū (cck: pī.); kurūru (cck: ?) | kururū → kruṭṭharū (sya-all: sī.) | kenāvaṭā → ken āvaṭā (pts) nivutabrahmalokāti → nīvutabrahmalokāti (sya-all, pts) | nivutabrahmalokā”ti → ke āmagandhā manujesu brahma etaṁ na vinda tad vīra brūhi yenāvṛtā vārivahā kukulā apāyikā nirvṛtā brahmalokam (bj: mahāvastu) | nivutabrahmalokāti → nivutabrahmalokā ti (ms2005) | nivutabrahmalokāti → nīvuta-brahmalokā ti (pts)wrapped in what do people stink, headed for hell, shut out of the realm of divinity?”“Kodho mosavajjaṁ nikati ca dubbho, kadariyatā atimāno usūyā;
dubbho → dobbho (bj, sya-all, pts) | nikati → nikatī (pts) | dobbho → dubbho (bj: machasaṁ); dobbho (bj: PTS) usūyā → usuyyā (bj, sya-all, pts) | usūyā → ussuyā (th)“Anger, lies, cheating, and treachery, miserliness, vanity, jealousy, Icchā vivicchā paraheṭhanā ca, lobho ca doso ca mado ca moho;
vivicchā → vicikicchā (sya-all, pts) | vivicchā paraheṭhanā → vicikicchā para-heṭhanā (pts)desire, stinginess, harassing others, greed, hate, vanity, and delusion— Etesu yuttā anirāmagandhā, āpāyikā nivutabrahmalokā”ti.
nivutabrahmalokāti → nīvutabrahmalokāti (sya-all, pts) | nivutabrahmalokāti → krodho mṛṣavāda kathaṁkatā ca ..... atimāno ..... irṣyā hiṁsā paravādaroṣaṇa (bj: mahāvastu) | nivutabrahmalokāti → nivutabrahmalokā ti (ms2005) | nivutabrahmalokāti → nīvuta-brahmalokā ti (pts)those bound to such thingsare not devoid of putrefaction; they’re headed for hell, shut out of the realm of divinity.”
“Yathā kho ahaṁ, bhoto, āmagandhe bhāsamānassa ājānāmi. Te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā.“As I understand what you say about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
Pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
agārasmā → agāramhā (sya-all) | anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)I shall go forth from the lay life to homelessness!”
“Yassadāni bhavaṁ govindo kālaṁ maññatī”ti.
maññatīti → maññatīti reṇurājā mantanā (bj) | maññatīti → maññatī ti (ms2005) | yassadāni → yassa dāni (pts)“Please do so, Steward, at your convenience.”
6.4. Reṇurājaāmantanā6.4. Informing King Reṇu
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena reṇu rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā reṇuṁ rājānaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā reṇuṁ → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā reṇu (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)So the Great Steward went to King Reṇu and said,
“aññaṁ dāni bhavaṁ purohitaṁ pariyesatu, yo bhoto rajjaṁ anusāsissati.
aññaṁ dāni → aññaṁdāni (bjt, th)“Worthy sir, please now find another high priest to manage the affairs of state for you.
Icchāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)I wish to go forth from the lay life to homelessness.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā.As I understand what the Divinity says about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
Pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)I shall go forth from the lay life to homelessness.
“Āmantayāmi rājānaṁ, reṇuṁ bhūmipatiṁ ahaṁ;
bhūmipatiṁ → bhūmi-patiṁ (pts)I announce to King Reṇu, the lord of the land: Tvaṁ pajānassu rajjena, nāhaṁ porohicce rame”.
porohicce → porohacce (sya-all, pts) | rame → āmantremi mahārāja reṇu bhūmipate tava pravrajāmi prajahitvā rājyaṁ paurohityaṁ ca me (bj: mahāvastu)you must learn how to rule, for I no longer care for my ministry.”“Sace te ūnaṁ kāmehi, ahaṁ paripūrayāmi te;
ūnaṁ kāmehi → ūnakāmehi (sya-all)“If you’re lacking any pleasures, I’ll supply them for you. Yo taṁ hiṁsati vāremi, bhūmisenāpati ahaṁ;
bhūmisenāpati → bhūmi senāpatī (bj, sya-all, pts) | bhūmisenāpati → bhūmisenāpatī (th) | bhūmisenāpati → bhūmi-senāpatī (pts)I’ll protect you from any harm, for I command the nation’s army. Tuvaṁ pitā ahaṁ putto, mā no govinda pājahi”.
tuvaṁ → tvaṁ (sya-all, pts) | putto → putto ca (sya-all) | + → si (pts) pājahi → pājehi (aṭṭhakathāyaṁ saṁvaṇṇitapāṭhantaraṁ) | pājahi → sa vedasti ūnaṁ kāmehi vayaṁ te pūrayāma taṁ ko vā bhavantaṁ heṭheti ..... bhavān pītā vayaṁ putro mā govinda pravrajāhi (bj: mahāvastu) | pājahi → pājehi (cck: aṭṭhakathāyaṁ saṁvaṇṇitapāṭhantaraṁ)You are my father, I am your son! O Steward, please don’t leave!”“Namatthi ūnaṁ kāmehi, hiṁsitā me na vijjati;
namatthi ūnaṁ kāmehi hiṁsitā → na matthi ūnakāmehi hiṁsito (sya-all) | namatthi → na m atthi (pts) hiṁsitā → hiṁsito (th)“I’m lacking no pleasures, and no one is harming me. Amanussavaco sutvā, tasmāhaṁ na gahe rame”.
amanussavaco → amanussa-vaco (pts) tasmāhaṁ → tasmā haṁ (pts)I’ve heard a non-human voice, so I no longer care for lay life.”“Amanusso kathaṁvaṇṇo, kiṁ te atthaṁ abhāsatha;
kathaṁvaṇṇo → kathaṁ-vaṇṇo (pts) kiṁ → kaṁ (bj, pts) | kiṁ te → kante (sya-all) | abhāsatha → na asati ūnaṁ kāmehi heṭhayitā na vidyati amanuṣyavacanaṁ śrætvā (bj: mahāvastu) | kiṁ → kan (pts)“What was that non-human like? what did he say to you, Yañca sutvā jahāsi no, gehe amhe ca kevalī”.
yañca → yaṁ (pts) | jahāsi → pajāhāsi (pts) | yañca → yaṁ ca (bjt) kevalī → kevale (bj, sya-all, pts) | kevale → amanuṣyo kathaṁvarṇo kiṁ vā athimahāṣata yasya vācaṁ śrætvā jahāsi asmākaṁ gāhaṁ ca kevalam (bj: mahāvastu)hearing which you would abandon our house and all our people?”“Upavutthassa me pubbe, yiṭṭhukāmassa me sato;
yiṭṭhukāmassa → yaṭṭhukāmassa (bj); yiṭṭhakāmassa (sya-all); yatthukāmassa (pts) | yiṭṭhukāmassa → yatthu-kāmassa (pts)“Before entering this retreat, I only liked to sacrifice. Aggi pajjalito āsi, kusapattaparitthato.
kusapattaparitthato → sarvato ya yaṣṭukāmasya upavustatya me sataඃ agni prajavālito āsi kuśvīraparicchedo (bj: mahāvastu) | kusapattaparitthato → kusapatta-paritthato (pts)I kindled the sacred flame, strewn about with kusa grass.Tato me brahmā pāturahu, brahmalokā sanantano;
pāturahu → pātur ahu (pts) brahmalokā → brahmālokā (bj) | brahmalokā → brahma-lokā (pts)But then the Divinity the Eternal Youth appeared to me from the realm of divinity. So me pañhaṁ viyākāsi, taṁ sutvā na gahe rame”.
rame → taneඃ hammi prādurabhud brahma loke sanātano yasyāhaṁ vacanaṁ śrætvā jahāmi yuṣamākaṁ gṛhaṁ ca kevalam (bj: mahāvastu)He answered my question, hearing which I no longer care for lay life.”“Saddahāmi ahaṁ bhoto, yaṁ tvaṁ govinda bhāsasi;“I have faith, O Steward, in that of which you speak. Amanussavaco sutvā, kathaṁ vattetha aññathā.
amanussavaco → amanussa-vaco (pts) aññathā → śraddadāma vayaṁ bhavato yathā govindo bhāṣati amanuṣyavacanaṁ śrātvā kathaṁ vartema anyathā (bj: mahāvastu)Having heard a non-human voice, what else could you do?Te taṁ anuvattissāma, satthā govinda no bhavaṁ;
anuvattissāma → anupabbajissāmātipi pāṭho (sya-all note) bhavaṁ → bhava (pts)We will follow your example, steward, be my Teacher! Maṇi yathā veḷuriyo, akāco vimalo subho;
akāco → akāso (sya-all)Like a gem of beryl— flawless, immaculate, beautiful— Evaṁ suddhā carissāma, govindassānusāsaneti.
suddhā → sutvā (sya-all) govindassānusāsaneti → govindassānusāsane ti (pts)that’s how pure we shall live, in the Steward’s dispensation.
Sace bhavaṁ govindo agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma.
mayampi → aham pi (pts) | pabbajissāma → pabbajissāmi (pts)If the Steward is going forth from the lay life to homelessness, we shall do so too. Your destiny shall be ours.”
Atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
bhavissatīti → bhavissatīti chakkhattiyāmantanā (bj) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005)
6.5. Chakhattiyaāmantanā6.5. Informing the Six Aristocrats
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te cha khattiyā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te cha khattiye etadavoca:
te cha khattiye etadavoca → chakkhattiye etad avoca (pts) | atha kho → athakho (th)Then the Great Steward went to the six aristocrats and said,
“aññaṁ dāni bhavanto purohitaṁ pariyesantu, yo bhavantānaṁ rajje anusāsissati.
aññaṁ dāni → aññaṁdāni bho (sya-all)“Good fellows, please now find another high priest to manage the affairs of state for you.
Icchāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)I wish to go forth from the lay life to homelessness.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā.As I understand what the Divinity says about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
Pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)I shall go forth from the lay life to homelessness!”
Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṁ apakkamma evaṁ samacintesuṁ:
te cha khattiyā → chakkhattiyā (pts) | atha kho → athakho (th)Then the six aristocrats withdrew to one side and thought up a plan,
“ime kho brāhmaṇā nāma dhanaluddhā;
+ → bho (th)“These brahmins are greedy for wealth.
yannūna mayaṁ mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ dhanena sikkheyyāmā”ti.
yannūna → yaṁnūna (my) | sikkheyyāmāti → sikkheyyāmā ti (ms2005) | yannūna → yan nūna (pts) | mahāgovindaṁ → mahā-govindaṁ (pts)Why don’t we bestow him with wealth?”
Te mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
mahāgovindaṁ → mahā-govindaṁ (pts) | upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)They returned to the Great Steward and said,
“saṁvijjati kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtaṁ sāpateyyaṁ, tato bhoto yāvatakena attho, tāvatakaṁ āharīyatan”ti.
āharīyatanti → āhareyyatan ti (pts) | āharīyatanti → āharīyatan ti (ms2005)“In these seven kingdoms there is abundant wealth. We’ll get you as much as you want.”
“Alaṁ, bho, mamapidaṁ pahūtaṁ sāpateyyaṁ bhavantānaṁyeva vāhasā.
mamapidaṁ → mamapīdaṁ (sya-all) | vāhasā tamahaṁ → tathā sāpateyyaṁ ahaṁ (sya-all) | bhavantānaṁyeva → bhavantānaṁ yeva (bjt, pts) | mamapidaṁ → mama p idaṁ (pts)“Enough, sirs. I already have abundant wealth, owing to my lords.
Tamahaṁ sabbaṁ pahāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmi.
tamahaṁ sabbaṁ → tam ahaṁ yasaṁ (pts)Giving up all that, I shall go forth.”
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)
Atha kho, bho, te cha khattiyā ekamantaṁ apakkamma evaṁ samacintesuṁ:
atha kho → athakho (th) | cha khattiyā → chakkhattiyā (pts)Then the six aristocrats withdrew to one side and thought up a plan,
“ime kho brāhmaṇā nāma itthiluddhā;
itthiluddhā → itthīluddhā (sya-all) | + → bho (th) | itthiluddhā → itthi-luddhā (pts)“These brahmins are greedy for women.
yannūna mayaṁ mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ itthīhi sikkheyyāmā”ti.
yannūna → yaṁnūna (my) | sikkheyyāmāti → sikkheyyāmā ti (ms2005) | yannūna → yan nūna (pts) | mahāgovindaṁ → mahā-govindaṁ (pts)Why don’t we bestow him with women?”
Te mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu saṁvijjanti → evam āhaṁsu saṁvijjante (pts) | mahāgovindaṁ → mahā-govindaṁ (pts) | upasaṅkamitvā evamāhaṁsu → upasaṁkamitvā evam āhaṁsu (pts)They returned to the Great Steward and said,
“saṁvijjanti kho, bho, imesu sattasu rajjesu pahūtā itthiyo, tato bhoto yāvatikāhi attho, tāvatikā ānīyatan”ti.
ānīyatanti → ānīyyantanti (bj); ānīyatāti (sya-all) | ānīyatanti → ānīyatan ti (ms2005) | saṁvijjanti → saṁvijjante (pts) | ānīyatanti → āniyyatan ti (pts)“In these seven kingdoms there are many women. We’ll get you as many as you want.”
“Alaṁ, bho, mamapimā cattārīsā bhariyā sādisiyo.
mamapimā → mamapi tā (bj, mr); mamapīmā (sya-all, km) | sādisiyo → tādisiyo (bj) | mamapimā → mamapitā (cck: ka.); mamapi (cck: sī.) | mamapimā → mama p imā (pts)“Enough, sirs. I already have forty equal wives.
Tāpāhaṁ sabbā pahāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmi.
tāpāhaṁ → tāvāhaṁ (sya-all) | tāvāhaṁ → tāpahaṁ (sya-all: sī.) | tāpāhaṁ → tā p ahaṁ (pts)Giving up all them, I shall go forth.”
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyanti”.
pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts) | anagāriyanti → anagāriyan ti (pts)
“Sace bhavaṁ govindo agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | mayampi → mayam pi (pts)“If the Steward is going forth from the lay life to homelessness, we shall do so too. Your destiny shall be ours.”
“Sace jahatha kāmāni, yattha satto puthujjano;
jahatha → pajahatha (sya-all); jahātha (pts)“If you all give up sensual pleasures, to which ordinary people are attached, Ārambhavho daḷhā hotha, khantībalasamāhitā.
ārambhavho → ārabhavho (bj, pts) khantībalasamāhitā → khantibalasamāhitā (cck, pts) | khantībalasamāhitā → sacejjahatha kāmāni yatra rakatāඃ pṛthagjanāඃ sasataṁ bhaved dṛṭhibhavatha kṣantibala samāhitā (bj: mahāvastu) | khantībalasamāhitā → khanti-bala-samāhitā (pts)exert yourselves, being strong, and possessing the power of patience.Esa maggo ujumaggo, esa maggo anuttaro;
ujumaggo → uju maggo (bjt, pts)This path is the straight path, this path is supreme. Saddhammo sabbhi rakkhito, brahmalokūpapattiyā”ti.
brahmalokūpapattiyā”ti → eṣa mārgo brahmapure eṣa mārgaඃ sanātanaඃ saddharmaviyibhirābyāto brahmalokoppattaye (bj: mahāvastu) | brahmalokūpapattiyāti → brahmalokūpapattiyā ti (ms2005, pts)Guarded by the good, the true teaching leads to rebirth in the realm of divinity.”
“Tena hi bhavaṁ govindo satta vassāni āgametu.
govindo → mahāgovindo (sya-all) | tena hi → tenahi (th)“Well then, sir, please wait for seven years.
Sattannaṁ vassānaṁ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | mayampi → mayam pi (pts)When seven years have passed, we shall go forth with you. Your destiny shall be ours.”
“Aticiraṁ kho, bho, satta vassāni, nāhaṁ sakkomi, bhavante, satta vassāni āgametuṁ.
satta vassāni → sattavassāni (bjt)“Seven years is too long, sirs. I cannot wait that long.
Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṁ.
nu → (pts)Who knows what will happen to the living?
Gamanīyo samparāyo, mantāyaṁ boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.
mantāyaṁ → mantāya (sya-all, km, pts1ed) | mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya voṭṭhabbaṁ (sya-all) | mantāyaṁ → mantāya (cck: bahūsu) | mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya bodhabbaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)We are headed for lives to come. We must be thoughtful and wake up! We must do what’s good and lead the spiritual life, for no one born can escape death.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,
āmagandhe → āmagandho (bj)
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)I shall go forth.”
“Tena hi bhavaṁ govindo chabbassāni āgametu …pe…
chabbassāni → cha vassāni (sya-all, pts) | tena hi → tenahi (th)“Well then, sir, please wait for six years,
pañca vassāni āgametu …five years,
cattāri vassāni āgametu …four years,
tīṇi vassāni āgametu …three years,
dve vassāni āgametu …two years,
ekaṁ vassaṁ āgametu, ekassa vassassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
ekassa vassassa → ekavassassa (pts) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | ekassa vassassa → eka-vassassa (pts) | mayampi → mayam pi (pts)one year,
“Aticiraṁ kho, bho, ekaṁ vassaṁ, nāhaṁ sakkomi bhavante ekaṁ vassaṁ āgametuṁ.
Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṁ.
jānāti → jānāmi (sya-all) | nu → (pts)
Gamanīyo samparāyo, mantāyaṁ boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.
mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya voṭṭhabbaṁ (sya-all) | mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya bodhabbaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)
“Tena hi bhavaṁ govindo satta māsāni āgametu, sattannaṁ māsānaṁ accayena mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
tena hi → tenahi (th) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | mayampi → mayam pi (pts)seven months,
“Aticiraṁ kho, bho, satta māsāni, nāhaṁ sakkomi bhavante satta māsāni āgametuṁ.
aticiraṁ → ati ciraṁ (bjt)
Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṁ.
nu → (pts)
Gamanīyo samparāyo, mantāyaṁ boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.
mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya voṭṭhabbaṁ (sya-all) | mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya bodhabbaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)
“Tena hi bhavaṁ govindo cha māsāni āgametu …pe…
tena hi → tenahi (th)six months,
pañca māsāni āgametu …five months,
cattāri māsāni āgametu …four months,
tīṇi māsāni āgametu …three months,
dve māsāni āgametu …two months,
ekaṁ māsaṁ āgametu …one month,
addhamāsaṁ āgametu, addhamāsassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
addhamāsaṁ → aḍḍhamāsantipi pāṭho (sya-all note) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | addhamāsaṁ → addha-māsaṁ (pts) | addhamāsassa → addha-māsassa (pts) | mayampi → mayam pi (pts)or even a fortnight. When a fortnight has passed, we shall go forth. Your destiny shall be ours.”
“Aticiraṁ kho, bho, addhamāso, nāhaṁ sakkomi bhavante addhamāsaṁ āgametuṁ.
addhamāsaṁ → addhamāsam (pts)“A fortnight is too long, sirs. I cannot wait that long.
Ko nu kho pana, bho, jānāti jīvitānaṁ.
nu → (pts)Who knows what will happen to the living?
Gamanīyo samparāyo, mantāyaṁ boddhabbaṁ, kattabbaṁ kusalaṁ, caritabbaṁ brahmacariyaṁ, natthi jātassa amaraṇaṁ.
mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya voṭṭhabbaṁ (sya-all) | mantāyaṁ boddhabbaṁ → mantāya bodhabbaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)We are headed for lives to come. We must be thoughtful and wake up! We must do what’s good and lead the spiritual life, for no one born can escape death.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,
agāraṁ → agārasmā (pts)As I understand what the Divinity says about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām aham (pts)I shall go forth from the lay life to homelessness.”
“Tena hi bhavaṁ govindo sattāhaṁ āgametu, yāva mayaṁ sake puttabhātaro rajjena anusāsissāma, sattāhassa accayena mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
rajjena → rajje (sya-all, km, pts1ed) | puttabhātaro rajjena anusāsissāma → putta bhātaro rajje anusāsāma (pts) | rajjena → rajje (bj: syā) | rajjena → rajje (cck: syā.) | tena hi → tenahi (th) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | mayampi → mayam pi (pts)“Well then, sir, please wait for a week, so that we can instruct our sons and brothers in kingship. When a week has passed, we shall go forth. Your destiny shall be ours.”
“Na ciraṁ kho, bho, sattāhaṁ, āgamessāmahaṁ bhavante sattāhan”ti.
sattāhanti → sattāhanti brāhmaṇamahāsālādīnaṁ āmantanā (bj) | āgamessāmahaṁ → āgamissāmahaṁ (sya-all, pts) | sattāhanti → sattāhan ti (ms2005, pts) | āgamessāmahaṁ → āgamissām ahaṁ (pts)“A week is not too long, sirs. I will wait that long.”
6.6. Brāhmaṇamahāsālādīnaṁāmantanā6.6. Informing the Brahmins
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena te satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te satta ca brāhmaṇamahāsāle satta ca nhātakasatāni etadavoca:
te → (bj, sya-all, pts) | ca brāhmaṇamahāsālā → brāhmaṇā mahāsālā (pts) | nhātakasatāni tenupasaṅkami → nahātakasatāni ten upasaṁkami (pts) | ca → (pts) | nhātakasatāni etadavoca → nahātakasatāni etad avoca (pts) | atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | ca brāhmaṇamahāsālā → brāhmaṇā mahā-sālā (pts) | nhātakasatāni tenupasaṅkami upasaṅkamitvā te → nahātaka-satāni ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | ca brāhmaṇamahāsāle → brāhmaṇa-mahāsāle (pts) | nhātakasatāni etadavoca → nahātaka-satāni etad avoca (pts)Then the Great Steward also went to the seven well-to-do brahmins and seven hundred bathed initiates and said,
“aññaṁ dāni bhavanto ācariyaṁ pariyesantu, yo bhavantānaṁ mante vācessati.
aññaṁ dāni → aññaṁdāni (bjt, th)“Good fellows, please now find another tutor to teach you to recite the hymns.
Icchāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)I wish to go forth from the lay life to homelessness.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa. Te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā,As I understand what the Divinity says about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)I shall go forth from the lay life to homelessness.”
“Mā bhavaṁ govindo agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.“Please don’t go forth from the lay life to homelessness!
Pabbajjā, bho, appesakkhā ca appalābhā ca;The life of one gone forth is of little influence or profit,
brahmaññaṁ mahesakkhañca mahālābhañcā”ti.
mahālābhañcāti → mahālābhañcā ti (ms2005) | mahesakkhañca mahālābhañcāti → mahesakkhañ ca mahālābhañ cāti (pts)whereas the life of a brahmin is of great influence and profit.”
“Mā bhavanto evaṁ avacuttha: ‘pabbajjā appesakkhā ca appalābhā ca, brahmaññaṁ mahesakkhañca mahālābhañcā’ti.
avacuttha → avacuttha mā bhavanto evaṁ avacuttha (sya-all) | mahālābhañcāti → mahālābhañcā ti (ms2005) | mahesakkhañca mahālābhañcāti → mahesakkhañ ca mahālābhañ cāti (pts)“Please, good fellows, don’t say that.
Ko nu kho, bho, aññatra mayā mahesakkhataro vā mahālābhataro vā.
aññatra → añño (pts) | aññatra → aññoti vā pāṭho (sya-all note)Who has greater influence and profit than myself?
Ahañhi, bho, etarahi rājāva raññaṁ brahmāva brāhmaṇānaṁ devatāva gahapatikānaṁ.
brāhmaṇānaṁ → brahmānaṁ (bj, mr) | ahañhi bho → ahaṁ vo vā (sya-all) | rājāva → rājā ca (pts) | brahmāva → brahmā ca (pts) | devatāva → devatā ca (pts) | brāhmaṇānaṁ → brahmānaṁ (cck: sī. pī. ka.) | vā → ahaṁ hi bho (sya-all: sī.)For now I am like a king to kings, like the Divinity to brahmins, like a deity to householders.
Tamahaṁ sabbaṁ pahāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmi.
tamahaṁ → taṁ p ahaṁ (pts)Giving up all that, I shall go forth.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā.As I understand what the Divinity says about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
Pabbajissāmahaṁ, bho, agārasmā anagāriyan”ti.
anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005, pts) | pabbajissāmahaṁ → pabbajissām ahaṁ (pts)I shall go forth from the lay life to homelessness.”
“Sace bhavaṁ govindo agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
bhavissatīti → bhavissatīti bhariyānaṁ āmantanā (bj) | anagāriyaṁ → anagariyaṁ (pts) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | mayampi → mayam pi (pts)“If the Steward is going forth from the lay life to homelessness, we shall do so too. Your destiny shall be ours.”
6.7. Bhariyānaṁāmantanā6.7. Informing the Wives
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo yena cattārīsā bhariyā sādisiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattārīsā bhariyā sādisiyo etadavoca:
cattārīsā → cattārisā ca (bj); cattārisā (bj) | atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then the Great Steward went to his forty equal wives and said,
“yā bhotīnaṁ icchati, sakāni vā ñātikulāni gacchatu aññaṁ vā bhattāraṁ pariyesatu.
bhotīnaṁ → bhoti naṁ (sya-all, pts) | gacchatu → gacchantu (sya-all) | pariyesatu → pariyesantu (sya-all) | vā → va (pts); (pts) | vā ñātikulāni → va ñāti-kulāni (pts)“Ladies, please do whatever you wish, whether returning to your own families, or finding another husband.
Icchāmahaṁ, bhotī, agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
bhotī → bhoti (sya-all) | icchāmahaṁ bhotī → icchām ahaṁ bhoti (pts)I wish to go forth from the lay life to homelessness.
Yathā kho pana me sutaṁ brahmuno āmagandhe bhāsamānassa, te na sunimmadayā agāraṁ ajjhāvasatā.As I understand what the Divinity says about putrefaction, it’s not easy to quell while living at home.
Pabbajissāmahaṁ, bhotī, agārasmā anagāriyan”ti.
bhotī → bhoti (sya-all) | pabbajissāmahaṁ bhotī → pabbajissām ahaṁ bhoti (pts) | anagāriyanti → anagāriyan ti (ms2005)I shall go forth from the lay life to homelessness.”
“Tvaññeva no ñāti ñātikāmānaṁ, tvaṁ pana bhattā bhattukāmānaṁ.
tvaññeva → yeva (pts) | ñātikāmānaṁ → ñāti-kāmānaṁ (pts) | bhattukāmānaṁ → bhattu-kāmānaṁ (pts)“You are the only family we want! You are the only husband we want!
Sace bhavaṁ govindo agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, mayampi agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāma, atha yā te gati, sā no gati bhavissatī”ti.
+ → bho (th) | bhavissatīti → bhavissatī ti (ms2005) | mayampi → mayam pi (pts)If you are going forth from the lay life to homelessness, we shall do so too. Your destiny shall be ours.”
6.8. Mahāgovindapabbajjā6.8. The Great Steward Goes Forth
Atha kho, bho, mahāgovindo brāhmaṇo tassa sattāhassa accayena kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
atha kho → athakho (th) | mahāgovindo → mahā govindo (pts) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts) | anagāriyaṁ → anagāriyam (pts)When a week had passed, the Great Steward shaved off his hair and beard, dressed in ocher robes, and went forth from the lay life to homelessness.
Pabbajitaṁ pana mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ satta ca rājāno khattiyā muddhāvasittā satta ca brāhmaṇamahāsālā satta ca nhātakasatāni cattārīsā ca bhariyā sādisiyo anekāni ca khattiyasahassāni anekāni ca brāhmaṇasahassāni anekāni ca gahapatisahassāni anekehi ca itthāgārehi itthiyo kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā mahāgovindaṁ brāhmaṇaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitaṁ anupabbajiṁsu.
cattārīsā → cattārisā (bj) | itthiyo → itthikāyo (bj, pts) | pabbajitaṁ → pabbajitañca (sya-all) | anekehi → anekā (sya-all, pts) | itthāgārehi → itthāgārā (sya-all) | nhātakasatāni → nahātakasatāni (pts) | pabbajitaṁ → pabbajitañ ca (pts) | mahāgovindaṁ → mahā-govindaṁ (pts) | brāhmaṇamahāsālā → brāhmaṇa-mahāsālā (pts) | nhātakasatāni → nahātaka-satāni (pts) | khattiyasahassāni → khattiya-sahassāni (pts) | brāhmaṇasahassāni → brāhmaṇa-sahassāni (pts) | gahapatisahassāni anekehi → gahapati-sahassāni anekā (pts) | itthiyo kesamassuṁ → itthikāyo kesa-massuṁ (pts)And when he had gone forth, the seven anointed aristocrat kings, the seven brahmins with seven hundred initiates, the forty equal wives, and many thousands of aristocrats, brahmins, householders, and many harem women shaved off their hair and beards, dressed in ocher robes, and went forth from the lay life to homelessness.
Tāya sudaṁ, bho, parisāya parivuto mahāgovindo brāhmaṇo gāmanigamarājadhānīsu cārikaṁ carati.
mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | gāmanigamarājadhānīsu → gāma-nigama-rājadhānīsu (pts)Escorted by that assembly, the Great Steward wandered on tour among the villages, towns, and capital cities.
Yaṁ kho pana, bho, tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo gāmaṁ vā nigamaṁ vā upasaṅkamati, tattha rājāva hoti raññaṁ, brahmāva brāhmaṇānaṁ, devatāva gahapatikānaṁ.
gahapatikānaṁ → gahapatikānaṁ yekho pana bho (sya-all) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | upasaṅkamati → upasaṁkamati (pts) | rājāva → rājā va (pts) | brahmāva → brahmā va (pts) | devatāva → devatā va (pts)And at that time, whenever he arrived at a village or town, he was like a king to kings, like the Divinity to brahmins, like a deity to householders.
Tena kho pana samayena manussā khipanti vā upakkhalanti vā.
kho pana → (sya-all) | tena → ye ca (pts) | pana → pana bho tena (pts)And whenever people sneezed or tripped over
Te evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)they’d say:
“namatthu mahāgovindassa brāhmaṇassa, namatthu satta purohitassā”ti.
satta purohitassāti → sattapurohitassāti (th) | purohitassāti → purohitassā ti (ms2005) | namatthu → nam atthu (pts) | namatthu satta purohitassāti → nam atthu satta-purohitassāti (pts)“Homage to the Great Steward! Homage to the high priest for the seven!”
Mahāgovindo, bho, brāhmaṇo mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi.
bho → (sya-all) | cetasā → cetasā averena abyāpajjhena (sya-all) | abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts) | mettāsahagatena → mettā-sahagatena (pts) | uddhamadho → uddham adho (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts)And the Great Steward meditated spreading a heart full of love to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, he spread a heart full of love to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Karuṇāsahagatena cetasā …pe…
karuṇāsahagatena → karuṇā-sahagatena (pts)He meditated spreading a heart full of compassion …
muditāsahagatena cetasā …pe…
muditāsahagatena → muditā-sahagatena (pts) | + → upekhā (pts)rejoicing …
upekkhāsahagatena cetasā …pe… abyāpajjena pharitvā vihāsi.
abyāpajjena pharitvā vihāsi → (sya-all) | pe → spelled out in full (bjt) | upekkhāsahagatena → sahagatena (pts) | abyāpajjena → ekaṁ disaṁ (pts)equanimity to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, he spread a heart full of equanimity to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Sāvakānañca brahmalokasahabyatāya maggaṁ desesi.And he taught his disciples the path to rebirth in the company of Divinity.
Ye kho pana, bho, tena samayena mahāgovindassa brāhmaṇassa sāvakā sabbenasabbaṁ sāsanaṁ ājāniṁsu.
bho → pana (bj, sya-all, km, mr) | sabbenasabbaṁ → sabbena sabbaṁ (my, bjt, th, pts) | mahāgovindassa → mahā-govindassa (pts)Those of his disciples who completely understood the Great Steward’s instructions,
Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ brahmalokaṁ upapajjiṁsu.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | paraṁ → param (pts) | brahmalokaṁ → brahma-lokaṁ (pts)at the breaking up of the body, after death, were reborn in the realm of divinity.
Ye na sabbenasabbaṁ sāsanaṁ ājāniṁsu, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjiṁsu;
sahabyataṁ upapajjiṁsu appekacce → sahavyataṁ uppajjiṁsu app ekacce (pts) | sabbenasabbaṁ → sabbena sabbaṁ (my, bjt, th, pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | paraṁ → param (pts) | appekacce paranimmitavasavattīnaṁ → app ekacce paranimmita-vasavattīnaṁ (pts)Of those disciples who only partly understood the Great Steward’s instructions, some were reborn in the company of the gods who control what is created by others,
appekacce nimmānaratīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjiṁsu;
sahabyataṁ upapajjiṁsu appekacce → sahavyataṁ uppajjiṁsu app ekacce (pts) | appekacce nimmānaratīnaṁ → app ekacce nimmāna-ratīnaṁ (pts)while some were reborn in the company of the gods who love to create,
appekacce tusitānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjiṁsu;
sahabyataṁ upapajjiṁsu appekacce → sahavyataṁ uppajjiṁsu app ekacce (pts)or the joyful gods,
appekacce yāmānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjiṁsu;
sahabyataṁ upapajjiṁsu appekacce → sahavyataṁ uppajjiṁsu app ekacce (pts)or the gods of Yama,
appekacce tāvatiṁsānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjiṁsu;
appekacce → app ekacce (pts) | sahabyataṁ upapajjiṁsu → sahavyataṁ uppajjiṁsu (pts)or the gods of the thirty-three,
appekacce cātumahārājikānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjiṁsu;
sahabyataṁ upapajjiṁsu → sahavyataṁ uppajjiṁsu (pts) | cātumahārājikānaṁ → cātummahārājikānaṁ (th)or the gods of the four great kings.
ye sabbanihīnaṁ kāyaṁ paripūresuṁ te gandhabbakāyaṁ paripūresuṁ.
sabbanihīnaṁ kāyaṁ → sabbanihīnakāyaṁ (sya-all); sabbe sabbanihīnakāyaṁ (pts) | sabbanihīnaṁ kāyaṁ → sabbe sabba-nihīna-kāyaṁ (pts) | gandhabbakāyaṁ → gandhabba-kāyaṁ (pts)And at the very least they swelled the hosts of the centaurs.
Iti kho, bho, sabbesaṁyeva tesaṁ kulaputtānaṁ amoghā pabbajjā ahosi avañjhā saphalā saudrayā’ti.
bho sabbesaṁyeva → pana sabbesaṁ yeva (bj) | bho → pana (sya-all) | avañjhā → avajjā (sya-all) | saudrayāti → sauddisā ti (pts) | bho → pana (cck: syā. ka.) | avajjā → avañjhāti vā avajjhāti vā pāṭho (sya-all note) | kulaputtānaṁ → kula-puttānaṁ (pts) | saudrayāti → sa-uddisā ti (pts)And so the going forth of all those gentlemen was not in vain, was not barren, but was fruitful and fertile.’
Sarati taṁ bhagavā”ti?
bhagavāti → bhagavā ti (pts)Do you remember this, Blessed One?”
“Sarāmahaṁ, pañcasikha.
+ → bho (th) | sarāmahaṁ → sarām ahaṁ (pts)“I remember, Pañcasikha.
Ahaṁ tena samayena mahāgovindo brāhmaṇo ahosiṁ.
ahaṁ tena → ahantena (th) | mahāgovindo → mahā-govindo (pts)I myself was the brahmin Great Steward at that time.
Ahaṁ tesaṁ sāvakānaṁ brahmalokasahabyatāya maggaṁ desesiṁ.
tesaṁ → taṁ (sya-all) | brahmalokasahabyatāya → brahmaloka-sahavyatāya (pts)And I taught those disciples the path to rebirth in the company of Divinity.
Taṁ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṁ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati, yāvadeva brahmalokūpapattiyā.
me → (sya-all, pts) | brahmalokūpapattiyā → brahmalokupapattiyā (sya-all) | brahmalokūpapattiyā → brahma lokūpapattiyā (bjt) | yāvadeva → yāvad eva (pts)But that spiritual path of mine doesn’t lead to disillusionment, dispassion, cessation, peace, insight, awakening, and extinguishment. It only leads as far as rebirth in the realm of divinity.
Idaṁ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṁ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.
saṁvattati → saṁvattatiti (bj) | ekantanibbidāya → ekanta-nibbidāya (pts)But this spiritual path does lead to disillusionment, dispassion, cessation, peace, insight, awakening, and extinguishment.
Katamañca taṁ, pañcasikha, brahmacariyaṁ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati?
ekantanibbidāya → ekanta nibbidāya (bjt)And what is the spiritual path that leads to extinguishment?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.
ayameva → ayaṁ eva (pts)It is simply this noble eightfold path, that is:
Seyyathidaṁ—sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi → sammā-saṁkappo sammā-vācā sammā-kammanto sammā-ājīvo sammā-vāyāmo sammā-sati sammā-samādhi (pts)right view, right purpose, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right immersion.
Idaṁ kho taṁ, pañcasikha, brahmacariyaṁ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.
taṁ → taṁ pana (sya-all)This is the spiritual path that leads to disillusionment, dispassion, cessation, peace, insight, awakening, and extinguishment.
Ye kho pana me, pañcasikha, sāvakā sabbenasabbaṁ sāsanaṁ ājānanti, te āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti;
sabbenasabbaṁ → sabbena sabbaṁ (my, bjt, th, pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva → ceto-vimuttiṁ paññā-vimuttiṁ diṭṭhe va (pts)Those of my disciples who completely understand my instructions realize the undefiled freedom of heart and freedom by wisdom. And they live having realized it with their own insight in this very life due to the ending of defilements.
ye na sabbenasabbaṁ sāsanaṁ ājānanti, te pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā honti tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
te → app ekacce (pts) | sabbenasabbaṁ → sabbena sabbaṁ (my, bjt, th, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | anāvattidhammā → anāvatti-dhammā (pts)Of those disciples who only partly understand my instructions, some, with the ending of the five lower fetters, become reborn spontaneously. They are extinguished there, and are not liable to return from that world.
Ye na sabbenasabbaṁ sāsanaṁ ājānanti, appekacce tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino honti sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
karissanti → karonti (pts1ed) | dukkhassantaṁ karissanti → dukkhass antaṁ karonti (pts) | karissanti → karonti (cck: sī. pī.) | sabbenasabbaṁ → sabbena sabbaṁ (my, bjt, th, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (bjt, th) | + → rāgadosamohānaṁ (bjt) | appekacce tiṇṇaṁ → app ekacce tiṇṇam (pts) | rāgadosamohānaṁ → rāga-dosa-mohānaṁ (pts) | sakideva → sakid eva (pts)Some, with the ending of three fetters, and the weakening of greed, hate, and delusion, become once-returners. They come back to this world once only, then make an end of suffering.
Ye na sabbenasabbaṁ sāsanaṁ ājānanti, appekacce tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā honti avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.
saṁyojanānaṁ → saññoyojanānaṁ (bj) | sambodhiparāyaṇā → sambodhiparāyanā (sya-all, pts) | sabbenasabbaṁ → sabbena sabbaṁ (my, bjt, th, pts) | saṁyojanānaṁ → saññojanānaṁ (th) | appekacce → app ekacce (pts) | avinipātadhammā → avinipāta-dhammā (pts) | sambodhiparāyaṇā → sambodhi-parāyanā (pts)And some, with the ending of three fetters, become stream-enterers, not liable to be reborn in the underworld, assured, destined for awakening.
Iti kho, pañcasikha, sabbesaṁyeva imesaṁ kulaputtānaṁ amoghā pabbajjā avañjhā saphalā saudrayā”ti.
pabbajjā → pabbajā ahosi (mr) | avañjhā → avajjā (sya-all) | saudrayāti idamavoca → sauddisā ti idam avoca (pts) | pabbajjā → pabbajā ahosi (cck: ka.) | sabbesaṁyeva → sabbesaṁ yeva (bjt, pts) | sabbesaṁyeva → sabbesaññeva (th) | kulaputtānaṁ → kula-puttānaṁ (pts) | saudrayāti → sa-uddisā ti (pts)And so the going forth of all those gentlemen was not in vain, was not barren, but was fruitful and fertile.”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idamavo ca (bjt) | idamavoca → idam avoca (pts)That is what the Buddha said.
Attamano pañcasikho gandhabbaputto bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tatthevantaradhāyīti.
tatthevantaradhāyīti → tatthevantaradhāyī ti (bjt) | tatthevantaradhāyīti → tatth ev antaradhāyīti (pts)Delighted, the centaur Pañcasikha approved and agreed with what the Buddha said. He bowed and respectfully circled the Buddha, keeping him on his right, before vanishing right there.