Find the Truth

In the Pāli Suttas and Vinaya

settings

{{table.suttaCol}} {{table.readCol}} {{table.titleCol}} {{table.wordsCol}} {{table.countCol}} {{table.mrCol}} {{table.linksCol}} {{table.typeCol}} {{table.quoteCol}}
{{table.wordCol}} {{table.textsCol}} {{table.matchesCol}} {{table.linksCol}}

{{results.variantsForLabel}}

Variants 1/2 columns Dictionary Multi-select Compass Help

Note:Translations, dictionaries and commentaries were not made by the Blessed One.Cross-check with Pali in 4 main nikayas.

  • Dīgha Nikāya 2Long Discourses 2

SāmaññaphalasuttaThe Fruits of the Contemplative Life

1. Rājāmaccakathā

Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)
I have heard
ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavane mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi.
komārabhaccassa → Bp -bhajjassa; Sm -bhāṇḍ-. See ‘Vinaya Texts,'; ii. 174. (pts note) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (th, ms2005) | ambavane → amba-vane (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | aḍḍhateḷasehi → aḍḍha teḷasehi (pts)
that on one occasion the Blessed One was staying at Rājagaha, in Jīvaka Komārabhacca’s mango grove, with a large Saṅgha of monks—1,250 monks in all.

Tena kho pana samayena rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe pannarase komudiyā cātumāsiniyā puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā rājāmaccaparivuto uparipāsādavaragato nisinno hoti.
pannarase → paṇṇarase (bj, sya-all) | tadahuposathe pannarase → tadahu posathe paṇṇarase (pts) | Ajātasattu → Called Kshemadarṣin at Suhridlekha, verse 14 (J. P. T. S. 1886, p. 9). (pts note) | cātumāsiniyā → cātummāsiniyā (th) | vedehiputto tadahuposathe pannarase → vedehi-putto tadahu posathe paṇṇarase (pts) | rājāmaccaparivuto uparipāsādavaragato → rājāmacca-parivuto upari-pāsāda-vara-gato (pts)
Now at that time—it being the uposatha day, the full-moon night of the water-lily season, the fourth month of the rains—King Ajātasattu of Magadha, the son of Queen Vedehi, was sitting on the roof terrace of his palace surrounded by his ministers.

Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tadahuposathe udānaṁ udānesi:
tadahuposathe → (sya-all) | udānesi → udānesī (pts) | atha kho → athakho (th) | vedehiputto tadahuposathe → vedehi-putto tadahu posathe (pts)
Then he felt inspired to exclaim:
“ramaṇīyā vata bho dosinā ratti, abhirūpā vata bho dosinā ratti, dassanīyā vata bho dosinā ratti, pāsādikā vata bho dosinā ratti, lakkhaññā vata bho dosinā ratti.“How wonderful is this moonlit night! How beautiful… How lovely… How inspiring… How auspicious is this moonlit night! Kaṁ nu khvajja samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā payirupāseyyāma, yaṁ no payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti?
khvajja → kh ajja (pts) | payirupāseyyāma → payirūpāseyyāma (sya-all: yu.) | ajja → Sm Bp Gr khvajja; Sdt kin nu khajja; St khannu khajja. (pts note) | kaṁ nu → kannu (bjt) | yaṁ no → yanno (bjt, th) | pasīdeyyāti → pasīdeyyā ti (bjt)
What contemplative or brahman should we visit tonight who, on being visited, would make our mind clear & serene?”

Evaṁ vutte, aññataro rājāmacco rājānaṁ māgadhaṁ ajātasattuṁ vedehiputtaṁ etadavoca:
vedehiputtaṁ etadavoca → vedehi-puttaṁ etad avoca (pts)
When this was said, one of the ministers said to the king:
“ayaṁ, deva, pūraṇo kassapo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.
titthakaro → titthaṁkaro (bj) | titthaṁkaro → titthakaro (bj: bahūsu) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | saṅghī → saṁghī (th, ms2005) | saṅghī ceva → saṁghī eva (pts) | sādhusammato bahujanassa → sādhu-sammato bahu-janassa (pts) | cirapabbajito → cira-pabbajito (pts)
“Your majesty, there is Pūraṇa Kassapa, the leader of a community, the leader of a group, the teacher of a group, honored and famous, esteemed as holy by the mass of people. He is aged, long gone forth, advanced in years, in the last phase of life.
Taṁ devo pūraṇaṁ kassapaṁ payirupāsatu.Your majesty should visit him. Appeva nāma devassa pūraṇaṁ kassapaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts)
Perhaps, if visited by you, he would make your mind clear & serene.”
Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.
vedehiputto → vedehi-putto (pts)
When this was said, the king remained silent.

Aññataropi kho rājāmacco rājānaṁ māgadhaṁ ajātasattuṁ vedehiputtaṁ etadavoca:
aññataropi → aññataro pi (pts) | vedehiputtaṁ etadavoca → vedehi-puttaṁ etad avoca (pts)
Then another minister said to the king:
“ayaṁ, deva, makkhali gosālo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.
makkhali → makkhalī (bj) | titthakaro → titthaṁkaro (bj) | saṅghī → saṁghī (ms2005) | makkhali gosālo saṅghī ceva → makkhali-gosālo saṁghī eva (pts) | sādhusammato bahujanassa → sādhu-sammato bahu-janassa (pts) | cirapabbajito → cira-pabbajito (pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (pts)
“Your majesty, there is Makkhali Gosāla…
Taṁ devo makkhaliṁ gosālaṁ payirupāsatu.
makkhaliṁ gosālaṁ → makkhaligosālaṁ (pts) | makkhaliṁ gosālaṁ → makkhali-gosālaṁ (pts)
Appeva nāma devassa makkhaliṁ gosālaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
makkhaliṁ gosālaṁ → makkhaligosālaṁ (pts) | appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts) | makkhaliṁ gosālaṁ → makkhali-gosālaṁ (pts)
Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.
vedehiputto → vedehi-putto (pts)

Aññataropi kho rājāmacco rājānaṁ māgadhaṁ ajātasattuṁ vedehiputtaṁ etadavoca:
aññataropi → aññataro pi (pts) | vedehiputtaṁ etadavoca → vedehi-puttaṁ etad avoca (pts)
” …
“ayaṁ, deva, ajito kesakambalo saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.
titthakaro → titthaṁkaro (bj) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | saṅghī → saṁghī (ms2005) | kesakambalo saṅghī ceva → kesa-kambalo saṁghī eva (pts) | sādhusammato bahujanassa → sādhu-sammato bahu-janassa (pts) | cirapabbajito → cira-pabbajito (pts)
“Your majesty, there is Ajita Kesakambalin…
Taṁ devo ajitaṁ kesakambalaṁ payirupāsatu.
kesakambalaṁ → kesa-kambalaṁ (pts)
Appeva nāma devassa ajitaṁ kesakambalaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts) | kesakambalaṁ → kesa-kambalaṁ (pts)
Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.
vedehiputto → vedehi-putto (pts)

Aññataropi kho rājāmacco rājānaṁ māgadhaṁ ajātasattuṁ vedehiputtaṁ etadavoca:
aññataropi → aññataro pi (pts) | vedehiputtaṁ etadavoca → vedehi-puttaṁ etad avoca (pts)
” …
“ayaṁ, deva, pakudho kaccāyano saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.
titthakaro → titthaṁkaro (bj) | kaccāyano → kaccāno (bj: katthaci) | pakudho → pakuddho (cck: sī.) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | saṅghī → saṁghī (ms2005) | saṅghī ceva → saṁghī eva (pts) | sādhusammato bahujanassa → sādhu-sammato bahu-janassa (pts) | cirapabbajito → cira-pabbajito (pts)
“Your majesty, there is Pakudha Kaccāyana…
Taṁ devo pakudhaṁ kaccāyanaṁ payirupāsatu. Appeva nāma devassa pakudhaṁ kaccāyanaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts)
Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.
vedehiputto → vedehi-putto (pts)

Aññataropi kho rājāmacco rājānaṁ māgadhaṁ ajātasattuṁ vedehiputtaṁ etadavoca:
aññataropi → aññataro pi (pts) | vedehiputtaṁ etadavoca → vedehi-puttaṁ etad avoca (pts)
” …
“ayaṁ, deva, sañcayo belaṭṭhaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.
sañcayo → sañjayo (bj, sya-all, pts1ed) | belaṭṭhaputto → velaṭṭhaputto (sya-all); bellaṭṭhiputto (pts1ed) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo beḷaṭṭhaputto (bj); sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all); sañjayo belaṭṭhiputto (pts) | titthakaro → titthaṁkaro (bj) | sañcayo → sañjayo (cck: sī. syā.) | belaṭṭhaputto → bellaṭṭhiputto (cck: sī.); velaṭṭhaputto (cck: syā.) | velaṭṭhaputto → velaṭṭhiputto (sya-all: sī.) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | saṅghī → saṁghī (ms2005) | sañcayo belaṭṭhaputto saṅghī ceva → sañjayo belaṭṭhi-putto saṁghī eva (pts) | sādhusammato bahujanassa → sādhu-sammato bahu-janassa (pts) | cirapabbajito → cira-pabbajito (pts)
“Your majesty, there is Sañjaya Velaṭṭhaputta…
Taṁ devo sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ payirupāsatu.
sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ → sañjayaṁ beḷaṭṭhaputtaṁ (bj); sañjayaṁ velaṭṭhaputtaṁ (sya-all); sañjayaṁ belaṭṭhiputtaṁ (pts) | sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ → sañjayaṁ belaṭṭhi-puttaṁ (pts)
Appeva nāma devassa sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ → sañjayaṁ beḷaṭṭhaputtaṁ (bj); sañjayaṁ velaṭṭhaputtaṁ (sya-all); sañjāyaṁ belaṭṭhiputtaṁ (pts) | appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts) | sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ → sañjāyaṁ belaṭṭhi-puttaṁ (pts)
Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.
vedehiputto → vedehi-putto (pts)

Aññataropi kho rājāmacco rājānaṁ māgadhaṁ ajātasattuṁ vedehiputtaṁ etadavoca:
aññataropi → aññataro pi (pts) | vedehiputtaṁ etadavoca → vedehi-puttaṁ etad avoca (pts)
” …
“ayaṁ, deva, nigaṇṭho nāṭaputto saṅghī ceva gaṇī ca gaṇācariyo ca ñāto yasassī titthakaro sādhusammato bahujanassa rattaññū cirapabbajito addhagato vayoanuppatto.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts1ed) | titthakaro → titthaṁkaro (bj) | nāṭaputto → nātaputto (pts) | nāṭaputto → nāthaputto (cck: sī.); nātaputto (cck: pī.) | Nāta-putto → Scd Nātha; Smt Nāta; Bp Nāṭha (see 28). (pts note) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | saṅghī → saṁghī (ms2005) | nāṭaputto saṅghī ceva → nāta-putto saṁghī eva (pts) | sādhusammato bahujanassa → sādhu-sammato bahu-janassa (pts) | cirapabbajito → cira-pabbajito (pts)
“Your majesty, there is Nigaṇṭha Nāṭaputta, the leader of a community, the leader of a group, the teacher of a group, honored and famous, esteemed as holy by the mass of people. He is aged, long gone forth, advanced in years, in the last phase of life.
Taṁ devo nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ payirupāsatu.
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nāṭaputtaṁ → nāta-puttaṁ (pts)
Your majesty should visit him.
Appeva nāma devassa nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts) | nāṭaputtaṁ → nāta-puttaṁ (pts)
Perhaps, if visited by you, he would make your mind clear & serene.”
Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhī ahosi.
vedehiputto → vedehi-putto (pts)
When this was said, the king remained silent.

2. Komārabhaccajīvakakathā

Tena kho pana samayena jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre tuṇhībhūto nisinno hoti.
vedehiputtassa → vedehi-puttassa (pts)
All this time Jīvaka Komārabhacca was sitting silently not far from the king.
Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto jīvakaṁ komārabhaccaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
So the king said to him,
“tvaṁ pana, samma jīvaka, kiṁ tuṇhī”ti?
tuṇhīti → tuṇhī ti (bjt, pts)
“Friend Jīvaka, why are you silent?”

“Ayaṁ, deva, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho amhākaṁ ambavane viharati mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi.
bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005) | sammāsambuddho → sammā-sambuddho (pts) | ambavane → amba-vane (pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhu-saṁghena (pts) | aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehi → aḍḍha teḷasehi bhikkhu-satehi (pts)
“Your majesty, there is the Blessed One, worthy and rightly self-awakened, staying in my mango grove with a large Saṅgha of monks—1,250 monks in all.
Taṁ kho pana bhagavantaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhagavantaṁ → bhagavantaṁ gotamaṁ (bj, pts1ed, mr) | bhagavantaṁ → bhagavantaṁ gotamaṁ (pts) | bhagavantaṁ → bhagavantaṁ gotamaṁ (cck: sī. ka. pī.) | kittisaddo → kitti-saddo (pts)
Concerning this Blessed One, this admirable report has been spread:
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.
itipi → iti pi (pts) | sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno → sammā-sambuddho vijjācaraṇa-sampanno (pts) | lokavidū → loka-vidū (pts) | purisadammasārathi → purisa-dammasārathi (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)
‘Indeed, the Blessed One is worthy & rightly self-awakened, consummate in clear-knowing & conduct, well-gone, an expert with regard to the cosmos, unexcelled trainer of people fit to be tamed, teacher of devas & human beings, awakened, blessed.’
Taṁ devo bhagavantaṁ payirupāsatu.Your majesty should visit him. Appeva nāma devassa bhagavantaṁ payirupāsato cittaṁ pasīdeyyā”ti.
appeva nāma → appevanāma (bjt, th) | appeva → app eva (pts)
Perhaps, if visited by you, he would make your mind clear & serene.”

“Tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī”ti.
tena hi → tenahi (th) | hatthiyānāni → hatthi-yānāni (pts)
“Then in that case, friend Jīvaka, have the riding elephants prepared.”

“Evaṁ, devā”ti kho jīvako komārabhacco rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭissuṇitvā pañcamattāni hatthinikāsatāni kappāpetvā rañño ca ārohaṇīyaṁ nāgaṁ, rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa paṭivedesi:
paṭissuṇitvā → paṭissutvā (bj, pts) | hatthinikāsatāni → hatthiniyāsatāni (sya-all) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (bj: machasaṁ) | hatthinikāsatāni → hatthikā (bj: sī); hatthiniyā (bj: katthaci) | paṭissuṇitvā → paṭissutvā (sya-all: sī. yu.) | hatthiniyāsatāni → hatthinikāsatāni (sya-all: sī. yu.) | ārohaṇīyaṁ → ārohiniyaṁ ārohaniyaṁ (sya-all: sī.) | vedehiputtassa paṭissuṇitvā pañcamattāni hatthinikāsatāni → vedehi-puttassa paṭissutvā pañca-mattāni hatthinikā-satāni (pts) | vedehiputtassa → vedehi-puttassa (pts)
Responding, “As you say, your majesty,” having had five hundred female elephants prepared as well as the king’s personal tusker, Jīvaka announced to the king:
“kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni,“Your majesty, your riding elephants are prepared. yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)
Do what you think it is now time to do.”

Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcasu hatthinikāsatesu paccekā itthiyo āropetvā ārohaṇīyaṁ nāgaṁ abhiruhitvā ukkāsu dhāriyamānāsu rājagahamhā niyyāsi mahaccarājānubhāvena, yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṁ tena pāyāsi.
hatthinikāsatesu → hatthiniyāsatesu (sya-all) | mahacca → So all MSS. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (bjt, th, pts) | mahaccarājānubhāvena → mahacca rājānubhāvena (bjt, pts) | atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | ambavanaṁ → amba-vanaṁ (pts)
Then the king, having had five hundred of his women mounted on the five hundred female elephants—one on each—and having mounted his own personal tusker, set out from the capital in full royal state, with attendants carrying torches, headed for Jīvaka Komārabhacca’s mango grove.

Atha kho rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa avidūre ambavanassa ahudeva bhayaṁ, ahu chambhitattaṁ, ahu lomahaṁso.
lomahaṁso → lomahaṅso (pts) | atha kho → athakho (th) | ambavanassa ahudeva → amba-vanassa ahud eva (pts)
But when the king was not far from the mango grove, he was gripped with fear, trepidation, his hair standing on end.
Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto jīvakaṁ komārabhaccaṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | lomahaṭṭhajāto → loma-haṭṭha-jāto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
Fearful, agitated, his hair standing on end, he said to Jīvaka Komārabhacca:
“kacci maṁ, samma jīvaka, na vañcesi?“Friend Jīvaka, you aren’t deceiving me, are you? Kacci maṁ, samma jīvaka, na palambhesi?You aren’t betraying me, are you? Kacci maṁ, samma jīvaka, na paccatthikānaṁ desi?You aren’t turning me over to my enemies, are you? Kathañhi nāma tāva mahato bhikkhusaṅghassa aḍḍhateḷasānaṁ bhikkhusatānaṁ neva khipitasaddo bhavissati, na ukkāsitasaddo na nigghoso”ti.
nigghosoti mā bhāyi mahārāja → nigghoso ti (pts) | kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th, pts) | tāva mahato → tāvamahato (bjt, th) | bhikkhusaṅghassa → bhikkhusaṁghassa (ms2005) | bhikkhusaṅghassa aḍḍhateḷasānaṁ bhikkhusatānaṁ neva khipitasaddo → bhikkhu-saṁghassa aḍḍha-teḷasānaṁ bhikkhu-satānaṁ n eva khipita-saddo (pts) | ukkāsitasaddo → ukkāsita-saddo (pts)
How can there be such a large Saṅgha of monks—1,250 in all—with no sound of sneezing, no sound of coughing, no voices at all?”

“Mā bhāyi, mahārāja, mā bhāyi, mahārāja.
mā bhāyi mahārāja → (bj) | mahārāja → mā bhāyi mahārāja mā bhāyi mahārāja (bj: sitri) | mahā-rāja → Bp Gr repeat mā bhayi mahārāja. (pts note)
“Don’t be afraid, great king. Don’t be afraid.
Na taṁ, deva, vañcemi;I’m not deceiving you or na taṁ, deva, palambhāmi;
palambhāmi → palambhemi (bj)
betraying you or
na taṁ, deva, paccatthikānaṁ demi.turning you over to your enemies. Abhikkama, mahārāja, abhikkama, mahārāja, ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantī”ti.
dīpā → padīpā (sya-all) | maṇḍalamāḷe → maṇḍalasāḷe (bj: machasaṁ) | dīpā → padīpā (cck: sī. syā.) | mahā-rāja → Scd omit repetition. (pts note) | maṇḍalamāḷe → maṇḍala-māḷe (pts)
Go forward, great king, go forward! Those are lamps burning in the pavilion hall.”

3. Sāmaññaphalapucchā

Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yāvatikā nāgassa bhūmi nāgena gantvā, nāgā paccorohitvā, pattikova yena maṇḍalamāḷassa dvāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā jīvakaṁ komārabhaccaṁ etadavoca:
pattikova → padikova (cck); padiko va (sya1ed, sya2ed) | pattikova → padiko va (sya-all) | pattikova → padikova (cck: syā.) | va → pattiko va (sya-all: sī.) | atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | maṇḍalamāḷassa → maṇḍala-māḷassa (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
Then the king, going as far on his tusker as the ground would permit, dismounted and approached the door of the pavilion hall on foot. On arrival, he asked Jīvaka:
“kahaṁ pana, samma jīvaka, bhagavā”ti?
bhagavāti → bhagavā ti (bjt, pts)
“Where, friend Jīvaka, is the Blessed One?”

“Eso, mahārāja, bhagavā;
mahārāja → mahā-rāja (pts)
“That is the Blessed One, great king,
eso, mahārāja, bhagavā majjhimaṁ thambhaṁ nissāya puratthābhimukho nisinno purakkhato bhikkhusaṅghassā”ti.
bhikkhusaṅghassāti → bhikkhusaṁghassāti (th, ms2005) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | bhikkhusaṅghassāti → bhikkhu-saṁghassāti (pts)
sitting against the middle pillar, facing east, surrounded by the Saṅgha of monks.”

Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā ekamantaṁ → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā ekam antaṁ (pts)
Then the king approached the Blessed One and, on reaching him, stood to one side.
Ekamantaṁ ṭhito kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtaṁ bhikkhusaṅghaṁ anuviloketvā rahadamiva vippasannaṁ udānaṁ udānesi:
bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (th, ms2005) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | vedehiputto tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtaṁ bhikkhusaṅghaṁ → vedehi-putto tuṇhī-bhūtaṁ tuṇhī-bhūtaṁ bhikkhu-saṁghaṁ (pts) | rahadamiva → rahadam iva (pts)
As he was standing there—surveying the Saṅgha of monks sitting in absolute silence, utterly clear & serene like a lake—he felt inspired to exclaim:
“iminā me upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu, yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato”ti.
udayabhaddo → udāyibhaddo (bj, pts1ed) | udayabhaddo → udāyibhaddo (pts) | udāyibhaddo → udayabhaddo (bj: kesuci) | udayabhaddo → udāyibhaddo (cck: sī. pī.) | udayabhaddo → udāyibhaddo (sya-all: sī.) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | udayabhaddo → udāyi-bhaddo (pts) | yenetarahi → yen etarahi (pts) | bhikkhusaṅgho samannāgatoti → bhikkhusaṁgho samannāgato ti (pts)
“May my son, Prince Udayabhadda, enjoy the same stillness that this Saṅgha of monks now enjoys!”

“Agamā kho tvaṁ, mahārāja, yathāpeman”ti.
agamā → āgamā (sya-all) | Agamā → Scd āgamā. (pts note) | yathāpemanti → yathāpemaṁti (bjt) | mahārāja yathāpemanti → mahā-rāja yathā peman ti (pts)
(The Blessed One said:) “Have you come, great king, together with your affections?”

“Piyo me, bhante, udayabhaddo kumāro.
udayabhaddo → udāyibhaddo (bj, pts) | udāyibhaddo → udayabhaddo (bj: kesuci) | udayabhaddo → udāyi-bhaddo (pts)
“Lord, my son, Prince Udayabhadda, is very dear to me.
Iminā me, bhante, upasamena udayabhaddo kumāro samannāgato hotu yenetarahi upasamena bhikkhusaṅgho samannāgato”ti.
udayabhaddo → udāyibhaddo (bj, pts) | udāyibhaddo → udayabhaddo (bj: kesuci) | bhikkhusaṅgho → bhikkhusaṁgho (ms2005) | udayabhaddo → udāyi-bhaddo (pts) | yenetarahi → yen etarahi (pts) | bhikkhusaṅgho samannāgatoti → bhikkhu-saṁgho samannāgato ti (pts)
May he enjoy the same stillness that this Saṅgha of monks now enjoys!”

Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṁ abhivādetvā, bhikkhusaṅghassa añjaliṁ paṇāmetvā, ekamantaṁ nisīdi.
paṇāmetvā → upanāmetvā (sya-all) | upanāmetvā → panāmetvā. yu. paṇāmetvā (sya-all: sī.) | añjaliṁ → Sm añjalim panāmetvā. (pts note) | añjaliṁ paṇāmetvā → añjalimpaṇāmetvā (bjt) | atha kho → athakho (th) | bhikkhusaṅghassa → bhikkhusaṁghassa (ms2005) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | bhikkhusaṅghassa → bhikkhu-saṁghassa (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts)
Then, bowing down to the Blessed One and saluting the Saṅgha of monks with his hands palm-to-palm over his heart, he sat to one side.
Ekamantaṁ nisinno kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṁ etadavoca:
ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
As he was sitting there, he said to the Blessed One:
“puccheyyāmahaṁ, bhante, bhagavantaṁ kañcideva desaṁ;
kañcideva desaṁ → kiñcideva desaṁ lesamattaṁ (sya-all, km, mr) | kañcideva → kiñcideva (bj, cck, sya-all) | desaṁ → kiñcideva desaṁ lesamattaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | lesamattaṁ → kañcideva desaṁ. lesamattanti pāṭho na dissati (sya-all: sī.) | desaṁ → Bp kiñcid eva desa-lesa-mattaṁ; Sd kiñcid eva lesamattaṁ; Sct kiñcid eva desaṁ; Gr kiñ cid evad evaṁ sesa-mattam (sic). (pts note) | puccheyyāmahaṁ → puccheyyām ahaṁ (pts) | kañcideva → kañcid eva (pts)
“I would like to ask the Blessed One about a certain issue,
sace me bhagavā okāsaṁ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā”ti.
karoti pañhassa → koroti paṇhassa (sya-all) | okāsaṁ → okāsam (pts)
if he would give me the opportunity to explain my question.”

“Puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī”ti.
mahārāja yadākaṅkhasīti → mahā-rāja yad ākaṅkhasīti (pts)
“Ask, great king, whatever you like.”

“Yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni,
puthusippāyatanāni → puthu-sippāyatanāni (pts)
“Lord, there are these common craftsmen:
seyyathidaṁ—hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā
dāsikaputtā → dāsakaputtā (bj, pts) | piṇḍadāyakā → piṇḍadāvikā (pts) | seyyathīdaṁ → seyyathidaṁ (bj: machasaṁ) | dhanuggahā → dhanuggāhā (bj: sitri) | piṇḍadāyakā → ṁdāyikā (bj: sitri); dāsaka (bj: PTS) | dāsakaputtā → dāsikaṁ (bj: machasaṁ) | dhanuggahā → dhanuggāhā (sya-all: sī.) | piṇḍadāyikā → piṇḍadāvikā (sya-all: sī.) | piṇḍa-dāvikā → Bp Gr piṇḍa-dāyikā. (pts note) | dāsaka-puttā → Bp Gr dasika-, SS dāsaka-puttakā. Sum. and SS in 16, 34 as above. (pts note) | rājaputtā → rāja-puttā (pts) | mahānāgā → mahā-nāgā (pts) | cammayodhino dāsikaputtā → camma-yodhino dāsaka-puttā (pts)
elephant-trainers, horse-trainers, charioteers, archers, standard bearers, camp marshals, supply corps officers, high royal officers, commandos, military heroes, armor-clad warriors, leather-clad warriors, domestic slaves,
āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālakārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṅgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sippaphalaṁ upajīvanti;
nhāpakā → nagāpakā (bj); nhāpikā (sya-all); nahāpakā (pts1ed) | nhāpakā → nahāpakā (bj, pts) | mālakārā → mālākārā (bj, cck, sya-all, pts) | evaṅgatāni → evaṁgatikāni (bj) | naḷakārā → nalakārā (sya-all) | āḷārikā → ālārikā (bj: sitri) | nahāpakā → nahāpakaṁ (bj: machasaṁ); nahāpikā (bj: syā) | sūdā → sūrā (bj: machasaṁ) | mālākārā → māla (bj: machasaṁ) | naḷakārā → nāla (bj: syā) | evaṁgatikāni → gatāni (bj: sī) | nhāpakā → nahāpikā (cck: sī.); nhāpikā (cck: syā.) | nhāpikā → nahāpikā (sya-all: sī.) | rajakā → Bp Gr rajakārā (and at 34). (pts note) | evaṁ-gatāni → Bp -gatitāni. (pts note) | evaṅgatāni → evaṁgatāni (my, th, ms2005) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | mālakārā → mālā-kārā (pts) | pesakārā → pesa-kārā (pts) | kumbhakārā → kumbha-kārā (pts) | panaññānipi evaṅgatāni puthusippāyatanāni → pan aññāni pi evaṁ-gatāni puthu-sippāyatanāni (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts) | sippaphalaṁ → sippa-phalaṁ (pts)
confectioners, barbers, bath attendants, cooks, garland-makers, laundrymen, weavers, basket-makers, potters, calculators, accountants, and any other craftsmen of a similar sort. They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.
te tena attānaṁ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṁ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhapenti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
pīṇenti → pīnenti (bj) | pīṇenti samaṇabrāhmaṇesu → pīnenti samaṇesu brāhmaṇesu (bj) | patiṭṭhapenti → patiṭṭhāpenti (bj, pts) | pīṇenti → piṇenti (sya-all) | pīnenti → pinenti (bj: machasaṁ); pīṇenti (bj: syā, sabbattha) | brāhmaṇesu → samaṇabrāhmaṇesu (bj: sī, sitri) | patiṭṭhāpenti → patiṭṭha (bj: sī) | pīṇenti → pīnenti (cck: katthaci) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇesu brāhmaṇesu (cck: ka.) | te → sīhalapotthake teti pāṭho na hoti (sya-all note) | piṇenti → pīnenti. a. pīṇenti (sya-all: sī.) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇabrāhmaṇesu vāti pāṭho dissati (sya-all note) | patiṭṭhapenti → patiṭṭhāpenti (sya-all: sī.) | mātāpitaro → mātā-pitaro (pts) | puttadāraṁ → putta-dāraṁ (pts) | sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ → sukha-vipākaṁ sagga-saṁvattanikaṁ (pts)
They give happiness & pleasure to themselves, to their parents, wives, & children, to their friends & colleagues. They put in place an excellent presentation of offerings to contemplatives & brahmans, leading to heaven, resulting in happiness, conducive to a heavenly rebirth.
Sakkā nu kho, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun”ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | evameva diṭṭheva → evam evaṁ diṭṭh eva (pts) | evameva → evamevaṁ (bj: katthaci) | paññāpetunti → paññāpenti (bj: sī) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, lord, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?”

“Abhijānāsi no tvaṁ, mahārāja, imaṁ pañhaṁ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā”ti?
ti → cāti (mr) | pañhaṁ aññe → paṇhaṁ aññepi (sya-all) | pucchitāti abhijānāmahaṁ → pucchittho ti abhijānām ahaṁ (pts) | ti → ,8 Scd pucchitthāti (twice); Smt pucchittā ti (twice); Bp Gr pucchitā ti (twice); See v. 21, and Sum. 158. (pts note) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | samaṇabrāhmaṇe pucchitāti → samaṇa-brāhmaṇe pucchittho ti (pts)
“Do you remember, great king, ever having asked this question of other contemplatives & brahmans?”

“Abhijānāmahaṁ, bhante, imaṁ pañhaṁ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā”ti.
pañhaṁ → paṇhaṁ (sya-all) | abhijānāmahaṁ → abhijānām ahaṁ (pts) | samaṇabrāhmaṇe pucchitāti → samaṇa brāhmaṇe pucchitā ti (pts)
“Yes, I do.”

“Yathā kathaṁ pana te, mahārāja, byākariṁsu, sace te agaru bhāsassū”ti.
kathaṁ → kataṁ (pts) | byākariṁsu → vyākaṁsu (pts) | vyākaṁsu → Bp Ds -kariṁsūti. (pts note) | yathā kathaṁ → yathākathaṁ (bjt) | mahārāja byākariṁsu → mahā-rāja vyākaṁsu (pts)
“If it isn’t troublesome for you, how did they answer?”

“Na kho me, bhante, garu, yatthassa bhagavā nisinno, bhagavantarūpo vā”ti.
bhagavā → bhagavā vā (bj) | bhagavantarūpo vāti → bhagavantarūpā vā ti (pts) | vā’’ti → cāti (cck: sī. ka.) | yatthassa → yatth assa (pts) | bhagavantarūpo vāti → bhagavanta-rūpā vā ti (pts)
“No, it’s not troublesome for me wherever the Blessed One—or someone like the Blessed One—is sitting.”

“Tena hi, mahārāja, bhāsassū”ti.
tena hi → tenahi (th) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
“Then speak, great king.”

3.1. PūraṇakassapavādaNon-action

“Ekamidāhaṁ, bhante, samayaṁ yena pūraṇo kassapo tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā pūraṇena kassapena saddhiṁ sammodiṁ.
tenupasaṅkamiṁ → tenupasaṅkami (my) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā (pts)
“Once, lord, I approached Pūraṇa Kassapa and, on arrival, exchanged courteous greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinno kho ahaṁ, bhante, pūraṇaṁ kassapaṁ etadavocaṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavocaṁ → etad avoca (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts)
After an exchange of friendly greetings and courtesies, I sat to one side. As I was sitting there I asked him:
‘yathā nu kho imāni, bho kassapa, puthusippāyatanāni,
puthusippāyatanāni → puthu-sippāyatanāni (pts)
‘Venerable Kassapa, there are these common craftsmen.…
seyyathidaṁ—hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālakārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṅgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sippaphalaṁ upajīvanti;
evaṅgatāni → evaṁgatikāni (bj) | mālakārā → mālākārā (cck, sya-all) | naḷakārā → nalakārā (sya-all) | piṇḍadāyakā → piṇḍadāvikā (pts) | dāsikaputtā → dāsakaputtā (pts) | nhāpakā sūdā mālakārā → nahāpakā sudā mālākārā (pts) | evaṅgatāni → evaṁgatāni (my, th, ms2005) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | piṇḍadāyakā → piṇḍadāyikā (th) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | rājaputtā → rāja-puttā (pts) | mahānāgā → mahā-nāgā (pts) | cammayodhino dāsikaputtā → camma-yodhino dāsaka-puttā (pts) | nhāpakā sūdā mālakārā → nahāpakā sudā mālā-kārā (pts) | pesakārā naḷakārā kumbhakārā → pesa-kārā naḷa-kārā kumbha-kārā (pts) | panaññānipi evaṅgatāni puthusippāyatanāni → pan aññāni pi evaṁ-gatāni puthu sippāyatanāni (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)
te tena attānaṁ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṁ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhapenti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
pīṇenti → pīnenti (bj); piṇenti (sya-all) | pīṇenti samaṇabrāhmaṇesu → pīnenti samaṇesu brāhmaṇesu (bj) | patiṭṭhapenti → patiṭṭhāpenti (bj, pts) | puttadāraṁ → putta-dāraṁ (pts) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇa-brāhmaṇesu (pts) | sukhavipākaṁ → sukha-vipākaṁ (pts)
They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.…
Sakkā nu kho, bho kassapa, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | evameva diṭṭheva → evam evaṁ diṭṭh eva (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, venerable sir, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?’

Evaṁ vutte, bhante, pūraṇo kassapo maṁ etadavoca:
etadavoca karoto → etad avoca karato (pts)
“When this was said, Pūraṇa Kassapa said to me,
‘karoto kho, mahārāja, kārayato, chindato chedāpayato, pacato pācāpayato socayato, socāpayato, kilamato kilamāpayato, phandato phandāpayato, pāṇamatipātāpayato, adinnaṁ ādiyato, sandhiṁ chindato, nillopaṁ harato, ekāgārikaṁ karoto, paripanthe tiṭṭhato, paradāraṁ gacchato, musā bhaṇato, karoto na karīyati pāpaṁ. Khurapariyantena cepi cakkena yo imissā pathaviyā pāṇe ekaṁ maṁsakhalaṁ ekaṁ maṁsapuñjaṁ kareyya, natthi tatonidānaṁ pāpaṁ, natthi pāpassa āgamo.
pācāpayato → pācayato (bj, pts); pacāpayato (sya-all) | kilamato → kilamayato (bj, sya-all) | phandato → phandayato (bj) | pāṇamatipātāpayato → pāṇamatipātayato (bj); pāṇamatipāpayato (sya-all); pāṇaṁ atimāpayato (pts) | pathaviyā → paṭhaviyā (bj, sya-all, pts) | karoto → karato (sya-all) | karīyati → kariyati (sya-all) | socāpayato kilamato kilamāpayato → kilamayato (pts) | kilamayato → kilamato (bj: kesuci) | phandayato → karato phandato (bj: PTS) | pāṇamatipāpayato → sīhalapotthake pacato pācayato socayato kilamayato phandāpayato pāṇamatimāpayatoti pāṭho dissati (sya-all note) | kariyati → karīyati. 3-6 sī. gaṅgātīraṁ (sya-all: sī.) | pacato → SS paccato (pacanto in next sentence). (pts note) | kilamayato → -2 Bp socayato socāpayato kilamato kilamāpayato. (pts note) | atimāpayato → Bp panam atipātāpayato; Ds pāmati pātāpayato. (pts note) | nillopaṁ → Bp nilopaṁ. (pts note) | ekaṁ maṁsakhalaṁ ekaṁ maṁsapuñjaṁ → ekamaṁsakhalaṁ ekamaṁsapuñjaṁ (bjt) | natthi pāpassa → natthipāpassa (bjt) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | khurapariyantena cepi → khura-pariyantena ce pi (pts) | ekaṁ maṁsakhalaṁ ekaṁ maṁsapuñjaṁ → eka-maṁsa-khalaṁ eka-maṁsa-puñjaṁ (pts) | natthi tatonidānaṁ → n atthi tato-nidānaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)
‘Great king, in acting or getting others to act, in mutilating or getting others to mutilate, in torturing or getting others to torture, in inflicting sorrow or in getting others to inflict sorrow, in tormenting or getting others to torment, in intimidating or getting others to intimidate, in taking life, taking what is not given, breaking into houses, plundering wealth, committing burglary, ambushing highways, committing adultery, speaking falsehood—one does no evil. If with a razor-edged disk one were to turn all the living beings on this earth to a single heap of flesh, a single pile of flesh, there would be no evil from that cause, no coming of evil.
Dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṁ gaccheyya hananto ghātento chindanto chedāpento pacanto pācāpento, natthi tatonidānaṁ pāpaṁ, natthi pāpassa āgamo.
pācāpento → pācento (bj); pacāpento (sya-all) | gaṅgāya → gaṁgātīraṁ (bj: PTS) | gaccheyya → āgaccheyya (sya-all: sī.) | pacāpento → pācanto (sya-all: sī.) | āgaccheyya → Bp Gr gaccheyya. (pts note) | dakkhiṇañcepi → dakkhiṇaṁ cepi (my) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | dakkhiṇañcepi gaṅgāya tīraṁ gaccheyya → dakkhiṇañ ce pi gaṅgā-tīraṁ āgaccheyya (pts) | pācāpento natthi tatonidānaṁ → pācento n atthi tato nidānaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)
Even if one were to go along the right bank of the Ganges, killing and getting others to kill, mutilating and getting others to mutilate, torturing and getting others to torture, there would be no evil from that cause, no coming of evil.
Uttarañcepi gaṅgāya tīraṁ gaccheyya dadanto dāpento yajanto yajāpento, natthi tatonidānaṁ puññaṁ, natthi puññassa āgamo.
dāpento → dadāpento (sya-all) | gaṅgāya → gaṁgātīraṁ (bj: PTS) | dadāpento → dāpento (sya-all: sī.) | yajāpento → yājento (sya-all: sī.) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | uttarañcepi gaṅgāya tīraṁ → uttarañ ce pi gaṅgā-tīraṁ (pts) | natthi tatonidānaṁ → n atthi tato nidānaṁ (pts) | natthi → n atthi (pts)
Even if one were to go along the left bank of the Ganges, giving and getting others to give, making sacrifices and getting others to make sacrifices, there would be no merit from that cause, no coming of merit.
Dānena damena saṁyamena saccavajjena natthi puññaṁ, natthi puññassa āgamo’ti.
saccavajjena → saccavācena (sya-all) | natthi → natthi tatonidānaṁ (sya-all) | saccavācena → saccavajjena (sya-all: sī.) | saccavajjena natthi → sacca-vajjena n atthi (pts) | natthi → n atthi (pts) | āgamoti → āgamo ti (pts)
Through generosity, self-control, restraint, and truthful speech there is no merit from that cause, no coming of merit.’

Itthaṁ kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno akiriyaṁ byākāsi.
pūraṇo → purāṇo (bj: machasaṁ) | byākāsi → vyā (bj: PTS) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākāsi → vyākāsi (pts)
“Thus, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Pūraṇa Kassapa answered with non-action.
Seyyathāpi, bhante, ambaṁ vā puṭṭho labujaṁ byākareyya, labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ byākareyya;
byākareyya → vyā (bj: PTS) | byākareyya → vyā (bj: PTS) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Just as if a person, when asked about a mango, were to answer with a breadfruit; or, when asked about a breadfruit, were to answer with a mango:
evameva kho me, bhante, pūraṇo kassapo sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno akiriyaṁ byākāsi.
me → (pts) | pūraṇo → purāṇo (bj: machasaṁ) | byākāsi → vyā (bj: PTS) | evameva → evam eva (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākāsi → vyākāsi (pts)
In the same way, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Pūraṇa Kassapa answered with non-action.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi kathaṁ (pts)
The thought occurred to me:
‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ apasādetabbaṁ maññeyyā’ti.
kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th) | kathañhi → hi (pts)
‘How can anyone like me think of disparaging a contemplative or brahman living in his realm?’
So kho ahaṁ, bhante, pūraṇassa kassapassa bhāsitaṁ neva abhinandiṁ nappaṭikkosiṁ.
nappaṭikkosiṁ → napaṭikkosiṁ (bj: PTS) | paṭikkosiṁ → St Bp nappaṭikosiṁ. (pts note) | neva → n eva (pts) | nappaṭikkosiṁ → na paṭikkosiṁ (pts)
Yet I neither delighted in Pūraṇa Kassapa’s words nor did I protest against them.
Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṁ anicchāretvā, tameva vācaṁ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ.
pakkamiṁ → pakkāmiṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | anikkujjanto → anikkujjento (sya-all, km, mr) | anuggaṇhanto → anugaṇhanto (bj: PTS) | anikujjanto → anikkujjanto (bj: machasaṁ, syā) | pakkāmiṁ → pakkāmiṁ (bj: machasaṁ) | anikkujjanto → anikkujjento (cck: syā. kaṁ. ka.) | pakkamiṁ → pakkāmiṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | anikkujjento → anikkujjanto (sya-all: sī.) | anikkujjanto → Bp Gr anikujento (and in 21, &c. In seven cases out of twenty-four SS have anikujanto); Bp anugganhanto. (pts note) | appaṭikkositvā → appaṭikositvā (my) | tameva → tam eva (pts) | uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ → uṭṭhāy āsanā pakkāmiṁ (pts)
Neither delighting nor protesting, I was dissatisfied. Without expressing dissatisfaction, without accepting his teaching, without adopting it, I got up from my seat and left.

3.2. MakkhaligosālavādaPurification through Wandering-on

Ekamidāhaṁ, bhante, samayaṁ yena makkhali gosālo tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā makkhalinā gosālena saddhiṁ sammodiṁ.
makkhalinā gosālena → makkhaligosālena (pts) | gosālena → makkhaligosālena (bj: PTS) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | makkhali gosālo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā makkhalinā gosālena → makkhaligosālo ten upasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā makkhaligosālena (pts)
“Another time I approached Makkhali Gosāla and, on arrival, exchanged courteous greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinno kho ahaṁ, bhante, makkhaliṁ gosālaṁ etadavocaṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | makkhaliṁ gosālaṁ etadavocaṁ → makkhaligosālaṁ etad avoca (pts) | sārāṇīyaṁ → sāraṇīyaṁ (bj: machasaṁ) | gosālaṁ → makkhaligosālaṁ (bj: PTS) | etadavocaṁ → etadavoca (bj: PTS) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | makkhaliṁ gosālaṁ etadavocaṁ → makkhali-gosālaṁ etad avoca (pts)
After an exchange of friendly greetings and courtesies, I sat to one side. As I was sitting there I asked him:
‘yathā nu kho imāni, bho gosāla, puthusippāyatanāni …pe…
puthusippāyatanāni → puthusippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (bj, pts) | puthusippāyatanāni → puthu-sippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (pts)
‘Venerable Gosāla, there are these common craftsmen.… They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.…
sakkā nu kho, bho gosāla, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | paññāpetunti → paññāpenti (bj: PTS) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | evameva diṭṭheva → evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, venerable sir, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?’

Evaṁ vutte, bhante, makkhali gosālo maṁ etadavoca:
makkhali → makkhalī (bj) | makkhali gosālo → makkhali-gosālo (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
“When this was said, Makkhali Gosāla said to me,
‘natthi, mahārāja, hetu natthi paccayo sattānaṁ saṅkilesāya, ahetū apaccayā sattā saṅkilissanti.
ahetū → ahetu (pts1ed) | ahetū → ahetu (bj) | ahetū apaccayā → ahetuapaccayā (pts) | ahetū → ahetu (cck: katthaci) | saṅkilesāya → saṁkilesāya (my, th, ms2005) | saṅkilissanti → saṁkilissanti (my, bjt, pts) | saṅkilesāya ahetū → saṁkilesāya ahetu (bjt) | apaccayā → appaccayā (th) | natthi mahārāja → n atthi mahā-rāja (pts) | natthi → n atthi (pts) | saṅkilesāya ahetū apaccayā → saṁkilesāya ahetu-apaccayā (pts)
‘Great king, there is no cause, no requisite condition, for the defilement of beings. Beings are defiled without cause, without requisite condition.
Natthi hetu, natthi paccayo sattānaṁ visuddhiyā,
natthi → n atthi (pts)
There is no cause, no requisite condition, for the purification of beings.
ahetū apaccayā sattā visujjhanti.
ahetū apaccayā → ahetuapaccayā (pts) | apaccayā → appaccayā (th) | ahetū apaccayā → ahetu-apaccayā (pts)
Beings are purified without cause, without requisite condition.
Natthi attakāre, natthi parakāre, natthi purisakāre, natthi balaṁ, natthi vīriyaṁ, natthi purisathāmo, natthi purisaparakkamo.
vīriyaṁ → viriyaṁ (bjt, th) | natthi → n atthi (pts) | natthi parakāre natthi purisakāre natthi → n atthi para-kāre n atthi purisa-kāre n atthi (pts) | natthi vīriyaṁ natthi purisathāmo natthi purisaparakkamo → n atthi viriyaṁ n atthi purisa-thāmo n atthi purisa-parakkamo (pts)
There is nothing self-caused, nothing other-caused, nothing human-caused. There is no strength, no effort, no human energy, no human endeavor.
Sabbe sattā sabbe pāṇā sabbe bhūtā sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ paṭisaṁvedenti.
sukhadukkhaṁ → sukhañca dukkhañca (sya-all) | chasvevābhijātīsu → chassevābhijātisu (bj, pts) | sukhadukkhaṁ → sukhañca dukkhañca (cck: syā.) | abalā → Bp aphalā. (pts note) | evābhijātisu → Bp Gr chasvev-. (pts note) | avīriyā → aviriyā (bjt, th) | avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā chasvevābhijātīsu sukhadukkhaṁ → aviriyā niyati-saṅgati-bhāva-pariṇatā chass evābhijātisu sukha-dukkhaṁ (pts)
All living beings, all life, all beings, all souls are powerless, devoid of strength, devoid of effort. Subject to the changes of fate, serendipity, and nature, they are sensitive to pleasure and pain in the six great classes of birth.
Cuddasa kho panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi ca satāni cha ca satāni pañca ca kammuno satāni pañca ca kammāni tīṇi ca kammāni kamme ca aḍḍhakamme ca dvaṭṭhipaṭipadā dvaṭṭhantarakappā chaḷābhijātiyo aṭṭha purisabhūmiyo ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate ekūnapaññāsa nāgāvāsasate vīse indriyasate tiṁse nirayasate chattiṁsa rajodhātuyo satta saññīgabbhā satta asaññīgabbhā satta nigaṇṭhigabbhā satta devā satta mānusā satta pisācā satta sarā satta pavuṭā satta pavuṭasatāni satta papātā satta papātasatāni satta supinā satta supinasatāni cullāsīti mahākappino satasahassāni, yāni bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṁsaritvā dukkhassantaṁ karissanti.
mahākappino → mahākappuno (si, pts1ed) | pavuṭā → paṭuvā (pts1ed); sapuṭā (mr) | dvaṭṭhipaṭipadā dvaṭṭhantarakappā chaḷābhijātiyo → dvaṭṭhi paṭipadā dvaṭṭhantarakappo chaḷabhijātiyo (bj) | tiṁse → tiṁsa (bj) | pisācā → pesācā (bj, pts) | cullāsīti mahākappino → cūḷāsīti mahākappuno (bj) | panimāni → panimāni mahārāja (sya-all) | saṭṭhi → saṭṭhī (sya-all) | ca → (sya-all) | aḍḍhakamme → upaḍḍhakamme (sya-all) | nāgāvāsasate → nāgavāsasate (sya-all) | ājīvakasate → ājīvasate (pts) | saññīgabbhā → saññigabbhā (pts) | asaññīgabbhā → asaññigabbhā (pts) | pavuṭā → paṭuvā (pts) | pavuṭasatāni → paṭuvāsatāni (pts) | mahākappino → mahākappuno (pts) | pavuṭā → sapuṭā (cck: ka.); pabuṭā (cck: sī.) | mahākappino → mahākappuno (cck: ka. sī. pī.) | mahārāja → mahārājāti pāṭho na dissati (sya-all: sī.) | ca → saṭṭhiñca (sya-all: sī.) | upaḍḍhakamme → aḍḍhakamme ca (sya-all: sī.) | dvaṭṭhantarakappā → vaṭṭhipaṭipadā vaṭṭhantarakappā (sya-all: sī.) | nāgavāsasate → nāgāvasasate. yu. nāgāvāsasate (sya-all: sī.) | sattamanussā → mānusā (sya-all: sī.) | sattapisācā → pesācā (sya-all: sī.) | cullāsītimahākappino → mahākappuno (sya-all: sī.) | paribbājaka-sate → Bp Gr omit this clause. (pts note) | pesācā → Sd Bp Ds pisācā. (pts note) | paṭuvā-satāni → -3 Sd satta muddā satta samuddā satta pamuṭā satta pamuṭa-satāni; Bp satta samuddā satta pamuṭā satta pamuṭasatāni (Gr sabuṭu); Sm satta pamuvucā-satāni. (pts note) | yonipamukhasatasahassāni → yonippamukhasatasahassāni (bjt) | aṭṭha purisabhūmiyo → aṭṭhapurisabhūmiyo (th) | nirayasate chattiṁsa rajodhātuyo satta saññīgabbhā satta asaññīgabbhā satta nigaṇṭhigabbhā satta devā satta mānusā satta pisācā satta sarā satta pavuṭā satta pavuṭasatāni satta papātā satta papātasatāni satta supinā satta supinasatāni cullāsīti mahākappino → niriyasate chattiṁsarajodhātuyo sattasaññīgabbhā sattaasaññīgabbhā sattanigaṇṭhigabbhā sattadevā sattamanussā sattapisācā sattasarā sattapavuṭā sattapavuṭasatāni sattapapātā sattapapātasatāni sattasupinā sattasupinasatāni cullāsītimahākappino (th) | panimāni yonipamukhasatasahassāni saṭṭhi → pan imāni yoni-pamukha-sata-sahassāni saṭṭhiñ (pts) | aḍḍhakamme → aḍḍha-kamme (pts) | dvaṭṭhipaṭipadā dvaṭṭhantarakappā → dvaṭṭhi paṭipadā dvaṭṭh antara-kappā (pts) | purisabhūmiyo ekūnapaññāsa ājīvakasate ekūnapaññāsa paribbājakasate ekūnapaññāsa nāgāvāsasate → purisa-bhūmiyo ekūna-paññāsa ājīva-sate ekūna-paññāsa paribbājaka-sate ekūna-paññāsa nāgāvāsa-sate (pts) | indriyasate → indriya-sate (pts) | nirayasate → niraya sate (pts) | rajodhātuyo → rajo-dhātuyo (pts) | saññīgabbhā → saññi-gabbhā (pts) | asaññīgabbhā → asaññi-gabbhā (pts) | papātasatāni → papāta-satāni (pts) | supinasatāni → supina-satāni (pts) | mahākappino satasahassāni → mahā-kappuno sata-sahassāni (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)
“‘There are 1,406,600 principle modes of origin. There are 500 kinds of kamma, five kinds, and three kinds; full kamma and half kamma. There are 62 pathways, 62 sub-eons, six great classes of birth, eight classes of men, 4,900 modes of livelihood, 4,900 kinds of wanderers, 4,900 Nāga-abodes, 2,000 faculties, 3,000 hells, 36 dust-realms, seven spheres of percipient beings, seven spheres of non-percipient beings, seven kinds of jointed plants, seven kinds of deities, seven kinds of human beings, seven kinds of demons, seven great lakes, seven major knots, seven minor knots, 700 major precipices, 700 minor precipices, 700 major dreams, 700 minor dreams, 84,000 great aeons. Having transmigrated and wandered on through these, the wise & the foolish alike will put an end to pain.
Tattha natthi “imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā aparipakkaṁ vā kammaṁ paripācessāmi, paripakkaṁ vā kammaṁ phussa phussa byantiṁ karissāmī”ti hevaṁ natthi.
paripācessāmi → paripācessāmīti (bj) | byantiṁ → byantī (bj) | phussa phussa byantiṁ karissāmīti → phussā phussā byantikarissāmīti (sya-all) | byantikarissāmīti → phussaphussabyantikarissāmīti (sya-all: sī.) | paripācessāmi → Bp paripācissāmi. (pts note) | vatena → vattena (th) | karissāmīti → karissāmī ti (ms2005) | natthi → n atthi (pts) | byantiṁ karissāmīti hevaṁ natthi → vyanti-karissāmīti h evaṁ n atthi (pts)
“‘Though one might think, “Through this morality, this practice, this austerity, or this holy life I will ripen unripened kamma and eliminate ripened kamma whenever touched by it”—that is impossible.
Doṇamite sukhadukkhe pariyantakate saṁsāre, natthi hāyanavaḍḍhane, natthi ukkaṁsāvakaṁse.
hāyanavaḍḍhane → hānavaḍḍhane (sya-all) | pariyantakate → pariyantakaṭe (pts) | hānavaḍḍhane → hāyanavaddhane (sya-all: sī.) | pariyanta-kaṭe → Bp kate. (pts note) | ukkaṁsāvakaṁse → ukkaṁsāvakkaṁse (th)
Pleasure and pain are measured out, the wandering-on is fixed in its limits. There is no shortening or lengthening, no accelerating or decelerating.
Seyyathāpi nāma suttaguḷe khitte nibbeṭhiyamānameva paleti;
paleti → paḷeti (bj) | suttaguḷe → suttagule (sya-all) | paleti → phaleti (sya-all: sī.) | nibbeṭhiyamānam → Bp nibbedhiyamānam; St nabbaddhiyamānam. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | suttaguḷe → sutta-guḷe (pts) | nibbeṭhiyamānameva → nibbeṭhiyamānam eva (pts)
Just as a ball of string, when thrown, comes to its end simply by unwinding,
evameva bāle ca paṇḍite ca sandhāvitvā saṁsaritvā dukkhassantaṁ karissantī’ti.
evameva → evam eva (pts) | dukkhassantaṁ → dukkhass antaṁ (pts)
in the same way, having transmigrated and wandered on, the wise & the foolish alike will put an end to pain.’

Itthaṁ kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno saṁsārasuddhiṁ byākāsi.
makkhali → makkhalī (bj) | makkhali gosālo → makkhali-gosālo (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | saṁsārasuddhiṁ byākāsi → saṁsāra-suddhiṁ vyākāsi (pts)
“Thus, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Makkhali Gosāla answered with purification through wandering-on.
Seyyathāpi, bhante, ambaṁ vā puṭṭho labujaṁ byākareyya, labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ byākareyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Just as if a person, when asked about a mango, were to answer with a breadfruit; or, when asked about a breadfruit, were to answer with a mango.
evameva kho me, bhante, makkhali gosālo sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno saṁsārasuddhiṁ byākāsi.
makkhali → makkhalī (bj) | me → (pts) | evameva → evam eva (pts) | makkhali gosālo → makkhali-gosālo (pts) | saṁsārasuddhiṁ byākāsi → saṁsāra-suddhiṁ vyākāsi (pts)
In the same way, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Makkhali Gosāla answered with purification through wandering-on.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi kathaṁ (pts)
The thought occurred to me:
‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ apasādetabbaṁ maññeyyā’ti.
kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th) | kathañhi → hi (pts)
‘How can anyone like me think of disparaging a contemplative or brahman living in his realm?’
So kho ahaṁ, bhante, makkhalissa gosālassa bhāsitaṁ neva abhinandiṁ nappaṭikkosiṁ.
neva → n eva (pts) | nappaṭikkosiṁ → na paṭikkosiṁ (pts)
Yet I neither delighted in Makkhali Gosāla’s words nor did I protest against them.
Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṁ anicchāretvā, tameva vācaṁ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ.
anikkujjanto → anikkujjento (sya-all) | pakkamiṁ → pakkāmiṁ (sya-all) | anikkujjanto → anikujjanto (bjt) | tameva → tam eva (pts) | anuggaṇhanto → anugaṇhanto (pts) | uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ → uṭṭhāy āsanā pakkāmiṁ (pts)
Neither delighting nor protesting, I was dissatisfied. Without expressing dissatisfaction, without accepting his teaching, without adopting it, I got up from my seat and left.

3.3. AjitakesakambalavādaAnnihilation

Ekamidāhaṁ, bhante, samayaṁ yena ajito kesakambalo tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā ajitena kesakambalena saddhiṁ sammodiṁ.
kesakambalo tenupasaṅkamiṁ → kesakambalī ten upasaṁkamiṁ (pts) | kesakambalena → kesakambalinā (pts) | kesakambalo → kesakambalī (bj: katthaci) | kesakambalena → kesakambalinā (bj: katthaci) | kesakambalo → ajito kesakambali (sya-all: sī.) | Kesakambalī → Bp kambalo; Gr kammalo. (pts note) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | kesakambalo tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → kesakambalī ten upasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā (pts)
“Another time I approached Ajita Kesakambalin and, on arrival, exchanged courteous greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinno kho ahaṁ, bhante, ajitaṁ kesakambalaṁ etadavocaṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | kesakambalaṁ etadavocaṁ → kesakambaliṁ etad avoca (pts) | sārāṇīyaṁ → sāraṇīyaṁ (bj: machasaṁ) | kesakambalaṁ → kesakambaliṁ (bj: katthaci) | etadavocaṁ → etadavoca (bj: katthaci) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | kesakambalaṁ etadavocaṁ → kesa-kambaliṁ etad avoca (pts)
After an exchange of friendly greetings and courtesies, I sat to one side. As I was sitting there I asked him:
‘yathā nu kho imāni, bho ajita, puthusippāyatanāni …pe…
puthusippāyatanāni → puthusippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (bj, pts) | seyyathīdaṁ → seyyathidaṁ (bj: machasaṁ) | puthusippāyatanāni → puthu-sippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (pts)
‘Venerable Ajita, there are these common craftsmen.… They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.…
sakkā nu kho, bho ajita, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | ajita → kho ajito (bj: katthaci) | paññāpetunti → paññapenti (bj: machasaṁ) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | evameva diṭṭheva → evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, venerable sir, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?’

Evaṁ vutte, bhante, ajito kesakambalo maṁ etadavoca:
kesakambalo → kesakambalī (pts) | kesakambalo → kesakambali (bj: PTS) | kesakambalo → kesa-kambalī (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
“When this was said, Ajita Kesakambalin said to me,
‘natthi, mahārāja, dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ, natthi hutaṁ, natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko, natthi ayaṁ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedenti.
paro loko → paraloko (sya-all) | sammaggatā → samaggagatā (sya-all); samaggatā (mr) | sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭadukkaṭānaṁ (bj, sya-all) | paro → paraloko (bj: katthaci) | sammaggatā → samaggatā, samaggahatā (bj: machasaṁ) | loko → paraloko (cck: syā.) | sammaggatā → samaggatā (cck: ka.); samaggatā (cck: syā.) | paraloko → paro loko (sya-all: sī.) | samaggagatā → samaggatā sammaggatātipi dve pāṭhā dissanti (sya-all note) | hutaṁ → huttaṁ (th) | natthi mahārāja → n atthi mahā-rāja (pts) | natthi → n atthi (pts) | natthi sukatadukkaṭānaṁ → n atthi sukaṭa-dukkaṭānaṁ (pts) | samaṇabrāhmaṇā → samaṇa-brāhmaṇā (pts) | sammāpaṭipannā → sammā paṭipannā (pts) | imañca → imañ ca (pts) | parañca → parañ ca (pts)
‘Great king, there is nothing given, nothing offered, nothing sacrificed. There is no fruit or result of good or bad actions. There is no this world, no next world, no mother, no father, no spontaneously reborn beings; no contemplatives or brahmans who, faring rightly and practicing rightly, proclaim this world and the next after having directly known and realized it for themselves.
Cātumahābhūtiko ayaṁ puriso, yadā kālaṁ karoti, pathavī pathavikāyaṁ anupeti anupagacchati, āpo āpokāyaṁ anupeti anupagacchati, tejo tejokāyaṁ anupeti anupagacchati, vāyo vāyokāyaṁ anupeti anupagacchati, ākāsaṁ indriyāni saṅkamanti.
pathavī pathavikāyaṁ → paṭhavī paṭhavīkāyaṁ (bj); paṭhavī paṭhavikāyaṁ (sya-all, pts) | anupagacchati → anupigacchati (sya-all: sī.) | kālaṁ karoti → kālaṅkaroti (my) | cātumahābhūtiko → cātummahābhūtiko (bjt, th) | cātumahābhūtiko → cātum-mahābhūtiko (pts) | pathavī pathavikāyaṁ → paṭhavī paṭhavi-kāyaṁ (pts) | āpokāyaṁ → āpo-kāyaṁ (pts) | vāyokāyaṁ → vāyo-kāyaṁ (pts)
A person is a composite of four primary elements. At death, the earth (in the body) returns to and merges with the (external) earth-substance. The fire returns to and merges with the external fire-substance. The liquid returns to and merges with the external liquid-substance. The wind returns to and merges with the external wind-substance. The sense-faculties scatter into space.
Āsandipañcamā purisā mataṁ ādāya gacchanti.
mataṁ → taṁ (sya-all) | taṁ → mataṁ (sya-all: sī.)
Four men, with the bier as the fifth, carry the corpse.
Yāvāḷāhanā padāni paññāyanti.
yāvāḷāhanā → yāva āḷāhanā (bj, sya-all, pts) | paññāyanti → paññāpenti (pts) | paññāyanti → ālāhanā padāni paññāpentīti pāṭho dissati (sya-all: sī.)
Its eulogies are sounded only as far as the charnel ground.
Kāpotakāni aṭṭhīni bhavanti, bhassantā āhutiyo.
bhassantā → bhasmantā (bj) | āhutiyo dattupaññattaṁ yadidaṁ → hutiyo dattupaññattamidaṁ (sya-all) | bhassantā āhutiyo → bhassantāhutiyo (pts) | bhassantāhutiyo → Bp bhassantāvutiyo; Sd bhassamantāh-. (pts note)
The bones turn pigeon-colored. The offerings end in ashes.
Dattupaññattaṁ yadidaṁ dānaṁ.
dattupaññattamidaṁ → dattupaññattaṁ yadidaṁ (sya-all: sī.) | dattupaññattaṁ yadidaṁ → dattu-paññattaṁ yad idaṁ (pts)
Generosity is taught by idiots.
Tesaṁ tucchaṁ musā vilāpo ye keci atthikavādaṁ vadanti.
vilāpo → musāvilopo (sya-all: sī.) | atthikavādaṁ → atthika-vādaṁ (pts)
The words of those who speak of existence after death are false, empty chatter.
Bāle ca paṇḍite ca kāyassa bhedā ucchijjanti vinassanti, na honti paraṁ maraṇā’ti.
vinassanti → Bp Gr nassati. (pts note) | paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)
With the break-up of the body, the wise and the foolish alike are annihilated, destroyed. They do not exist after death.’

Itthaṁ kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno ucchedaṁ byākāsi.
kesakambalo → kesakambalī (pts) | ucchedaṁ byākāsi seyyathāpi → ucchedavādaṁ vyākāsi seyyathā pi (pts) | ucchedaṁ → ucchedavādaṁ (sya-all: sī.) | kesakambalo → kesa-kambalī (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | ucchedaṁ byākāsi → uccheda-vādaṁ vyākāsi (pts)
“Thus, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Ajita Kesakambalin answered with annihilation.
Seyyathāpi, bhante, ambaṁ vā puṭṭho labujaṁ byākareyya, labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ byākareyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Just as if a person, when asked about a mango, were to answer with a breadfruit; or, when asked about a breadfruit, were to answer with a mango.
evameva kho me, bhante, ajito kesakambalo sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno ucchedaṁ byākāsi.
me → (bj, pts) | kesakambalo → kesakambalī (pts) | ucchedaṁ byākāsi → ucchedavādaṁ vyākāsi (pts) | evameva → evam eva (pts) | kesakambalo → kesa-kambalī (pts) | ucchedaṁ byākāsi → uccheda-vādaṁ vyākāsi (pts)
In the same way, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Ajita Kesakambalin answered with annihilation.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi kathaṁ (pts)
The thought occurred to me:
‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ apasādetabbaṁ maññeyyā’ti.
kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th) | kathañhi → hi (pts)
‘How can anyone like me think of disparaging a contemplative or brahman living in his realm?’
So kho ahaṁ, bhante, ajitassa kesakambalassa bhāsitaṁ neva abhinandiṁ nappaṭikkosiṁ.
kesakambalassa → kesakambalissa (pts) | Kesakambalissa → All MSS. -kambalassa (pts note) | neva → n eva (pts) | nappaṭikkosiṁ → na paṭikkosiṁ (pts)
Yet I neither delighted in Ajita Kesakambalin’s words nor did I protest against them. Neither delighting nor protesting, I was dissatisfied.
Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṁ anicchāretvā tameva vācaṁ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ.
pakkamiṁ → pakkāmiṁ (bj, sya-all) | anikkujjanto → anikkujjento (sya-all) | anikkujjanto → anikujjanto (bjt) | tameva → tam eva (pts) | anuggaṇhanto → anugaṇhanto (pts) | uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ → uṭṭhāy āsanā pakkāmiṁ (pts)
Without expressing dissatisfaction, without accepting his teaching, without adopting it, I got up from my seat and left.

3.4. PakudhakaccāyanavādaNon-relatedness

Ekamidāhaṁ, bhante, samayaṁ yena pakudho kaccāyano tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā pakudhena kaccāyanena saddhiṁ sammodiṁ.
ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā (pts)
“Another time I approached Pakudha Kaccāyana and, on arrival, exchanged courteous greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinno kho ahaṁ, bhante, pakudhaṁ kaccāyanaṁ etadavocaṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | etadavocaṁ → etad avoca (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts)
After an exchange of friendly greetings and courtesies, I sat to one side. As I was sitting there I asked him:
‘yathā nu kho imāni, bho kaccāyana, puthusippāyatanāni …pe…
puthusippāyatanāni → puthusippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (bj, pts) | puthusippāyatanāni → puthu-sippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (pts)
‘Venerable Kaccāna, there are these common craftsmen.… They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.…
sakkā nu kho, bho kaccāyana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | kho → (pts) | paññapetunti → paññāpetu nti (bjt) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | evameva diṭṭheva → evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, venerable sir, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?’

Evaṁ vutte, bhante, pakudho kaccāyano maṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)
“When this was said, Pakudha Kaccāyana said to me,
‘sattime, mahārāja, kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā.
esikaṭṭhāyiṭṭhitā → esikaṭṭhāyiṭṭhikātipi pāṭho (sya-all note) | sattime mahārāja → satt ime mahā-rāja (pts) | akaṭavidhā → akaṭa-vidhā (pts)
‘Great king, there are these seven substances—unmade, irreducible, uncreated, without a creator, barren, stable as a mountain-peak, standing firm like a pillar—
Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṁ byābādhenti, nālaṁ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā.
vipariṇamanti → vipariṇāmenti (csp1ed) | vipariṇamanti → Bp Gr viparināmenti. (pts note) | byābādhenti → vyābādhenti (bjt, pts) | sukhadukkhāya → sukha-dukkhāya (pts)
that do not alter, do not change, do not interfere with one another, are incapable of causing one another pleasure, pain, or both pleasure and pain.
Katame satta?Which seven? Pathavikāyo, āpokāyo, tejokāyo, vāyokāyo, sukhe, dukkhe, jīve sattame—
pathavikāyo → paṭhavikāyo (bj, sya-all, pts) | jīve sattame → jīvasattame (pts)
The earth-substance, the liquid-substance, the fire-substance, the wind-substance, pleasure, pain, and the soul as the seventh.
ime satta kāyā akaṭā akaṭavidhā animmitā animmātā vañjhā kūṭaṭṭhā esikaṭṭhāyiṭṭhitā.
sattakāyā → santime sattakāyā (sya-all: sī.) | akaṭavidhā → akaṭa-vidhā (pts)
These are the seven substances—unmade, irreducible, uncreated, without a creator, barren, stable as a mountain-peak, standing firm like a pillar—
Te na iñjanti, na vipariṇamanti, na aññamaññaṁ byābādhenti, nālaṁ aññamaññassa sukhāya vā dukkhāya vā sukhadukkhāya vā.
vyābādhenti → Bp Gr byāpādenti. (pts note) | aññamaññaṁ byābādhenti → aññam-aññaṁ vyābādhenti (pts) | aññamaññassa → aññam-aññassa (pts) | sukhadukkhāya → sukha-dukkhāya (pts)
that do not alter, do not change, do not interfere with one another, and are incapable of causing one another pleasure, pain, or both pleasure and pain.
Tattha natthi hantā vā ghātetā vā, sotā vā sāvetā vā, viññātā vā viññāpetā vā.
vā → sovetā vā (sya-all: sī.) | natthi → n atthi (pts)
“‘And among them there is no killer nor one who causes killing, no hearer nor one who causes hearing, no cognizer nor one who causes cognition.
Yopi tiṇhena satthena sīsaṁ chindati, na koci kiñci jīvitā voropeti;
kiñci → kañci (sya-all, km) | yopi → so hi (sya-all) | kiñci → kañci (cck: kaṁ.) | hi → sopi (sya-all: sī.) | jīvitā → kāci jīvitā (sya-all: sī.) | yopi → yo pi (pts)
When one cuts off (another person’s) head, there is no one taking anyone’s life.
sattannaṁ tveva kāyānamantarena satthaṁ vivaramanupatatī’ti.
sattannaṁ tveva → sattannaṁyeva (bj, sya-all, km, pts1ed) | tveva → sattannaṁ yeva (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | satthamanupattatīti → satthavivaramanupatanti (sya-all: sī.) | yeva → Bp Gr tveva. (pts note) | satthavivaraṁ → Bp Gr sattaṁ vivaraṁ. (pts note) | anupatatīti → All MSS. anupatantīti. (pts note)
It is simply between the seven substances that the sword passes.’

Itthaṁ kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno aññena aññaṁ byākāsi.
sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākāsi → vyākāsi (pts)
“Thus, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Pakudha Kaccāyana answered with non-relatedness.
Seyyathāpi, bhante, ambaṁ vā puṭṭho labujaṁ byākareyya, labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ byākareyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Just as if a person, when asked about a mango, were to answer with a breadfruit; or, when asked about a breadfruit, were to answer with a mango.
evameva kho me, bhante, pakudho kaccāyano sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno aññena aññaṁ byākāsi.
evameva → evam eva (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākāsi → vyākāsi (pts)
In the same way, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Pakudha Kaccāyana answered with non-relatedness.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi kathaṁ (pts)
The thought occurred to me:
‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ apasādetabbaṁ maññeyyā’ti.
samaṇaṁ → samaṇā (pts) | brāhmaṇaṁ → brāhmaṇā (pts) | kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th) | maññeyyāti → maññeyyā ti (bjt) | kathañhi → hi (pts)
‘How can anyone like me think of disparaging a contemplative or brahman living in his realm?’
So kho ahaṁ, bhante, pakudhassa kaccāyanassa bhāsitaṁ neva abhinandiṁ nappaṭikkosiṁ,
neva → n eva (pts) | nappaṭikkosiṁ → na paṭikkosiṁ (pts)
Yet I neither delighted in Pakudha Kaccāyana’s words nor did I protest against them. Neither delighting nor protesting, I was dissatisfied.
anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano, anattamanavācaṁ anicchāretvā tameva vācaṁ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ.
pakkamiṁ → pakkāmiṁ (bj, sya-all) | anikkujjanto → anikkujjento (sya-all) | tameva → tam eva (pts) | anuggaṇhanto → anugaṇhanto (pts) | uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ → uṭṭhāy āsanā pakkāmiṁ (pts)
Without expressing dissatisfaction, without accepting his teaching, without adopting it, I got up from my seat and left.

3.5. NigaṇṭhanāṭaputtavādaFourfold Restraint

Ekamidāhaṁ, bhante, samayaṁ yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā nigaṇṭhena nāṭaputtena saddhiṁ sammodiṁ.
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nāṭaputtena → nātaputtena (bj, pts) | nāṭaputto tenupasaṅkamiṁ → nātaputto ten upasaṁkamiṁ (pts) | Nātaputto → Bp Gr Nāṭa; Scd Nātha. (pts note) | ekamidāhaṁ → ekaṁ idāhaṁ (pts) | nāṭaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā → nātaputto ten upasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā (pts) | nāṭaputtena → nāta-puttena (pts)
“Another time I approached Nigaṇṭha Nāṭaputta and, on arrival, exchanged courteous greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinno kho ahaṁ, bhante, nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavocaṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj) | nāṭaputtaṁ etadavocaṁ → nātaputtaṁ etad avoca (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | nāṭaputtaṁ etadavocaṁ → nāta-puttaṁ etad avoca (pts)
After an exchange of friendly greetings and courtesies, I sat to one side. As I was sitting there I asked him:
‘yathā nu kho imāni, bho aggivessana, puthusippāyatanāni …pe…
puthusippāyatanāni → puthusippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (bj, pts) | aggivessana → aggi-vessana (pts)
‘Venerable Aggivessana, there are these common craftsmen.… They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.…
sakkā nu kho, bho aggivessana, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | evameva → evamevaṁ (bjt) | paññapetunti → paññāpetu nti (bjt) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | aggivessana evameva diṭṭheva → aggi-vessana evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, venerable sir, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?’

Evaṁ vutte, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto maṁ etadavoca:
nigaṇṭho → nigaṇṭho nāṭaputto (sya-all, mr) | nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nāṭaputto → nāta-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
“When this was said, Nigaṇṭha Nāṭaputta said to me,
‘idha, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti.
mahārāja → mahā-rāja (pts) | cātuyāmasaṁvarasaṁvuto → cātu-yāma-saṁvarasaṁvuto (pts)
‘Great king, there is the case where the Nigaṇṭha—the knotless one—is restrained with the fourfold restraint.
Kathañca, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti?
kho → khosaddo natthi (sya-all: sī.) | kathañca mahārāja → kathañ ca mahā-rāja (pts) | cātuyāmasaṁvarasaṁvuto → cātu-yāmasaṁvara-saṁvuto (pts)
And how is the Nigaṇṭha restrained with the fourfold restraint?
Idha, mahārāja, nigaṇṭho sabbavārivārito ca hoti, sabbavāriyutto ca, sabbavāridhuto ca, sabbavāriphuṭo ca.
sabbavārivārito → sabbavārīvārito (pts) | sabbavāriyutto → sabbavārīyuto (pts) | sabbavāridhuto → sabbavārīdhuto (pts) | sabbavāriphuṭo → sabbavārīphuṭṭho (pts) | sabbavāriphuṭoca → phuṭṭho (bj: PTS); phuḍo (bj: jainamāgadhī) | sabbavāriphuṭo → sabbavāripuṭṭho. yu. phuṭṭho (sya-all: sī.) | sabba-vārī-yuto → Sc yato; Bp Gr yutto. (pts note) | sabba-vārī-phuṭṭho → Scd puṭṭho; Smt puṭo; Bp phuṭo; Gr phuṭṭho (See 76 foll. and especially 80, and comp. M. i. 377). (pts note) | sabbavāriyutto → sabbavāriyuto (bjt) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sabbavārivārito → sabbavārī-vārito (pts) | sabbavāridhuto → sabba-vārī-dhuto (pts)
There is the case where the Nigaṇṭha is obstructed by all waters, conjoined with all waters, cleansed with all waters, suffused with all waters.
Evaṁ kho, mahārāja, nigaṇṭho cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti.
kho → khosaddo natthi (sya-all: sī.) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | cātuyāmasaṁvarasaṁvuto → cātu-yāma-saṁvara-saṁvuto (pts)
This is how the Nigaṇṭha is restrained with the fourfold restraint.
Yato kho, mahārāja, nigaṇṭho evaṁ cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti;
mahārāja → mahā-rāja (pts) | cātuyāmasaṁvarasaṁvuto → cātu-yāma-saṁvara-saṁvuto (pts)
When the Nigaṇṭha—a knotless one—is restrained with such a fourfold restraint,
ayaṁ vuccati, mahārāja, nigaṇṭho gatatto ca yatatto ca ṭhitatto cā’ti.
nigaṇṭho → nigaṇṭho nāṭaputto (sya-all) | nigaṇṭho → nigaṇṭho nāṭaputto (cck: syā. ka.) | nāṭaputto → nāṭaputtoti pāṭho natthi (sya-all: sī.) | ca → Scmt kha (!). (pts note) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
he is said to be a Knotless One [Nigaṇṭha], a son of Nāṭa [Nāṭaputta], with his self perfected, his self controlled, his self established.’

Itthaṁ kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno cātuyāmasaṁvaraṁ byākāsi.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nāṭaputto → nāta-putto (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | cātuyāmasaṁvaraṁ byākāsi → cātu-yāma-saṁvaraṁ vyākāsi (pts)
“Thus, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Nigaṇṭha Nāṭaputta answered with fourfold restraint.
Seyyathāpi, bhante, ambaṁ vā puṭṭho labujaṁ byākareyya, labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ byākareyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Just as if a person, when asked about a mango, were to answer with a breadfruit; or, when asked about a breadfruit, were to answer with a mango:
evameva kho me, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno cātuyāmasaṁvaraṁ byākāsi.
me → (bj, sya-all, pts) | nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | evameva → evam eva (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | cātuyāmasaṁvaraṁ byākāsi → cātu-yāma-saṁvaraṁ vyākāsi (pts)
In the same way, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Nigaṇṭha Nāṭaputta answered with fourfold restraint.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi kathaṁ (pts)
The thought occurred to me:
‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ apasādetabbaṁ maññeyyā’ti.
kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th) | maññeyyāti → maññeyyā ti (bjt) | kathañhi → hi (pts)
‘How can anyone like me think of disparaging a contemplative or brahman living in his realm?’
So kho ahaṁ, bhante, nigaṇṭhassa nāṭaputtassa bhāsitaṁ neva abhinandiṁ nappaṭikkosiṁ.
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj, pts) | neva → n eva (pts) | nappaṭikkosiṁ → na paṭikkosiṁ (pts)
Yet I neither delighted in Nigaṇṭha Nāṭaputta’s words nor did I protest against them. Neither delighting nor protesting, I was dissatisfied.
Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṁ anicchāretvā tameva vācaṁ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ.
pakkamiṁ → pakkāmiṁ (bj, sya-all) | anikkujjanto → anikkujjento (sya-all) | anattamanavācaṁ → anattamana-vācaṁ (pts) | tameva → tam eva (pts) | anuggaṇhanto → anugaṇhanto (pts) | uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ → uṭṭhāy āsanā pakkāmiṁ (pts)
Without expressing dissatisfaction, without accepting his teaching, without adopting it, I got up from my seat and left.

3.6. SañcayabelaṭṭhaputtavādaEvasion

Ekamidāhaṁ, bhante, samayaṁ yena sañcayo belaṭṭhaputto tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā sañcayena belaṭṭhaputtena saddhiṁ sammodiṁ.
sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhiputto (bj); sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all) | sañcayena belaṭṭhaputtena → sañjayena belaṭṭhiputtena (bj); sañjayena velaṭṭhaputtena (sya-all) | sañcayo belaṭṭhaputto tenupasaṅkamiṁ → sañjayo belaṭṭhiputto ten upasaṁkamiṁ (pts) | sañcayena → sañjayena (pts) | belaṭṭhiputto → belaṭṭhaputto (bj: katthaci) | velaṭṭhaputto → velaṭṭhiputto (sya-all: sī.) | ekamidāhaṁ → ekam idāhaṁ (pts) | sañcayo belaṭṭhaputto tenupasaṅkamiṁ upasaṅkamitvā sañcayena belaṭṭhaputtena → sañjayo belaṭṭhi-putto ten upasaṁkamiṁ upasaṁkamitvā sañjayena belaṭṭha-puttena (pts)
“Another time I approached Sañjaya Velaṭṭhaputta and, on arrival, exchanged courteous greetings with him.
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁ. Ekamantaṁ nisinno kho ahaṁ, bhante, sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ etadavocaṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ → sañjayaṁ belaṭṭhiputtaṁ (bj); sañjayaṁ velaṭṭhaputtaṁ (sya-all) | sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ etadavocaṁ → sañjayaṁ belaṭṭhiputtaṁ etad avoca (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | sañcayaṁ belaṭṭhaputtaṁ etadavocaṁ → sañjayaṁ belaṭṭhi-puttaṁ etad avoca (pts)
After an exchange of friendly greetings and courtesies, I sat to one side. As I was sitting there I asked him:
‘yathā nu kho imāni, bho sañcaya, puthusippāyatanāni …pe…
sañcaya → sañjaya (bj, sya-all, pts) | puthusippāyatanāni → puthusippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (bj, pts) | sañcaya puthusippāyatanāni → sañjaya puthu-sippāyatanāni seyyathīdaṁ hatthārohā (pts)
‘Venerable Sañjaya, there are these common craftsmen.… They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.…
sakkā nu kho, bho sañcaya, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’ti?
sañcaya → sañjaya (bj, sya-all) | paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | paññapetunti → paññāpetu nti (bjt) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | sañcaya evameva diṭṭheva → sañjaya evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, venerable sir, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?’

Evaṁ vutte, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto maṁ etadavoca:
sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhiputto (bj, pts); sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhi-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
“When this was said, Sañjaya Velaṭṭhaputta said to me,
‘atthi paro lokoti iti ce maṁ pucchasi, atthi paro lokoti iti ce me assa, atthi paro lokoti iti te naṁ byākareyyaṁ.
te naṁ → tena (sya-all) | maṁ → taṁ (pts) | byākareyyaṁ evantipi → vyākareyyaṁ evam pi (pts) | tena → te naṁ (sya-all note) | lokoti → loko ti (bjt, pts)
‘If you ask me if there exists another world (after death), if I thought that there exists another world, would I declare that to you?
Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no.
aññathātipi me no notipi → aññathā ti pi (pts) | notipi → ti pi (pts) | notipi → no tipi (bjt) | tathātipi → tathā ti pi (pts)
I don’t think so. I don’t think in that way. I don’t think otherwise. I don’t think not. I don’t think not not.
Natthi paro loko …pe…
loko → lokoti (bj) | pe → spelled out in full (pts) | + → ti (pts)
If you asked me if there isn’t another world…
atthi ca natthi ca paro loko …pe…
paro loko → paroloko (bjt) | + → neva (th) | natthi → n atthi (pts)
both is and isn’t…
nevatthi na natthi paro loko …pe…
nevatthi → atthi (th) | nevatthi → n ev atthi (pts) | natthi → n atthi (pts)
neither is nor isn’t…
atthi sattā opapātikā …pe…if there are beings who transmigrate… natthi sattā opapātikā …pe…
natthi → n atthi (pts)
if there aren’t…
atthi ca natthi ca sattā opapātikā …pe…
+ → neva (th) | natthi → n atthi (pts)
both are and aren’t…
nevatthi na natthi sattā opapātikā …pe…
nevatthi → atthi (th) | nevatthi → n ev atthi (pts) | natthi → n atthi (pts)
neither are nor aren’t…
atthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko …pe…
sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭadukkaṭānaṁ (bj, sya-all, pts) | pe → spelled out in full (th) | + → iti tena byākareyyaṁ (th) | sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭa-dukkaṭānaṁ (pts)
natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko …pe…
sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭadukkaṭānaṁ (bj) | natthi sukatadukkaṭānaṁ → n atthi sukaṭa-dukkaṭānaṁ (pts)
atthi ca natthi ca sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko …pe…
sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭadukkaṭānaṁ (bj, sya-all, pts) | + → neva (th) | natthi → n atthi (pts) | sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭa-dukkaṭānaṁ (pts)
nevatthi na natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko …pe…
sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭadukkaṭānaṁ (bj, sya-all) | nevatthi → atthi (th) | nevatthi → n ev atthi (pts) | natthi sukatadukkaṭānaṁ → n atthi sukaṭa-dukkaṭānaṁ (pts)
hoti tathāgato paraṁ maraṇā …pe…
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)
if the Tathāgata exists after death…
na hoti tathāgato paraṁ maraṇā …pe…
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)
doesn’t…
hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā …pe…
+ → hoti (bjt, pts) | paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)
both…
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti iti ce maṁ pucchasi, neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti iti ce me assa, neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇāti iti te naṁ byākareyyaṁ.
na → (bj) | te naṁ → tena (sya-all) | byākareyyaṁ evantipi → vyākareyyaṁ evam pi (pts) | paraṁ maraṇāti → parammaraṇā ti (bjt) | paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti (bjt, th) | neva → n eva (pts) | paraṁ maraṇāti → param maraṇā ti (pts)
neither exists nor exists after death, would I declare that to you?
Evantipi me no, tathātipi me no, aññathātipi me no, notipi me no, no notipi me no’ti.
aññathātipi me no notipi → aññathā ti pi (pts) | notipi → ti pi (pts) | tathātipi → tathā ti pi (pts) | notipi → no ti pi (pts) | noti → no ti (pts)
I don’t think so. I don’t think in that way. I don’t think otherwise. I don’t think not. I don’t think not not.’

Itthaṁ kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno vikkhepaṁ byākāsi.
sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhiputto (bj, pts); sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhi-putto (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākāsi → vyākāsi (pts)
“Thus, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Sañjaya Velaṭṭhaputta answered with evasion.
Seyyathāpi, bhante, ambaṁ vā puṭṭho labujaṁ byākareyya, labujaṁ vā puṭṭho ambaṁ byākareyya;
seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | byākareyya → vyākareyya (pts)
Just as if a person, when asked about a mango, were to answer with a breadfruit; or, when asked about a breadfruit, were to answer with a mango:
evameva kho me, bhante, sañcayo belaṭṭhaputto sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno vikkhepaṁ byākāsi.
me → (bj, sya-all) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhiputto (bj, pts); sañjayo velaṭṭhaputto (sya-all) | evameva → evam eva (pts) | sañcayo belaṭṭhaputto → sañjayo belaṭṭhi-putto (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākāsi → vyākāsi (pts)
In the same way, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, Sañjaya Velaṭṭhaputta answered with evasion.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)
The thought occurred to me:
‘ayañca imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ sabbabālo sabbamūḷho.
ayañca → ayañ ca (pts) | sabbabālo sabbamūḷho → sabba-bālo sabba-mūḷho kathaṁ (pts)
‘This—among these contemplatives & brahmans—is the most foolish and confused of all.
Kathañhi nāma sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ puṭṭho samāno vikkhepaṁ byākarissatī’ti.
kathañhi → kathaṁ hi (bjt, th) | byākarissatīti → byākarissatī ti (bjt) | kathañhi → hi (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | byākarissatīti → vyākarissatīti (pts)
How can he, when asked about a fruit of the contemplative life, visible here & now, answer with evasion?’ S
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi kathaṁ (pts)
till the thought occurred to me:
‘kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ apasādetabbaṁ maññeyyā’ti.
kathañhi → kathaṁ hi (bjt) | maññeyyāti → maññeyyā ti (bjt) | kathañhi → hi (pts)
‘How can anyone like me think of disparaging a contemplative or brahman living in his realm?’
So kho ahaṁ, bhante, sañcayassa belaṭṭhaputtassa bhāsitaṁ neva abhinandiṁ nappaṭikkosiṁ.
sañcayassa belaṭṭhaputtassa → sañjayassa belaṭṭhiputtassa (bj, pts); sañjayassa velaṭṭhaputtassa (sya-all) | sañcayassa belaṭṭhaputtassa → sañjayassa belaṭṭhi-puttassa (pts) | neva → n eva (pts) | nappaṭikkosiṁ → na paṭikkosiṁ (pts)
Yet I neither delighted in Sañjaya Velaṭṭhaputta’s words nor did I protest against them. Neither delighting nor protesting, I was dissatisfied.
Anabhinanditvā appaṭikkositvā anattamano anattamanavācaṁ anicchāretvā tameva vācaṁ anuggaṇhanto anikkujjanto uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ.
anikkujjanto → anikkujjento (sya-all) | pakkamiṁ → pakkāmiṁ (sya-all) | anattamanavācaṁ → anattamana-vācaṁ (pts) | tameva → tam eva (pts) | anuggaṇhanto → anugaṇhanto (pts) | uṭṭhāyāsanā pakkamiṁ → uṭṭhāy āsanā pakkāmiṁ (pts)
Without expressing dissatisfaction, without accepting his teaching, without adopting it, I got up from my seat and left.

4. Sāmaññaphala

4.1. PaṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalaThe First Visible Fruit of the Contemplative Life

Sohaṁ, bhante, bhagavantampi pucchāmi:
sohaṁ → so haṁ (pts) | bhagavantampi → bhagavantam pi (pts)
“So, lord, I ask the Blessed One as well:
‘yathā nu kho imāni, bhante, puthusippāyatanāni
puthusippāyatanāni → puthu-sippāyatanāni (pts)
There are these common craftsmen:
seyyathidaṁ—hatthārohā assārohā rathikā dhanuggahā celakā calakā piṇḍadāyakā uggā rājaputtā pakkhandino mahānāgā sūrā cammayodhino dāsikaputtā
piṇḍadāyakā → piṇḍadāvikā (pts) | dāsikaputtā → dāsakaputtā (pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | piṇḍadāyakā → piṇḍadāyikā (th) | piṇḍadāyakā → piṇḍa-dāvikā (pts) | cammayodhino dāsikaputtā → camma-yodhino dāsaka-puttā (pts)
elephant-trainers, horse-trainers, charioteers, archers, standard bearers, camp marshals, supply corps officers, high royal officers, commandos, military heroes, armor-clad warriors, leather-clad warriors, domestic slaves,
āḷārikā kappakā nhāpakā sūdā mālakārā rajakā pesakārā naḷakārā kumbhakārā gaṇakā muddikā, yāni vā panaññānipi evaṅgatāni puthusippāyatanāni, te diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sippaphalaṁ upajīvanti,
mālakārā → mālākārā (cck, sya-all) | naḷakārā → nalakārā (sya-all) | nhāpakā sūdā mālakārā → nahāpakā sudā mālākārā (pts) | evaṅgatāni → evaṁgatāni (my, th, ms2005) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | nhāpakā sūdā mālakārā → nahāpakā sudā mālā-kārā (pts) | pesakārā naḷakārā kumbhakārā → pesa-kārā naḷa-kārā kumbha-kārā (pts) | panaññānipi evaṅgatāni puthusippāyatanāni → pan aññāni pi evaṁgatāni puthu-sippāyatanāni (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts) | sippaphalaṁ → sippa-phalaṁ (pts)
confectioners, barbers, bath attendants, cooks, garland-makers, laundrymen, weavers, basket-makers, potters, calculators, accountants, and any other craftsmen of a similar sort. They live off the fruits of their crafts, visible in the here & now.
te tena attānaṁ sukhenti pīṇenti, mātāpitaro sukhenti pīṇenti, puttadāraṁ sukhenti pīṇenti, mittāmacce sukhenti pīṇenti, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhapenti sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ.
pīṇenti → piṇenti (sya-all) | patiṭṭhapenti → patiṭṭhāpenti (sya-all, pts) | mātāpitaro → mātā-pitaro (pts) | puttadāraṁ → putta-dāraṁ (pts) | sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikaṁ → sukha-vipākaṁ sagga-saṁvattanikaṁ (pts)
They give happiness and pleasure to themselves, to their parents, wives, and children, to their friends and colleagues. They put in place an excellent presentation of offerings to contemplatives & brahmans, leading to heaven, resulting in happiness, conducive to a heavenly rebirth.
Sakkā nu kho, bhante, evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun’”ti?
kho → kho me (bj, cck, pts) | paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | paññapetunti → paññāpetu nti (bjt) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | evameva diṭṭheva → evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
Is it possible, lord, to point out a similar fruit of the contemplative life, visible in the here & now?”

“Sakkā, mahārāja.
mahārāja → nu kho mahā-rāja (pts)
“Yes, it is, great king.
Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṁ byākareyyāsi.
naṁ → taṁ (sya-all) | naṁ → Bp Gr taṁ (below 37 Bp naṁ). (pts note) | tena hi → tenahi (th) | mahārāja taññevettha → mahā-rāja taṁ yev ettha (pts) | byākareyyāsi → vyākareyyāsi (pts)
But first, with regard to that, I will ask you a counter-question. Answer as you see fit.
Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
Suppose there were a man of yours:
idha te assa puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako.
mukhullokako → mukhullokiko (sya-all, km, mr) | kammakāro → kammakaro (bj, sya-all, pts) | kammakāro → kammakaro (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | mukhullokako → mukhullokiko (cck: syā. kaṁ. ka.) | mukhullokiko → mukhullokako (sya-all: sī.) | mukhullokako → Bp Gr ullokiko (three times). (pts note) | kiṅkārapaṭissāvī → kiṁkārapaṭissāvī (th, ms2005) | kammakāro → kamma-karo (pts) | pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī → pacchā-nipātī kiṁ-kārapaṭissāvī manāpa-cārī piya-vādī (pts)
your slave, your workman, rising in the morning before you, going to bed in the evening only after you, doing whatever you order, always acting to please you, speaking politely to you, always watching for the look on your face.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him:
‘acchariyaṁ, vata bho, abbhutaṁ, vata bho, puññānaṁ gati, puññānaṁ vipāko.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)
‘Isn’t it amazing? Isn’t it astounding?—the destination, the results, of meritorious deeds.
Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso; ahampi manusso.
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, th, pts) | ahampi → ahaṁpi (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | ahampi → aham pi (pts)
For this King Ajātasattu is a human being, and I, too, am a human being,
Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, th, pts) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | kāmaguṇehi → kāma-guṇehi (pts) | samaṅgībhūto → samaṅgi-bhūto (pts)
yet King Ajātasattu enjoys himself supplied and replete with the five strings of sensuality—like a deva,
Ahaṁ panamhissa dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako.
kammakāro → kammakaro (bj, sya-all, pts) | mukhullokako → mukhullokiko (sya-all) | panamhissa → ahaṁ panamhassātipi pāṭho (sya-all note) | ahaṁ panamhissa → ahampanamhissa (bjt) | kiṅkārapaṭissāvī → kiṁkārapaṭissāvī (th, ms2005) | ahaṁ panamhissa → aham pan amhi ssa (pts) | kammakāro → kamma-karo (pts) | pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī → pacchā-nipātī kiṁ-kāra-paṭissāvī manāpa-cārī piya-vādī (pts)
as it were—while I am his slave, his workman… always watching for the look on his face.
So vatassāhaṁ puññāni kareyyaṁ.
vatassāhaṁ → vat assāhaṁ (pts)
I, too, should do meritorious deeds.
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ kesamassuṁ → yan nūnāhaṁ kesa-massuṁ (pts) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
What if I were to shave off my hair and beard, put on the ochre robes, and go forth from the household life into homelessness?’

So aparena samayena kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya.
kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
“So after some time he shaves off his hair & beard, puts on the ochre robes, and goes forth from the household life into homelessness.
So evaṁ pabbajito samāno kāyena saṁvuto vihareyya, vācāya saṁvuto vihareyya, manasā saṁvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke.
santuṭṭho → saṇṭhito (sya-all: sī.) | ghāsacchādanaparamatāya → ghāsacchādana-paramatāya (pts)
Having thus gone forth he lives restrained in body, speech, and mind, content with the simplest food and shelter, delighting in solitude.
Tañce te purisā evamāroceyyuṁ:
tañce te → tañceke (sya-all) | tañceke → tañce te (sya-all: sī.) | Taṁ → All MSS. ṁ. (pts note) | tañce → taṁ ce (my, pts) | evamāroceyyuṁ → evam āroceyyuṁ (pts)
Then suppose one of your men were to inform you:
‘yagghe, deva, jāneyyāsi, yo te so puriso dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako;
deva, jāneyyāsi, yo te so puriso → yo te puriso (bj, pts1ed, mr) | kammakāro → kammakaro (bj, sya-all, pts) | mukhullokako → mukhullokiko (sya-all) | so → (pts) | puriso → yo te puriso (cck: sī. ka.) | kiṅkārapaṭissāvī → kiṁkārapaṭissāvī (th, ms2005) | pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī → pacchā-nipātī kiṁkāra-paṭissāvī manāpa-cārī piya-vādī (pts)
‘You should know, your majesty, that that man of yours—your slave, your workman… always watching for the look on your face…
so, deva, kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
has gone forth from the household life into homelessness…
So evaṁ pabbajito samāno kāyena saṁvuto viharati, vācāya saṁvuto viharati, manasā saṁvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’ti.
ghāsacchādanaparamatāya → ghāsacchādana-paramatāya (pts) | paviveketi → paviveke ti (pts)
content with the simplest food and shelter, delighting in solitude.’
Api nu tvaṁ evaṁ vadeyyāsi:
api nu → apinu (th)
Would you, thus informed, say,
‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu dāso kammakāro pubbuṭṭhāyī pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokako’”ti?
kammakāro → kammakaro (bj, sya-all, pts) | mukhullokakoti no hetaṁ → mukhullokikoti nohetaṁ (sya-all) | kiṅkārapaṭissāvī → kiṁkārapaṭissāvī (th, ms2005) | punadeva → punad eva (pts) | kammakāro → kamma-karo (pts) | pacchānipātī kiṅkārapaṭissāvī manāpacārī piyavādī mukhullokakoti → pacchā-nipātī kiṁ-kāra-paṭissāvī manāpa-cārī piya-vādī mukhullokako ti (pts)
‘Bring that man back to me. Make him again be my slave, my workman… always watching for the look on my face!’?”

“No hetaṁ, bhante.
no hetaṁ → nohetaṁ (th) | hetaṁ → h etaṁ (pts)
“Not at all, lord.
Atha kho naṁ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṁ saṁvidaheyyāmā”ti.
cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi → cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi (bjt) | atha kho → athakho (th) | cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikampissa → cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikaṁpissa (th) | mayameva abhivādeyyāmapi paccuṭṭheyyāmapi āsanenapi → mayam eva abhivādeyyāma pi paccuṭṭheyyāma pi āsanena pi (pts) | abhinimanteyyāmapi → abhinimanteyyāma pi (pts) | cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṁ → cīvara-piṇḍapātasenāsana-gilāna-paccaya-bhesajja-parikkhārehi dhammikam pi ssa rakkhāvaraṇa-guttiṁ (pts)
Rather, I am the one who should bow down to him, rise up out of respect for him, invite him to a seat, invite him to accept gifts of robes, almsfood, lodgings, and medicinal requisites for the sick. And I would provide him with righteous safety, defense, and protection.”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
“So what do you think, great king?
yadi evaṁ sante hoti vā sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ no vā”ti?
vāti → vā ti (bjt, pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts)
With that being the case, is there a visible fruit of the contemplative life, or is there not?”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante hoti sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalan”ti.
sāmaññaphalanti → sāmaññaphalaṁti (bjt) | sāmaññaphalanti → sāmañña-phalan ti (pts)
“Yes, lord. With that being the case, there certainly is a visible fruit of the contemplative life.”

“Idaṁ kho te, mahārāja, mayā paṭhamaṁ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññattan”ti.
diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññattanti → sāmañña-phalaṁ paññattan ti (pts)
“This, great king, is the first fruit of the contemplative life, visible in the here & now, that I point out to you.”

4.2. DutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalaThe Second Visible Fruit of the Contemplative Life

“Sakkā pana, bhante, aññampi evameva diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetun”ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, pts) | paññapetunti → paññāpetu nti (bjt) | aññampi → aññaṁpi (th) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | aññampi evameva diṭṭheva → aññam pi evam eva diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetunti → sāmañña-phalaṁ paññāpetun ti (pts)
“But is it possible, lord, to point out yet another fruit of the contemplative life, visible in the here & now?”

“Sakkā, mahārāja.
mahārāja → mahā-rāja (pts)
“Yes, it is, great king.
Tena hi, mahārāja, taññevettha paṭipucchissāmi. Yathā te khameyya, tathā naṁ byākareyyāsi.
tena hi → tenahi (th) | mahārāja taññevettha → mahā-rāja taṁ yev ettha (pts) | byākareyyāsi → vyākareyyāsi (pts)
But first, with regard to that, I will ask you a counter-question. Answer however you please.
Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
idha te assa puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako.
karakārako → kārakārako (bj, sya-all, pts) | karakārako rāsivaḍḍhako → kāra-kārako rāsi-vaḍḍhako (pts)
Suppose there were a man of yours: a farmer, a householder, a taxpayer swelling the royal treasury.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him:
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, puññānaṁ gati, puññānaṁ vipāko.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | puññānaṁ gati puññānaṁ vipāko → ayaṁ hi (pts)
‘Isn’t it amazing? Isn’t it astounding?—the destination, the results, of meritorious deeds!
Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto manusso, ahampi manusso.
ayañhi → ayaṁ hi (bjt, th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | ahampi → aham pi (pts)
For this King Ajātasattu is a human being, and I, too, am a human being,
Ayañhi rājā māgadho ajātasattu vedehiputto pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti, devo maññe.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | ayañhi → ayaṁ hi (bjt, th, pts) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | samaṅgībhūto → samaṅgi-bhūto (pts)
yet King Ajātasattu enjoys himself supplied and replete with the five strings of sensuality—like a deva,
Ahaṁ panamhissa kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako.
karakārako → kārakārako (bj, sya-all, pts) | ahaṁ panamhissa → ahampanamhissa (bjt) | ahaṁ panamhissa → aham pan amhi ssa (pts) | karakārako rāsivaḍḍhako → kāra-kārako rāsi-vaḍḍhako (pts)
as it were—while I am a farmer, a householder, a taxpayer swelling the royal treasury.
So vatassāhaṁ puññāni kareyyaṁ.
vatassāhaṁ → assāhaṁ (pts)
I, too, should do meritorious deeds.
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ → yan nūnāhaṁ (pts) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
What if I were to shave off my hair and beard, put on the ochre robes, and go forth from the household life into homelessness?’

So aparena samayena appaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya, appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya.
bhogakkhandhaṁ → bhogākkhandhaṁ (pts) | bhogakkhandhaṁ → bhoga-kkhandhaṁ (pts) | appaṁ → appam (pts) | ñātiparivaṭṭaṁ → ñāti-parivaṭṭaṁ (pts) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
“So after some time he abandons his mass of wealth, large or small; leaves his circle of relatives, large or small; shaves off his hair and beard, puts on the ochre robes, and goes forth from the household life into homelessness.
So evaṁ pabbajito samāno kāyena saṁvuto vihareyya, vācāya saṁvuto vihareyya, manasā saṁvuto vihareyya, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke.
manasā saṁvuto → manasā-saṁvuto (pts) | ghāsacchādanaparamatāya → ghāsacchādana-paramatāya (pts)
Having thus gone forth he lives restrained in body, speech, and mind, content with the simplest food and shelter, delighting in solitude.
Tañce te purisā evamāroceyyuṁ:
tañce te → tañceke (sya-all) | tañce → taṁ ce (my, bjt, pts) | evamāroceyyuṁ → evam āroceyyuṁ (pts)
Then suppose one of your men were to inform you:
‘yagghe, deva, jāneyyāsi, yo te so puriso kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako;
deva, jāneyyāsi, yo te so puriso → yo te puriso (bj, pts1ed) | karakārako → kārakārako (bj, sya-all, pts) | so → (pts) | puriso → yo te puriso (cck: sī.) | karakārako rāsivaḍḍhako → kārakārako rāsi-vaḍḍhako (pts)
‘You should know, your majesty, that that man of yours—the farmer, the householder, the taxpayer swelling the royal treasury…
so deva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
has gone forth from the household life into homelessness…
So evaṁ pabbajito samāno kāyena saṁvuto viharati, vācāya saṁvuto viharati, manasā saṁvuto viharati, ghāsacchādanaparamatāya santuṭṭho, abhirato paviveke’ti.
ghāsacchādanaparamatāya → ghāsacchādana-paramatāya (pts) | paviveketi → paviveke ti (pts)
content with the simplest food & shelter, delighting in solitude.’
Api nu tvaṁ evaṁ vadeyyāsi:
api nu → apinu (th)
Would you, thus informed, say, ‘Bring that man back to me.
‘etu me, bho, so puriso, punadeva hotu kassako gahapatiko karakārako rāsivaḍḍhako’”ti?
karakārako → kārakārako (bj, sya-all) | karakārako rāsivaḍḍhakoti → kārakārako rāsivaḍḍhako ti (pts) | punadeva → punad eva (pts) | karakārako rāsivaḍḍhakoti → kāra-kārako rāsivaḍḍhako ti (pts)
Make him again be a farmer, a householder, a taxpayer swelling the royal treasury!’?”

“No hetaṁ, bhante.
hetaṁ → h etaṁ (pts)
“Not at all, lord.
Atha kho naṁ mayameva abhivādeyyāmapi, paccuṭṭheyyāmapi, āsanenapi nimanteyyāma, abhinimanteyyāmapi naṁ cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi, dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṁ saṁvidaheyyāmā”ti.
cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi → cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi (bjt) | atha kho → athakho (th) | cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikampissa → cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikaṁpissa (th) | mayameva abhivādeyyāmapi paccuṭṭheyyāmapi āsanenapi → mayam eva abhivadeyyāma pi paccuṭṭheyyāma pi āsanena pi (pts) | abhinimanteyyāmapi → abhinimanteyyāma pi (pts) | cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi dhammikampissa rakkhāvaraṇaguttiṁ → cīvara-piṇḍapātasenāsana-gilāna-paccaya-bhesajja-parikkhārehi dhammikam pi ssa rakkhā-varaṇa-guttiṁ (pts)
Rather, I am the one who should bow down to him, rise up out of respect for him, invite him to a seat, invite him to accept gifts of robes, almsfood, lodgings, & medicinal requisites for the sick. And I would provide him with righteous safety, defense, and protection.”

“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja?
kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
“So what do you think, great king?
Yadi evaṁ sante hoti vā sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ no vā”ti?
vāti → vā ti (bjt, pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts)
With that being the case, is there a visible fruit of the contemplative life, or is there not?”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante hoti sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalan”ti.
+ → maṁ (pts) | sāmaññaphalanti → sāmañña-phalan ti (pts)
“Yes, lord. With that being the case, there certainly is a visible fruit of the contemplative life.”

“Idaṁ kho te, mahārāja, mayā dutiyaṁ diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññattan”ti.
mayā → (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (th) | mahārāja mayā → mahā-rāja (pts) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññattanti → sāmañña-phalaṁ paññattan ti (pts)
“This, great king, is the second fruit of the contemplative life, visible in the here & now, that I point out to you.”

4.3. PaṇītatarasāmaññaphalaHigher Fruits of the Contemplative Life

“Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhamme sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ paññapetuṁ imehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañcā”ti?
paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj, pts) | paṇītatarañcāti → paṇītatarañcā ti (bjt) | aññampi diṭṭheva → aññaṁpi diṭṭhe va (th) | aññampi diṭṭheva → aññam pi diṭṭh eva (pts) | sāmaññaphalaṁ paññapetuṁ → sāmañña-phalaṁ paññāpetuṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañcāti → sāmaññā-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ cāti (pts)
“But is it possible, lord, to point out yet another fruit of the contemplative life, visible in the here & now?”

“Sakkā, mahārāja.
mahārāja → mahā-rāja (pts)
“Yes, it is, great king.
Tena hi, mahārāja, suṇohi, sādhukaṁ manasi karohi, bhāsissāmī”ti.
suṇohi → suṇāhi (sya-all) | suṇāhi → suṇohīti vā pāṭho (sya-all: sī.) | tena hi → tenahi (th) | manasi karohi → manasikarohi (th, pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
Listen and pay close attention. I will speak.

“Evaṁ, bhante”ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi.
rājā → mahārājā (sya-all: sī.) | bhanteti → bhante ti (pts)

Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)

“idha, mahārāja, tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.
loke → loko (bj) | bhagavā → bhagavāti (sya-all) | bhagavāti → bhagavā (sya-all: sī.) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno → sammā-sambuddho vijjā-caraṇa-sampanno (pts) | lokavidū → loka-vidū (pts) | purisadammasārathi → purisa-damma-sārathi (pts) | devamanussānaṁ → deva-manussānaṁ (pts)
“There is the case, great king, where a Tathāgata appears in the world, worthy & rightly self-awakened.
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.
sassamaṇabrāhmaṇiṁ → sassamaṇa-brāhmaṇiṁ (pts) | sadevamanussaṁ → sadeva-manussaṁ (pts)
He proclaims the holy life both in its particulars and in its essence, entirely perfect, surpassingly pure.
So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ, kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.
sātthaṁ → Bp satthaṁ sabyañjanaṁ. (pts note) | ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ → ādi-kalyāṇaṁ majjhe kalyāṇaṁ pariyosāna-kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ → savyañjanaṁ kevala-paripuṇṇaṁ (pts)
He teaches the Dhamma admirable in its beginning, admirable in its middle, admirable in its end.

Taṁ dhammaṁ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṁ vā kule paccājāto.
paccājāto → pacchā jāto (sya-all) | pacchā → paccā (sya-all: sī.) | paccājāto → Bp pacchājāto; Gr pacchāto. (pts note) | gahapatiputto → gahapati-putto (pts)
“A householder or householder’s son,
So taṁ dhammaṁ sutvā tathāgate saddhaṁ paṭilabhati.hearing the Dhamma, gains conviction in the Tathāgata So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati:and reflects: ‘sambādho gharāvāso rajopatho, abbhokāso pabbajjā.
rajopatho → rajāpatho (bj, sya-all) | rajāpatho → rajopatho (bj: katthaci) | rajāpatho → rajopatho (sya-all: sī.) | rajopatho → rajo-patho (pts)
‘Household life is confining, a dusty path. Life gone forth is the open air.
Nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
nayidaṁ → na idaṁ (pts) | idaṁ → Sc Bp Gr nayidaṁ. (pts note) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (bjt) | ekantaparipuṇṇaṁ → ekanta-paripuṇṇaṁ (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkha-likhitaṁ (pts)
It isn’t easy, living at home, to practice the holy life totally perfect, totally pure, a polished shell.
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | yannūnāhaṁ kesamassuṁ → yan nūnāhaṁ kesa-massuṁ (pts) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
What if I, having shaved off my hair & beard and putting on the ochre robe, were to go forth from the household life into homelessness?’

So aparena samayena appaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya mahantaṁ vā bhogakkhandhaṁ pahāya appaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya mahantaṁ vā ñātiparivaṭṭaṁ pahāya kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
vā → va (pts) | bhogakkhandhaṁ → bhoga-kkhandhaṁ (pts) | ñātiparivaṭṭaṁ → ñāti-parivaṭṭaṁ (pts) | kesamassuṁ → kesa-massuṁ (pts)
“So after some time he abandons his mass of wealth, large or small; leaves his circle of relatives, large or small; shaves off his hair and beard, puts on the ochre robes, and goes forth from the household life into homelessness.

So evaṁ pabbajito samāno pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena, parisuddhājīvo sīlasampanno, indriyesu guttadvāro, satisampajaññena samannāgato, santuṭṭho.
sīlasampanno, indriyesu guttadvāro → bhojane mattaññū (bj, mr) | so → (pts) | kāyakammavacīkammena → kāyakammavacī kammeṇa (pts) | guttadvāro → guttadvāro, bhojane mattaññū (cck: ka.) | kāyakammavacīkammena → kāyavacīkammena (sya-all: sī.) | gutta-dvāro → Bp Gr add bhojane mattaññu. (pts note) | pātimokkhasaṁvarasaṁvuto → pātimokkha-saṁvarasaṁvuto (pts) | ācāragocarasampanno → ācāra-gocara-sampanno (pts) | bhayadassāvī → bhaya-dassāvī (pts) | kāyakammavacīkammena → kāya-kamma-vacī kammeṇa (pts) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts)
“When he has thus gone forth, he lives restrained by the rules of the monastic code, seeing danger in the slightest faults. Consummate in his virtue, he guards the doors of his senses, is possessed of mindfulness and alertness, and is content.

4.3.1. Sīla

4.3.1.1. CūḷasīlaThe Lesser Section on Virtue

Kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti?
kathañca mahārāja → kathañ ca mahā-rāja (pts) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts)
“And how is a monk consummate in virtue?
Idha, mahārāja, bhikkhu pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.
mahārāja → mahā-rāja (pts) | nihitadaṇḍo nihitasattho → nihita-daṇḍo nihita-sattho (pts) | sabbapāṇabhūtahitānukampī → sabba-pāṇa-bhūta-hitānukampī (pts)
Abandoning the taking of life, he abstains from the taking of life. He dwells with his rod laid down, his knife laid down, scrupulous, merciful, compassionate for the welfare of all living beings.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This is part of his virtue.

Adinnādānaṁ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati.
dinnapāṭikaṅkhī → dinna-pāṭikaṅkhī (pts) | sucibhūtena → suci-bhūtena (pts)
“Abandoning the taking of what is not given, he abstains from taking what is not given. He takes only what is given, accepts only what is given, lives not by stealth but by means of a self that has become pure.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Abrahmacariyaṁ pahāya brahmacārī hoti ārācārī virato methunā gāmadhammā.
ārācārī → anācārī (bj: machasaṁ) | ārācārī → ārā-cārī (pts) | gāmadhammā → gāma-dhammā (pts)
“Abandoning uncelibacy, he lives a celibate life, aloof, refraining from the sexual act that is the villager’s way.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa.
theto → ṭheto (sya-all) | hoti → samaṇo gotamo (pts) | theto → ṭheto (bj: syā) | ṭheto → theto (sya-all: sī.) | musāvādaṁ → musā-vādaṁ (pts) | musāvādā → musā-vādā (pts) | hoti saccavādī saccasandho → samaṇo gotamo sacca-vādī sacca-sandho (pts)
“Abandoning false speech, he abstains from false speech. He speaks the truth, holds to the truth, is firm, reliable, no deceiver of the world.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti; ito sutvā na amutra akkhātā imesaṁ bhedāya; amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā, amūsaṁ bhedāya. Iti bhinnānaṁ vā sandhātā, sahitānaṁ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.
Pisuṇaṁ vācaṁ → pisuṇāvācaṁ (pts1ed) | samaggarato → samaggarāmo (bj) | anuppadātā → anuppādātā (pts1ed) | samagganandī → samagganandiṁ (bj) | pisuṇaṁ vācaṁ → pisuṇāvācaṁ (pts) | vā → va (pts) | vā anuppadātā → va anuppādātā (pts) | hoti idampissa → idam pi ssa (pts) | vācaṁ → pisuṇāvācaṁ (bj: PTS) | anuppadātā → anuppādātā (bj: PTS) | samaggārāmo → samaggarāmo (bj: machasaṁ) | pisuṇaṁ vācaṁ → pisuṇā-vācaṁ (pts) | samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ → samagga-rato samagga-nandī samagga-karaṇiṁ vācam (pts)
“Abandoning divisive speech he abstains from divisive speech. What he has heard here he does not tell there to break those people apart from these people here. What he has heard there he does not tell here to break these people apart from those people there. Thus reconciling those who have broken apart or cementing those who are united, he loves concord, delights in concord, enjoys concord, speaks things that create concord.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti; yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā hoti.
Pharusaṁ vācaṁ → pharusāvācaṁ (pts1ed) | tathārūpiṁ → evarūpiṁ (si) | nelā → neḷā (bj) | pharusaṁ vācaṁ → pharusāvācaṁ (pts) | vācaṁ → pharusāvācaṁ (bj: PTS, sitri) | pemanīyā → pemaniyā (bj: machasaṁ) | tathārūpiṁ → evarūpiṁ (bj: PTS, sitri) | pharusaṁ vācaṁ → pharusā-vācaṁ (pts) | kaṇṇasukhā → kaṇṇa-sukhā (pts) | hadayaṅgamā → hadayaṁgamā (pts) | bahujanakantā bahujanamanāpā → bahujana-kantā bahujana-manāpā (pts) | vācaṁ → vācam (pts)
“Abandoning abusive speech, he abstains from abusive speech. He speaks words that are soothing to the ear, that are affectionate, that go to the heart, that are polite, appealing and pleasing to people at large.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Samphappalāpaṁ pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā hoti kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ atthasaṁhitaṁ.
hoti → (pts) | atthasaṁhitaṁ → atthasañhitaṁ (bjt, th) | kālavādī bhūtavādī atthavādī → kāla-vādī bhūta-vādī attha-vādī (pts) | vācaṁ → vācam (pts) | atthasaṁhitaṁ → attha-saṁhitaṁ (pts)
“Abandoning idle chatter, he abstains from idle chatter. He speaks in season, speaks what is factual, what is in accordance with the goal, the Dhamma, & the Vinaya. He speaks words worth treasuring, seasonable, reasonable, circumscribed, connected with the goal.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti …pe…
bījagāmabhūtagāmasamārambhā → samārabbhā (bj: machasaṁ) | bījagāmabhūtagāmasamārambhā → bījagāma-bhūtagāma-samārambhā (pts)
“He abstains from damaging seed & plant life.
ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā.
virato → paṭivirato (bj) | ekabhattiko → ekaṁ bhattiko (bj: machasaṁ) | rattūparato → rattuparato (bj: machasaṁ) | paṭivirato → virato (bj: the, sī.selu) | ekabhattiko → eka-bhattiko (pts) | vikālabhojanā → vikāla-bhojanā nacca-gīta-vādita-visūka (pts)
“He eats only once a day, refraining from the evening meal and from food at the wrong time of day.
Naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti.
naccagītavāditavisūkadassanā → visūkaṁ (bj: machasaṁ) | naccagītavāditavisūkadassanā → dassanā (pts)
“He abstains from dancing, singing, instrumental music, and from watching shows.
Mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti.
mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā → mālāgandha-vilepana-dhāraṇa-maṇḍana vibhūsana-ṭṭhānā (pts)
“He abstains from wearing garlands and from beautifying himself with scents & cosmetics.
Uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti.
uccāsayanamahāsayanā → uccāsayana-mahāsayanā (pts)
“He abstains from high and luxurious beds & seats.
Jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
jātarūparajatapaṭiggahaṇā → jātarūparajaṭapaṭiggahaṇā (sya-all) | jātarūparajatapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | jātarūparajaṭapaṭiggahaṇā → jātarūparajatapaṭiggahaṇā (sya-all: sī.) | jātarūparajatapaṭiggahaṇā → jātarūpa-rajata-paṭiggahaṇā (pts)
“He abstains from accepting gold & money.
Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
āmakadhaññapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | āmakadhaññapaṭiggahaṇā → āmaka-dhañña-paṭiggahaṇā (pts)
“He abstains from accepting uncooked grain…
Āmakamaṁsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
āmakamaṁsapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | āmakamaṁsapaṭiggahaṇā → āmaka maṁsa paṭiggahaṇā (pts)
raw meat…
Itthikumārikapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
itthikumārikapaṭiggahaṇā → itthīkumārikapaṭiggahaṇā (sya-all) | itthikumārikapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | itthīkumārikapaṭiggahaṇā → itthīkumārīpaṭiggahaṇā (sya-all: sī.) | itthikumārikapaṭiggahaṇā → itthi-kumārika-paṭiggahaṇā (pts)
women & girls…
Dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
dāsidāsapaṭiggahaṇā → dāsīdāsapaṭiggahaṇā (sya-all) | dāsidāsapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | dāsidāsapaṭiggahaṇā → dāsi-dāsa-paṭiggahaṇā (pts)
male & female slaves…
Ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
ajeḷakapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | ajeḷakapaṭiggahaṇā → ajeḷaka-paṭiggahaṇā (pts)
goats & sheep…
Kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā → pariggahaṇā (bj: sabbattha) | kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā → kukkuṭa-sūkara-paṭiggahaṇā (pts)
fowl & pigs…
Hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā → hatthigavassavaḷavāpaṭiggahaṇā (bj); hatthigavāssavaḷavāpaṭiggahaṇā paṭiggahaṇā (sya-all); hatthigavāssavaḷavāpaṭiggahaṇā (pts) | hatthigavassavaḷavāpaṭiggahaṇā → gavassaṁ (bj: sī.selu); vaḷavaṁ (bj: machasaṁ) | hatthigavassavaḷavapaṭiggahaṇā → hatthi-gavāssa-vaḷavā-paṭiggahaṇā (pts)
elephants, cattle, steeds, & mares…
Khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.
khettavatthupaṭiggahaṇā → khetta-vatthu-paṭiggahaṇā (pts)
fields & property.
Dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti.
dūteyyapahiṇagamanānuyogā → dūteyyapaheṇagamanānuyogā (bj) | dūteyyapaheṇagamanānuyogā → pahiṇa (bj: sīmu, machasaṁ, syā) | dūteyyapahiṇagamanānuyogā → dūteyya-pahiṇa-gamanānuyogā (pts)
“He abstains from running messages…
Kayavikkayā paṭivirato hoti.
kayavikkayā → kaya-vikkayā (pts)
from buying & selling…
Tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti.
tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā → kūṭaṁ (bj: machasaṁ) | tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭā → tulākūṭa kaṁsakūṭa mānakūṭā (pts)
from dealing with false scales, false metals, & false measures…
Ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti.
ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → ukkoṭanavañcananikatisāviyogā (sya-all) | ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → sāci (bj: machasaṁ) | ukkoṭanavañcananikatisāciyogā → ukkoṭana-vañcana-nikati-sāci-yogā (pts)
from bribery, deception, & fraud.
Chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.
chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → sahasaṁ (bj: machasaṁ) | chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → chedana-vadha-bandhana-viparāmosaālopa-sahasākārā (pts)
“He abstains from mutilating, executing, imprisoning, highway robbery, plunder, & violence.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
“This, too, is part of his virtue.

Cūḷasīlaṁ niṭṭhitaṁ.
cūḷasīlaṁ → cullasīlaṁ (bj, sya-all) | cullasīlaṁ → cūḷa sīlaṁ (bj: machasaṁ) | niṭṭhitaṁ → cullasīlaṁ niṭṭhitanti idaṁ natthi (sya-all: sī.)

4.3.1.2. MajjhimasīlaThe Intermediate Section on Virtue

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ bījagāmabhūtagāmasamārambhaṁ anuyuttā viharanti.
vā paneke → va pan eke (pts) | bījagāmabhūtagāmasamārambhaṁ → samārabbhā (bj: machasaṁ) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | bījagāmabhūtagāmasamārambhaṁ → bījagāma-bhūtagāma-samārambhaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to damaging seed and plant life
Seyyathidaṁ—mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījameva pañcamaṁ, iti evarūpā bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti.
phaḷubījaṁ → phalubījaṁ (bj, pts); phalabījaṁ (sya-all) | pañcamaṁ → pañcamaṁ iti vā (bj, sya-all) | phalubījaṁ → phalaṁ (bj: sī.selu); phaluṁ (bj: sī, the) | bījabījameva → bīja bījaṁ eva (bj: the) | evarūpā → iti evarupā (bj: kesuci) | bījagāmabhūtagāmasamārambhā → samārabbhā (bj: machasaṁ) | + → vā iti (bjt, th) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | seyyathidaṁ mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījameva → seyyathīdaṁ mūla-bījaṁ khandha-bījaṁ phalu-bījaṁ agga-bījaṁ bījabījam eva (pts) | bījagāmabhūtagāmasamārambhā → bījagāma-bhūtagāmasamārambhā (pts)
such as these—plants propagated from roots, stems, joints, buddings, and seeds—he abstains from damaging seed and plant life such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ sannidhikāraparibhogaṁ anuyuttā viharanti.
paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | sannidhikāraparibhogaṁ → sannidhikāra-paribhogaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to consuming stored-up goods
Seyyathidaṁ—annasannidhiṁ pānasannidhiṁ vatthasannidhiṁ yānasannidhiṁ sayanasannidhiṁ gandhasannidhiṁ āmisasannidhiṁ,
annasannidhi → annasannidhintipi annasannidhītipi pāṭho dissati (sya-all note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (pts) | pānasannidhiṁ vatthasannidhiṁ yānasannidhiṁ sayanasannidhiṁ gandhasannidhiṁ āmisasannidhiṁ → pāna-sannidhiṁ vattha-sannidhiṁ yāna-sannidhiṁ sayana-sannidhiṁ gandha-sannidhiṁ āmisa-sannidhiṁ (pts)
such as these—stored-up food, stored-up drinks, stored-up clothing, stored-up vehicles, stored-up bedding, stored-up scents, and stored-up meat—
iti vā iti evarūpā sannidhikāraparibhogā paṭivirato hoti.
sannidhikāraparibhogā → sannidhi-kāra-paribhogā (pts)
he abstains from consuming stored-up goods such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti.
vā paneke → va pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to watching shows
Seyyathidaṁ—naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ
vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ → vetālaṁ kumbhathūnaṁ (bj) | dhovanaṁ → dhopanakaṁ (bj) | mahiṁsayuddhaṁ → mahisayuddhaṁ (bj, sya-all, pts) | anīkadassanaṁ → aṇīkadassanaṁ (bj) | kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ → kumbhathūnaṁ sobhanagarakaṁ (sya-all) | vetāḷaṁ → vetālaṁ (pts) | sobhanakaṁ → sobhanagarakaṁ (pts) | vaṁsaṁ dhovanaṁ → vaṅsaṁ dhopanaṁ (pts) | meṇḍayuddhaṁ → meṇḍakayuddhaṁ (pts) | sobhanakaṁ → sobhanagarakaṁ (bj: katthaci); sobhanakarakaṁ (bj: PTS); sobhanagharakaṁ (bj: machasaṁ) | dhopanakaṁ → dhovanaṁ (bj: katthaci); dhopanaṁ (bj: sitri) | mahisayuddhaṁ → mahiṁsaṁ (bj: machasaṁ) | meṇḍayuddhaṁ → meṇḍakaṁ (bj: machasaṁ) | muṭṭhiyuddhaṁ → sīhaḷa potthakesu na dissati (bj note) | aṇīkadassanaṁ → anīka (bj: kesuci) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ → vetālaṁ kumbha-thūṇaṁ sobha-nagarakaṁ (pts) | vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ → vaṅsaṁ dhopanaṁ hatthi-yuddhaṁ assa-yuddhaṁ mahisa-yuddhaṁ usabha-yuddhaṁ aja-yuddhaṁ meṇḍaka-yuddhaṁ kukkuṭa-yuddhaṁ vaṭṭaka-yuddhaṁ (pts) | muṭṭhiyuddhaṁ → muṭṭhi-yuddhaṁ (pts) | senābyūhaṁ anīkadassanaṁ → senā-byūhaṁ anīka-dassanaṁ (pts)
such as these—dancing, singing, instrumental music, plays, ballad recitations, hand-clapping, cymbals and drums, magic-lantern scenes, acrobatic and conjuring tricks, elephant fights, horse fights, buffalo fights, bull fights, goat fights, ram fights, cock fights, quail fights; fighting with staves, boxing, wrestling, war-games, roll calls, battle arrays, and regimental reviews—
iti vā iti evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti.
visūkadassanā → visūka-dassanā (pts)
he abstains from watching shows such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ jūtappamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttā viharanti.
jūtappamādaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttā → jūtappamādaṭṭhānānuyogamanuyuttā (th) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | jūtappamādaṭṭhānānuyogaṁ → jūta-pamādaṭṭhānānuyogaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to heedless and idle games
Seyyathidaṁ—aṭṭhapadaṁ dasapadaṁ ākāsaṁ parihārapathaṁ santikaṁ khalikaṁ ghaṭikaṁ salākahatthaṁ akkhaṁ paṅgacīraṁ vaṅkakaṁ mokkhacikaṁ ciṅgulikaṁ pattāḷhakaṁ rathakaṁ dhanukaṁ akkharikaṁ manesikaṁ yathāvajjaṁ
ciṅgulikaṁ → ciṅgulakaṁ (bj, sya-all) | paṅgacīraṁ → paṅkacīraṁ (sya-all) | manesikaṁ → mānesikaṁ (sya-all) | mānesikaṁ → manosikaṁ. (manesikanti pāṭhena bhavitabbaṁ) (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | dasapadaṁ → dasa-padaṁ (pts) | parihārapathaṁ → parihāra-pathaṁ (pts) | salākahatthaṁ → salāka-hatthaṁ (pts) | yathāvajjaṁ → yathā-vajjaṁ (pts)
such as these—eight-row chess, ten-row chess, chess in the air, hopscotch, spillikins, dice, stick games, hand-pictures, ball-games, blowing through toy pipes, playing with toy plows, turning somersaults, playing with toy windmills, toy measures, toy chariots, toy bows, guessing letters drawn in the air, guessing thoughts, mimicking deformities—
iti vā iti evarūpā jūtappamādaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti.
jūtappamādaṭṭhānānuyogā → jūta-pamāda-ṭṭhānānuyogā (pts)
he abstains from heedless and idle games such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ uccāsayanamahāsayanaṁ anuyuttā viharanti.
vā paneke → va pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | evarūpaṁ uccāsayanamahāsayanaṁ → evarūpam uccāsayana-mahāsayanaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to high and luxurious furnishings
Seyyathidaṁ—āsandiṁ pallaṅkaṁ gonakaṁ cittakaṁ paṭikaṁ paṭalikaṁ tūlikaṁ vikatikaṁ uddalomiṁ ekantalomiṁ kaṭṭissaṁ koseyyaṁ kuttakaṁ hatthattharaṁ assattharaṁ rathattharaṁ ajinappaveṇiṁ kadalimigapavarapaccattharaṇaṁ sauttaracchadaṁ ubhatolohitakūpadhānaṁ
kaṭṭissaṁ → kaṭṭhissaṁ (bj, pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇaṁ → kādalimigapavarapaccattharaṇaṁ (bj, sya-all) | gonakaṁ → goṇakaṁ (sya-all) | uddalomiṁ → uddhalomiṁ (sya-all) | uddhalomiṁ → uddalomiṁ (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | kaṭṭissaṁ → kaṭissaṁ (th) | uddalomiṁ ekantalomiṁ kaṭṭissaṁ → udda-lomiṁ ekanta-lomiṁ kaṭṭhissaṁ (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇaṁ sauttaracchadaṁ ubhatolohitakūpadhānaṁ → kadali-miga-pavara-paccattharaṇaṁ sa-uttara-cchadaṁ ubhato-lohitakūpadhānaṁ (pts)
such as these—over-sized couches, couches adorned with carved animals, long-haired coverlets, multi-colored patchwork coverlets, white woolen coverlets, woolen coverlets embroidered with flowers or animal figures, stuffed quilts, coverlets with fringe, silk coverlets embroidered with gems; large woolen carpets; elephant, horse, and chariot rugs, antelope-hide rugs, deer-hide rugs; couches with canopies, couches with red cushions for the head and feet—
iti vā iti evarūpā uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti.
uccāsayanamahāsayanā → uccāsayana-mahāsayanā (pts)
he abstains from using high and luxurious furnishings such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṁ anuyuttā viharanti.
paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogaṁ → maṇḍana vibhūsana-ṭṭhānānuyogaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to scents, cosmetics, and means of beautification
Seyyathidaṁ—ucchādanaṁ parimaddanaṁ nhāpanaṁ sambāhanaṁ ādāsaṁ añjanaṁ mālāgandhavilepanaṁ mukhacuṇṇaṁ mukhalepanaṁ hatthabandhaṁ sikhābandhaṁ daṇḍaṁ nāḷikaṁ asiṁ chattaṁ citrupāhanaṁ uṇhīsaṁ maṇiṁ vālabījaniṁ odātāni vatthāni dīghadasāni
nāḷikaṁ asiṁ → khaggaṁ (bj, pts1ed); asiṁ khaggaṁ (sya-all, km); khaggaṁ asiṁ (mr) | nhāpanaṁ → nahāpanaṁ (bj, pts) | mālāgandhavilepanaṁ mukhacuṇṇaṁ → mālāvilepanaṁ mukhacuṇṇakaṁ (bj) | daṇḍaṁ → daṇḍakaṁ (bj, pts) | citrupāhanaṁ → citrūpāhanaṁ (bj) | vālabījaniṁ → vālavījaniṁ (bj, sya-all, pts) | mukhalepanaṁ → mukhavilepanaṁ (sya-all) | nāḷikaṁ → nālikaṁ (sya-all) | mālāgandhavilepanaṁ mukhacuṇṇaṁ mukhalepanaṁ → mālāvilepanaṁ mukhācuṇṇakaṁ mukhālepanaṁ (pts) | asiṁ → khaggaṁ (pts) | mukhacuṇṇakaṁ → mukhacuṇṇaṁ (bj: machasaṁ) | mukhalepanaṁ → mukhālepanaṁ (bj: sīmu) | asiṁ → khaggaṁ (cck: sī. pī.); asiṁ khaggaṁ (cck: syā. kaṁ.); khaggaṁ asiṁ (cck: ka.) | hatthabandhaṁ → mālāvilepanaṁ mukhacuṇṇakaṁ mukhālepaṁ hatthabandhanaṁ (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bjt, th, pts) | mālāgandhavilepanaṁ mukhacuṇṇaṁ mukhalepanaṁ hatthabandhaṁ sikhābandhaṁ daṇḍaṁ → mālā-vilepanaṁ mukhā-cuṇṇakaṁ mukhālepanaṁ hattha-bandhaṁ sikhā-bandhaṁ daṇḍakaṁ (pts) | vālabījaniṁ → vāla-vījaniṁ (pts) | dīghadasāni → dīgha-dasāni (pts)
such as these—rubbing powders into the body, massaging with oils, bathing in perfumed water, kneading the limbs, using mirrors, ointments, garlands, scents, creams, face-powders, mascara, bracelets, head-bands, decorated walking sticks, ornamented water-bottles, swords, fancy sunshades, decorated sandals, turbans, gems, yak-tail whisks, long-fringed white robes—
iti vā iti evarūpā maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā paṭivirato hoti.
maṇḍanavibhūsanaṭṭhānānuyogā → maṇḍana-vibhūsana-ṭṭhānānuyogā (pts)
he abstains from using scents, cosmetics, and means of beautification such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ tiracchānakathaṁ anuyuttā viharanti.
paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | tiracchānakathaṁ → tiracchāna-kathaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to talking about lowly topics
Seyyathidaṁ—rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ yānakathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ itibhavābhavakathaṁ
janapadakathaṁ itthikathaṁ → itthikathaṁ purisakathaṁ (bj, cck, sya1ed, pts1ed); itthīkathaṁ purisakathaṁ (sya2ed); itthikathaṁ purisakathaṁ kumārakathaṁ kumārikathaṁ (mr) | itthikathaṁ → itthikathaṁ purisakathaṁ kumārakathaṁ kumārikathaṁ (bj); itthīkathaṁ purisakathaṁ (sya-all); itthikathaṁ purisakathaṁ (pts) | kumārikathaṁ → marammapotthakesuyeva dissate (bj note) | itthikathaṁ → itthikathaṁ purisakathaṁ kumārakathaṁ kumārikathaṁ (cck: ka.) | purisakathaṁ → purisakathanti pāṭho na dissati (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | itibhavābhavakathaṁ → iti bhavābhavakathaṁ (th) | corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ → cora-kathaṁ mahāmatta-kathaṁ senā-kathaṁ bhaya-kathaṁ yuddha-kathaṁ anna-kathaṁ pāna-kathaṁ vattha-kathaṁ sayana-kathaṁ mālā-kathaṁ (pts) | ñātikathaṁ yānakathaṁ gāmakathaṁ → ñāti-kathaṁ yāna-kathaṁ gāma-kathaṁ (pts) | nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ → nagara-kathaṁ janapada-kathaṁ itthi-kathaṁ purisa-kathaṁ sūra-kathaṁ visikhā-kathaṁ (pts) | pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ → pubba-peta-kathaṁ nānatta-kathaṁ (pts) | samuddakkhāyikaṁ itibhavābhavakathaṁ → samudda-kkhāyikaṁ itibhavābhava-kathaṁ (pts)
such as these—talking about kings, robbers, ministers of state; armies, alarms, and battles; food and drink; clothing, furniture, garlands, and scents; relatives; vehicles; villages, towns, cities, the countryside; women and heroes; the gossip of the street and the well; tales of the dead; tales of diversity [philosophical discussions of the past and future], the creation of the world and of the sea, and talk of whether things exist or not—
iti vā iti evarūpāya tiracchānakathāya paṭivirato hoti.
tiracchānakathāya → tiracchāna-kathāya (pts)
he abstains from talking about lowly topics such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ viggāhikakathaṁ anuyuttā viharanti.
paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to debates
Seyyathidaṁ—na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi, ahaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāmi, kiṁ tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānissasi, micchā paṭipanno tvamasi, ahamasmi sammā paṭipanno, sahitaṁ me, asahitaṁ te, pure vacanīyaṁ pacchā avaca, pacchā vacanīyaṁ pure avaca, adhiciṇṇaṁ te viparāvattaṁ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosīti
adhiciṇṇaṁ → āciṇṇaṁ (bj); aviciṇṇan (pts) | niggahito → niggahīto (bj) | seyyathidaṁ na → seyyathīdaṁ (sya-all) | niggahito tvamasi cara vādappamokkhāya → niggahitosi caravādappamokkhāya (sya-all) | niggahito tvamasi → niggahīto si (pts) | āciṇṇaṁ → avicṇṇaṁ (bj: kesuci) | micchā paṭipanno → micchāpaṭipanno (bjt, th) | sammā paṭipanno → sammāpaṭipanno (th) | asahitaṁ te → asahitante (th) | adhiciṇṇaṁ te → adhiciṇṇante (th) | dhammavinayaṁ → dhamma-vinayaṁ (pts) | micchā paṭipanno tvamasi ahamasmi sammā paṭipanno sahitaṁ → micchā-paṭipanno tvam asi aham asmi sammā-paṭipanno sahitam (pts) | asahitaṁ → asahitan (pts) | vādappamokkhāya → vāda-ppamokkhāya (pts)
such as these—‘You understand this doctrine and discipline? I’m the one who understands this doctrine and discipline. How could you understand this doctrine and discipline? You’re practicing wrongly. I’m practicing rightly. I’m being consistent. You’re not. What should be said first you said last. What should be said last you said first. What you took so long to think out has been refuted. Your doctrine has been overthrown. You’re defeated. Go and try to salvage your doctrine; extricate yourself if you can!’—
iti vā iti evarūpāya viggāhikakathāya paṭivirato hoti.he abstains from debates such as these. Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ dūteyyapahiṇagamanānuyogaṁ anuyuttā viharanti.
dūteyyapahiṇagamanānuyogaṁ anuyuttā → dūteyyapahiṇagamanānuyogamanuyuttā (bjt, th) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | dūteyyapahiṇagamanānuyogaṁ → dūteyyapahiṇa-gamanānuyogaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, remain addicted to running messages & errands for people
Seyyathidaṁ—raññaṁ, rājamahāmattānaṁ, khattiyānaṁ, brāhmaṇānaṁ, gahapatikānaṁ, kumārānaṁ—idha gaccha, amutrāgaccha, idaṁ hara, amutra idaṁ āharā’ti
amutrāgaccha → amutra gaccha (sya-all) | gaccha → amutrāgaccha (sya-all: yu.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | rājamahāmattānaṁ → rāja-mahāmattānaṁ (pts) | kumārānaṁ → kumārānam (pts)
such as these—kings, ministers of state, noble warriors, brahmans, householders, or youths (who say), ‘Go here, go there, take this there, fetch that here’—
iti vā iti evarūpā dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti.
dūteyyapahiṇagamanānuyogā → dūteyya-pahiṇa-gamanānuyogā (pts)
he abstains from running messages & errands for people such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te kuhakā ca honti lapakā ca nemittikā ca nippesikā ca lābhena lābhaṁ nijigīsitāro ca. Iti evarūpā kuhanalapanā paṭivirato hoti.
lābhena → lābhena ca (bj, sya-all, pts) | nijigīsitāro ca → nijigiṁsitāro iti vā (bj, sya-all); nijigiṁsitāro (pts) | nijigīsitāro → nijigīṁsitāro (cck) | nippesikā → nipphesikā (sya-all) | vā paneke → va pan eke (pts) | ca → nimittakā ca nippesikā ca (sya-all: sī.) | vā → iti vāti idaṁ natthi (sya-all: sī.) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | kuhanalapanā → kuhana-lapanā (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, engage in scheming, persuading, hinting, belittling, & pursuing gain with gain, he abstains from forms of scheming & persuading [improper ways of trying to gain material support from donors] such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Majjhimasīlaṁ niṭṭhitaṁ.

4.3.1.3. MahāsīlaThe Great Section on Virtue

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (bj, sya-all, pts) | jīvikaṁ → jīvitaṁ (bj: machasaṁ) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—aṅgaṁ nimittaṁ uppātaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ mūsikacchinnaṁ aggihomaṁ dabbihomaṁ thusahomaṁ kaṇahomaṁ taṇḍulahomaṁ sappihomaṁ telahomaṁ mukhahomaṁ lohitahomaṁ aṅgavijjā vatthuvijjā khattavijjā sivavijjā bhūtavijjā bhūrivijjā ahivijjā visavijjā vicchikavijjā mūsikavijjā sakuṇavijjā vāyasavijjā pakkajjhānaṁ saraparittāṇaṁ migacakkaṁ
supinaṁ → supiṇaṁ (bj) | uppātaṁ → uppāṭaṁ (sya-all); uppādaṁ (pts) | khattavijjā → khettavijjā (sya-all) | saraparittāṇaṁ migacakkaṁ → saraparittānaṁ migapakkaṁ (sya-all) | mūsikacchinnaṁ → mūsikācchinnaṁ (pts) | saraparittāṇaṁ → saraparittānaṁ (pts) | uppātaṁ → uppādaṁ (bj: sīmu) | supiṇaṁ → supinaṁ (bj: machasaṁ); supiṇakaṁ (bj: sī) | khattavijjā → khettaṁ (bj: kesuci) | pakkajjhānaṁ → pakkha (bj: kesuci) | uppāṭaṁ → uppādaṁ (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)
as: reading marks on the limbs [e.g., palmistry]; reading omens & signs; interpreting celestial events [falling stars, comets]; interpreting dreams; reading features of the body [e.g., phrenology]; reading marks on cloth gnawed by mice; offering fire oblations, oblations from a ladle, oblations of husks, rice powder, rice grains, ghee, & oil; offering oblations from the mouth; offering blood-sacrifices; making predictions based on the fingertips; geomancy; making predictions for state officials; laying demons in a cemetery; placing spells on spirits; earth-skills [divining water and gems?]; snake-skills, poison-skills, scorpion-skills, rat-skills, bird-skills, crow-skills; predicting life spans; giving protective charms; casting horoscopes—
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.
micchājīvā → (pts)
he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (bj, sya-all, pts) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—maṇilakkhaṇaṁ vatthalakkhaṇaṁ daṇḍalakkhaṇaṁ satthalakkhaṇaṁ asilakkhaṇaṁ usulakkhaṇaṁ dhanulakkhaṇaṁ āvudhalakkhaṇaṁ itthilakkhaṇaṁ purisalakkhaṇaṁ kumāralakkhaṇaṁ kumārilakkhaṇaṁ dāsalakkhaṇaṁ dāsilakkhaṇaṁ hatthilakkhaṇaṁ assalakkhaṇaṁ mahiṁsalakkhaṇaṁ usabhalakkhaṇaṁ golakkhaṇaṁ ajalakkhaṇaṁ meṇḍalakkhaṇaṁ kukkuṭalakkhaṇaṁ vaṭṭakalakkhaṇaṁ godhālakkhaṇaṁ kaṇṇikalakkhaṇaṁ kacchapalakkhaṇaṁ migalakkhaṇaṁ
satthalakkhaṇaṁ → (bj) | mahiṁsalakkhaṇaṁ → mahisalakkhaṇaṁ (bj, sya-all, pts) | kaṇṇikalakkhaṇaṁ → kaṇṇikālakkhaṇaṁ (bj, pts) | itthilakkhaṇaṁ → itthīlakkhaṇaṁ (sya-all) | kumārilakkhaṇaṁ → kumārīlakkhaṇaṁ (sya-all) | dāsilakkhaṇaṁ → dāsīlakkhaṇaṁ (sya-all) | maṇilakkhaṇaṁ → maṇilakkhaṇaṁ daṇḍalakkhaṇaṁ (pts) | daṇḍalakkhaṇaṁ satthalakkhaṇaṁ → (pts) | āvudhalakkhaṇaṁ → āyudhalakkhaṇaṁ (pts) | daṇḍalakkhaṇaṁ → daṇḍalakkhaṇaṁ satthalakkhaṇaṁ (bj: machasaṁ) | āvudhalakkhaṇaṁ → āyudha (bj: kesuci) | mahisalakkhaṇaṁ → mahiṁsa (bj: machasaṁ) | golakkhaṇaṁ → goṇa (bj: machasaṁ) | meṇḍalakkhaṇaṁ → meṇḍaka (bj: kesuci) | āvudhalakkhaṇaṁ → āyudhalakkhaṇaṁ (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)
as: determining lucky & unlucky gems, staffs, garments, swords, arrows, bows, & other weapons; women, men, boys, girls, male slaves, female slaves; elephants, horses, buffaloes, bulls, cows, goats, rams, fowl, quails, lizards, rabbits, tortoises, & other animals—he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these.
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.
micchājīvā → (pts) | tiracchānavijjāya micchājīvā → tiracchāna-vijjāya (pts)
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (sya-all) | micchājīvena jīvitaṁ → micchājivena jīvikaṁ (pts) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ → tiracchāna-vijjāya micchājivena jīvikaṁ (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—raññaṁ niyyānaṁ bhavissati, raññaṁ aniyyānaṁ bhavissati, abbhantarānaṁ raññaṁ upayānaṁ bhavissati, bāhirānaṁ raññaṁ apayānaṁ bhavissati, bāhirānaṁ raññaṁ upayānaṁ bhavissati, abbhantarānaṁ raññaṁ apayānaṁ bhavissati, abbhantarānaṁ raññaṁ jayo bhavissati, bāhirānaṁ raññaṁ parājayo bhavissati, bāhirānaṁ raññaṁ jayo bhavissati, abbhantarānaṁ raññaṁ parājayo bhavissati, iti imassa jayo bhavissati, imassa parājayo bhavissati
bhavissati → bhavissatīti pāṭho na dissati (sya-all: sī.) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th, pts) | upayānaṁ → upayānam (pts)
as (forecasting): the rulers will march forth; the rulers will not march forth; our rulers will attack, and their rulers will retreat; their rulers will attack, and our rulers will retreat; there will be triumph for our rulers and defeat for their rulers; there will be triumph for their rulers and defeat for our rulers; thus there will be triumph for this one, defeat for that one—
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these. Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (bj, sya-all, pts) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—candaggāho bhavissati, sūriyaggāho bhavissati, nakkhattaggāho bhavissati, candimasūriyānaṁ pathagamanaṁ bhavissati, candimasūriyānaṁ uppathagamanaṁ bhavissati, nakkhattānaṁ pathagamanaṁ bhavissati, nakkhattānaṁ uppathagamanaṁ bhavissati, ukkāpāto bhavissati, disāḍāho bhavissati, bhūmicālo bhavissati, devadudrabhi bhavissati, candimasūriyanakkhattānaṁ uggamanaṁ ogamanaṁ saṅkilesaṁ vodānaṁ bhavissati, evaṁvipāko candaggāho bhavissati, evaṁvipāko sūriyaggāho bhavissati, evaṁvipāko nakkhattaggāho bhavissati, evaṁvipākaṁ candimasūriyānaṁ pathagamanaṁ bhavissati, evaṁvipākaṁ candimasūriyānaṁ uppathagamanaṁ bhavissati, evaṁvipākaṁ nakkhattānaṁ pathagamanaṁ bhavissati, evaṁvipākaṁ nakkhattānaṁ uppathagamanaṁ bhavissati, evaṁvipāko ukkāpāto bhavissati, evaṁvipāko disāḍāho bhavissati, evaṁvipāko bhūmicālo bhavissati, evaṁvipāko devadudrabhi bhavissati, evaṁvipākaṁ candimasūriyanakkhattānaṁ uggamanaṁ ogamanaṁ saṅkilesaṁ vodānaṁ bhavissati
sūriyaggāho → suriyaggāho (bj, sya-all, pts) | candimasūriyānaṁ → candimasuriyānaṁ (bj, sya-all, pts) | devadudrabhi → devadundubhi (bj, sya-all, pts) | candimasūriyanakkhattānaṁ → candimasuriyanakkhattānaṁ (bj, sya-all, pts) | evaṁvipākaṁ candimasūriyānaṁ → evaṁvipāko candimasuriyānaṁ (pts) | evaṁvipākaṁ → evaṁvipāko (pts) | ogamanaṁ → oggamanaṁ (bj: kesuci) | saṅkilesaṁ → saṁkilesaṁ (my, bjt, ms2005, pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bjt, th) | ogamanaṁ saṅkilesaṁ → oggamanaṁ saṁkilesaṁ (th) | seyyathidaṁ candaggāho → seyyathīdaṁ canda-ggāho (pts) | sūriyaggāho → suriya-ggāho (pts) | nakkhattaggāho → nakkhatta-ggāho (pts) | candimasūriyānaṁ pathagamanaṁ → candima-suriyānaṁ patha-gamanaṁ (pts) | candimasūriyānaṁ uppathagamanaṁ → candima-suriyānaṁ uppatha-gamanaṁ (pts) | pathagamanaṁ → patha-gamanaṁ (pts) | uppathagamanaṁ → uppatha-gamanaṁ (pts) | ukkāpāto → ukkā-pāto (pts) | disāḍāho → disā-ḍāho (pts) | bhūmicālo → bhūmi-cālo (pts) | devadudrabhi → deva-dundubhi (pts) | candimasūriyanakkhattānaṁ → candima-suriya-nakkhattānaṁ (pts) | evaṁvipāko candaggāho → evaṁ-vipāko canda-ggāho (pts) | evaṁvipāko → evaṁ-vipāko (pts) | evaṁvipākaṁ candimasūriyānaṁ → evaṁ-vipāko candima-suriyānaṁ (pts) | evaṁvipākaṁ candimasūriyānaṁ uppathagamanaṁ → evaṁ-vipāko candima-suriyānaṁ uppatha-gamanaṁ (pts) | evaṁvipākaṁ → evaṁ-vipāko (pts) | evaṁvipāko disāḍāho → evaṁ-vipāko disā-ḍāho (pts) | evaṁvipāko bhūmicālo → evaṁ-vipāko bhūmi-cālo (pts) | evaṁvipāko devadudrabhi → evaṁ-vipāko deva-dundubhi (pts) | evaṁvipākaṁ candimasūriyanakkhattānaṁ → evaṁ-vipākaṁ candima-suriya-nakkhattānaṁ (pts)
as (forecasting): there will be a lunar eclipse; there will be a solar eclipse; there will be an occultation of [a conjunction of the moon or a planet with] an asterism; the sun & moon will be favorable; the sun & moon will be unfavorable; the asterisms will be favorable; the asterisms will be unfavorable; there will be a meteor shower; there will be a flickering light on the horizon [an aurora?]; there will be an earthquake; there will be thunder coming from dry clouds; there will be a rising, a setting, a darkening, a brightening of the sun, moon, & asterisms; such will be the result of the lunar eclipse… the rising, setting, darkening, brightening of the sun, moon, & asterisms—
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.
tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (bj, sya-all, pts) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—suvuṭṭhikā bhavissati, dubbuṭṭhikā bhavissati, subhikkhaṁ bhavissati, dubbhikkhaṁ bhavissati, khemaṁ bhavissati, bhayaṁ bhavissati, rogo bhavissati, ārogyaṁ bhavissati, muddā, gaṇanā, saṅkhānaṁ, kāveyyaṁ, lokāyataṁ
suvuṭṭhikā → subbuṭṭhikā (bj) | seyyathidaṁ suvuṭṭhikā → seyyathīdaṁ subbuṭṭhikā (pts) | saṅkhānaṁ → saṁkhānaṁ (bjt, pts)
as (forecasting): there will be abundant rain; there will be a drought; there will be plenty; there will be famine; there will be rest and security; there will be danger; there will be disease; there will be freedom from disease; or they earn their living by accounting, counting, calculation, composing poetry, or teaching hedonistic arts & doctrines [lokāyata]—
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.
micchājīvā → micchājīvena (bj) | tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (bj, sya-all, pts) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—āvāhanaṁ vivāhanaṁ saṁvaraṇaṁ vivaraṇaṁ saṅkiraṇaṁ vikiraṇaṁ subhagakaraṇaṁ dubbhagakaraṇaṁ viruddhagabbhakaraṇaṁ jivhānibandhanaṁ hanusaṁhananaṁ hatthābhijappanaṁ hanujappanaṁ kaṇṇajappanaṁ ādāsapañhaṁ kumārikapañhaṁ devapañhaṁ ādiccupaṭṭhānaṁ mahatupaṭṭhānaṁ abbhujjalanaṁ sirivhāyanaṁ
saṁvaraṇaṁ vivaraṇaṁ → saṁvadanaṁ vivadanaṁ (bj, sya-all) | jivhānibandhanaṁ → jivhānitthambhanaṁ (bj) | sirivhāyanaṁ → sirivhānaṁ (bj) | subhagakaraṇaṁ dubbhagakaraṇaṁ → subhatakaraṇaṁ dubbhatakaraṇaṁ (sya-all) | hanujappanaṁ → (sya-all) | kumārikapañhaṁ → kumārīpañhaṁ (sya-all) | jivhānitthambhanaṁ → jivhānitthaddhanaṁ (bj: bahūsu) | saṁvaraṇaṁ vivaraṇaṁ saṅkiraṇaṁ → saṁvadanaṁ vivadanaṁ saṁkiraṇaṁ (bjt) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th) | saṅkiraṇaṁ → saṁkiraṇaṁ (ms2005)
as: calculating auspicious dates for marriages—both those in which the bride is brought home and those in which she is sent out; calculating auspicious dates for betrothals and divorces; for collecting debts or making investments and loans; reciting charms to make people attractive or unattractive; curing women who have undergone miscarriages or abortions; reciting spells to bind a man’s tongue, to paralyze his jaws, to make him lose control over his hands, or to bring on deafness; getting oracular answers to questions addressed to a spirit in a mirror, in a young girl, or to a spirit medium; worshipping the sun, worshipping the Great Brahmā, bringing forth flames from the mouth, invoking the goddess of luck—
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.
tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)

Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvena jīvitaṁ kappenti.
jīvitaṁ → jīvikaṁ (bj, sya-all) | paneke → pan eke (pts) | samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni → samaṇa-brāhmaṇā saddhā-deyyāni (pts) | tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
“Whereas some contemplatives & brahmans, living off food given in faith, maintain themselves by wrong livelihood, by such “animal” arts
Seyyathidaṁ—santikammaṁ paṇidhikammaṁ bhūtakammaṁ bhūrikammaṁ vassakammaṁ vossakammaṁ vatthukammaṁ vatthuparikammaṁ ācamanaṁ nhāpanaṁ juhanaṁ vamanaṁ virecanaṁ uddhaṁvirecanaṁ adhovirecanaṁ sīsavirecanaṁ kaṇṇatelaṁ nettatappanaṁ natthukammaṁ añjanaṁ paccañjanaṁ sālākiyaṁ sallakattiyaṁ dārakatikicchā, mūlabhesajjānaṁ anuppadānaṁ, osadhīnaṁ paṭimokkho
vatthuparikammaṁ → vatthuparikiraṇaṁ (bj, sya-all); vatthupaṭikiraṇaṁ (pts) | nhāpanaṁ → nahāpanaṁ (bj, pts) | uddhaṁvirecanaṁ → uddhavirecanaṁ (bj, sya-all, pts) | bhūtakammaṁ → bhūmikammaṁ (sya-all); (pts) | nettatappanaṁ → nettappānaṁ (sya-all); nettatappaṇaṁ (pts) | dārakatikicchā → dārakatikicchaṁ (sya-all) | bhūrikammaṁ → bhūrikammaṁ bhūtikammaṁ (pts) | sallakattiyaṁ → sallakattikaṁ (pts) | anuppadānaṁ → anuppādānaṁ (pts) | juhanaṁ → nahāpanaṁ duhanaṁ (sya-all: sī.) | nettappānaṁ → nettatappanaṁ (sya-all: sī.) | dārakatikicchaṁ → sallakattikaṁ dārakatikicchā (sya-all: sī.) | bhūti-kammaṁ → Bp bhūta-. See above, p. 12. (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (th)
as: promising gifts to deities in return for favors; fulfilling such promises; demonology; reciting spells in earth houses [see earth skills, above]; inducing virility and impotence; preparing sites for construction; consecrating sites for construction; giving ceremonial mouthwashes and ceremonial baths; offering sacrificial fires; administering emetics, purges, purges from above, purges from below, head-purges; ear-oil, eye-drops, treatments through the nose, ointments, and counter-ointments; practicing eye-surgery [or: extractive surgery], general surgery, pediatrics; administering root-medicines and binding medicinal herbs—
iti vā iti evarūpāya tiracchānavijjāya micchājīvā paṭivirato hoti.
tiracchānavijjāya → tiracchāna-vijjāya (pts)
he abstains from wrong livelihood, from “animal” arts such as these.
Idampissa hoti sīlasmiṁ.
idampissa → idaṁpissa (th) | idampissa → idam pi ssa (pts)
This, too, is part of his virtue.

Sa kho so, mahārāja, bhikkhu evaṁ sīlasampanno na kutoci bhayaṁ samanupassati, yadidaṁ sīlasaṁvarato.
kho → atha kho (bj: kesuci) | Sa → Bp Gr atha. (pts note) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts) | kutoci → kuto (pts) | yadidaṁ sīlasaṁvarato → yad idaṁ sīla-saṁvarato (pts)
Seyyathāpi, mahārāja, rājā khattiyo muddhābhisitto nihatapaccāmitto na kutoci bhayaṁ samanupassati, yadidaṁ paccatthikato;
rājā → (bj, sya-all, pts) | muddhābhisitto → muddhāvasitto (bj, sya-all) | muddhābhisitto nihatapaccāmitto → muddhāvasitto nihitapaccāmitto (pts) | muddhāvasitto → muddhābhāsinto (bj: kesuci) | muddhāvasitto → Bp Gr muddhābhisitto. (pts note) | seyyathāpi mahārāja rājā → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | kutoci → kuto (pts) | yadidaṁ → yad idaṁ (pts)
evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ sīlasampanno na kutoci bhayaṁ samanupassati, yadidaṁ sīlasaṁvarato.
evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts) | kutoci → kuto (pts) | yadidaṁ sīlasaṁvarato → yad idaṁ sīla-saṁvarato (pts)
So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṁ anavajjasukhaṁ paṭisaṁvedeti.
anavajjasukhaṁ → anavajja-sukhaṁ (pts)
Evaṁ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hoti.
hoti → Bp here inserts mahā-sīlam; Gr mahā-sīlaṁ niṭṭhitaṁ. (pts note) | sīlasampanno → sīla-sampanno (pts)

Mahāsīlaṁ niṭṭhitaṁ.

4.3.2. Samādhi

4.3.2.1. IndriyasaṁvaraSense Restraint

Kathañca, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti?
kathañca mahārāja → kathañ ca mahā-rāja (pts)
“And how does a monk guard the doors of his senses?
Idha, mahārāja, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
nānuvyañjanaggāhī → SS here na anu-, but below nānu-; Bp nānubyañj-. (pts note) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
On seeing a form with the eye, he does not grasp at any theme or details by which—
Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.
anvāssaveyyuṁ → anvāsaveyyuṁ, anvāssaveyyu (bj: kesuci) | anvāssaveyyuṁ → Bp anvāsaveyyuṁ. (pts note) | abhijjhā domanassā → abhijjhādomanassā (th) | yatvādhikaraṇamenaṁ → yatvādhikaraṇam enaṁ (pts) | abhijjhā domanassā → abhijjhā-domanassā (pts) | cakkhundriyaṁ → cakkhundriyam (pts)
if he were to dwell without restraint over the faculty of the eye—evil, unskillful qualities such as greed or distress might assail him.
Sotena saddaṁ sutvā …pe…
pe → spelled out in full (th)
On hearing a sound with the ear.…
ghānena gandhaṁ ghāyitvā …pe…
pe → spelled out in full (th)
On smelling an aroma with the nose.…
jivhāya rasaṁ sāyitvā …pe…
pe → spelled out in full (th)
On tasting a flavor with the tongue.…
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …pe…
phoṭṭhabbaṁ → Scd Gr poṭṭhabbaṁ; Bp phoṭhabbaṁ. (pts note) | pe → spelled out in full (th)
On touching a tactile sensation with the body.…
manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
nānubyañjanaggāhī → nānuvyañjanaggāhī (pts)
On cognizing an idea with the intellect, he does not grasp at any theme or details by which—
Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhā domanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
abhijjhā domanassā → abhijjhādomanassā (bjt, th) | yatvādhikaraṇamenaṁ → yatvādhikaraṇam enaṁ (pts)
if he were to dwell without restraint over the faculty of the intellect—evil, unskillful qualities such as greed or distress might assail him.
So iminā ariyena indriyasaṁvarena samannāgato ajjhattaṁ abyāsekasukhaṁ paṭisaṁvedeti.
indriyasaṁvarena → indriya saṁvarena (pts) | abyāsekasukhaṁ → avyāseka-sukhaṁ (pts)
Endowed with this noble restraint over the sense faculties, he is inwardly sensitive to the pleasure of being blameless.
Evaṁ kho, mahārāja, bhikkhu indriyesu guttadvāro hoti.
mahārāja → mahā-rāja (pts) | guttadvāro → gutta-dvāro (pts)
This is how a monk guards the doors of his senses.

4.3.2.2. SatisampajaññaMindfulness & Alertness

Kathañca, mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti?
kathañca mahārāja → kathañ ca mahā-rāja (pts) | satisampajaññena → sati-sampajaññena (pts)
“And how is a monk possessed of mindfulness & alertness?
Idha, mahārāja, bhikkhu abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.
samiñjite → sammiñjite (bj: kesuci) | tuṇhī-bhāve → Scdt bhāvena (but so Sm Bp and Sum. i. 202). (pts note) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sampajānakārī → sampajāna-kārī (pts) | saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī → saṁghāṭi-patta-cīvara-dhāraṇe sampajāna-kārī (pts) | uccārapassāvakamme sampajānakārī → uccāra-passāva-kamme sampajāna-kārī (pts) | tuṇhībhāve sampajānakārī → tuṇhī-bhāve sampajāna-kārī (pts)
When going forward & returning, he makes himself alert. When looking toward & looking away.… when bending & extending his limbs.… when carrying his outer cloak, his upper robe, & his bowl.… when eating, drinking, chewing, & tasting.… when urinating & defecating.… when walking, standing, sitting, falling asleep, waking up, talking, & remaining silent, he makes himself alert.
Evaṁ kho, mahārāja, bhikkhu satisampajaññena samannāgato hoti.
mahārāja → mahā-rāja (pts) | satisampajaññena → sati-sampajaññena (pts)
This is how a monk is possessed of mindfulness & alertness.

4.3.2.3. SantosaContentedness

Kathañca, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti?
kathañca mahārāja → kathañ ca mahā-rāja (pts)
“And how is a monk content?
Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena, kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati.
kāyaparihārikena → kāyaparihāriyena (bj) | kucchiparihārikena → kucchiparihāriyena (bj) | kucchiparihāriyena → parihārikena (bj: sīmu) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | kāyaparihārikena → kāya-parihārikena (pts) | kucchiparihārikena piṇḍapātena → kucchi-parihārikena piṇḍa-pātena (pts) | yeneva → yen eva (pts) | samādāyeva → samādāy eva (pts)
Seyyathāpi, mahārāja, pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti, sapattabhārova ḍeti;
sapattabhārova → sapattabhāro va (th) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | yeneva → yen eva (pts) | sapattabhārova → sa-patta-bhāro va (pts)
Just as a bird, wherever it goes, flies with its wings as its only burden;
evameva kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati, samādāyeva pakkamati.
kāyaparihārikena → kāyaparihāriyena (bj) | kucchiparihārikena → kucchiparihāriyena (bj) | evameva kho → evam eva (pts) | evameva kho mahārāja → evam eva mahā-rāja (pts) | kucchiparihārikena piṇḍapātena → kucchi-parihārikena piṇḍa-pātena (pts) | yeneva → yen eva (pts) | samādāyeva → samādāy eva (pts)
so too is he content with a set of robes to provide for his body and alms food to provide for his hunger. Wherever he goes, he takes only his barest necessities along.
Evaṁ kho, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hoti.
mahārāja → mahā-rāja (pts)
This is how a monk is content.

4.3.2.4. NīvaraṇappahānaAbandoning the Hindrances

So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato, iminā ca ariyena indriyasaṁvarena samannāgato, iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato, imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato,
sīlakkhandhena → iminā sīlakkhandhena (bj: sabbattha) | samannāgato → Bp Gr here insert so. (pts note) | sīlakkhandhena → sīla-kkhandhena (pts) | indriyasaṁvarena → indriya saṁvarena (pts) | satisampajaññena → sati-sampajaññena (pts)
“Endowed with this noble aggregate of virtue, this noble restraint over the sense faculties, this noble mindfulness and alertness, and this noble contentment,
vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.
vana-patthaṁ → Bp vana-saṇṭhaṁ; Gr -saṇham. (pts note) | rukkhamūlaṁ → rukkha-mūlaṁ (pts) | giriguhaṁ → giri-guhaṁ (pts) | palālapuñjaṁ → palāla-puñjaṁ (pts)
he seeks out a secluded dwelling: a wilderness, the shade of a tree, a mountain, a glen, a hillside cave, a charnel ground, a forest grove, the open air, a heap of straw.
So pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.
piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapātappaṭikkanto (my) | piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapāta-paṭikkanto (pts)
After his meal, returning from his alms round, he sits down, crosses his legs, holds his body erect, and brings mindfulness to the fore.

So abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṁ parisodheti.“Abandoning covetousness with regard to the world, he dwells with an awareness devoid of covetousness. He cleanses his mind of covetousness. Byāpādapadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṁ parisodheti.
vyāpāda-padosā → Bp byāpāda- (always). (pts note) | byāpādapadosaṁ → vyāpāda-padosaṁ (pts) | abyāpannacitto → avyāpanna-citto (pts) | sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā → sabba-pāṇa-bhūta-hitānukampī vyāpāda-padosā (pts)
Abandoning ill will & anger, he dwells with an awareness devoid of ill will, sympathetic with the welfare of all living beings. He cleanses his mind of ill will & anger.
Thinamiddhaṁ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī, sato sampajāno, thinamiddhā cittaṁ parisodheti.
thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (sya-all, pts) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (sya-all, pts) | thinamiddhā → thīnamiddhā (sya-all, pts) | vigatathinamiddho → vigata-thīna-middho (pts) | ālokasaññī → āloka-saññī (pts) | thinamiddhā → thīna-middhā (pts)
Abandoning sloth & drowsiness, he dwells with an awareness devoid of sloth & drowsiness, mindful, alert, percipient of light. He cleanses his mind of sloth & drowsiness.
Uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato viharati, ajjhattaṁ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti.
uddhaccakukkuccaṁ → uddhacca-kukkuccaṁ (pts) | vūpasantacitto uddhaccakukkuccā → vūpasanta-citto uddhacca-kukkuccā (pts)
Abandoning restlessness & anxiety, he dwells undisturbed, his mind inwardly stilled. He cleanses his mind of restlessness & anxiety.
Vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati, akathaṅkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṁ parisodheti.
akathaṅkathī → akathaṁkathī (my, bjt, ms2005, pts) | tiṇṇavicikiccho → tiṇṇa-vicikiccho (pts)
Abandoning uncertainty, he dwells having crossed over uncertainty, with no perplexity with regard to skillful qualities. He cleanses his mind of uncertainty.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso iṇaṁ ādāya kammante payojeyya.
seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts)
“Suppose that a man, taking a loan, invests it in his business affairs.
Tassa te kammantā samijjheyyuṁ.
kammantā → kammantotipi pāṭho (sya-all note)
His business affairs succeed.
So yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṁ kareyya, siyā cassa uttariṁ avasiṭṭhaṁ dārabharaṇāya.
byantiṁ kareyya → byantīkareyya (bj, sya-all, km); vyantikareyya (pts1ed) | byantiṁ kareyya → vyantikareyya (pts) | dārabharaṇāya → dārābharaṇāya (pts) | kareyya → byantīkareyya (cck: sī. syā. kaṁ.) | cassa → siyā tassa (sya-all: sī.) | iṇamūlāni → iṇa-mūlāni (pts) | byantiṁ kareyya → vyanti-kareyya (pts) | cassa → assa (pts)
He repays his old debts and there is extra left over for maintaining his wife.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him,
‘ahaṁ kho pubbe iṇaṁ ādāya kammante payojesiṁ.
payojesiṁ → Bp Gr payojemi. (pts note) | iṇaṁ ādāya → iṇamādāya (th)
‘Before, taking a loan, I invested it in my business affairs.
Tassa me te kammantā samijjhiṁsu.
te → Sct tena; Sm tena corrected to te. (pts note)
Now my business affairs have succeeded.
Sohaṁ yāni ca porāṇāni iṇamūlāni, tāni ca byantiṁ akāsiṁ, atthi ca me uttariṁ avasiṭṭhaṁ dārabharaṇāyā’ti.
byantiṁ → byantī (bj) | byantiṁ akāsiṁ → byantīakāsiṁ (sya-all); vyantiakāsiṁ (pts) | dārabharaṇāyāti → dārābharaṇāyāti (pts) | sohaṁ → so haṁ (bjt, pts) | iṇamūlāni → iṇa-mūlāni (pts) | byantiṁ akāsiṁ → vyanti-akāsiṁ (pts)
I have repaid my old debts and there is extra left over for maintaining my wife.’
So tatonidānaṁ labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassaṁ.
pāmojjaṁ adhigaccheyya → pāmujjaṁ adhigacche (pts) | adhigaccheyya → adhigacchetipi pāṭho (sya-all note) | pāmujjaṁ → Bp Gr pāmojjam (and so SS at 75 only). (pts note) | adhigacche → Bp Gr Sd adhigaccheyya. (pts note) | tatonidānaṁ → tato-nidānaṁ (pts)
Because of that he would experience joy and happiness.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso ābādhiko assa dukkhito bāḷhagilāno; bhattañcassa nacchādeyya, na cassa kāye balamattā.
seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahāraja (pts) | bhattañcassa → bhattaṁ cassa (bjt) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-raja (pts) | bāḷhagilāno bhattañcassa nacchādeyya → bāḷha-gilāno bhattañ assa na cchādeyya (pts) | cassa → assa (pts)
“Now suppose that a man falls sick—in pain and seriously ill. He does not enjoy his meals, and there is no strength in his body.
So aparena samayena tamhā ābādhā mucceyya; bhattaṁ cassa chādeyya, siyā cassa kāye balamattā.
bhattaṁ cassa → bhattañcassa (bjt, th) | bhattaṁ cassa → bhattañ assa (pts) | cassa → assa (pts)
As time passes, he eventually recovers from that sickness. He enjoys his meals and there is strength in his body.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him,
‘ahaṁ kho pubbe ābādhiko ahosiṁ dukkhito bāḷhagilāno;
bāḷhagilāno → bāḷha-gilāno (pts)
‘Before, I was sick.…
bhattañca me nacchādesi, na ca me āsi kāye balamattā.
na ca me → nacassa me (bj, mr) | na ca → nacassa (bj) | āsi → na cassa me (cck: ka.) | āsi → Bp Gr na c'; assa me kāye. (pts note) | bhattañca → bhattaṁ ca (bjt) | nacchādesi → na chādesi (th) | bhattañca → bhattañ ca (pts) | nacchādesi → na cchādesi (pts)
Somhi etarahi tamhā ābādhā mutto;
ābādhā → Bp Gr omit. (pts note) | somhi → so mhi (pts)
Now I am recovered from that sickness.
bhattañca me chādeti, atthi ca me kāye balamattā’ti.
me → (pts) | chādeti → Scd nacchādesi; Sd acchadeti; Bp cchādesi (see CV. v. 31. 1.) (pts note) | bhattañca → bhattañ ca (pts) | balamattāti → balamattā ti (pts)
I enjoy my meals and there is strength in my body.’
So tatonidānaṁ labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassaṁ.
pāmojjaṁ adhigaccheyya → pāmujjaṁ adhigacche (pts) | tatonidānaṁ → tato-nidānaṁ (pts)
Because of that he would experience joy and happiness.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso bandhanāgāre baddho assa.
baddho → bandho (sya-all) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts)
“Now suppose that a man is bound in prison.
So aparena samayena tamhā bandhanāgārā mucceyya sotthinā abbhayena, na cassa kiñci bhogānaṁ vayo.
abbhayena → abbayena (bj, mr); avyayena (pts1ed) | abbhayena → avyayena (pts) | abbayena → avyayena (bj: PTS) | abbhayena → ubbayena (cck: sī. ka.) | bandhanā → Bp Gr bandhanāgārā. (pts note) | cassa kiñci → assa kiñ (pts)
As time passes, he eventually is released from that bondage, safe and sound, with no loss of property.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him,
‘ahaṁ kho pubbe bandhanāgāre baddho ahosiṁ, somhi etarahi tamhā bandhanāgārā mutto sotthinā abbhayena.
abbhayena → abbayena (bj) | baddho → bandho (sya-all) | bandhanā → Bp bandhanāgārā. (pts note) | somhi → so mhi (pts) | abbhayena → avyayena (pts)
‘Before, I was bound in prison.
Natthi ca me kiñci bhogānaṁ vayo’ti.
natthi → n atthi (pts) | kiñci → kiñ (pts) | vayoti → vayo ti (pts)
Now I am released from that bondage, safe and sound, with no loss of my property.’
So tatonidānaṁ labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassaṁ.
pāmojjaṁ adhigaccheyya → pāmujjaṁ adhigacche (pts) | tatonidānaṁ → tato-nidānaṁ (pts)
Because of that he would experience joy and happiness.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso dāso assa anattādhīno parādhīno na yenakāmaṅgamo.
anattādhīno → Bp Gr -dhino always. (pts note) | yenakāmaṅgamo → yenakāmaṁgamo (my, ms2005) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | yenakāmaṅgamo → yena kāmaṁ gamo (pts)
“Now suppose that a man is a slave, subject to others, not subject to himself, unable to go where he likes.
So aparena samayena tamhā dāsabyā mucceyya attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṅgamo.
bhujisso → Bp Gr bhūjisso (twice); SS here bhuñj; Sct below bhuj. (pts note) | yenakāmaṅgamo → yenakāmaṁgamo (my, ms2005) | dāsabyā → dāsavyā (pts) | yenakāmaṅgamo → yena kāmaṁ gamo (pts)
As time passes, he eventually is released from that slavery, subject to himself, not subject to others, freed, able to go where he likes.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him,
‘ahaṁ kho pubbe dāso ahosiṁ anattādhīno parādhīno na yenakāmaṅgamo.
yenakāmaṅgamo → yenakāmaṁgamo (my, ms2005) | yenakāmaṅgamo → yena kāmaṁ gamo (pts)
‘Before, I was a slave.…
Somhi etarahi tamhā dāsabyā mutto attādhīno aparādhīno bhujisso yenakāmaṅgamo’ti.
yenakāmaṅgamoti → yenakāmaṁgamoti (my, ms2005) | somhi → so mhi (pts) | dāsabyā → dāsavyā (pts) | yenakāmaṅgamoti → yena kāmaṁ gamo ti (pts)
Now I am released from that slavery, subject to myself, not subject to others, freed, able to go where I like.’
So tatonidānaṁ labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassaṁ.
pāmojjaṁ adhigaccheyya → pāmujjaṁ adhigacche (pts) | tatonidānaṁ → tato-nidānaṁ (pts)
Because of that he would experience joy and happiness.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṁ paṭipajjeyya dubbhikkhaṁ sappaṭibhayaṁ.
kantāraddhānamaggaṁ → kantāraṁ addhānamaggaṁ (sya-all) | kantāraddhānamaggaṁ → Bp Gr kantāraṁ addh-. (pts note) | sappaṭibhayaṁ → M. i. 276 here repeats 71. (pts note) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts)
“Now suppose that a man, carrying money and goods, is traveling by a road through desolate country.
So aparena samayena taṁ kantāraṁ nitthareyya sotthinā, gāmantaṁ anupāpuṇeyya khemaṁ appaṭibhayaṁ.As time passes, he eventually emerges from that desolate country, safe and sound, with no loss of property. Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him,
‘ahaṁ kho pubbe sadhano sabhogo kantāraddhānamaggaṁ paṭipajjiṁ dubbhikkhaṁ sappaṭibhayaṁ.
kantāraddhānamaggaṁ → kantāraṁ addhānamaggaṁ (sya-all)
‘Before, carrying money and goods, I was traveling by a road through desolate country.
Somhi etarahi taṁ kantāraṁ nitthiṇṇo sotthinā, gāmantaṁ anuppatto khemaṁ appaṭibhayan’ti.
nitthiṇṇo → tiṇṇo (bj) | nitthiṇṇo → Bp Gr tiṇṇo; Sc nitthanno; St niṭṭhinno. (pts note) | somhi → so mhi (pts) | appaṭibhayanti → appaṭibhayan ti (pts)
Now I have emerged from that desolate country, safe and sound, with no loss of my property.’
So tatonidānaṁ labhetha pāmojjaṁ, adhigaccheyya somanassaṁ.
pāmojjaṁ adhigaccheyya → pāmujjaṁ adhigacche (pts) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | tatonidānaṁ → tato-nidānaṁ (pts)
Because of that he would experience joy and happiness.

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu yathā iṇaṁ yathā rogaṁ yathā bandhanāgāraṁ yathā dāsabyaṁ yathā kantāraddhānamaggaṁ, evaṁ ime pañca nīvaraṇe appahīne attani samanupassati.
appahīne → appahīṇe (bj) | evaṁ → (pts) | appahīne → Bp Gr evaṁ ime pañca nivaraṇe appahine. (pts note) | yathā iṇaṁ yathā rogaṁ yathā bandhanāgāraṁ yathā dāsabyaṁ yathā kantāraddhānamaggaṁ → yathāiṇaṁ yathārogaṁ yathābandhanāgāraṁ yathādāsabyaṁ yathākantāraddhānamaggaṁ (th) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | dāsabyaṁ → dāsavyaṁ (pts)
“In the same way, when these five hindrances are not abandoned in himself, the monk regards it as a debt, a sickness, a prison, slavery, a road through desolate country.

Seyyathāpi, mahārāja, yathā āṇaṇyaṁ yathā ārogyaṁ yathā bandhanāmokkhaṁ yathā bhujissaṁ yathā khemantabhūmiṁ;
yathā āṇaṇyaṁ → ānaṇyaṁ (bj, pts) | bandhanāmokkhaṁ → bandhanā mokkhaṁ (bjt, pts) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja ānaṇyaṁ (pts) | khemantabhūmiṁ → khemanta-bhūmiṁ (pts)
But when these five hindrances are abandoned in himself, he regards it as unindebtedness, good health, release from prison, freedom, a place of security.
evameva kho, mahārāja, bhikkhu ime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassati.
pahīne → pahīṇe (bj) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)

Tassime pañca nīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
pahīne → pahīṇe (bj) | vedeti → paṭisaṁvedeti (sya-all) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (pts) | pāmujjaṁ → SS here only pāmojjaṁ. (pts note) | samādhiyati → The above phrases recur MV. viii. 15. 13; A. iii. 104; Mil. 84, but are omitted M. i. 276. (pts note) | tassime → tass ime (pts) | pītimanassa → pīti-manassa (pts) | passaddhakāyo → passaddha-kāyo (pts)
When he sees that they have been abandoned within him, gladness is born. In one who is gladdened, rapture is born. Enraptured at heart, his body grows calm. His body calm, he is sensitive to pleasure. Feeling pleasure, his mind becomes concentrated.

4.3.2.5. PaṭhamajhānaThe Four Jhānas

So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all, pts) | paṭhamajjhānaṁ → Bp Gr always paṭhamaṁ jhānaṁ. (pts note) | vivicceva → eva (pts) | pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ → pīti-sukhaṁ paṭhamajjhānaṁ (pts)
“Quite secluded from sensuality, secluded from unskillful qualities, he enters and remains in the first jhāna: rapture & pleasure born of seclusion, accompanied by directed thought and evaluation.
So imameva kāyaṁ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṁ hoti.
abhisandeti parisandeti → abhisanneti parisanneti (bj) | apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | abhisanneti → abhisandeti (bj: sīmu, machasaṁ) | parisanneti → parisandeti (bj: sīmu, machasaṁ) | abhisandeti → Bp Gr abhisanneti. (pts note) | parisandeti → Bp Gr parisanneti always. (pts note) | apphutaṁ → Bp abbuṭam; Gr apphuṭaṁ (=Bp below.) (pts note) | imameva → imam eva (pts) | pītisukhena → pīti-sukhena (pts) | pītisukhena apphuṭaṁ → pīti-sukhena apphutaṁ (pts)
He permeates and pervades, suffuses and fills this very body with the rapture & pleasure born of seclusion.

Seyyathāpi, mahārāja, dakkho nhāpako vā nhāpakantevāsī vā kaṁsathāle nhānīyacuṇṇāni ākiritvā udakena paripphosakaṁ paripphosakaṁ sanneyya, sāyaṁ nhānīyapiṇḍi snehānugatā snehaparetā santarabāhirā phuṭā snehena, na ca paggharaṇī;
paripphosakaṁ → (sya-all) | phuṭā → phuṭṭhā (sya-all) | paggharaṇī → paggharati (sya-all) | nhāpako → nahāpako (pts) | nhāpakantevāsī → nahāpakantevāsī (pts) | nhānīyacuṇṇāni → nahāniyacuṇṇāni (pts) | sāyaṁ nhānīyapiṇḍi → sā ssa nahāniyapiṇḍi (pts) | snehena → sinehena (pts) | sanneyya → sandeyya (bj: sīmu, machasaṁ) | snehaparetā → yāssa nahānīyapiṇḍisinehānusenaparetā (sya-all: sī.) | paggharati → paggharaṇī (sya-all: sī.) | paripphosakaṁ → Bp paripposakaṁ. (pts note) | ssa → Bp Gr sāyaṁ. (pts note) | phuṭā → Bp phutā; Gr phuṭṭhā; SS puṭṭhā. (pts note) | nhānīyapiṇḍi snehānugatā → nhānīyapiṇḍisnehānugatā (th) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | kaṁsathāle nhānīyacuṇṇāni → kaṁsa-thāle nahāniya-cuṇṇāni (pts) | sāyaṁ nhānīyapiṇḍi → sā ssa nahāniya-piṇḍi (pts) | snehaparetā santarabāhirā → sneha-paretā santara-bāhirā (pts)
Just as if a dexterous bathman or bathman’s apprentice would pour bath powder into a brass basin and knead it together, sprinkling it again and again with water, so that his ball of bath powder—saturated, moisture-laden, permeated within and without—would nevertheless not drip;
evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṁ vivekajena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa vivekajena pītisukhena apphuṭaṁ hoti.
abhisandeti parisandeti → abhisanneti parisanneti (bj) | apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | evameva → evaṁ eva (pts) | imameva → imam eva (pts) | pītisukhena → pīti-sukhena (pts) | pītisukhena apphuṭaṁ → pīti-sukhena apphutaṁ (pts)
even so, the monk permeates…this very body with the rapture & pleasure born of seclusion. There is nothing of his entire body unpervaded by rapture & pleasure born of seclusion.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.2.6. Dutiyajhāna

Puna caparaṁ, mahārāja, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all, pts) | caparaṁ mahārāja → ca paraṁ mahā-rāja (pts) | vitakkavicārānaṁ → vitakka-vicārānaṁ (pts) | pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ → pīti-sukhaṁ dutiyajjhānaṁ (pts)
“Then, with the stilling of directed thoughts & evaluations, he enters and remains in the second jhāna: rapture & pleasure born of concentration, unification of awareness free from directed thought & evaluation—internal assurance.
So imameva kāyaṁ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṁ hoti.
apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | imameva → imam eva (pts) | pītisukhena → pīti-sukhena (pts) | pītisukhena apphuṭaṁ → pīti-sukhena apphutaṁ (pts)
He permeates and pervades, suffuses and fills this very body with the rapture & pleasure born of concentration.

Seyyathāpi, mahārāja, udakarahado gambhīro ubbhidodako tassa nevassa puratthimāya disāya udakassa āyamukhaṁ, na dakkhiṇāya disāya udakassa āyamukhaṁ, na pacchimāya disāya udakassa āyamukhaṁ, na uttarāya disāya udakassa āyamukhaṁ, devo ca na kālena kālaṁ sammādhāraṁ anuppaveccheyya.
ubbhidodako → ubbhitodako (sya-all, km, mr) | ca na → vā naṁ (sya-all) | gambhīro → (pts) | na → (pts) | ubbhidodako → ubbhitodako (cck: syā. kaṁ. ka.) | udaka-rahado → Bp adds kambhīro; Gr gambhīro. (pts note) | ubbhidodako → Bp Gr ubbhitodako, and put the dakkināya clause second. (pts note) | kālena → Bp Gr and Tr at M. i. 277 na kālena. (pts note) | anupaveccheyya → Bp Gr anupavaccheyya. (pts note) | kālena kālaṁ → kālenakālaṁ (my) | sammādhāraṁ anuppaveccheyya → sammā dhāraṁ anupaveccheyya (bjt)
Just like a lake with spring-water welling up from within, having no inflow from the east, west, north, or south, and with the skies supplying abundant showers time and again,
Atha kho tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā ubbhijjitvā tameva udakarahadaṁ sītena vārinā abhisandeyya parisandeyya paripūreyya paripphareyya, nāssa kiñci sabbāvato udakarahadassa sītena vārinā apphuṭaṁ assa.
tamhāva → tamhā ca (bj) | atha kho tamhāva → athakho tamhā vā (sya-all) | sītā vāridhārā → sītavāridhārā (pts) | apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | tamhā → Bp Gr tamhā ca. (pts note) | sīta-vāri-dhārā → Bp sītā vāri-dhārā; Gr sītā vārī-dhārā. (pts note) | + → vārinā (bjt) | tamhāva udakarahadā sītā vāridhārā → tamhā udaka-rahadā sīta-vāri-dhārā (pts) | tameva udakarahadaṁ → tam eva udaka-rahadaṁ (pts) | udakarahadassa → udaka-rahadassa (pts)
so that the cool fount of water welling up from within the lake would permeate and pervade, suffuse and fill it with cool waters, there being no part of the lake unpervaded by the cool waters;

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṁ samādhijena pītisukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa samādhijena pītisukhena apphuṭaṁ hoti.
apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | imameva → imam eva (pts) | pītisukhena → pīti-sukhena (pts) | pītisukhena apphuṭaṁ → pīti-sukhena apphutaṁ (pts)
even so, the monk permeates… this very body with the rapture & pleasure born of concentration. There is nothing of his entire body unpervaded by rapture & pleasure born of concentration.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.2.7. Tatiyajhāna

Puna caparaṁ, mahārāja, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
sato → sato ca (sya-all, pts) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all) | upekkhako → ca upekhako (pts) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukhavihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts) | yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | caparaṁ mahārāja → ca paraṁ mahā-rāja (pts) | sukhañca → sukhañ ca (pts) | yaṁ → yan (pts) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukha-vihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts)
“And then, with the fading of rapture, he remains equanimous, mindful, & alert, and senses pleasure with the body.
So imameva kāyaṁ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṁ hoti.
apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | imameva → imam eva (pts)
He enters and remains in the third jhāna, of which the noble ones declare, ‘Equanimous & mindful, he has a pleasant abiding.’ He permeates and pervades, suffuses and fills this very body with the pleasure divested of rapture.

Seyyathāpi, mahārāja, uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni, tāni yāva caggā yāva ca mūlā sītena vārinā abhisannāni parisannāni paripūrāni paripphuṭāni, nāssa kiñci sabbāvataṁ uppalānaṁ vā padumānaṁ vā puṇḍarīkānaṁ vā sītena vārinā apphuṭaṁ assa;
paripphuṭāni → paripphaṭāni (sya-all); paripphuṭṭhāni (pts1ed) | nāssa → nassā (bj) | parisannāni → abhisannāni (sya1ed, sya2ed); abhisandāni parisandāni (mr) | saṁvaḍḍhāni → saṁvaddhāni (bj) | nāssa → nāssā (bj) | caggā → ca aggā (sya-all) | vā → (pts) | vā appekaccāni → app ekaccāni (pts) | paripphuṭāni → paripphuṭṭhāni (pts) | apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | antonimuggaposīni → anto nimugga posinī (bj: bausasa) | abhisannāni → abhisandāni (bj: bausasa) | parisannāni → parisandāni (bj: bausasa) | nāssā → nāssa (bj: bahūsu) | parisannāni → abhisandāni parisandāni (cck: ka.) | paripphuṭāni → paripphuṭṭhāni (cck: pī.) | puṇḍarīkiniyaṁ → Bp Gr vā . . . vā . . . vā. (pts note) | udake-saṁvaddhāni → Bp Gr samvudḍhāni; Sct samvaḍḍhāni. (pts note) | nuggatāni → Bp Gr udakā anuggatāni. (pts note) | anto-nimuggā-posīni → Sd posini. (pts note) | aggā → Bp yavaggā; Gr yāvāmaggā. (pts note) | paripphuṭṭhāni → Bp Gr paripphuṭāni (compare 29). (pts note) | udakānuggatāni → udakānugatāni (th) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni antonimuggaposīni → udake-jātāni udake-saṁvaddhāni udakā nuggatāni anto-nimuggā-posīni (pts)
Just as in a lotus pond, some of the lotuses, born and growing in the water, stay immersed in the water and flourish without standing up out of the water, so that they are permeated and pervaded, suffused and filled with cool water from their roots to their tips, and nothing of those lotuses would be unpervaded with cool water;
evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṁ nippītikena sukhena abhisandeti parisandeti paripūreti parippharati, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa nippītikena sukhena apphuṭaṁ hoti.
imameva → imeva (sya-all) | apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | imameva → imam eva (pts)
even so, the monk permeates… this very body with the pleasure divested of rapture. There is nothing of his entire body unpervaded with pleasure divested of rapture.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.2.8. Catutthajhāna

Puna caparaṁ, mahārāja, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja → catutthajjhānaṁ upasaspajja (sya-all) | caparaṁ mahārāja → ca paraṁ mahā-rāja (pts) | pubbeva → pubb eva (pts) | atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ → atthagamā adukkhaṁ asukhaṁ upekhāsati-pārisuddhiṁ catutthajjhānaṁ (pts)
“And then, with the abandoning of pleasure & pain—as with the earlier disappearance of elation & distress—he enters and remains in the fourth jhāna: purity of equanimity & mindfulness, neither pleasure nor pain.
So imameva kāyaṁ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṁ hoti.
apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | imameva → imam eva (pts)
He sits, permeating the body with a pure, bright awareness.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso odātena vatthena sasīsaṁ pārupitvā nisinno assa, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa odātena vatthena apphuṭaṁ assa;
apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | sasīsaṁ → sa-sīsaṁ (pts)
Just as if a man were sitting covered from head to foot with a white cloth so that there would be no part of his body to which the white cloth did not extend;
evameva kho, mahārāja, bhikkhu imameva kāyaṁ parisuddhena cetasā pariyodātena pharitvā nisinno hoti, nāssa kiñci sabbāvato kāyassa parisuddhena cetasā pariyodātena apphuṭaṁ hoti.
apphuṭaṁ → apphutaṁ (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | imameva → imam eva (pts)
even so, the monk sits, permeating the body with a pure, bright awareness. There is nothing of his entire body unpervaded by pure, bright awareness.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
paṇītatarañca → paṇītatarañca puna caparaṁ (bj) | idampi → idaṁpi (th) | idampi → idaṁ pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3. Aṭṭhañāṇa

4.3.3.1. VipassanāñāṇaInsight Knowledge

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
So → puna caparaṁ mahārāja bhikkhu so (bj, mr) | so → so bhikkhu (bj) | āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | So → puna caparaṁ mahārāja bhikkhu so (cck: ka.) | So → Bp Gr Puna ca paraṁ mahā-rāja bhikkhu so. (pts note) | ānejjappatte → Bp Gr ānañja-. (pts note) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte ñāṇadassanāya → ānejjappatte ñāṇa-dassanāya (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to knowledge and vision.
So evaṁ pajānāti:He discerns: ‘ayaṁ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammo;
odanakummāsūpacayo → odanakummāsupacayo (sya-all) | cātum-mahā-bhūtiko → See i. 3. 10. (pts note) | odana-kummās-upacayo → So SS; Sum. ūpacayo. (pts note) | aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammo → aniccucchādana-parimaddana-bhedana-viddhaṁsana-dhammo (my) | cātumahābhūtiko → cātummahābhūtiko (bjt, th) | cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammo → cātum-mahā-bhūtiko mātā-pettika-sambhavo odana-kummās-upacayo anicc-ucchādana-parimaddana-bhedana-vid dhaṁsana dhammo (pts)
‘This body of mine is endowed with form, composed of the four primary elements, born from mother and father, nourished with rice and porridge, subject to inconstancy, rubbing, pressing, dissolution, and dispersion.
idañca pana me viññāṇaṁ ettha sitaṁ ettha paṭibaddhan’ti.
sitaṁ → nissitaṁ (sya-all) | idañca → idaṁ ca (bjt) | idañca → idañ ca (pts) | paṭibaddhanti → paṭibaddhan ti (pts)
And this consciousness of mine is supported here and bound up here.’

Seyyathāpi, mahārāja, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno.
anāvilo → (sya-all) | aṭṭhaṁso → aṭṭhaṅso (pts) | maṇi veḷuriyo → maṇiveḷuriyo (th) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | aṭṭhaṁso suparikammakato → aṭṭhaṅso suparikamma-kato (pts) | sabbākārasampanno → sabbākāra-sampanno (pts)
Just as if there were a beautiful beryl gem of the purest water—eight faceted, well polished, clear, limpid, consummate in all its aspects,
Tatrāssa suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā.
pītaṁ vā lohitaṁ vā → pītakaṁ vā lohitakaṁ vā (mr) | tatrāssa → tatrassa (bj, sya-all); tatra (pts) | vā → pītakaṁ vā lohitakaṁ vā (cck: ka.) | paṇḍarasuttaṁ → paṇḍusuttaṁ (sya-all: sī.) | paṇḍusuttaṁ → paṇḍu-suttaṁ (pts)
and going through the middle of it was a blue, yellow, red, white, or brown thread—
Tamenaṁ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya:
tamenaṁ → tam eva (pts)
and a man with good eyesight, taking it in his hand, were to reflect on it thus:
‘ayaṁ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno;
anāvilo → (sya-all) | maṇi veḷuriyo → maṇiveḷuriyo (th) | suparikammakato → suparikamma-kato (pts) | sabbākārasampanno → sabbākāra-sampanno (pts)
‘This is a beautiful beryl gem of the purest water, eight faceted, well polished, clear, limpid, consummate in all its aspects.
tatridaṁ suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā’ti.
paṇḍusuttaṁ → paṇḍarasuttaṁ (th) | tatridaṁ → tatr idaṁ (pts) | paṇḍusuttaṁ vāti → paṇḍu-suttaṁ vā ti (pts)
And this, going through the middle of it, is a blue, yellow, red, white, or brown thread.’

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte ñāṇadassanāya → ānejjappatte ñāṇa dassanāya (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to knowledge and vision.
So evaṁ pajānāti:He discerns: ‘ayaṁ kho me kāyo rūpī cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammo;
odanakummāsūpacayo → odanakummāsupacayo (sya-all) | cātumahābhūtiko → cātummahābhūtiko (bjt, th) | cātumahābhūtiko mātāpettikasambhavo odanakummāsūpacayo aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṁsanadhammo → cātum-mahā-bhūtiko mātā-pettika-sambhavo odana-kummās-upacayo anicc ucchādana-parimaddana-bhedana viddhaṁsana dhammo (pts)
‘This body of mine is endowed with form, composed of the four primary elements, born from mother and father, nourished with rice and porridge, subject to inconstancy, rubbing, pressing, dissolution, and dispersion.
idañca pana me viññāṇaṁ ettha sitaṁ ettha paṭibaddhan’ti.
sitaṁ → nissitaṁ (sya-all) | idañca → idaṁ ca (bjt) | idañca → idañ ca (pts) | paṭibaddhanti → paṭibaddhan ti (pts)
And this consciousness of mine is supported here and bound up here.’
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.2. ManomayiddhiñāṇaThe Mind-made Body

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṁ kāyaṁ abhinimmānāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
abhinimmānāya → abhinimminanāya (bj); abhinimmināya (pts) | kāyaṁ abhinimmānāya → abhinimminanāya (sya-all) | āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | abhinimminanāya → abhinimmināya (bj: bausasa) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte manomayaṁ → ānejjappatte mano-mayaṁ (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to creating a mind-made body.
So imamhā kāyā aññaṁ kāyaṁ abhinimmināti rūpiṁ manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | ahīnindriyaṁ → Gr ahindriyaṁ; but below , in 86, abhinindriyaṁ, Bp twice ahinindriyam (see i. 3.12 and ix. 22). (pts note) | sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅga-paccaṅgiṁ (pts)
From this body he creates another body, endowed with form, made of the mind, complete in all its parts, not inferior in its faculties.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso muñjamhā īsikaṁ pavāheyya.
īsikaṁ → isikaṁ (bj, sya-all); isīkaṁ (pts1ed) | Seyyathā → seyyathāpi (bj, pts1ed) | pavāheyya → pabbāheyya (sya-all, mr) | īsikaṁ pavāheyya → isikaṁ pabbāheyya (sya-all) | isikaṁ → īsikaṁ (bj: bausasa) | pavāheyya → pabbāheyya (bj: bausasa) | pavāheyya → pabbāheyya (cck: syā. ka.) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts)
Just as if a man were to draw a reed from its sheath.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him:
‘ayaṁ muñjo, ayaṁ īsikā, añño muñjo, aññā īsikā, muñjamhā tveva īsikā pavāḷhā’ti.
pavāḷhā’ti → pavālhāti (bj); pabbāḷhāti (cck, sya1ed, mr); pabāḷhāti (sya2ed) | īsikā → isikā (bj, sya-all) | īsikā muñjamhā tveva īsikā → isikā muñjamhātveva isikā (bj) | pavāḷhāti → pabbāḷhā (bj: bausasa) | pavāḷhā’ti → pabbāḷhāti (cck: syā. ka.) | pabbāḷhāti → pavālhāti (sya-all: sī.) | īsikā muñjamhā tveva īsikā pavāḷhāti → isikā muñjamhātveva isikā pabbāḷhāti (th) | īsikā → isīkā (pts) | tveva īsikā pavāḷhāti → tv eva isīkā pavāḷhā ti (pts)
‘This is the sheath, this is the reed. The sheath is one thing, the reed another, but the reed has been drawn out from the sheath.’
Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso asiṁ kosiyā pavāheyya.
seyyathā → seyyathāpi (bj) | pavāheyya → pabbāheyya (sya-all) | vā → pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | asiṁ → asi (pts)
Or as if a man were to draw a sword from its scabbard.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him:
‘ayaṁ asi, ayaṁ kosi, añño asi, aññā kosi, kosiyā tveva asi pavāḷho’ti.
pavāḷhoti → pabbāḷhāti (sya-all) | aññā → añño (pts) | pavāḷho → Bp Gr pabbāḷheyya . . . pabbālhā . . . pabbāḷho. 4 For the Sanskrit of this comp. Mahāvyutpatti, p. 15. (pts note) | kosiyā tveva → kosiyātveva (bjt, th) | tveva → tv eva (pts) | pavāḷhoti → pavāḷho ti (pts)
‘This is the sword, this is the scabbard. The sword is one thing, the scabbard another, but the sword has been drawn out from the scabbard.’
Seyyathā vā pana, mahārāja, puriso ahiṁ karaṇḍā uddhareyya.
seyyathā → seyyathāpi (bj) | vā → pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
Or as if a man were to pull a snake out from its slough.
Tassa evamassa:
evamassa → evam assa (pts)
The thought would occur to him:
‘ayaṁ ahi, ayaṁ karaṇḍo. Añño ahi, añño karaṇḍo, karaṇḍā tveva ahi ubbhato’ti.
ubbhato’ti → uddharito (sya-all, km) | ubbhatoti → uddharitoti (sya-all) | ubbhato”ti → uddharito (bj: syā) | ubbhato’ti → uddharito (cck: syā. kaṁ.) | karaṇḍā tveva → karaṇḍātveva (bjt, th) | tveva → tv eva (pts) | ubbhatoti → ubbhato ti (pts)
‘This is the snake, this is the slough. The snake is one thing, the slough another, but the snake has been pulled out from the slough.’

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte manomayaṁ kāyaṁ abhinimmānāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
abhinimmānāya → abhinimminanāya (bj); abhinimmināya (pts) | kāyaṁ abhinimmānāya → abhinimminanāya (sya-all) | āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | kāyaṁ → SS omit. (pts note) | evameva → evaṁ eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, the monk directs and inclines it to creating a mind-made body.
So imamhā kāyā aññaṁ kāyaṁ abhinimmināti rūpiṁ manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅga paccaṅgiṁ (pts)
From this body he creates another body, endowed with form, made of the mind, complete in all its parts, not inferior in its faculties.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.3. IddhividhañāṇaSupranormal Powers

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte iddhividhāya → ānejjappatte iddhi-vidhāya (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to the modes of supranormal powers.
So anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.
abhijjamāne → abhijjamāno (pts1ed, mr) | āvibhāvaṁ → āvībhāvaṁ (bj) | tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyāpi (bj) | pathaviyā → paṭhaviyaṁ (bj, sya-all) | candimasūriye → candimasuriye (bj, sya-all) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyāpi ummujjanimmujjaṁ (sya-all, pts) | parāmasati → parimasati (sya-all, pts) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamāno (pts) | gacchati → abhijjamāno (cck: sī. ka.) | abhijjamāno → Bp Sd abhijjhamano; Gr asajjamāno. (pts note) | kamati → Bp saṁkamati (but not at xi. 4). (pts note) | saṁvatteti → In four cases out of eight SS have ca and saṁvatteti; in two cases samvattati; in three va. Bp twice vasaṁvatteti. See A. iii. 60. 4; 100. 5. (pts note) | pakkhī sakuṇo → pakkhīsakuṇo (th) | anekavihitaṁ iddhividhaṁ → aneka-vihitaṁ iddhi-vidhaṁ (pts) | ekopi → eko pi (pts) | bahudhāpi → bahudhā pi (pts) | tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ → tiro-bhāvaṁ tiro-kuḍḍaṁ tiro-pākāraṁ tiro-pabbataṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā pi ummujja-nimmujjaṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi udake (pts) | seyyathāpi pathaviyā ākāsepi → seyyathā pi paṭhaviyaṁ ākāse pi (pts) | imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve → ime pi candima-suriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve (pts) | brahmalokāpi → brahma-lokā pi (pts) | vasaṁ vatteti → va saṁvatteti (pts)
He wields manifold supranormal powers. Having been one he becomes many; having been many he becomes one. He appears. He vanishes. He goes unimpeded through walls, ramparts, and mountains as if through space. He dives in and out of the earth as if it were water. He walks on water without sinking as if it were dry land. Sitting cross-legged he flies through the air like a winged bird. With his hand he touches and strokes even the sun and moon, so mighty and powerful. He exercises influence with his body even as far as the Brahmā worlds.

Seyyathāpi, mahārāja, dakkho kumbhakāro vā kumbhakārantevāsī vā suparikammakatāya mattikāya yaṁ yadeva bhājanavikatiṁ ākaṅkheyya, taṁ tadeva kareyya abhinipphādeyya.
abhinipphādeyya → Bp Gr abhinippādeyya. (pts note) | taṁ tadeva → tantadeva (th) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | kumbhakāro → kumbha-kāro (pts) | suparikammakatāya → suparikamma-katāya (pts) | yadeva bhājanavikatiṁ → yad eva bhājana-vikatiṁ (pts) | tadeva → tad eva (pts)
Just as a dexterous potter or his assistant could craft from well-prepared clay whatever kind of pottery vessel he likes,
Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho dantakāro vā dantakārantevāsī vā suparikammakatasmiṁ dantasmiṁ yaṁ yadeva dantavikatiṁ ākaṅkheyya, taṁ tadeva kareyya abhinipphādeyya.
seyyathā → seyyathāpi (bj) | vā → pi (pts) | taṁ tadeva → tantadeva (th) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | dantakāro → danta-kāro (pts) | suparikammakatasmiṁ → suparikamma-katasmiṁ (pts) | yadeva dantavikatiṁ → yad eva danta-vikatiṁ (pts) | tadeva → tad eva (pts)
or as a dexterous ivory-carver or his assistant could craft from well-prepared ivory any kind of ivory-work he likes,
Seyyathā vā pana, mahārāja, dakkho suvaṇṇakāro vā suvaṇṇakārantevāsī vā suparikammakatasmiṁ suvaṇṇasmiṁ yaṁ yadeva suvaṇṇavikatiṁ ākaṅkheyya, taṁ tadeva kareyya abhinipphādeyya.
vā → pi (pts) | taṁ tadeva → tantadeva (th) | suvaṇṇakāro → suvaṇṇa-kāro (pts) | suparikammakatasmiṁ → suparikamma-katasmiṁ (pts) | yadeva → yad eva (pts) | tadeva → tad eva (pts)
or as a dexterous goldsmith or his assistant could craft from well-prepared gold any kind of gold article he likes;

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte iddhividhāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | āneñjappatte iddhividhāya → ānejjappatte iddhi-vidhāya (pts)
in the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to the modes of supranormal powers.…
So anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyā; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.
āvibhāvaṁ → āvībhāvaṁ (bj) | tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyāpi (bj) | pathaviyā → paṭhaviyaṁ (bj, sya-all) | candimasūriye → candimasuriye (bj, sya-all) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyāpi ummujjanimmujjaṁ (sya-all, pts) | parāmasati → parimasati (sya-all, pts) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamāno (pts) | pakkhī sakuṇo → pakkhīsakuṇo (th) | anekavihitaṁ → aneka-vihitaṁ (pts) | ekopi → eko pi (pts) | bahudhāpi → bahudhā pi (pts) | āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ → āvi-bhāvaṁ tiro-bhāvaṁ tiro-kuḍḍaṁ (pts) | tiropabbataṁ → tiro-pabbataṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā pi ummujja-nimmujjaṁ (pts) | seyyathāpi → seyyathā pi udake (pts) | seyyathāpi pathaviyā ākāsepi → seyyathā pi paṭhaviyaṁ ākāse pi (pts) | imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve → ime pi candima-suriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve (pts) | brahmalokāpi → brahmalokā pi (pts) | vasaṁ vatteti → va saṁvatteti (pts)
He exercises influence with his body even as far as the Brahmā worlds.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.4. DibbasotañāṇaClairaudience

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | sotadhātuyā → sota-dhātuyā (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to the divine ear-element.
So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca.
atikkanta-mānusikāya → Bp -mānusakāya (and Gr the second time). (pts note)
He hears—by means of the divine ear-element, purified and surpassing the human—both kinds of sounds: divine and human, whether near or far.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso addhānamaggappaṭipanno. So suṇeyya bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi. Tassa evamassa: ‘bherisaddo’ itipi, ‘mudiṅgasaddo’ itipi, ‘saṅkhapaṇavadindimasaddo’ itipi.
saṅkhapaṇavadindimasaddampi → saṅkhapaṇavadeṇḍimasaddampi (bj) | saṅkhapaṇavadindimasaddo → saṅkhapaṇavadeṇḍimasaddo (bj) | mudiṅgasaddampi → mutiṅgasaddampi (cck: sī. pī.) | saṅkhapaṇavadindimasaddampi → saṅkhapaṇavadeṇḍimasaddampi (cck: sī. pī.); saṅkhasaddaṁpi paṇavasaddaṁpi dendimasaddaṁpi (cck: syā. kaṁ.) | itipi → saṅkhasaddo itipi paṇavasaddo itipi dendimasaddo itipi (cck: syā. kaṁ.) | mutiṅga-saddam → Bp mudiṅga- twice; Gr mudd- and mud-. (pts note) | saṅkha-paṇava-deṇḍima-saddam → Bp Gr dindima-. (pts note) | addhānamaggappaṭipanno → addhānamaggapaṭipanno (bjt, th) | bherisaddampi mudiṅgasaddampi saṅkhapaṇavadindimasaddampi → bherisaddaṁpi mudiṅgasaddaṁpi saṅkhasaddaṁpi paṇavasaddaṁpi dendimasaddaṁpi (th)
Just as if a man traveling along a highway were to hear the sounds of kettledrums, small drums, conchs, cymbals, and tom-toms. He would know, ‘That is the sound of kettledrums, that is the sound of small drums, that is the sound of conchs, that is the sound of cymbals, and that is the sound of tom-toms.’

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte dibbāya sotadhātuyā cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | sotadhātuyā → sota-dhātuyā (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to the divine ear-element.
So dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca ye dūre santike ca.
So → Bp Gr omit from evaṁ down to So inclusive. (pts note) | sotadhātuyā → sota-dhātuyā (pts) | atikkantamānusikāya → atikkanta-mānusikāya (pts)
He hears—by means of the divine ear-element, purified and surpassing the human—both kinds of sounds: divine and human, whether near or far.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.5. CetopariyañāṇaMind Reading

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte cetopariyañāṇāya → ānejjappatte ceto pariyañāṇāya (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte cetopariyañāṇāya → ānejjappatte ceto pariya-ñāṇāya (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to knowledge of the awareness of other beings.
So parasattānaṁ parapuggalānaṁ cetasā ceto paricca pajānāti—
parasattānaṁ parapuggalānaṁ → para-sattānaṁ para-puggalānaṁ (pts)
He discerns the awareness of other beings, other individuals, having encompassed it with his own awareness.
sarāgaṁ vā cittaṁ ‘sarāgaṁ cittan’ti pajānāti,
sarāgaṁ → sa-rāgaṁ (pts) | sarāgaṁ cittanti → sa-rāgaṁ cittan ti (pts)
He discerns a mind with passion as ‘a mind with passion,’
vītarāgaṁ vā cittaṁ ‘vītarāgaṁ cittan’ti pajānāti,
vītarāgaṁ → vīta-rāgaṁ (pts) | vītarāgaṁ cittanti → vīta-rāgaṁ cittan ti (pts)
and a mind without passion as ‘a mind without passion.’
sadosaṁ vā cittaṁ ‘sadosaṁ cittan’ti pajānāti,
sadosaṁ → sa-dosaṁ (pts) | sadosaṁ cittanti → sa-dosaṁ cittan ti (pts)
He discerns a mind with aversion as ‘a mind with aversion,’
vītadosaṁ vā cittaṁ ‘vītadosaṁ cittan’ti pajānāti,
vītadosaṁ → vīta-dosaṁ (pts) | vītadosaṁ cittanti → vīta-dosaṁ cittan ti (pts)
and a mind without aversion as ‘a mind without aversion.’
samohaṁ vā cittaṁ ‘samohaṁ cittan’ti pajānāti,
samohaṁ → sa-mohaṁ (pts) | samohaṁ cittanti → sa-mohaṁ cittan ti (pts)
He discerns a mind with delusion as ‘a mind with delusion,’
vītamohaṁ vā cittaṁ ‘vītamohaṁ cittan’ti pajānāti,
vītamohaṁ → vīta-mohaṁ (pts) | vītamohaṁ cittanti → vīta-mohaṁ cittan ti (pts)
and a mind without delusion as ‘a mind without delusion.’
saṅkhittaṁ vā cittaṁ ‘saṅkhittaṁ cittan’ti pajānāti,
saṅkhittaṁ → saṁkhittaṁ (ms2005, pts) | saṅkhittaṁ cittanti → saṁkhittaṁ cittan ti (pts)
He discerns a restricted mind as ‘a restricted mind,’
vikkhittaṁ vā cittaṁ ‘vikkhittaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
and a scattered mind as ‘a scattered mind.’
mahaggataṁ vā cittaṁ ‘mahaggataṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
He discerns an enlarged mind as ‘an enlarged mind,’
amahaggataṁ vā cittaṁ ‘amahaggataṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
and an unenlarged mind as ‘an unenlarged mind.’
sauttaraṁ vā cittaṁ ‘sauttaraṁ cittan’ti pajānāti,
sauttaraṁ → sa-uttaraṁ (pts) | sauttaraṁ cittanti → sa-uttaraṁ cittan ti (pts)
He discerns a surpassed mind [one that is not at the most excellent level] as ‘a surpassed mind,’
anuttaraṁ vā cittaṁ ‘anuttaraṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
and an unsurpassed mind as ‘an unsurpassed mind.’
samāhitaṁ vā cittaṁ ‘samāhitaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
He discerns a concentrated mind as ‘a concentrated mind,’
asamāhitaṁ vā cittaṁ ‘asamāhitaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
and an unconcentrated mind as ‘an unconcentrated mind.’
vimuttaṁ vā cittaṁ ‘vimuttaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
He discerns a released mind as ‘a released mind,’
avimuttaṁ vā cittaṁ ‘avimuttaṁ cittan’ti pajānāti.
cittanti → cittan ti (pts)
and an unreleased mind as ‘an unreleased mind.’

Seyyathāpi, mahārāja, itthī vā puriso vā daharo yuvā maṇḍanajātiko ādāse vā parisuddhe pariyodāte acche vā udakapatte sakaṁ mukhanimittaṁ paccavekkhamāno sakaṇikaṁ vā ‘sakaṇikan’ti jāneyya, akaṇikaṁ vā ‘akaṇikan’ti jāneyya;
itthī → itthi (bj) | daharo → daharo vā (bj, sya-all, pts) | maṇḍanajātiko → maṇḍanakajātiko (sya-all) | maṇḍana-jātiko → Sct -jāti (Sum. maṇḍanaka-). (pts note) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | udakapatte → udaka-patte (pts) | mukhanimittaṁ → mukha-nimittaṁ (pts) | sakaṇikanti → sakaṇikan ti (pts) | akaṇikanti → akaṇikan ti (pts)
Just as if a young woman—or man—fond of ornaments, examining the reflection of her own face in a bright mirror or a bowl of clear water would know ‘blemished’ if it were blemished, or ‘unblemished’ if it were not.
evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte cetopariyañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte cetopariyañāṇāya → ānejjappatte ceto pariyañāṇāya (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte cetopariyañāṇāya → ānejjappatte ceto pariya-ñāṇāya (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to knowledge of the awareness of other beings.
So parasattānaṁ parapuggalānaṁ cetasā ceto paricca pajānāti—
parasattānaṁ parapuggalānaṁ → para-sattānaṁ para-puggalānaṁ (pts)
He discerns the awareness of other beings, other individuals, having encompassed it with his own awareness.
sarāgaṁ vā cittaṁ ‘sarāgaṁ cittan’ti pajānāti,
sarāgaṁ → sa-rāgaṁ (pts) | sarāgaṁ cittanti → sa-rāgaṁ cittan ti (pts)
He discerns a mind with passion as ‘a mind with passion,’
vītarāgaṁ vā cittaṁ ‘vītarāgaṁ cittan’ti pajānāti,
vītarāgaṁ → vīta-rāgaṁ (pts) | vītarāgaṁ cittanti → vīta-rāgaṁ cittan ti (pts)
and a mind without passion as ‘a mind without passion’ …
sadosaṁ vā cittaṁ ‘sadosaṁ cittan’ti pajānāti,
sadosaṁ → sa-dosaṁ (pts) | sadosaṁ cittanti → sa-dosaṁ cittan ti (pts)
vītadosaṁ vā cittaṁ ‘vītadosaṁ cittan’ti pajānāti,
vītadosaṁ → vīta-dosaṁ (pts) | vītadosaṁ cittanti → vīta-dosaṁ cittan ti (pts)
samohaṁ vā cittaṁ ‘samohaṁ cittan’ti pajānāti,
samohaṁ → sa-mohaṁ (pts) | samohaṁ cittanti → sa-mohaṁ cittan ti (pts)
vītamohaṁ vā cittaṁ ‘vītamohaṁ cittan’ti pajānāti,
vītamohaṁ → vīta-mohaṁ (pts) | vītamohaṁ cittanti → vīta-mohaṁ cittan ti (pts)
saṅkhittaṁ vā cittaṁ ‘saṅkhittaṁ cittan’ti pajānāti,
saṅkhittaṁ → saṁkhittaṁ (ms2005, pts) | saṅkhittaṁ cittanti → saṁkhittaṁ cittan ti (pts)
vikkhittaṁ vā cittaṁ ‘vikkhittaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
mahaggataṁ vā cittaṁ ‘mahaggataṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
amahaggataṁ vā cittaṁ ‘amahaggataṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
sauttaraṁ vā cittaṁ ‘sauttaraṁ cittan’ti pajānāti,
sauttaraṁ → sa-uttaraṁ (pts) | sauttaraṁ cittanti → sa-uttaraṁ cittan ti (pts)
anuttaraṁ vā cittaṁ ‘anuttaraṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
samāhitaṁ vā cittaṁ ‘samāhitaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
asamāhitaṁ vā cittaṁ ‘asamāhitaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittan ti (pts)
vimuttaṁ vā cittaṁ ‘vimuttaṁ cittan’ti pajānāti,
cittanti → cittati (bj) | cittanti → cittan ti (pts)
a released mind as ‘a released mind,’
avimuttaṁ vā cittaṁ ‘avimuttaṁ cittan’ti pajānāti.
cittanti → cittan ti (pts)
and an unreleased mind as ‘an unreleased mind.’
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.6. PubbenivāsānussatiñāṇaRecollection of Past Lives

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya → ānejjappatte pubbe-nivāsānussati-ñāṇāya (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to knowledge of the recollection of past lives [lit: previous homes].
So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
cattālīsampi → cattārīsampi (bj, pts); cattāḷīsaṁpi (sya-all) | udapādiṁ → upapādiṁ (bj, pts) | vīsampi → vīsatim pi (pts) | jātiyo → jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi (sya-all: sī.) | anussarati → See D. i. 1. 31. (pts note) | saṁvaṭṭa-vivaṭṭa-kappe → SS saṁvaddha . . . vivaddha here, but in the repetition Sm saṁvaddha . . . vivaṭṭa. (pts note) | evaṅgotto → evaṁgotto (my, bjt, th, ms2005) | evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī → evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī (bjt, th) | seyyathidaṁ ekampi → seyyathīdaṁ ekaṁpi (th) | vīsampi → vīsaṁpi jātiyo tiṁsaṁpi jātiyo cattāḷīsaṁpi jātiyo paññāsaṁpi (th) | tiṁsampi → sataṁpi (th) | cattālīsampi → sahassaṁpi (th) | paññāsampi → satasahassaṁpi (th) | anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ → aneka-vihitaṁ pubbe-nivāsaṁ (pts) | seyyathidaṁ ekampi → seyyathīdaṁ ekam pi (pts) | dvepi → dve pi (pts) | tissopi → tisso pi (pts) | catassopi → catasso pi (pts) | pañcapi → pañca pi (pts) | dasapi → dasa pi (pts) | tiṁsampi → tiṁsam pi (pts) | cattālīsampi → cattārīsam pi (pts) | paññāsampi → paññāsam pi (pts) | jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe → jāti-satam pi jāti-sahassam pi jāti-satasahassam pi aneke pi saṁvaṭṭa-kappe aneke pi vivaṭṭa-kappe aneke pi saṁvaṭṭa-vivaṭṭa-kappe (pts) | evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto → evaṁ-gotto evaṁ-vaṇṇo evam-āhāro evaṁ-sukha dukkha paṭisaṁvedī evam-āyu-pariyanto (pts) | evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto → evaṁ-nāmo evaṁ-gotto evaṁ-vaṇṇo evam-āhāro evaṁ-sukha-dukkha-paṭisaṁvedī evam-āyu-pariyanto (pts) | idhūpapannoti → idhūpapanno ti (pts) | sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ → sa-uddesaṁ aneka-vihitaṁ pubbe nivāsaṁ (pts)
He recollects his manifold past lives, i.e., one birth, two births, three births, four, five, ten, twenty, thirty, forty, fifty, one hundred, one thousand, one hundred thousand, many eons of cosmic contraction, many eons of cosmic expansion, many eons of cosmic contraction & expansion, (recollecting,) ‘There I had such a name, belonged to such a clan, had such an appearance. Such was my food, such my experience of pleasure & pain, such the end of my life. Passing away from that state, I re-arose there. There too I had such a name, belonged to such a clan, had such an appearance. Such was my food, such my experience of pleasure & pain, such the end of my life. Passing away from that state, I re-arose here.’ Thus he recollects his manifold past lives in their modes & details.

Seyyathāpi, mahārāja, puriso sakamhā gāmā aññaṁ gāmaṁ gaccheyya, tamhāpi gāmā aññaṁ gāmaṁ gaccheyya. So tamhā gāmā sakaṁyeva gāmaṁ paccāgaccheyya. Tassa evamassa: ‘ahaṁ kho sakamhā gāmā amuṁ gāmaṁ agacchiṁ, tatra evaṁ aṭṭhāsiṁ, evaṁ nisīdiṁ, evaṁ abhāsiṁ, evaṁ tuṇhī ahosiṁ, tamhāpi gāmā amuṁ gāmaṁ agacchiṁ, tatrāpi evaṁ aṭṭhāsiṁ, evaṁ nisīdiṁ, evaṁ abhāsiṁ, evaṁ tuṇhī ahosiṁ, somhi tamhā gāmā sakaṁyeva gāmaṁ paccāgato’ti.
agacchiṁ → agañchiṁ (sya-all, km); agañciṁ (pts1ed) | tatra → tatrā (bj); tatrāpi (cck) | aññaṁ → aññaṁpi (sya-all) | agacchiṁ tatra → agañchiṁ tatrāhaṁ (sya-all) | agacchiṁ tatrāpi → agañchiṁ tatrāpāhaṁ (sya-all) | so → (pts) | tamhā → tamhā pi (pts) | agacchiṁ → āgañchiṁ (pts) | agacchiṁ → agañchiṁ (cck: syā. kaṁ.) | aṭṭhāsiṁ → āgacchiṁ tatrāpāsiṁ evaṁ aṭṭhāsiṁ (sya-all: sī.) | āgañchiṁ → Bp āgacchi; Sm Gr āgacchiṁ (each twice). (pts note) | tatra → Bp Gr tatrāpi. (pts note) | sakaṁyeva → sakaññeva (bjt) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | sakaṁyeva → sakaṁ yeva (pts) | evamassa → evaṁ assa (pts) | somhi → so mhi (pts) | paccāgatoti → paccāgato ti (pts)
Just as if a man were to go from his home village to another village, and then from that village to yet another village, and then from that village back to his home village. The thought would occur to him, ‘I went from my home village to that village over there. There I stood in such a way, sat in such a way, talked in such a way, and remained silent in such a way. From that village I went to that village over there, and there I stood in such a way, sat in such a way, talked in such a way, and remained silent in such a way. From that village I came back home.’

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
pubbenivāsānussatiñāṇāya → pubbenivāsānussatiññāṇāya (sya-all) | āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya → ānejjappatte pubbe-nivāsānussati-ñāṇāya (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to knowledge of the recollection of past lives.
So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe, ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
cattālīsampi → cattārīsampi (bj, pts); cattāḷīsaṁpi (sya-all) | udapādiṁ → upapādiṁ (bj, pts) | vīsampi → vīsatim pi (pts) | evaṅgotto → evaṁgotto (my, bjt, th, ms2005) | evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī → evaṁsukhadukkhapaṭisaṁvedī (bjt, th) | seyyathidaṁ ekampi → seyyathīdaṁ ekaṁpi (th) | vīsampi → vīsaṁpi jātiyo tiṁsaṁpi jātiyo cattāḷīsaṁpi jātiyo paññāsaṁpi (th) | tiṁsampi → sataṁpi (th) | cattālīsampi → sahassaṁpi (th) | paññāsampi → satasahassaṁpi (th) | anekavihitaṁ → aneka-vihitaṁ (pts) | seyyathidaṁ ekampi → seyyathīdaṁ ekam pi (pts) | dvepi → dve pi (pts) | tissopi → tisso pi (pts) | catassopi → catasso pi (pts) | pañcapi → pañca pi (pts) | dasapi → dasa pi (pts) | tiṁsampi → tiṁsam pi (pts) | cattālīsampi → cattārīsam pi (pts) | paññāsampi → paññāsam pi (pts) | jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe → jāti-satam pi jāti-sahassam pi jāti-sata-sahassam pi aneke pi saṁvaṭṭa-kappe aneke pi vivaṭṭa-kappe aneke pi saṁvaṭṭa-vivaṭṭa-kappe (pts) | evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto → evaṁ-nāmo evaṁ-gotto evaṁ-vaṇṇo evam-āhāro evaṁsukha dukkha paṭisaṁvedī evam-āyu-pariyanto (pts) | evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto → evaṁ-nāmo evaṁ-gotto evaṁ-vaṇṇo evam-āhāro evaṁ-sukha-dukkha-paṭisaṁvedī evam-āyu-pariyanto (pts) | idhūpapannoti → idhūpapanno ti (pts) | sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ → sa-uddesaṁ aneka-vihitaṁ pubbe nivāsaṁ (pts)
He recollects his manifold past lives… in their modes & details.
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.7. DibbacakkhuñāṇaThe Passing Away & Re-appearance of Beings

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | cutūpapātañāṇāya → cutūpapāta-ñāṇāya (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, he directs and inclines it to knowledge of the passing away and re-appearance of beings.
So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti: ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | atikkantamānusakena → atikkanta-mānusakena (pts) | yathākammūpage → yathā-kammūpage (pts) | kāyaduccaritena → kāya-duccaritena (pts) | vacīduccaritena → vacī-duccaritena (pts) | manoduccaritena → mano-duccaritena (pts) | micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā → micchā-diṭṭhikā micchā-diṭṭhi-kamma-samādānā (pts) | paraṁ → param (pts) | kāyasucaritena → kāya-sucaritena (pts) | vacīsucaritena → vacī-sucaritena (pts) | manosucaritena → mano-sucaritena (pts) | sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā → sammā diṭṭhikā sammā-diṭṭhi-kamma-samādānā (pts) | upapannāti → upapannā ti (pts)
He sees—by means of the divine eye, purified and surpassing the human—beings passing away and re-appearing, and he discerns how they are inferior and superior, beautiful and ugly, fortunate and unfortunate in accordance with their kamma: ‘These beings—who were endowed with bad conduct of body, speech, and mind, who reviled the noble ones, held wrong views and undertook actions under the influence of wrong views—with the break-up of the body, after death, have re-appeared in a plane of deprivation, a bad destination, a lower realm, hell. But these beings—who were endowed with good conduct of body, speech, and mind, who did not revile the noble ones, who held right views and undertook actions under the influence of right views—with the break-up of the body, after death, have re-appeared in a good destination, a heavenly world.’ Thus—by means of the divine eye, purified and surpassing the human—he sees beings passing away and re-appearing, and he discerns how they are inferior and superior, beautiful and ugly, fortunate and unfortunate in accordance with their kamma.

Seyyathāpi, mahārāja, majjhe siṅghāṭake pāsādo. Tattha cakkhumā puriso ṭhito passeyya manusse gehaṁ pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṁ sañcarante majjhe siṅghāṭake nisinnepi. Tassa evamassa: ‘ete manussā gehaṁ pavisanti, ete nikkhamanti, ete rathikāya vīthiṁ sañcaranti, ete majjhe siṅghāṭake nisinnā’ti.
rathikāyapi vīthiṁ sañcarante → rathiyā vītisañcarantenapi (bj); rathiyāya vithiṁ sañcarantepi (sya-all); rathiyā vīthi sañcarantepi (pts1ed) | rathikāyapi vīthiṁ sañcarante → rathiyā vīthisañcarantepi (bj) | rathikāya vīthiṁ sañcaranti → rathiyā vīthisañcaranti (bj) | tattha → tatra (sya-all) | rathikāya vīthiṁ → rathiyāya vithiṁ (sya-all); rathiyā vīthi (pts) | sañcarante → sañcarante pi (pts) | sañcarante → rathiyāpī rathiṁ sañcarante (cck: sī.); rathiyāya vithiṁ sañcarantepi (cck: syā.) | pāsādo → SS pāsāde. (pts note) | siṅghāṭake → siṁghāṭake (bjt) | seyyathāpi mahārāja → seyyathā pi mahā-rāja (pts) | pavisantepi nikkhamantepi rathikāyapi vīthiṁ → pavisante pi nikkhamante pi rathiyā vīthi (pts) | nisinnepi → nisinne (pts) | evamassa → evam assa (pts) | nisinnāti → nisinnā ti (pts)
Just as if there were a tall building in the central square (of a town), and a man with good eyesight standing on top of it were to see people entering a house, leaving it, walking along the street, and sitting in the central square. The thought would occur to him, ‘These people are entering a house, leaving it, walking along the streets, and sitting in the central square.’

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṁ cutūpapātañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | cutūpapātañāṇāya → cutūpapāta-ñāṇāya (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to knowledge of the passing away and re-appearance of beings.
So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti: ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; yathākammūpage satte pajānāti.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt) | atikkantamānusakena → atikkanta-mānusakena (pts) | yathākammūpage → yathā kammūpage (pts) | kāyaduccaritena → kāya-duccaritena (pts) | vacīduccaritena → vacī-duccaritena (pts) | manoduccaritena → mano-duccaritena (pts) | micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā → micchā-diṭṭhikā micchā-diṭṭhi-kamma-samādānā (pts) | paraṁ → param (pts) | kāyasucaritena → kāya-sucaritena (pts) | vacīsucaritena → vacī-sucaritena (pts) | manosucaritena → mano-sucaritena (pts) | sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā → sammā diṭṭhikā sammā-diṭṭhi-kamma-samādānā (pts) | upapannāti → upapannā ti (pts) | yathākammūpage → yathā-kammūpage (pts)
He sees—by means of the divine eye, purified and surpassing the human—beings passing away and re-appearing, and he discerns how they are inferior and superior, beautiful and ugly, fortunate and unfortunate in accordance with their kamma.…
Idampi kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idampi → idaṁpi (th) | idampi → idam pi (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi abhikkantatarañ ca paṇītatarañ ca (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.

4.3.3.8. ĀsavakkhayañāṇaThe Ending of Effluents

So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | mudubhūte → mudu-bhūte (pts) | khayañāṇāya → khaya-ñāṇāya (pts)
“With his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability, the monk directs and inclines it to the knowledge of the ending of effluents.
So idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti.
dukkhanirodhagāminī paṭipadāti → dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt) | dukkhanti yathābhūtaṁ → dukkhan ti yathā-bhūtaṁ (pts) | dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ → dukkha-samudayo ti yathā-bhūtaṁ (pts) | dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ → dukkha-nirodho ti yathā-bhūtaṁ (pts) | dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ → dukkha-nirodha-gāminī paṭipadā ti yathā-bhūtaṁ (pts)
He discerns, as it has come to be, that ‘This is stress… This is the origination of stress… This is the cessation of stress… This is the way leading to the cessation of stress…
Ime āsavāti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ āsavasamudayoti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ āsavanirodhoti yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ pajānāti.
āsavanirodhagāminī paṭipadāti → āsavanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt) | āsavāti yathābhūtaṁ → āsavā ti yathā-bhūtaṁ (pts) | āsavasamudayoti yathābhūtaṁ → āsava-samudayo ti yathā-bhūtaṁ (pts) | āsavanirodhoti yathābhūtaṁ → āsava-nirodho ti yathā-bhūtaṁ (pts) | āsavanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ → āsava-nirodha-gāminī paṭipadā ti yathā-bhūtaṁ (pts)
These are effluents… This is the origination of effluents… This is the cessation of effluents… This is the way leading to the cessation of effluents.’
Tassa evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati,
jānato → Scmt Bp pajānato; Sd omits; Sum. as above. (pts note) | kāmāsavāpi → kāmāsavā pi (pts) | bhavāsavāpi → bhavāsavā pi (pts) | avijjāsavāpi → avijjāsavā pi (pts)
His heart, thus knowing, thus seeing, is released from the effluent of sensuality, the effluent of becoming, the effluent of ignorance.
vimuttasmiṁ ‘vimuttam’iti ñāṇaṁ hoti,
vimuttam → Bp Gr vimuttamhi ti. (pts note) | vimuttamiti → vimuttam iti (pts)
With release, there is the knowledge, ‘Released.’
‘khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānāti.He discerns that ‘Birth is ended, the holy life fulfilled, the task done. There is nothing further for this world.’

Seyyathāpi, mahārāja, pabbatasaṅkhepe udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tattha cakkhumā puriso tīre ṭhito passeyya sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi. Tassa evamassa: ‘ayaṁ kho udakarahado accho vippasanno anāvilo. Tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipī’ti.
sakkharakathalampi → sakkharakaṭhalampi (bj) | sakkharakathalāpi → sakkharakaṭhalāpi (bj) | tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi → tatthime sippikasambukāpi sakkharakaṭhalaṁpi (sya-all) | sakkharakaṭhalaṁpi → sakkharakaṭhalāpi (sya-all: sī.) | sippi-sambukam → Bp Gr sippika- twice. (pts note) | sakkharakaṭhalam → St kaṭhālam; Bp kathalaṁ. (pts note) | maccha-gumbam → Bp Gr kumbhaṁ. (pts note) | sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi → sippikasambukaṁpi sakkharakaṭhalaṁpi macchagumbaṁpi carantaṁpi tiṭṭhantaṁpi (th) | seyyathāpi mahārāja pabbatasaṅkhepe → seyyathā pi mahā-rāja pabbata-saṁkhepe (pts) | sippisambukampi sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampi → sippi-sambukam pi sakkharakaṭhalam pi maccha-gumbam pi carantam pi tiṭṭhantam pi (pts) | evamassa → evam assa (pts) | udakarahado → udaka-rahado (pts) | tatrime sippisambukāpi sakkharakathalāpi macchagumbāpi carantipi tiṭṭhantipīti → tatr ime sippi-sambukā pi sakkhara-kaṭhalā pi maccha-gumbā pi caranti pi tiṭṭhanti pīti (pts)
Just as if there were a pool of water in a mountain glen—clear, limpid, & unsullied—where a man with good eyesight standing on the bank could see shells, gravel, and pebbles, and also shoals of fish swimming about and resting, and it would occur to him, ‘This pool of water is clear, limpid, and unsullied. Here are these shells, gravel, and pebbles, and also these shoals of fish swimming about and resting.’

Evameva kho, mahārāja, bhikkhu evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṁ khayañāṇāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti.
evaṁ → (pts) | āneñjappatte → ānejjappatte (pts) | evameva → evam eva (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
In the same way—with his mind thus concentrated, purified, and bright, unblemished, free from defects, pliant, malleable, steady, and attained to imperturbability—the monk directs and inclines it to the knowledge of the ending of effluents.
‘So idaṁ dukkhan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
idaṁ dukkhanti → imaṁ dukkhan ti (pts) | dukkhanirodhagāminī paṭipadāti → dukkhanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt) | idaṁ dukkhanti yathābhūtaṁ → imaṁ dukkhan ti yathā-bhūtaṁ (pts) | dukkhasamudayoti yathābhūtaṁ → dukkha samudayo ti yathā-bhūtaṁ (pts) | dukkhanirodhoti yathābhūtaṁ → dukkha-nirodho ti yathā-bhūtaṁ (pts) | dukkhanirodhagāminī paṭipadāti yathābhūtaṁ → dukkha-nirodha-gāminī paṭipadā ti yathā-bhūtaṁ (pts)
He discerns, as it has come to be, that ‘This is stress… This is the origination of stress… This is the cessation of stress… This is the way leading to the cessation of stress…
‘Ime āsavā’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ āsavasamudayo’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ āsavanirodho’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
āsavanirodhagāminī paṭipadāti → āsavanirodhagāminīpaṭipadāti (bjt) | āsavāti → āsavā ti (pts) | āsavasamudayoti yathābhūtaṁ → āsava-samudayo ti yathā-bhūtaṁ (pts) | āsavanirodhoti yathābhūtaṁ → āsava-nirodho ti yathā-bhūtaṁ (pts) | āsavanirodhagāminī paṭipadāti → āsava-nirodha-gāminī paṭipadā ti (pts)
These are effluents… This is the origination of effluents… This is the cessation of effluents… This is the way leading to the cessation of effluents.’
Tassa evaṁ jānato evaṁ passato kāmāsavāpi cittaṁ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṁ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṁ vimuccati,
kāmāsavāpi → kāmāsavā pi (pts) | bhavāsavāpi → bhavāsavā pi (pts) | avijjāsavāpi → avijjāsavā pi (pts)
His heart, thus knowing, thus seeing, is released from the effluent of sensuality, the effluent of becoming, the effluent of ignorance.
vimuttasmiṁ ‘vimuttam’iti ñāṇaṁ hoti,
vimuttamiti → vimuttam iti (pts)
With release, there is the knowledge, ‘Released.’
‘khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānāti.He discerns that ‘Birth is ended, the holy life fulfilled, the task done. There is nothing further for this world.’ Idaṁ kho, mahārāja, sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ purimehi sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca.
idaṁ → idaṁpi (sya-all) | mahārāja → mahāraja (pts) | mahārāja → mahā-raja (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | sāmaññaphalehi abhikkantatarañca paṇītatarañca → sāmañña-phalehi (pts)
This, too, great king, is a fruit of the contemplative life, visible here & now, more excellent than the previous ones and more sublime.
Imasmā ca pana, mahārāja, sandiṭṭhikā sāmaññaphalā aññaṁ sandiṭṭhikaṁ sāmaññaphalaṁ uttaritaraṁ vā paṇītataraṁ vā natthī”ti.
sandiṭṭhikā sāmaññaphalā → sandiṭṭhikehi sāmaññaphalehi (pts) | pana → sīhalapotthake idaṁ nipātadvayaṁ na dissati (sya-all note) | Imamhā → Bp Gr imasmā ca. (pts note) | imasmā → abhikkantatarañ ca paṇītatarañ (pts) | pana mahārāja sandiṭṭhikā sāmaññaphalā → imamhā mahā-rāja sandiṭṭhikehi sāmañña-phalehi (pts) | sāmaññaphalaṁ → sāmañña-phalaṁ (pts) | natthīti → n atthīti (pts)
And as for another visible fruit of the contemplative life, higher and more sublime than this, there is none.”

5. Ajātasattuupāsakattapaṭivedanā

Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṁ etadavoca:
vedehiputto → vedehi-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
When this was said, King Ajātasattu said to the Blessed One:
“abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.
bhante → Bp Gr omit the repetition. (pts note)
“Magnificent, lord! Magnificent!
Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ, bhante, bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
evamevaṁ bhante → evameva (sya-all) | dakkhantīti evamevaṁ bhante → dakkhintīti evam eva (pts) | nikkujjitaṁ → Bp nikujjitaṁ. (pts note) | Bhagavatā → Bp Gr bhante bhāgavatā. (pts note) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts) | telapajjotaṁ → tela-pajjotaṁ (pts) | anekapariyāyena → aneka-pariyāyena (pts)
Just as if he were to place upright what was overturned, to reveal what was hidden, to show the way to one who was lost, or to carry a lamp into the dark so that those with eyes could see forms, in the same way has the Blessed One—through many lines of reasoning—made the Dhamma clear.
Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
esāhaṁ → so ahaṁ (pts) | bhikkhusaṅghañca → bhikkhusaṁghañca (ms2005) | dhammañca bhikkhusaṅghañca → dhammañ ca bhikkhusaṁghañ ca (pts)
I go to the Blessed One for refuge, to the Dhamma, and to the Saṅgha of monks.
Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gataṁ.
saraṇaṁ gataṁ → saraṇaṅgataṁ (th) | upāsakaṁ → upāsakam (pts)
May the Blessed One remember me as a lay follower who has gone to him for refuge, from this day forward, for life.

Accayo maṁ, bhante, accagamā yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, yohaṁ pitaraṁ dhammikaṁ dhammarājānaṁ issariyakāraṇā jīvitā voropesiṁ.
issariyakāraṇā → issariyassa kāraṇā (bj, sya-all, pts) | yohaṁ → yohaṁ bhante (sya-all); so haṁ (pts) | bhante → bhanteti pāṭho na dissati (sya-all: sī.) | yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ yohaṁ → yathā-bālaṁ yathā-mūḷhaṁ yathā-akusalaṁ so haṁ (pts) | dhammarājānaṁ issariyakāraṇā → dhamma-rājānaṁ issariyassa kāraṇā (pts)
“A transgression has overcome me, lord, in that I was so foolish, so muddle-headed, and so unskilled as to kill my father—a righteous man, a righteous king—for the sake of sovereign rulership.
Tassa me, bhante bhagavā, accayaṁ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṁ saṁvarāyā”ti.
paṭiggaṇhātu → patigaṇhātu (pts)
May the Blessed One please accept this confession of my transgression as such, so that I may restrain myself in the future.”

“Taggha tvaṁ, mahārāja, accayo accagamā yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, yaṁ tvaṁ pitaraṁ dhammikaṁ dhammarājānaṁ jīvitā voropesi.
yaṁ → yo (bj, sya-all) | dhammarājānaṁ → dhammarājānaṁ issariyassa kāraṇā (sya-all) | yo → yaṁ (sya-all: sī.) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ → yathā-mūḷhaṁ yathā-akusalaṁ (pts) | dhammarājānaṁ → dhamma-rājānaṁ (pts)
“Yes, great king, a transgression overcame you in that you were so foolish, so muddle-headed, and so unskilled as to kill your father—a righteous man, a righteous king—for the sake of sovereign rulership.
Yato ca kho tvaṁ, mahārāja, accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikarosi, taṁ te mayaṁ paṭiggaṇhāma.
tan → Bp Gr taṁ. (pts note) | paṭiggaṇhāma → paṭigaṇhāma (bjt) | taṁ te → tante (th) | mahārāja → mahā-rāja (pts) | yathādhammaṁ → yathā dhammaṁ (pts) | paṭiggaṇhāma → patigaṇhāma (pts)
But because you see your transgression as such and make amends in accordance with the Dhamma, we accept your confession.
Vuddhihesā, mahārāja, ariyassa vinaye, yo accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikaroti, āyatiṁ saṁvaraṁ āpajjatī”ti.
vuddhihesā → vuḍḍhi hesā (sya-all) | vuddhihesā → vuddhi hesā (bjt) | vuddhihesā mahārāja → vuddhi h esā mahā-rāja (pts) | yathādhammaṁ → yathā dhammaṁ (pts)
For it is a cause of growth in the discipline of the noble ones when, seeing a transgression as such, one makes amends in accordance with the Dhamma and exercises restraint in the future.”

Evaṁ vutte, rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavantaṁ etadavoca:
vedehiputto → vedehi-putto (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
When this was said, King Ajātasattu said to the Blessed One:
“handa ca dāni mayaṁ, bhante, gacchāma bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
mayaṁ → Bp Gr omit. (pts note) | ca dāni → cadāni (th) | bahukiccā → bahu-kiccā (pts) | bahukaraṇīyāti → bahu-karaṇīyā ti (pts)
“Well, then, lord, I am now taking leave. Many are my duties, many my responsibilities.”

“Yassadāni tvaṁ, mahārāja, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts) | mahārāja → mahā-rāja (pts)
“Then do, great king, what you think it is now time to do.”

Atha kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
atha kho → athakho (th) | vedehiputto → vedehi-putto (pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)
So King Ajātasattu, delighting and rejoicing in the Blessed One’s words, rose from his seat, bowed down to him, and—after circumambulating him—left.

Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa bhikkhū āmantesi:
ajātasattussa vedehiputtassa → ajātasattuvedehiputtassa (pts) | Ajātasattu-Vedehi-puttassa → Bp Ajātasattussa. (pts note) | atha kho → athakho (th) | acirapakkantassa → acira-pakkantassa (pts)
Not long after King Ajātasattu had left, the Blessed One addressed the monks:
“khatāyaṁ, bhikkhave, rājā.“The king is wounded, monks. Upahatāyaṁ, bhikkhave, rājā.The king is incapacitated. Sacāyaṁ, bhikkhave, rājā pitaraṁ dhammikaṁ dhammarājānaṁ jīvitā na voropessatha, imasmiññeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ uppajjissathā”ti.
imasmiññeva → imasmiṁyevassa (sya-all) | na → Scdt Gr. omit. (pts note) | āsane → Sct āyatane; Gr āsatena. (pts note) | imasmiññeva → imasmiṁ yeva (bjt, pts) | vītamalaṁ dhammacakkhuṁ → vīta-malaṁ dhamma-cakkhuṁ (pts)
Had he not killed his father—that righteous man, that righteous king—the dustless, stainless Dhamma eye would have arisen to him as he sat in this very seat.”

Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)
That is what the Blessed One said.
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)
Gratified, the monks delighted in the Blessed One’s words.

Sāmaññaphalasuttaṁ niṭṭhitaṁ dutiyaṁ.Samanaphala Sutta The Second Finished.

Listen in MP3: Pali · English (trans. Thanissaro Bhikkhu)

Principles by the Suttas · Rationale · Glossary