RaṭṭhapālasuttaAbout Raṭṭhapāla
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts) | sutaṁ → sutam (pts)I have heard
ekaṁ samayaṁ bhagavā kurūsu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena thullakoṭṭhikaṁ nāma kurūnaṁ nigamo tadavasari.
thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhitaṁ (bj, sya-all, pts) | thullakoṭṭhitaṁ → thullakoṭṭhikaṁ (bj: machasaṁ) | thullakoṭṭhikaṁ → thūlakoṭṭhikaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | Kurūsu → Bm Kurusu. (pts note) | Thullakoṭṭhitaṁ → So Si Bu; Bm Thullakoṭihikaṁ; Sk Thūlakoṭṭhitaṁ. (pts note) | cārikaṁ caramāno → cārikañcaramāno (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | tadavasari → tad avasari (pts)that on one occasion the Blessed One, on a wandering tour among the Kurus with a large Saṅgha of monks, arrived at Thullakoṭṭhita, a town of the Kurus.
Assosuṁ kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā:
thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (bj, sya-all, km, pts1ed) | thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (pts) | thullakoṭṭhitakā → thullakoṭṭhikā (bj: machasaṁ) | thullakoṭṭhikā → thūlakoṭṭhitakā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)The brahmans & householders of Thullakoṭṭhita heard it said,
“samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kurūsu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ thullakoṭṭhikaṁ anuppatto.
thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhitaṁ (bj, sya-all, pts) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts)“Gotama the contemplative—the son of the Sakyans, having gone forth from the Sakyan clan—has arrived at Kesaputta.
Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (bj) | evaṁ kalyāṇo → evaṁkalyāṇo (th)And of that Master Gotama this fine reputation has spread:
‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.
bhagavāti → bhagavā (th) | itipi → iti pi (pts) | bhagavāti → bhagavā ti (pts)‘He is indeed a Blessed One, worthy & rightly self-awakened, consummate in clear-knowing & conduct, well-gone, an expert with regard to the cosmos, unexcelled trainer of people fit to be tamed, teacher of devas & human beings, awakened, blessed.
So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.
pajaṁ → pajam (pts)He makes known—having realized it through direct knowledge—this world with its devas, Māras, & Brahmās, this generation with its contemplatives & brahmans, its royalty & commonfolk;
So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ, kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.
majjhekalyāṇaṁ → majjhe kalyāṇaṁ (pts) | sabyañjanaṁ → savyañjanaṁ (pts)he explains the Dhamma admirable in the beginning, admirable in the middle, admirable in the end; he expounds the holy life both in its particulars & in its essence, entirely perfect, surpassingly pure.
Sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī”ti.It’s good to see such a worthy one.’”
Atha kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā appekacce bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce bhagavato santike nāmagottaṁ sāvetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (bj, sya-all, pts) | sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | thullakoṭṭhitakā → thullakoṭṭhikā (bj: machasaṁ) | sārāṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj: sīmu8, machasaṁ) | tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (th) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā appekacce → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā app ekacce (pts) | appekacce → app ekacce (pts) | tenañjaliṁ → ten añjalim (pts)So the brahmans & householders of Thullakoṭṭhita went to the Blessed One. On arrival, some of them bowed down to the Blessed One and sat to one side. Some of them exchanged courteous greetings with him and, after an exchange of friendly greetings & courtesies, sat to one side. Some of them sat to one side having saluted him with their hands palm-to-palm over their hearts. Some of them sat to one side having announced their name & clan. Some of them sat to one side in silence.
Ekamantaṁ nisinne kho thullakoṭṭhike brāhmaṇagahapatike bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhitake (bj, sya-all, pts) | thullakoṭṭhitake → thullakoṭṭhitake (bj: sīmu8); thullakoṭṭhike (bj: machasaṁ)As they were sitting there, the Blessed One instructed, urged, roused, and encouraged them with a talk on Dhamma.
Tena kho pana samayena raṭṭhapālo nāma kulaputto tasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto tissaṁ parisāyaṁ nisinno hoti.
aggakulassa → aggakulikassa (bj, sya-all, km, pts1ed) | ti → ettha labheyy …pe… upasampada v sabbesupi m dissati pa sudinnabh p pana eta natthi. ma bhagav ida mr potthake yeva tadeva atthi bj sya-all potthakesu | thullakoṭṭhike aggakulassa → thullakoṭṭhite aggakulikassa (bj, sya-all) | tissaṁ → tassaṁ (bj) | tasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa → tasmiṁ yeva thullakoṭṭhite aggakulikassa (pts) | thullakoṭṭhite → thullakoṭṭhitake (bj: sīmu8); thullakoṭṭhike (bj: machasaṁ) | aggakulikassa → aggakulassa (bj: machasaṁ) | aggakulassa → aggakulikassa (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | aggakulikassa → Bm aggakulassa. (pts note)Now at that time a clansman named Raṭṭhapāla, the son of the leading clan in that same Thullakoṭṭhita, was sitting in that assembly.
Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)The thought occurred to him,
“yathā yathā khvāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
yathā yathā khvāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi → yathā yathā kho bhagavā dhammaṁ deseti (bj) | khvāhaṁ bhagavatā → kho bhagavā (bj) | deseti → khavāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi (bj: machasaṁ, syā, PTS) | ājānāmi → yathā yathā kho bhagavā dhammaṁ deseti (cck: sī.) | ājānāmi → So Bm Si; Sk yathā yathā kho Bhagavā dhammaṁ deseti. (pts note) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)“As I understand the Dhamma taught by the Blessed One, it’s not easy, living at home, to practice the holy life totally perfect, totally pure, a polished shell.
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan”ti.
yannūnāhaṁ → So Sk Si; Bm yaṁ nunāhaṁ. (pts note) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)What if I, having shaved off my hair & beard and putting on the ochre robe, were to go forth from the household life into homelessness?”
Atha kho thullakoṭṭhikā brāhmaṇagahapatikā bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu.
thullakoṭṭhikā → thullakoṭṭhitakā (bj, pts); dullakoṭṭhitakā (sya-all) | pakkamiṁsu → pakkāmiṁsu (sya-all) | thullakoṭṭhitakā → thullakoṭṭhikā (bj: machasaṁ) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)Then the brahmans & householders of Thullakoṭṭhita, having been instructed, urged, roused, & encouraged by the Blessed One’s talk on Dhamma, delighted & rejoiced in his words. Rising from their seats, bowing down to him, they left, keeping him on their right.
Atha kho raṭṭhapālo kulaputto acirapakkantesu thullakoṭṭhikesu brāhmaṇagahapatikesu yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavantaṁ etadavoca:
thullakoṭṭhikesu → thullakoṭṭhitakesu (bj, sya-all, pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Raṭṭhapāla, not long after the brahmans & householders of Thullakoṭṭhita had left, approached the Blessed One and, on arrival, said to him,
“yathā yathāhaṁ, bhante, bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
carituṁ → icchāmahaṁ bhante, kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ (bj: adhikaṁ machasaṁ, PTS, syā, potthakesu.) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)“As I understand the Dhamma taught by the Blessed One, it’s not easy, living at home, to practice the holy life totally perfect, totally pure, a polished shell.
Icchāmahaṁ, bhante, kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
pabbajituṁ → Sk omits this sentance. (pts note) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)Lord, I want—having shaved off my hair & beard and putting on the ochre robe—to go forth from the household life into homelessness.
Labheyyāhaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyaṁ upasampadaṁ.
upasampadaṁ pabbājetu maṁ bhagavāti → upasampadanti (bj, sya-all) | Labheyyāhaṁ → Bm labheyyām'; ahaṁ. (pts note)May I receive the going-forth in the Blessed One’s presence?
Pabbājetu maṁ bhagavā”ti.
bhagavā’’ti → ettha ‘‘labheyyāhaṁ…pe… upasampadaṁ’’ti vākyadvayaṁ sabbesupi mūlapotthakesu dissati, pārājikapāḷiyaṁ pana sudinnabhāṇavāre etaṁ natthi. ‘‘pabbājetu maṁ bhagavā’’ti idaṁ pana vākyaṁ marammapotthake yeva dissati, pārājikapāḷiyañca tadeva atthi (cck note) | upasampadan → Bm adds pabbājetu maṁ Bhagavā (as Vinaya III 12). (pts note) | pabbājetu maṁ bhagavāti → upasampadan ti (pts)May I receive acceptance?”
“Anuññātosi pana tvaṁ, raṭṭhapāla, mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?
raṭṭhapāla → raṭṭhapāl (th) | anuññātosi → anuññāto si (pts)“Do you have your parents’ permission, Raṭṭhapāla, to go forth from the household life into homelessness?”
“Na khohaṁ, bhante, anuññāto mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.
khohaṁ → kho ahaṁ (bj, pts) | ahaṁ → Bm Si kho 'haṁ. (pts note) | agārasmā → āgārasmā (th)“No, lord, I haven’t.”
“Na kho, raṭṭhapāla, tathāgatā ananuññātaṁ mātāpitūhi puttaṁ pabbājentī”ti.
puttaṁ → (bj, pts)“Raṭṭhapāla, Tathāgatas do not give the going-forth to anyone who doesn’t have his parents’ permission.”
“Svāhaṁ, bhante, tathā karissāmi yathā maṁ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.“Lord, I will do what needs to be done so that my parents will give their permission for me to go forth from the household life into homelessness.”
Atha kho raṭṭhapālo kulaputto uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena mātāpitaro tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mātāpitaro etadavoca:
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Raṭṭhapāla, rising from his seat, bowing down to the Blessed One and keeping him on his right, went to his parents and said,
“ammatātā, yathā yathāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
ammatātā → amma tāta (bj) | tāta → ammatātā (bj: machasaṁ, PTS) | Ammatātā → So Sk Bm; Si ammatāta. (pts note) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | dhammaṁ → dhammam (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)“Mom, Dad, as I understand the Dhamma taught by the Blessed One, it’s not easy, living at home, to practice the holy life totally perfect, totally pure, a polished shell.
Icchāmahaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
pabbajituṁ → pabbajjuṁ (pts) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)I want—having shaved off my hair & beard and putting on the ochre robe—to go forth from the household life into homelessness.
Anujānātha maṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.Please give me your permission to go forth from the household life into homelessness.”
Evaṁ vutte, raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)When this was said, Raṭṭhapāla’s parents said to him,
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all, km, mr) | raṭṭhapāla → ratthapāla (pts) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → tvaṁ kho (bj: PTS) | sukhedhito → sukhe ṭhito (bj: PTS) | sukhaparibhato → sukhaparihato (bj: syā) | sukhaparibhato → sukhaparihato (syā. kaṁ. ka.) (ehi tvaṁ tāta raṭṭhapāla bhuñja ca piva ca paricāre hi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu, na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya,) sabbattha dissati, sudinnakaṇḍe pana natthi, aṭṭhakathāsupi na dassitaṁ (cck note) | ṭhito → So Sk Bu; Bm Si sukhedhito. (pts note) | sukhaparibhato → So Bu; Sk Bm Si parihato. (pts note)“Raṭṭhapāla, dear, you are our only son, dear & beloved, raised in comfort, brought up in comfort.
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all) | kassaci → kiñci (bj: syā) | kāmāni → kāme (bj: machasaṁ, syā, PTS) | kāme → kāmāni. * yu. chasu ṭhānesu sukhe ṭhitoti dissati (sya-all: sī.)You know nothing of suffering.
(…) Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
(…) → (ehi tvaṁ tāta raṭṭhapāla bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu, na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya) sabbattha dissati, sudinnakaṇḍe pana natthi, aṭṭhakathāsupi na | kāme → So Bu Bm Si, the latter noting that the Sinh. reading is kāmāni (which Sk reads). (pts note) | pabbajjāya → The passage in brackets occurs in all MSS., but not at Vinaya III 13. From the order in which Bu comments on words in this passage, it is evident that it did not occur in his MS. (pts note) | pe → spelled out in full (pts)Eat, drink, & enjoy yourself. While eating, drinking, & looking after yourself, you may enjoy yourself by indulging in sensual pleasures & making merit. We don’t give our permission for you to go forth from the household life into homelessness. Even with your death we would not want to be separated from you, so how could we—while you’re alive—give our permission for you to go forth from the household life into homelessness?”
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?
Dutiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto …pe…
raṭṭhapālo kulaputto → (bj, sya-all, pts) | dutiyampi → dutiyam pi (pts)A second time…
tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto mātāpitaro etadavoca:
tatiyampi → tatiyaṁ pi (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)A third time, Raṭṭhapāla said to his parents,
“ammatātā, yathā yathāhaṁ bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmi, nayidaṁ sukaraṁ agāraṁ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṁ ekantaparisuddhaṁ saṅkhalikhitaṁ brahmacariyaṁ carituṁ.
ammatātā → amma tāta (bj, sya-all) | ammatātā → ammatāta (th) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | saṅkhalikhitaṁ → saṁkhalikhitaṁ (pts)“Mom, Dad, as I understand the Dhamma taught by the Blessed One, it’s not easy, living at home, to practice the holy life totally perfect, totally pure, a polished shell.
Icchāmahaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajituṁ.
icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)I want—having shaved off my hair & beard and putting on the ochre robe—to go forth from the household life into homelessness.
Anujānātha maṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.Please give me your permission to go forth from the household life into homelessness.”
Tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)A third time, Raṭṭhapāla’s parents said to him,
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | kho → Here, as above, Bm Si add si. (pts note)“Raṭṭhapāla, dear, you are our only son, dear & beloved, raised in comfort, brought up in comfort.
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all)You know nothing of suffering.
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.Eat, drink, & enjoy yourself. While eating, drinking, & looking after yourself, you may enjoy yourself by indulging in sensual pleasures & making merit. We don’t give our permission for you to go forth from the household life into homelessness.
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?Even with your death we would not want to be separated from you, so how could we—while you’re alive—give our permission for you to go forth from the household life into homelessness?”
Atha kho raṭṭhapālo kulaputto:
kulaputto → ito paraṁ sīhaḷapotthake mātāpitūsu pabbajjaṁ alabhamāno tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipajjīti vacanaṁ dissati (sya-all note)Then Raṭṭhapāla, not getting his parents’ permission to go forth from the household life into homelessness,
“na maṁ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipajji:
alabhamāno → na maṁ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyāti (bj: machasaṁ, syā) | alabhamāno → So Sk; Bm Si read na maṁ mātāpitaro anujānanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyāti, tatth'; eva . . ., with note that: Ito paraṁ Sīhalapotthake: Mātāpitūsu pabbajjaṁ alabhamāno tatth'; eva anantarahitāya bhūmiyā nipajjīti vacanaṁ dassati. (pts note) | nipajji → Bm nippajji (& nippanno infra). (pts note)lay down right there on the bare floor, (saying,)
“idheva me maraṇaṁ bhavissati pabbajjā vā”ti.
idheva → idha vā (sya-all) | vāti → ‘atha kho raṭṭhapālo kulaputto ekampi bhattaṁ na bhuñji -pe- sattapi bhattāni na bhuñji. iti sudinnabhāvāre viya (bj: machasaṁ, syāma potthakesu dissati.) | eva → Si throughout, & Sk infra, idha vā. (pts note) | ti → Like Vinaya III. 13, Bm (but not Sk or Si) adds: atha kho R. kulaputto ekam pi bhattaṁ na bhuñji dve pi bhattāni . . . satta pi bhattani na bhuñji. Bu does not favour this interpolation. (pts note) | idheva → idh eva (pts) | vāti → vā ti (pts)“Here will be my death or my going-forth.”
Atha kho raṭṭhapālo kulaputto ekampi bhattaṁ na bhuñji, dvepi bhattāni na bhuñji, tīṇipi bhattāni na bhuñji, cattāripi bhattāni na bhuñji, pañcapi bhattāni na bhuñji, chapi bhattāni na bhuñji, sattapi bhattāni na bhuñji.And he went without food for one day… two days… three days, four… five… six days. He went without food for seven days.
Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)His parents said to him,
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → kho (pts)“Raṭṭhapāla, dear, you are our only son, dear & beloved, raised in comfort, brought up in comfort.
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci, dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all) | jānāsi → ‘‘maraṇenapi te…pe… pabbajjāyā’’ti vākyadvayaṁ sī. syā. kaṁ. pī. potthakesu dutiyaṭṭhāne yeva dissati, pārājikapāḷiyaṁ pana paṭhamaṭṭhāne yeva dissati. tasmā idha dutiyaṭṭhāne punāgataṁ adhikaṁ viya dissati (cck note)You know nothing of suffering.
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
Uṭṭhehi, tāta raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca;Get up, dear. Eat, drink, & enjoy yourself.
bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)While eating, drinking, & looking after yourself, you may enjoy yourself by indulging in sensual pleasures & making merit.
Na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
pabbajjāya → ‘‘maraṇenapi te…pe… pabbajāyā’’ti vākyadvayaṁ sī. syā. kaṁ. pī. potthakesu dutiyaṭṭhāne yeva dissati, pārājikapāḷiyaṁ pana paṭhamaṭṭhāne yeva dissati. tasmā idha dutiyaṭṭhāne punāgataṁ adhikaṁ viya dissati (cck note)We don’t give our permission for you to go forth from the household life into homelessness.
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
maraṇenapi → maraṇena pi (pts)Even with your death we would not want to be separated from you,
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?
mayaṁ → (pts)so how could we—while you’re alive—give our permission for you to go forth from the household life into homelessness?”
Evaṁ vutte, raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.When this was said, Raṭṭhapāla remained silent.
Dutiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ …pe…A second time…
dutiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
Tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
tatiyampi → tatiyam pi (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)A third time, Raṭṭhapāla’s parents said to him,
“tvaṁ khosi, tāta raṭṭhapāla, amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → kho (pts)“Raṭṭhapāla, dear, you are our only son, dear & beloved, raised in comfort, brought up in comfort.
Na tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all)You know nothing of suffering.
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma, kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
Uṭṭhehi, tāta raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca;Get up, dear. Eat, drink, & enjoy yourself.
bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)While eating, drinking, & looking after yourself, you may enjoy yourself by indulging in sensual pleasures & making merit.
Na taṁ mayaṁ anujānāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.We don’t give our permission for you to go forth from the household life into homelessness.
Maraṇenapi te mayaṁ akāmakā vinā bhavissāma.
maraṇenapi → maraṇena pi (pts)Even with your death we would not want to be separated from you,
Kiṁ pana mayaṁ taṁ jīvantaṁ anujānissāma agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?so how could we—while you’re alive—give our permission for you to go forth from the household life into homelessness?”
Tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
tatiyampi → tatiyam pi (pts)A third time, Raṭṭhapāla remained silent.
Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālo kulaputto tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
kulaputtassa → kulaputtassa mātāpitaro yena raṭṭhapālassa kulaputtassa (bj, pts) | tenupasaṅkamiṁsu → tenupasaṅkamatha (bj, pts) | etadavocuṁ → evaṁ vadetha (bj, pts) | etha → ehi (bj: PTS) | pabbajjāyā’ti → atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa -pe- pabbajjāyāti. ayaṁ pāṭho machasaṁ, syāmapotthakesu na dissati (bj note) | paṭissutvā → ‘raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitunnaṁ paṭissutvā’ iti machasaṁ, syāma potthakesu natthi (bj note) | tātā → Sk tāta (bis). (pts note) | Ehi → So Sk. (pts note)Then Raṭṭhapāla’s parents went to his friends and said to them,
“tvaṁ khosi, samma raṭṭhapāla, mātāpitūnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato.
tvaṁ khosi → tvaṁ kho (bj, pts1ed) | mātāpitūnaṁ → mātāpitunnaṁ (bj, pts) | sukhaparibhato → sukhaparihato (sya-all) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts) | khosi → tvaṁ kho (cck: sī. pī.)“My dears, Raṭṭhapāla has lain down on the bare floor, (saying,)
Na tvaṁ, samma raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi.
kassaci → kiñci (sya-all)’Here will be my death or my going-forth.’
Maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.Please, dears, go to Raṭṭhapāla and say to him,
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
anujānissanti → anujānanti (bj, sya-all, km)‘Friend Raṭṭhapāla, you are your parents’ only son…
Uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca;Get up, friend Raṭṭhapāla. Eat, drink, & enjoy yourself… How could your parents—while you’re alive—
bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)give their permission for you to go forth from the household life into homelessness?’”
Na taṁ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
anujānissanti → anujānanti (bj, sya-all) | anujānissanti → anujānanti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)So Raṭṭhapāla’s friends went to Raṭṭhapāla and, on arrival, said to him,
Maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.
maraṇenapi → maraṇena pi (pts)“Friend Raṭṭhapāla, you are your parents’ only son… Get up, friend Raṭṭhapāla. Eat, drink, & enjoy yourself… How could your parents—
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?while you’re alive—give their permission for you to go forth from the household life into homelessness?”
Evaṁ vutte, raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
vutte → Bm reads atha kho for evaṁ vutte. (pts note)When this was said, Raṭṭhapāla remained silent.
Dutiyampi kho …
dutiyampi → dutiyam pi (pts)A second time…
tatiyampi kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
tatiyampi → pe-tatiyam pi (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)A third time, his friends said to him,
“tvaṁ khosi, samma raṭṭhapāla, mātāpitūnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato, na tvaṁ, samma raṭṭhapāla, kassaci dukkhassa jānāsi, maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.
mātāpitūnaṁ → mātāpitunnaṁ (bj) | khosi → kho (bjt, pts) | sukhedhito → sukhe ṭhito (pts)“Friend Raṭṭhapāla, you are your parents’ only son… Get up, friend Raṭṭhapāla. Eat, drink, & enjoy yourself… How could your parents—
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya?while you’re alive—give their permission for you to go forth from the household life into homelessness?”
Uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu.
kāme → kāmāni (bj)
Na taṁ mātāpitaro anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, maraṇenapi te mātāpitaro akāmakā vinā bhavissanti.
anujānissanti → anujānanti (sya-all) | maraṇenapi → maraṇena pi (pts)
Kiṁ pana te taṁ jīvantaṁ anujānissanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti?
Tatiyampi kho raṭṭhapālo kulaputto tuṇhī ahosi.
tatiyampi → tatiyam pi (pts)A third time, Raṭṭhapāla remained silent.
Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālassa kulaputtassa mātāpitaro etadavocuṁ:
tassa → kā cassa (bj) | atha → atho (pts) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)So Raṭṭhapāla’s friends went to his parents and, on arrival, said to them,
“ammatātā, eso raṭṭhapālo kulaputto tattheva anantarahitāya bhūmiyā nipanno:
tattheva → tatthevassa (bj) | ammatātā → amma tāta (bj, sya-all) | ammatātā → ammatāta (th) | tattheva → tatth eva (pts)“Mom, Dad, Raṭṭhapāla is lying there on the bare floor, (having said,)
‘idheva me maraṇaṁ bhavissati pabbajjā vā’ti.
idheva → idha vā (sya-all) | idheva → idh eva (pts) | vāti → vā ti (pts)‘Here will be my death or my going-forth.’
Sace tumhe raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ nānujānissatha agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, tattheva maraṇaṁ āgamissati.
tattheva → tatthevassa (bj) | āgamissati → bhavissati (sya-all) | tatthevassa → tate tava maraṇaṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | tattheva → tatthevassa (cck: sī.) | tattheva → tatth eva (pts)If you don’t give him your permission to go forth from the household life into homelessness, right there will be his death.
Sace pana tumhe raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ anujānissatha agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, pabbajitampi naṁ dakkhissatha.
pana → pana te (sya-all, km, mr) | pabbajitampi → pabbajitaṁpi (th) | pabbajitampi → pabbajitaṁ pi (pts)But if you do give him your permission… then even when he has gone forth, you will see him.
Sace raṭṭhapālo kulaputto nābhiramissati agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya, kā tassa aññā gati bhavissati? Idheva paccāgamissati.
tassa → cassa (bj) | tassa → kā cassa (cck: sī.) | idheva → idh eva (pts)And if he does not enjoy going forth from the household life into homelessness, where else will he go? He’ll return right here.
Anujānātha raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāyā”ti.So please give him permission to go forth from the household life into homelessness.”
“Anujānāma, tātā, raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.“Then, dears, we give our permission for Raṭṭhapāla to go forth from the household life into homelessness.
Pabbajitena ca pana mātāpitaro uddassetabbā”ti.
pana → pana te (sya-all) | pana → pana te (cck: syā. kaṁ. ka.) | pana → Bm Si add te. (pts note) | uddassetabbā → Bm uddisetabbā. (pts note) | uddassetabbāti → uddassetabbā ti (pts)But when he has gone forth, he should visit his parents.”
Atha kho raṭṭhapālassa kulaputtassa sahāyakā yena raṭṭhapālo kulaputto tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā raṭṭhapālaṁ kulaputtaṁ etadavocuṁ:
etadavocuṁ uṭṭhehi → etad avocuṁ tvaṁ kho (pts) | + → tvaṁ kho samma raṭṭhapāla mātāpitunnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparibhato na tvaṁ samma raṭṭhapāla kassaci dukkhassa jānāsi (bjt) | tenupasaṅkamiṁsu upasaṅkamitvā → ten upasaṁkamiṁsu upasaṁkamitvā (pts) | pe → spelled out in full (pts)Then Raṭṭhapāla’s friends went to him and said,
“uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla, anuññātosi mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
uṭṭhehi, samma raṭṭhapāla → | uṭṭhehi samma raṭṭhapāla → (sya-all) | raṭṭhapāla → ‘‘tvaṁ khosi samma raṭṭhapāla mātāpitūnaṁ ekaputtako piyo manāpo sukhedhito sukhaparihato, na tvaṁ samma raṭṭhapāla kassaci dukkhassa jānāsi, uṭṭhehi samma raṭṭhapāla bhuñja ca piva ca paricārehi ca, bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu, (cck: sī. pī. ka.) | abhiramassu → So Sk Bm; Si (cf. Vinaya III 14) omits from Tvaṁ kho to abhiramassu. (pts note) | + → bhuñja ca piva ca paricārehi ca bhuñjanto pivanto paricārento kāmāni paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu (bjt) | samma raṭṭhapāla anuññātosi → bhuñja ca piva ca paricārehi ca bhuñjanto pivanto paricārento kāme paribhuñjanto puññāni karonto abhiramassu anuññāto si (pts)“Get up, Raṭṭhapāla. Your parents give their permission for you to go forth from the household life into homelessness.
Pabbajitena ca pana te mātāpitaro uddassetabbā”ti.
uddassetabbāti → uddassetabbā ti (pts)But when you have gone forth, you should visit your parents.”
Atha kho raṭṭhapālo kulaputto uṭṭhahitvā balaṁ gāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavantaṁ etadavoca:
gāhetvā → gahetvā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad (pts)Then Raṭṭhapāla got up and, on regaining strength, went to the Blessed One. On arrival, having bowed down to him, he sat to one side. As he was sitting there, he said to the Blessed One,
“anuññāto ahaṁ, bhante, mātāpitūhi agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
anuññāto → anuññātomhi (sya-all) | avoca:-Anuññāto → Si inserts 'smi. (pts note)“I have received my parents’ permission, lord, to go forth from the household life into homelessness.
Pabbājetu maṁ bhagavā”ti.
bhagavāti → bhagavā ti (pts)May the Blessed One give me the going-forth!”
Alattha kho raṭṭhapālo kulaputto bhagavato santike pabbajjaṁ, alattha upasampadaṁ.Then Raṭṭhapāla the clansman obtained the going-forth in the Blessed One’s presence, he obtained the acceptance.
Atha kho bhagavā acirūpasampanne āyasmante raṭṭhapāle aḍḍhamāsupasampanne thullakoṭṭhike yathābhirantaṁ viharitvā yena sāvatthi tena cārikaṁ pakkāmi.
aḍḍhamāsupasampanne thullakoṭṭhike → aḍḍhamāsūpasampanne thullakoṭṭhiketa (bj); aḍḍhamāsūpasampanne thullakoṭṭhite (sya-all) | aḍḍhamāsupasampanne → aḍḍhamāsūpasampanne (cck) | sāvatthi → sāvatthī (sya-all) | aḍḍhamāsupasampanne thullakoṭṭhike yathābhirantaṁ → addhamāsūpasampanne thullakoṭṭhite yathā bhirantaṁ (pts)And not long after his acceptance, one half month after his acceptance, the Blessed One–having stayed at Thullakoṭṭhita as long as he liked—set out wandering to Sāvatthī.
Anupubbena cārikaṁ caramāno yena sāvatthi tadavasari.
sāvatthi → sāvatthī (sya-all) | tadavasari → tad avasari (pts)Wandering by stages, he eventually arrived at Sāvatthī.
Tatra sudaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.There he lived at Sāvatthī in Jeta’s Grove, Anāthapiṇḍika’s monastery.
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi.
nacirasseva → na cirasseva (bjt) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass aṭṭhāya (pts) | sammadeva → sammad-eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)As for Ven. Raṭṭhapāla—dwelling alone, secluded, heedful, ardent, & resolute—he in no long time reached & remained in the supreme goal of the holy life, for which clansmen rightly go forth from home into homelessness, knowing & realizing it for himself in the here & now.
“Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā”ti abbhaññāsi.He knew: “Birth is ended, the holy life fulfilled, the task done. There is nothing further for the sake of this world.”
Aññataro kho panāyasmā raṭṭhapālo arahataṁ ahosi.
panāyasmā → pan āyasmā (pts)And thus Ven. Raṭṭhapāla became another one of the arahants.
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā raṭṭhapālo bhagavantaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Ven. Raṭṭhapāla went to the Blessed One and, on arrival, having bowed down to him, sat to one side. As he was sitting there he said to the Blessed One,
“icchāmahaṁ, bhante, mātāpitaro uddassetuṁ, sace maṁ bhagavā anujānātī”ti.
uddassetuṁ → So Sk Si; Bm uddasituṁ. (pts note) | icchāmahaṁ → icchām ahaṁ (pts)“Lord, I want to visit my parents, if you give me permission.”
Atha kho bhagavā āyasmato raṭṭhapālassa cetasā ceto paricca manasākāsi.
paricca → parivitakkaṁ (bj, pts1ed) | bhagavā → (sya-all) | ceto paricca → cetoparivitakkaṁ (pts) | parivitakkaṁ → paricca (bj: machasaṁ, syā) | paricca → cetoparivitakkaṁ (cck: sī. pī.) | cetoparivitakkaṁ → Bm si. paricca. (pts note)Then the Blessed One, encompassing Ven. Raṭṭhapāla’s awareness with his awareness,
Yathā bhagavā aññāsi:
Yathā → yadā (bj, pts1ed) | yathā → yadā (bj, pts) | Yathā → yadā (cck: sī. pī.)considered & understood,
“abhabbo kho raṭṭhapālo kulaputto sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattitun”ti, atha kho bhagavā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
hīnāyāvattitunti → hīnāy āvattitun ti (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)“Ven. Raṭṭhapāla is incapable of leaving the training and reverting to the lower life.”
“yassadāni tvaṁ, raṭṭhapāla, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni tvaṁ → yassidāni (sya-all) | yassadāni → yassa dāni (pts) | kālaṁ → kālam (pts)So he said to him, “Now is the time, Raṭṭhapāla, for you to do as you see fit.”
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā senāsanaṁ saṁsāmetvā pattacīvaramādāya yena thullakoṭṭhikaṁ tena cārikaṁ pakkāmi.
thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhikataṁ (bj); thullakoṭṭhitaṁ (sya-all, pts) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (bjt, pts) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)Then Ven. Raṭṭhapāla, rising from his seat, bowing down to the Blessed One and keeping him on his right, (left). Putting his lodgings in order and, taking his bowl & outer robe, set out wandering toward Thullakoṭṭhita.
Anupubbena cārikaṁ caramāno yena thullakoṭṭhiko tadavasari.
thullakoṭṭhiko → thullakoṭṭhitaṁ (bj, sya-all) | thullakoṭṭhiko tadavasari → thullakoṭṭhitaṁ tad avasari (pts)Wandering by stages, he eventually arrived at Thullakoṭṭhita.
Tatra sudaṁ āyasmā raṭṭhapālo thullakoṭṭhike viharati rañño korabyassa migacīre.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhite (bj, sya-all, pts) | korabyassa migacīre → koravyassa migācīre (bj, pts) | migacīre → migācīre (sya-all) | migācīre → So Sk Bu; Si migācire; Bm migacīre. (pts note)There he stayed in Thullakoṭṭhita in King Koravya’s Migācīra (garden).
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya thullakoṭṭhikaṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | pattacīvaramādāya thullakoṭṭhikaṁ → pattacīvaraṁ ādāya thullakoṭṭhitaṁ (bj, pts) | thullakoṭṭhikaṁ → thullakoṭṭhitaṁ (sya-all)Then, early in the morning—having adjusted his lower robe and taking his bowl & outer robe—he went into Thullakoṭṭhita for alms.
Thullakoṭṭhike sapadānaṁ piṇḍāya caramāno yena sakapitu nivesanaṁ tenupasaṅkami.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhite (bj, sya-all, pts) | sakapitu nivesanaṁ → sakapitunivesanaṁ (bjt) | tenupasaṅkami → ten upasaṁkami (pts)As he went for alms from house to house in Thullakoṭṭhita, he came to his own father’s house.
Tena kho pana samayena āyasmato raṭṭhapālassa pitā majjhimāya dvārasālāya ullikhāpeti.
ullikhāpeti → ullikkhāpeti (bj: syā) | ullikhāpeti → So Sk Bm; Si ullikkhāpeti; Bu ullekhāpeti. (pts note)Now at that time Ven. Raṭṭhapāla’s father was in the middle door-porch having his hair combed.
Addasā kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ dūratova āgacchantaṁ.
dūratova → dūrato va (pts)He saw Ven. Raṭṭhapāla coming from afar
Disvāna etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)and, on seeing him, said,
“imehi muṇḍakehi samaṇakehi amhākaṁ ekaputtako piyo manāpo pabbājito”ti.
pabbājitoti → pabbājito ti (pts)“It was by these shaven-headed contemplatives that our only son, dear & beloved, was made to go forth!”
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo sakapitu nivesane neva dānaṁ alattha na paccakkhānaṁ;
sakapitu nivesane → sakapitunivesane (bjt) | neva → n eva (pts)So Ven. Raṭṭhapāla—instead of receiving a gift or a polite refusal at his own father’s house—
aññadatthu akkosameva alattha.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | akkosameva → akkosam eva (pts)got nothing but abuse.
Tena kho pana samayena āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī ābhidosikaṁ kummāsaṁ chaḍḍetukāmā hoti.
ābhidosikaṁ → So all MSS &. Bu, though Sk & Bu sts. make initial vowel short. (pts note) | kummāsaṁ → So Si Bu; Sk Bm pūtikummāsaṁ, Bm with single -m- as on p. 52. Si notes that the Sinh. reading is pūtikummāsaṁ. (pts note)Just then a slavewoman belonging to one of his relatives was about to throw away some day-old porridge.
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo taṁ ñātidāsiṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)So Ven. Raṭṭhapāla said to her,
“sacetaṁ, bhagini, chaḍḍanīyadhammaṁ, idha me patte ākirā”ti.
ākirāti → ākīrāti (sya-all) | chaḍḍanīyadhammaṁ → āhidosikaṁ kummāsaṁ chaḍḍetukāmāsi (bj: sīmu8) | chaḍḍanīyadhammaṁ → So Si Bu; Bm chaṭtanīyadhammaṁ; Sk ābh. pūtikummāsaṁ chaḍḍetukāmā si. (pts note) | me → So Sk Si Bu; Bm idheva patte. (pts note) | sacetaṁ → sace taṁ (bjt, th, pts)“Sister, if that is to be thrown away, pour it here into my bowl.”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī taṁ ābhidosikaṁ kummāsaṁ āyasmato raṭṭhapālassa patte ākirantī hatthānañca pādānañca sarassa ca nimittaṁ aggahesi.
ākirantī → ākīrantī (sya-all) | kummāsaṁ → So Si; Sk Bm pūtik. (pts note) | hatthānañca pādānañca → hatthānañ ca pādānañ ca (pts)While she was pouring the day-old porridge into this bowl, she recognized his hands, feet, & voice.
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa ñātidāsī yenāyasmato raṭṭhapālassa mātā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato raṭṭhapālassa mātaraṁ etadavoca:
yenāyasmato → yen āyasmato (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)So she went to his mother and said,
“yaggheyye, jāneyyāsi:
yaggheyye → yagegheyya (bj); yagghayye (sya-all) | yagegheyya → yaggheyya (bj: syā) | yye → So Bm & (apparently) Bu; Sk Si yaggh'; ayye. (pts note) | yaggheyye → yagghe yye (pts)“May it please you to know, my lady,
‘ayyaputto raṭṭhapālo anuppatto’”ti.
ayyaputto → Bm adds kira. (pts note) | anuppattoti → anuppatto ti (pts)that master-son Raṭṭhapāla has arrived.”
“Sace, je, saccaṁ bhaṇasi, adāsiṁ taṁ karomī”ti.
adāsiṁ taṁ karomī”ti → adāsī bhavasīti (bj, pts1ed); adāsī bhavissasi (mr) | bhaṇasi adāsiṁ taṁ karomīti → vadasi adāsī bhavasīti (bj, pts) | bhavasī’ti → bhaṇasi adāsiṁ taṁ karomīti (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | karomī’’ti → saccaṁ vadasi, adāsī bhavasīti (cck: sī. pī.); saccaṁ vadasi, adāsī bhavissasi (cck: ka.) | adāsiṁ → vadasi adāsī bhavasi (sya-all: sī.) | bhavasīti → So Sk Bm; Si bhaṇasi, adāsiṁ taṁ karomīti, with note that the Sīnh. reading is vadasi, adasī bhavasi. Commenting on sace je saccaṁ, Bu says: Tasmā 'haṁ, bho dāsi, sace saccaṁ bhaṇāsīti, evaṁ etth'; attho daṭṭhabbo. (pts note)“Hey, if what you say is true, I give you your freedom!”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa mātā yenāyasmato raṭṭhapālassa pitā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmato raṭṭhapālassa pitaraṁ etadavoca:
yenāyasmato → yen āyasmato (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Ven. Raṭṭhapāla’s mother went to his father and said,
“yagghe, gahapati, jāneyyāsi:“May it please you to know, householder,
‘raṭṭhapālo kira kulaputto anuppatto’”ti?
anuppattoti → anuppatto ti (pts)that they say the clansman Raṭṭhapāla has arrived.”
Tena kho pana samayena āyasmā raṭṭhapālo taṁ ābhidosikaṁ kummāsaṁ aññataraṁ kuṭṭamūlaṁ nissāya paribhuñjati.
kuṭṭamūlaṁ → kuḍḍaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | kuṭṭamūlaṁ → kuḍḍaṁ (pts) | kuḍḍaṁ → kuṭṭamulaṁ (bj: machasaṁ) | kuṭṭamūlaṁ → kuḍḍaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | kummāsaṁ → pūtikummāsaṁ (sya-all: sī.) | kuḍḍaṁ → So Sk Si Bu; Bm kuṭṭamūlaṁ. (pts note)Now at that time Ven. Raṭṭhapāla was sitting by a wall, eating the day-old porridge.
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā yenāyasmā raṭṭhapālo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)His father went to him and said,
“atthi nāma, tāta raṭṭhapāla, ābhidosikaṁ kummāsaṁ paribhuñjissasi?“Raṭṭhapāla, my dear, isn’t there… What? You’re eating day-old porridge?
Nanu, tāta raṭṭhapāla, sakaṁ gehaṁ gantabban”ti?
gantabbanti → gantabban ti (pts)Don’t you have your own home to go to?”
“Kuto no, gahapati, amhākaṁ gehaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitānaṁ?“How could we have a home, householder? We have gone forth from the household life into homelessness.
Anagārā mayaṁ, gahapati.
anagārā → anāgārā (pts) | Anāgārā → Bm anagārā. (pts note)We are homeless, householder.
Agamamha kho te, gahapati, gehaṁ, tattha neva dānaṁ alatthamha na paccakkhānaṁ;
agamamha → agamamhā (bj, sya-all, pts) | alatthamha → alatthamhā (sya-all) | neva → n eva (pts)We went to your house, but—instead of receiving a gift or a polite refusal—
aññadatthu akkosameva alatthamhā”ti.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aññadatthu → aññadatthuṁ (bj: syā) | akkosameva → akkosaṁ eva (pts)we got nothing but abuse.”
“Ehi, tāta raṭṭhapāla, gharaṁ gamissāmā”ti.“Come, dear Raṭṭhapāla. Let’s go home.”
“Alaṁ, gahapati, kataṁ me ajja bhattakiccaṁ”.
bhattakiccaṁ → bhattakiccanti (bj) | bhattakiccaṁ tena hi → bhattakiccanti tenahi (sya-all) | ajja bhattakiccaṁ → ajjha bhattakiccan ti (pts) | kataṁ → katam (pts)“Enough, householder. My meal for today is finished.”
“Tena hi, tāta raṭṭhapāla, adhivāsehi svātanāya bhattan”ti.
tena hi → tenahi (th) | bhattanti → bhattan ti (pts)“In that case, dear Raṭṭhapāla, acquiesce to the meal for tomorrow.”
Adhivāsesi kho āyasmā raṭṭhapālo tuṇhībhāvena.So Ven. Raṭṭhapāla acquiesced in silence.
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmato raṭṭhapālassa adhivāsanaṁ viditvā yena sakaṁ nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahantaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ kārāpetvā kilañjehi paṭicchādetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikā āmantesi:
paṭicchādetvā → paṭicchādāpetvā (bj, pts) | upasaṅkamitvā → upasaṅkamitvā haritena gomayena paṭhaviyā upalimpetvā (sya-all) | purāṇadutiyikā → purāṇadutiyike (sya-all); purāṇadūtiyike (pts) | upasaṅkamitvā → haritena gomayena paṭhaviyā upalimpetvā mahantaṁ hiraññasuvannassa puñjaṁ kārāpetvā, dve puñje kārāpetvā ekaṁ hiraññassa ekaṁ suvaṇṇassa, mahantā puñjā ahesuṁ orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṁ purisaṁ na passati, tathā pārato ṭhito puriso orato ṭhitaṁ. te puñje kipañjehi paṭicchādāpetvā majjhe āsanaṁ paññāpetvā tirokaraṇīyaṁ parikkhipitvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyike āmantesi (bj: syāmapotthake dissate.) | purāṇadutiyikā → purāṇadutiyike (bj: syā, PTS) | upalimpetvā → ito paraṁ sī. ba. potthake mahantaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ kārāpetvā te puñje kilañjehi paṭicchādetvā āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyike āmantesīti vacanaṁ dissati (sya-all note) | upasaṁkamitvā → Si inserts (? from Bu): haritena gomayena paṭhaviyā upalimpetvā. (pts note) | kārāpetvā → Si inserts dve puñje kārāpetvā ekaṁ hiraññassa ekaṁ suvaṇṇassa mahantā puñjā ahesuṁ. Orato ṭhito puriso pārato ṭhitaṁ purisaṁ na passati, tathā pārato ṭhito orato ṭhitaṁ; te puñje kilañ (je) hi paṭicchādāpetvā majjhe āsanaṁ paññāpetvā tīrokaranīyaṁ parikkhipitvā āyasmato Raṭṭhapālassa purāṇaḍutiyike āmantesi. Si adds note: Ito paraṁ Sī. B. (i. e. Sinh. & Burm.) potthake -- Mahantaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ kārāpetvā te puñje kilañjehi paṭicchādetvā āyasmato Raṭṭhapalassa puraṇadutiyike āmantesīti vacanaṁ dissati. (pts note) | purāṇadūtiyike → Bu & Sk (infra); Si Bm purāṇdutiyike. (pts note) | hiraññasuvaṇṇassa → hirañña suvaṇṇassa (th) | pe → spelled out in full (th) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)Understanding Ven. Raṭṭhapāla’s acquiescence, his father went to his house and, having the floor smeared with fresh cow dung, had a great heap of gold & silver made, two great heaps made—one of gold, one of silver—so large that a man standing on the near side could not see a man standing on the far side, just as a man standing on the far side could not see a man standing on the near. Hiding them behind screens, he set out a seat between them, surrounded by a curtain. Addressing Ven. Raṭṭhapāla’s former wives, he said to them,
“etha tumhe, vadhuyo, yena alaṅkārena alaṅkatā pubbe raṭṭhapālassa kulaputtassa piyā hotha manāpā tena alaṅkārena alaṅkarothā”ti.
vadhuyo → vadhuke (sya-all, pts) | pubbe → pubbe puttassa (sya-all) | kulaputtassa → (sya-all) | vadhuyo → vadhuke (bj: syā, PTS)“Come, daughters-in-law. Adorn yourself in the ornaments that our son, Raṭṭhapāla, used to find dear & loveable.”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā āyasmato raṭṭhapālassa kālaṁ ārocesi:Then, as the night was ending, Ven. Raṭṭhapāla’s father had exquisite staple & non-staple foods prepared in his own house and had the time announced to Ven. Raṭṭhapāla:
“kālo, tāta raṭṭhapāla, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)“It’s time, dear Raṭṭhapāla. The meal is ready.”
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena sakapitu nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā taṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ vivarāpetvā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
sakapitu → Sk Si sakaṁ pitu. (pts note) | sakapitu nivesanaṁ → sakapitunivesanaṁ (bjt) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then, early in the morning—having adjusted his lower robe and taking his bowl & outer robe—Ven. Raṭṭhapāla went to his father’s house and, on arrival, sat down on the seat made ready. Then his father revealed the heap of gold & silver, said to him,
“idaṁ te, tāta raṭṭhapāla, mātu mattikaṁ dhanaṁ, aññaṁ pettikaṁ, aññaṁ pitāmahaṁ.
mātu → (bj, sya-all, pts) | pitāmahaṁ → petāmahaṁ (sya-all) | mattikaṁ → So Sk Si Bu; Bm mātumattikaṁ. (pts note) | pettikaṁ → Bm pittikaṁ. (pts note) | pitāmahaṁ → So Sk Bm Bu; Si petāmahaṁ, which Bu cites as a var. lect. (pts note) | idaṁ → idan (pts)“This, my dear Raṭṭhapāla, is your mother’s inheritance. The other is your fathers; the other, your grandfather’s—
Sakkā, tāta raṭṭhapāla, bhoge ca bhuñjituṁ puññāni ca kātuṁ.
tāta → tātā (pts)(enough that) you can enjoy wealth and make merit.
Ehi tvaṁ, tāta raṭṭhapāla, hīnāyāvattitvā bhoge ca bhuñjassu puññāni ca karohī”ti.
Ehi tvaṁ, tāta raṭṭhapāla → raṭṭhapāla sikkhaṁ paccakkhāya (sabbattha) | raṭṭhapāla → raṭṭhapāla sikkhaṁ paccakkhāya (bj, sya-all) | hīnāyāvattitvā → sikkhaṁ paccakkhāya hīnāy āvattitvā (pts) | ca → (pts) | raṭṭhapāla → raṭṭhapāla sikkhaṁ paccakkhāya (cck: sabbattha)Come, my dear Raṭṭhapāla. Leave the training and revert to the lower life. Enjoy wealth and make merit!”
“Sace me tvaṁ, gahapati, vacanaṁ kareyyāsi, imaṁ hiraññasuvaṇṇassa puñjaṁ sakaṭe āropetvā nibbāhāpetvā majjhegaṅgāya nadiyā sote opilāpeyyāsi.
sakaṭe → sakaṭesu (bj, sya-all, pts) | opilāpeyyāsi → osīdāpeyyāsi (bj, sya-all) | osīdāpeyyāsi → opilāpeyyāsi (bj: sīmu8) | osīdāpeyyāsi → opilāpeyyāsi (sya-all: sī.) | kho → Bm Si omit kho. (pts note) | sakaṭesu → So Sk Si; Bm sakaṭe. (pts note) | opilāpeyyāsi → Si osīdāpeyyāsi, with note that the Sinh. reading is opilāpeyyāsi. (pts note) | majjhegaṅgāya → majjhe gaṅgāya (th, pts)“Householder, if you’d do as I say, you would have this heap of gold & silver loaded on carts and hauled away to be dumped midstream in the river Ganges.
Taṁ kissa hetu?
hetu → Bm (alone) inserts Ye. (pts note)Why is that?
Ye uppajjissanti hi te, gahapati, tatonidānaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti.
ye → (bj, sya-all, pts) | tatonidānaṁ → tato nidānaṁ (bjt) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāti → sokaparideva dukkha domanassu pāyāsāti (th) | sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāti → sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā ti (pts)This (wealth) will be the cause of your sorrow, lamentation, pain, distress, & despair.”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa purāṇadutiyikā paccekaṁ pādesu gahetvā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavocuṁ:
purāṇadutiyikā → purāṇadutiyikāyo (bj) | purāṇadutiyikā paccekaṁ pādesu → purāṇadūtiyikā paccekapādesu (pts) | pādesu → purāṇadutiyikā paccekapādesu (bj: PTS) | paccekapādesu → So Bu; Sk Bm Si paccekaṁ pādesu. (pts note) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)Then, clasping each of his feet, Ven. Raṭṭhapāla’s former wives said to him,
“kīdisā nāma tā, ayyaputta, accharāyo yāsaṁ tvaṁ hetu brahmacariyaṁ carasī”ti?
ayyaputta → ayyaputtaka (bj, pts) | tā → tāta (sya-all) | tā → tāta (bj: syā) | tā → So Bm Bu; Sk Si tāta; Sk Bm Si ayyaputta; Bu (alone) ayyaputtaka. (pts note)“What are they like, dear master-son: those nymphs for whose sake you lead the holy life?”
“Na kho mayaṁ, bhaginī, accharānaṁ hetu brahmacariyaṁ carāmā”ti.
bhaginī → bhagini (sya-all, pts)“Sisters, we don’t lead the holy life for the sake of nymphs.”
“Bhaginivādena no ayyaputto raṭṭhapālo samudācaratī”ti tā tattheva mucchitā papatiṁsu.
tā → (bj, sya-all) | tā tattheva → tatth eva (pts) | samudācaratīti → Bm (alone) inserts tā. (pts note) | bhaginivādena → bhagini vādena (pts)“‘Sisters’ he calls us!” And they fell down right there in a faint.
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo pitaraṁ etadavoca:
etadavoca → etad (pts)Then Ven. Raṭṭhapāla said to his father,
“sace, gahapati, bhojanaṁ dātabbaṁ, detha;
+ → avoca (pts)“Householder, if there’s food to be given, then give it.
mā no viheṭhethā”ti.
viheṭhethāti → So Sk Si Bu; Bm vihedethāti. (pts note)Don’t harass us.”
“Bhuñja, tāta raṭṭhapāla, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)“Eat, then, my dear Raṭṭhapāla. The meal is ready.”
Atha kho āyasmato raṭṭhapālassa pitā āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.So, with his own hands, Ven. Raṭṭhapāla’s father served and satisfied him with exquisite staple and non-staple foods.
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo bhuttāvī onītapattapāṇī ṭhitakova imā gāthā abhāsi:
onītapattapāṇī → Cf. p. 50 supra. Sk Si here onītap.; Bm onitap. (pts note) | gāthā → Cf. Theragāthā, p. 75. (pts note) | ṭhitakova → ṭhitako va (pts)When he had finished his meal and rinsed his bowl & hands, Ven. Raṭṭhapāla stood up and recited these verses:
“Passa cittīkataṁ bimbaṁ, arukāyaṁ samussitaṁ;
cittīkataṁ → cittakataṁ (bj, sya-all, pts)Look at the image beautified, a heap of festering wounds, shored up: Āturaṁ bahusaṅkappaṁ, yassa natthi dhuvaṁ ṭhiti.
bahusaṅkappaṁ → bahusaṁkappaṁ (pts) ṭhiti → Cf. Dhp. 147. (pts note) | natthi → na tthi (pts)ill, but the object of many resolves, where there is nothing lasting or sure.Passa cittīkataṁ rūpaṁ, maṇinā kuṇḍalena ca;
cittīkataṁ → cittakataṁ (bj, sya-all, pts)Look at the form beautified with earrings & gems: Aṭṭhi tacena onaddhaṁ, saha vatthebhi sobhati.
aṭṭhi tacena → aṭṭhitañcena (pts) | aṭṭhittacena → aṭṭhitacena (bj: machasaṁ, syā); aṭṭhitañcena (bj: PTS) | aṭṭhitañcena → So Bu; sk aṭṭhittañcena; Bm aṭṭhiṁ tacena; Si aṭṭhitacena. (pts note) vatthebhi → vatthehi (pts)a skeleton wrapped in skin, made attractive with clothes.Alattakakatā pādā, mukhaṁ cuṇṇakamakkhitaṁ;
cuṇṇakamakkhitaṁ → Bu alattakatā & cuṇṇamakkhitaṁ. (pts note)Feet reddened with henna, a face smeared with powder: Alaṁ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.enough to deceive a fool, but not a seeker for the further shore.Aṭṭhāpadakatā kesā, nettā añjanamakkhitā;
aṭṭhāpadakatā → aṭṭhapādakatā (bj) | Aṭṭhapādakatā → So Sk Si Bu; Bm (alone) aṭṭhāpadakatā (as Theragāthā page 75); Childers aṭṭhapadakatā (Dict. p. 610). (pts note)Hair plaited in eight pleats, eyes smeared with unguent: Alaṁ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.enough to deceive a fool, but not a seeker for the further shore.Añjanīva navā cittā, pūtikāyo alaṅkato;
Añjanīva navā → añjanīvaṇṇavā (mr) | navā → añjanīvaṇṇavā (cck: ka.) | añjanīva → añjanī va (pts)Like a newly painted unguent pot— a putrid body adorned: Alaṁ bālassa mohāya, no ca pāragavesino.enough to deceive a fool, but not a seeker for the further shore.Odahi migavo pāsaṁ, nāsadā vākaraṁ migo;
odahi → odahī (pts) | Odahī → So Si Bu; Bm odahi; Sk ohuhī. (pts note) | pāsaṁ → pāsam (pts) nāsadā → So Bm Si Bu; Sk nāsādā. (pts note)The hunter set out the snares but the deer didn’t go near the trap. Bhutvā nivāpaṁ gacchāma, kandante migabandhake”ti.
gacchāma → gacchāmi (si, sya-all, mr) | gacchāma → gacchāmi (bj: sīmu8, machasaṁ) | gacchāma → gacchāmi (cck: syā. ka.) | gacchāma → Si gacchāmi. (pts note) ti → Theragāthā (p. 75) gives an additional couplet. (pts note) | migabandhaketi → migabandhake ti (pts)Having eaten the bait, I go, leaving the hunters to weep.
Atha kho āyasmā raṭṭhapālo ṭhitakova imā gāthā bhāsitvā yena rañño korabyassa migacīraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisīdi.
migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all) | korabyassa migacīraṁ tenupasaṅkami → koravyassa migācīraṁ ten upasaṁkami (pts) | ṭhitakova → ṭhitako va (pts) | korabyassa migacīraṁ tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → koravyassa migācīraṁ ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts)After reciting these verses while standing, Ven. Raṭṭhapāla went to King Koravya’s Migācīra. On arrival, he sat down in the shade of a tree for the day’s abiding.
Atha kho rājā korabyo migavaṁ āmantesi:
korabyo → koravyo (pts)Then King Koravya said to his gamekeeper:
“sodhehi, samma migava, migacīraṁ uyyānabhūmiṁ;
migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all, pts) | samma → (sya-all)“Clean up the Migācīra pleasure garden.
gacchāma subhūmiṁ dassanāyā”ti.I am going there to see the beautiful grounds.”
“Evaṁ, devā”ti kho migavo rañño korabyassa paṭissutvā migacīraṁ sodhento addasa āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisinnaṁ.
migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all) | korabyassa paṭissutvā migacīraṁ → koravyassa paṭisutvā migācīraṁ (pts) | paṭisutvā → So Bm Sk Si; paṭissutvā. (pts note)“As you say, your majesty,” the gamekeeper responded to the king. As he was cleaning up Migācīra he saw Ven. Raṭṭhapāla sitting in the shade of a tree for the day’s abiding.
Disvāna yena rājā korabyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṁ korabyaṁ etadavoca:On seeing him, he went to the king and said,
“suddhaṁ kho te, deva, migacīraṁ.
te → (bj, pts) | migacīraṁ → migācīraṁ (bj, sya-all, pts) | kho → Bm Si add te. (pts note)“Migācīra has been cleaned up for you, your majesty.
Atthi cettha raṭṭhapālo nāma kulaputto imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto yassa tvaṁ abhiṇhaṁ kittayamāno ahosi, so aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisinno”ti.
cettha → ca tattha (bj) | thullakoṭṭhike aggakulassa → thullakoṭṭhite aggakulikassa (bj, sya-all) | imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa → imasmiṁ yeva thullakoṭṭhite aggakulikassa (pts) | cettha → ettha (pts) | nisinnoti → nisinno ti (pts)And the clansman Raṭṭhapāla—the son of the leading clan in this Thullakoṭṭhita, of whom you have often spoken highly—is there, sitting in the shade of a tree for the day’s abiding.”
“Tena hi, samma migava, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā.
tena hi → tenahi (th) | alaṁ dānajja → alandānajja (th) | dānajja → dān ajja (pts)“In that case, my dear gamekeeper, never mind about the pleasure garden for today.
Tameva dāni mayaṁ bhavantaṁ raṭṭhapālaṁ payirupāsissāmā”ti.
payirupāsissāmāti → Bm payirūp.; Si payīrūp. (pts note) | tameva dāni → tamevadāni (bjt, th) | tameva → tam eva (pts)I am now going to pay my respects to that Master Raṭṭhapāla.”
Atha kho rājā korabyo “yaṁ tattha khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ taṁ sabbaṁ vissajjethā”ti vatvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi thullakoṭṭhikamhā niyyāsi mahaccarājānubhāvena āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ dassanāya.
thullakoṭṭhikamhā → thullakoṭṭhitamhā (bj, sya-all, pts) | paṭiyattaṁ → patiyattaṁ (sya-all) | rājānubhāvena → mahaccā rājānubhāvena (bj: sīmu8, machasaṁ) | mahaccarājānubhāvena → mahaccā rājānubhāvena (cck: sī.) | bhojanīyaṁ → So here Si only. (pts note) | taṁ → Sk omits taṁ. (pts note) | bhadraṁ → Bm repeats bhadraṁ, as usual. (pts note) | mahaccarājānubhāvena → So all MSS. Cf. I Dīgha p. 49, Sum. Vil. I 148, & (infra) Sutta 84. (pts note) | mahaccarājānubhāvena → mahacca rājānubhāvena (bjt) | vissajjethāti → visajjethāti (th) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | korabyo → koravyo (pts)Then, saying, “Give away all the staple and non-staple foods that have been prepared,” King Koravya had auspicious vehicles harnessed. Mounting an auspicious vehicle he set out from Thullakoṭṭhita accompanied by other auspicious vehicles in full royal pomp to see Ven. Raṭṭhapāla.
Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ussaṭāya ussaṭāya parisāya yenāyasmā raṭṭhapālo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā raṭṭhapālena saddhiṁ sammodi. Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho rājā korabyo āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | pattikova → pattiko va (pts) | yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | korabyo → koravyo (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Going as far by vehicle as the ground would permit, he dismounted and went to Ven. Raṭṭhapāla, accompanied by many eminent members of his court. On arrival, he exchanged courteous greetings with Ven. Raṭṭhapāla. After an exchange of friendly greetings & courtesies, he stood to one side. As he was standing there, he said to Ven. Raṭṭhapāla,
“idha bhavaṁ raṭṭhapālo hatthatthare nisīdatū”ti.
hatthatthare → kaṭṭhatthare (sya-all, km) | raṭṭhapālo → raṭṭhapāla (cck) | hatthatthare → kaṭṭhatthare (cck: syā. kaṁ.) | kaṭṭhatthare → hatthatthare (sya-all: sī.) | hatthatthare → So Sk Bm Bu; Si kaṭṭhatthare, with note that the Sinh. reading is hatthatthare. (pts note)“May Master Raṭṭhapāla sit here on the elephant rug.”
“Alaṁ, mahārāja, nisīda tvaṁ;
alaṁ → alam (pts)“Never mind, great king. You sit there.
nisinno ahaṁ sake āsane”ti.
āsaneti → āsane ti (pts)I am sitting on my own seat.”
Nisīdi rājā korabyo paññatte āsane. Nisajja kho rājā korabyo āyasmantaṁ raṭṭhapālaṁ etadavoca:
+ → kho (bjt, th, pts) | korabyo → koravyo (pts) | etadavoca → etad avoca cattār (pts)So King Koravya sat down on the seat prepared. As he was sitting there, he said to Ven. Raṭṭhapāla,
“Cattārimāni, bho raṭṭhapāla, pārijuññāni yehi pārijuññehi samannāgatā idhekacce kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti.
cattārimāni → cattārīmāni (sya-all) | cattārimāni → imāni (pts) | idhekacce → idh ekacce (pts)“There are cases where, having suffered these four kinds of loss, men shave off their hair & beard, put on the ochre robe, and go forth from the home life into homelessness.
Katamāni cattāri?Which four?
Jarāpārijuññaṁ, byādhipārijuññaṁ, bhogapārijuññaṁ, ñātipārijuññaṁ.
byādhipārijuññaṁ → vyādhipārijuññaṁ (pts)Loss through aging, loss through illness, loss of wealth, & loss of relatives.
Katamañca, bho raṭṭhapāla, jarāpārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj); katamaṁ (sya-all) | katamañca → katamañ ca (pts)
Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco jiṇṇo hoti vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto.
vuḍḍho → vuddho (bj, pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts)
So iti paṭisañcikkhati:
‘ahaṁ khomhi etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto.
vuḍḍho → vuddho (bj, pts) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts) | khomhi → kho mhi (pts)
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigatā (pts) | bhogaṁ → anadhigatā vā bhogā (bj: sīmu8, PTS) | kātuṁ → phātikattuṁ (cck: sī.) | bhogaṁ → anadhigagā vā bhogā (sya-all: sī.) | bhogaṁ → adhigagā vā bhogā (sya-all: sī.) | bhogā → So Sk; Bm Si anadhigataṁ vā bhogam & (infra) adhigataṁ vā bhogaṁ, Si with notes that the Sinh. readings are as in the text. (pts note) | phātiṁ → So Bm Si; Sk thitiraṁ. (pts note) | kātuṁ → kātum (pts)
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajjeyyanti (bjt) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
So tena jarāpārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, jarāpārijuññaṁ.
Bhavaṁ kho pana raṭṭhapālo etarahi daharo yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā.
susukāḷakeso → susukālakeso (bj) | pana → (pts) | susukāḷakeso → susu kāḷakeso (pts)
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa jarāpārijuññaṁ natthi.
natthi → na tthi (pts)
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?
Katamañca, bho raṭṭhapāla, byādhipārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj, sya-all) | katamañca → katamañ ca (pts) | byādhipārijuññaṁ → vyādhipārijuññaṁ (pts)
Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco ābādhiko hoti dukkhito bāḷhagilāno.
So iti paṭisañcikkhati:
‘ahaṁ khomhi etarahi ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.
ahaṁ khomhi → aham kho mhi (pts)
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigatā (pts) | bhogaṁ → anadhigatā vā bhogā (bj: sīmu8, PTS)
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
So tena byādhipārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
byādhipārijuññena → vyādhipārijuññena (pts)
Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, byādhipārijuññaṁ.
byādhipārijuññaṁ → vyādhipārijuññaṁ (pts)
Bhavaṁ kho pana raṭṭhapālo etarahi appābādho appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya.
samavepākiniyā → So Sk Bm Bu; Si s-iṇiyā. (pts note) | nātisītāya → Bm (alone) nātisitāya. (pts note)
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa byādhipārijuññaṁ natthi.
byādhipārijuññaṁ natthi → vyādhipārijuññaṁ na tthi (pts)
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?
kiṁ → kim (pts)
Katamañca, bho raṭṭhapāla, bhogapārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj) | katamañca → katamañ ca (pts)
Idha, bho raṭṭhapāla, ekacco aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo.
bho → (sya-all)
Tassa te bhogā anupubbena parikkhayaṁ gacchanti.
So iti paṭisañcikkhati:
‘ahaṁ kho pubbe aḍḍho ahosiṁ mahaddhano mahābhogo.
Tassa me te bhogā anupubbena parikkhayaṁ gatā.
me → Sk omits me. (pts note)
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigate (sya-all); anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhoge (sya-all); bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigate (sya-all); adhigatā (pts) | bhogaṁ → anadhigatā vā bhogā (bj: sīmu8, PTS); anadhigeta vā bhoge (bj: syā) | bhogā → Si (here & infra) anadhigate vā bhoge. (pts note) | bhogā → Si (here & infra) adhigate vā bhoge. (pts note)
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
So tena bhogapārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
kāsāyāni → kāsāyani (pts)
Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, bhogapārijuññaṁ.
Bhavaṁ kho pana raṭṭhapālo imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa putto.
thullakoṭṭhike aggakulassa → thullakoṭṭhite aggakulikassa (bj, sya-all) | imasmiṁyeva thullakoṭṭhike aggakulassa → imasmiṁ yeva thullakoṭṭhite aggakulikassa (pts)
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa bhogapārijuññaṁ natthi.
natthi → na tthi (pts)
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?
Katamañca, bho raṭṭhapāla, ñātipārijuññaṁ?
katamañca → katamañca pana (bj) | katamañca → katamañ ca (pts)
Idha, bho raṭṭhapāla, ekaccassa bahū honti mittāmaccā ñātisālohitā.
Tassa te ñātakā anupubbena parikkhayaṁ gacchanti.
So iti paṭisañcikkhati:
‘mamaṁ kho pubbe bahū ahesuṁ mittāmaccā ñātisālohitā.
Tassa me te anupubbena parikkhayaṁ gatā.
te → te ñātakā (bj, sya-all); ñātakā (pts) | me → Si inserts te. (pts note)
Na kho pana mayā sukaraṁ anadhigataṁ vā bhogaṁ adhigantuṁ adhigataṁ vā bhogaṁ phātiṁ kātuṁ.
phātiṁ kātuṁ → phātikattuṁ (bj) | anadhigataṁ → anadhigate (sya-all); anadhigatā (pts) | bhogaṁ → bhoge (sya-all); bhogā (pts) | adhigataṁ → adhigate (sya-all); adhigatā (pts)
Yannūnāhaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyan’ti.
yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | pabbajeyyanti → pabbajeyyan ti (pts)
So tena ñātipārijuññena samannāgato kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.
Idaṁ vuccati, bho raṭṭhapāla, ñātipārijuññaṁ.
Bhoto kho pana raṭṭhapālassa imasmiṁyeva thullakoṭṭhike bahū mittāmaccā ñātisālohitā.
thullakoṭṭhike → thullakoṭṭhite (bj, sya-all) | imasmiṁyeva thullakoṭṭhike → imasmiṁ yeva thullakoṭṭhite (pts)
Taṁ bhoto raṭṭhapālassa ñātipārijuññaṁ natthi.
taṁ → (sya-all) | natthi → na tthi (pts)
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito?
Imāni kho, bho raṭṭhapāla, cattāri pārijuññāni, yehi pārijuññehi samannāgatā idhekacce kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti.
bho → (sya-all) | bho → Si omits bho here. (pts note) | idhekacce → idh ekacce (pts)
Tāni bhoto raṭṭhapālassa natthi.
natthi → na tthi (pts)… But Master Raṭṭhapāla has suffered none of these.
Kiṁ bhavaṁ raṭṭhapālo ñatvā vā disvā vā sutvā vā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti?
agārasmā anagāriyaṁ pabbajitoti → pabbajito ti (pts)What did he know or see or hear that Master Raṭṭhapāla went forth from the home life into homelessness?”
“Atthi kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā, ye ahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ye ahaṁ → yehaṁ (bj); yamahaṁ (sya-all) | ye’haṁ → yamahaṁ (bj: syā); ye ahaṁ (bj: PTS) | ahaṁ → yamahaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.)“Great king, there are four Dhamma summaries stated by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened. Having known & seen & heard them, I went forth from the home life into homelessness.
‘Upaniyyati loko addhuvo’ti
addhuvo → Bm (alone) upaniyyati loko adhuvo. (pts note) | upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)“‘The world is swept away. It does not endure’:
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)This is the first Dhamma summary stated by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened. Having known & seen & heard it, I went forth from the home life into homelessness.
‘Atāṇo loko anabhissaro’ti
Attāṇo → So Sk Bu; Si atāṇo; Bm atāno. (pts note) | anabhissaro → Bm (alone) anabhisaro. (pts note) | anabhissaroti → anabhissaro ti (pts)“‘The world is without shelter, without protector’:
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)This is the second Dhamma summary.…
‘Assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti
gamanīyan → Bm (alone) gamaniyan. (pts note) | gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)“‘The world is without ownership. One has to pass on, leaving everything behind’:
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ ñatvā → yam ahaṁ ñātvā (pts)This is the third Dhamma summary.…
‘Ūno loko atitto taṇhādāso’ti
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)“‘The world is insufficient, insatiable, a slave to craving’:
kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena catuttho dhammuddeso uddiṭṭho, yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
ca → (bj, cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts)This is the fourth Dhamma summary.…
Ime kho, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammuddesā uddiṭṭhā, ye ahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ahaṁ → ye’haṁ (bj); yamahaṁ (sya-all, km, mr) | ye ahaṁ → yehaṁ (bj); yamahaṁ (sya-all) | ca → (cck) | ye’haṁ → yamahaṁ (bj: syā); ye ahaṁ (bj: PTS) | ahaṁ → Sk ye c'; ahaṁ; Bm Si yam ahaṁ. (pts note) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)“These, great king, are the four Dhamma summaries stated by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened. Having known & seen & heard them, I went forth from the home life into homelessness.”
“‘Upaniyyati loko addhuvo’ti—
upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)“Master Raṭṭhapāla, you say, ‘The world is swept away. It does not endure.’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha.
Imassa, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
imassa → idha pana (bj); imassa pana (sya-all, pts) | daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)Now how is the meaning of this statement to be understood?”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
mahārāja → mahārāja ahosi (bj, sya-all, pts) | kiṁ maññasi → kimmaññasi (bjt) | kiṁ → kim (pts)“What do you think, great king?
tvaṁ vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi katāvī assasmimpi katāvī rathasmimpi katāvī dhanusmimpi katāvī tharusmimpi katāvī ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro”ti?
vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi → vīsati vassuddesikopi pañcavīsati vassuddesikopi (bj) | pañcavīsati → paṇṇavīsati (bj: machasaṁ, syā); paṇṇuvīsati (bj: PTS) | paṇṇuvīsativassuddesiko → So Sk; Si paṇṇav.; Bm puṇṇav. (pts note) | tharusmim → So Sk; Bm dharusmiṁ; Si pharusamiṁ. (pts note) | alamatto → So Sk Bm Si; Bu (?) alamattho. (pts note) | hatthismimpi → hatthismiṁpi (th) | assasmimpi → assasmiṁpi (th) | rathasmimpi → rathasmiṁpi (th) | dhanusmimpi → dhanusmiṁpi (th) | tharusmimpi → tharusmiṁpi (th) | vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi → vīsativassuddesiko pi paṇṇuvīsativassuddesiko pi hatthismim pi (pts) | assasmimpi → assasmim pi (pts) | rathasmimpi → rathasmim pi (pts) | dhanusmimpi → dhanusmim pi (pts) | tharusmimpi → tharusmim pi (pts) | saṅgāmāvacaroti → saṅgāmāvacaro ti (pts)When you were twenty or twenty-five years old—an expert elephant rider, an expert horseman, an expert charioteer, an expert archer, an expert swordsman—were you strong in arm & strong in thigh, fit, & seasoned in warfare?”
“Ahosiṁ ahaṁ, bho raṭṭhapāla, vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi katāvī assasmimpi katāvī rathasmimpi katāvī dhanusmimpi katāvī tharusmimpi katāvī ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro.
ahosiṁ ahaṁ → ahosimahaṁ (th) | hatthismimpi → hatthismiṁpi (th) | assasmimpi → assasmiṁpi (th) | rathasmimpi → rathasmiṁpi (th) | dhanusmimpi → dhanusmiṁpi (th) | tharusmimpi → tharusmiṁpi (th) | vīsativassuddesikopi paṇṇavīsativassuddesikopi hatthismimpi → vīsativassuddesiko pi paṇṇuvīsativassuddesiko pi hatthismim pi (pts) | assasmimpi → assasmim pi (pts) | rathasmimpi → rathasmim pi (pts) | dhanusmimpi → dhanusmim pi (pts) | tharusmimpi → tharusmim pi (pts)“Yes, Master Raṭṭhapāla, when I was twenty or twenty-five years old… I was strong in arm & strong in thigh, fit, & seasoned in warfare.
Appekadāhaṁ, bho raṭṭhapāla, iddhimāva maññe na attano balena samasamaṁ samanupassāmī”ti.
iddhimāva maññe na → iddhimā ca maññe (si); iddhimā maññe (cck); iddhimā maññe na (sya1ed, sya2ed, km); na viya maññe (mr) | appekadāhaṁ → ti ahosiṁ ahaṁ (pts) | maññe → iddhi mā ca maññe (bj: sīmu8); iddhimā maññe (bj: sīmu8) | samasamaṁ → attano balena samaṁ (bj: sīmu8) | na → iddhimā maññe na (cck: syā. kaṁ.); iddhimā ca maññe (cck: sī.); na viya maññe (cck: ka.) | iddhimā → iddhimāva maññeti dissati (sya-all: sī. yu.) | va → So Sk; Si omits va; Bm omits iddhimā va & inserts na viya. (pts note) | appekadāhaṁ → appekadā haṁ (pts)It was as if I had supernormal power. I do not see anyone who was my equal in strength.”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)“And what do you think, great king?
evameva tvaṁ etarahi ūrubalī bāhubalī alamatto saṅgāmāvacaro”ti?
etarahi → etarahipi (sya-all) | evameva → evam eva (pts) | saṅgāmāvacaroti → saṅgāmāvacaro ti (pts)Are you even now as strong in arm & strong in thigh, as fit, & as seasoned in warfare?”
“No hidaṁ, bho raṭṭhapāla.
no hidaṁ → nohidaṁ (bjt) | hidaṁ → h idaṁ (pts)“Not at all, Master Raṭṭhapāla.
Etarahi jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto āsītiko me vayo vattati.
vuḍḍho → vuddho (bj, pts) | āsītiko → asītiko (sya-all) | me → (pts) | vayo → Si inserts me; Sk inserts ce. (pts note) | vayoanuppatto → vayo anuppatto (bjt, pts)I’m now aged, old, elderly, advanced in years, having come to the last stage of life, 80 years old.
Appekadāhaṁ, bho raṭṭhapāla, ‘idha pādaṁ karissāmī’ti aññeneva pādaṁ karomī”ti.
eva → Bm aññadeva. (pts note) | appekadāhaṁ → appekadā haṁ (pts) | aññeneva → aññen eva (pts)Sometimes, thinking, ‘I will place my foot here,’ I place it somewhere else.”
“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“It was in reference to this, great king, that the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened, said:
‘upaniyyati loko addhuvo’ti,
upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)‘The world is swept away. It does not endure.’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ca → (cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)Having known & seen & heard this, I went forth from the home life into homelessness.”
“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)“It’s amazing, Master Raṭṭhapāla. It’s astounding,
Yāva subhāsitañcidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
yāva subhāsitañcidaṁ → yāvasubhāsitamidaṁ (bj) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitaṁ cidaṁ (my) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitaṁ idaṁ (pts)how well that has been said by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened: ‘The world is swept away. It does not endure.’
‘upaniyyati loko addhuvo’ti.
upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts) | addhuvoti → addhuvo ti (pts)
Upaniyyati hi, bho raṭṭhapāla, loko addhuvo.
addhuvo → Sk adds ti. (pts note) | upaniyyati → upanīyati (bjt, th, pts)For the world really is swept away, Master Raṭṭhapāla. It does not endure.
Saṁvijjante kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṁ rājakule hatthikāyāpi assakāyāpi rathakāyāpi pattikāyāpi, amhākaṁ āpadāsu pariyodhāya vattissanti.
pariyodhāya → pariyodāya (sya-all) | ye → Bm omits ye. (pts note) | hatthikāyāpi assakāyāpi rathakāyāpi pattikāyāpi → hatthikāyā pi assakāyā pi rathakāyā pi pattikāyā pi ye (pts)“Now, in this royal court there are elephant troops & cavalry & chariot troops & infantry that will serve to defend us from dangers. And yet you say,
‘Atāṇo loko anabhissaro’ti—
attāṇo → atāṇe (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | anabhissaroti → anabhissaro ti (pts)‘The world is without shelter, without protector.’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha.
Imassa pana, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)How is the meaning of this statement to be understood?”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)“What do you think, great king?
atthi te koci anusāyiko ābādho”ti?Do you have any recurring illness?”
“Atthi me, bho raṭṭhapāla, anusāyiko ābādho.
ābādho → vātābādho (pts) | anusāyiko → So Si; Bm anussāyiko; Sk anusayiko. (pts note) | + → anusāyiko ābādho ti (pts)“Yes, Master Raṭṭhapāla, I have a recurring wind-illness.
Appekadā maṁ, bho raṭṭhapāla, mittāmaccā ñātisālohitā parivāretvā ṭhitā honti:Sometimes my friends & advisors, relatives & blood-kinsmen, stand around me saying,
‘idāni rājā korabyo kālaṁ karissati, idāni rājā korabyo kālaṁ karissatī’”ti.
korabyo → koravyo (pts)‘This time King Koravya will die. This time King Koravya will die.’”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,“And what do you think, great king?
labhasi tvaṁ te mittāmacce ñātisālohite:Can you say to your friends & advisors, relatives & blood-kinsmen,
‘āyantu me bhonto mittāmaccā ñātisālohitā, sabbeva santā imaṁ vedanaṁ saṁvibhajatha, yathāhaṁ lahukatarikaṁ vedanaṁ vediyeyyan’ti—
Āyantu → Sk ayantu. (pts note) | saṁvibhajatha → Bm saṁvibhajetha. (pts note) | lahukatarikaṁ → Bm lahukaṁ tarikaṁ. (pts note) | sabbeva → sabbe va (pts) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | vediyeyyanti → vediyeyyan ti (pts)‘My friends & advisors, relatives & blood-kinsmen are commanded: All of you who are present, share out this pain so that I may feel less pain’?
udāhu tvaṁyeva taṁ vedanaṁ vediyasī”ti?
taṁ → (sya-all) | vediyasīti → Bm vedeyyāsīti. (pts note) | tvaṁyeva → tvaṁ yeva (pts)Or do you have to feel that pain all alone?”
“Nāhaṁ, bho raṭṭhapāla, labhāmi te mittāmacce ñātisālohite:“Oh, no, Master Raṭṭhapāla, I can’t say to my friends & advisors, relatives & blood-kinsmen,
‘āyantu me bhonto mittāmaccā ñātisālohitā, sabbeva santā imaṁ vedanaṁ saṁvibhajatha, yathāhaṁ lahukatarikaṁ vedanaṁ vediyeyyan’ti.
sabbeva → sabbe va (pts) | yathāhaṁ → yathā haṁ (pts) | vediyeyyanti → vediyeyyan ti (pts)‘All of you who are present, share out this pain so that I may feel less pain.’
Atha kho ahameva taṁ vedanaṁ vediyāmī”ti.
ahameva → aham eva (pts)I have to feel that pain all alone.”
“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“It was in reference to this, great king, that the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened, said:
‘atāṇo loko anabhissaro’ti,
attāṇo → atāṇe (bj: sīmu8, machasaṁ, syā)‘The world is without shelter, without protector.’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ca → (cck) | yamahaṁ ñatvā → yam ahaṁ ñātvā (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)Having known & seen & heard this, I went forth from the home life into homelessness.”
“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)“It’s amazing, Master Raṭṭhapāla. It’s astounding,
Yāva subhāsitaṁ cidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
yāva subhāsitaṁ cidaṁ → yāvasubhāsitamidaṁ (bj) | subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitañcidaṁ (th) | cidaṁ → idaṁ (pts)how well that has been said by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened: ‘The world is without shelter, without protector.’
‘atāṇo loko anabhissaro’ti.
atāṇo → attāṇo (bjt, pts) | anabhissaroti → anabhissaro ti (pts)
Atāṇo hi, bho raṭṭhapāla, loko anabhissaro.
atāṇo → attāṇo (bjt, pts)For the world really is without shelter, Master Raṭṭhapāla. It is without protector.
Saṁvijjati kho, bho raṭṭhapāla, imasmiṁ rājakule pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ bhūmigatañca vehāsagatañca.
bhūmigatañca → bhūmigatañceva (bj) | pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ → pahutaṁ hirañña suvaṇṇaṁ (sya-all) | pahūtaṁ → So Bu; Sk Si pahutaṁ; Bm bahu taṁ. Cf. I Dīgha 115. (pts note) | vehāsaṭṭhañ → Si vehāsagatañ (pts note) | bhūmigatañca vehāsagatañca → bhūmigatañ ca vehāsaṭṭhañ ca (pts)“Now, in this royal court there is a great deal of gold & silver stashed away underground & in attic vaults. And yet you say,
‘Assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti—
gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)‘The world is without ownership. One has to pass on, leaving everything behind.’
bhavaṁ raṭṭhapālo āha.
Imassa pana, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)How is the meaning of this statement to be understood?”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)“What do you think, great king?
yathā tvaṁ etarahi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāresi, lacchasi tvaṁ paratthāpi:
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | samaṅgibhūto → Si samangībhūto. (pts note) | tvaṁ paratthāpi → paratthā pi (pts)As you now enjoy yourself endowed & replete with the pleasures of the five senses, can you say,
‘evamevāhaṁ imeheva pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremī’ti, udāhu aññe imaṁ bhogaṁ paṭipajjissanti, tvaṁ pana yathākammaṁ gamissasī”ti?
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | evamevāhaṁ imeheva → evaṁ evāhaṁ imeh eva (pts)‘Even in the afterlife I will enjoy myself in the same way, endowed & replete with the very same pleasures of the five senses’? Or will this wealth fall to others, while you pass on in accordance with your kamma?”
“Yathāhaṁ, bho raṭṭhapāla, etarahi pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremi, nāhaṁ lacchāmi paratthāpi:
kāmaguṇehi → gāmaguṇehi (pts) | samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | paratthāpi → paratthā pi evaṁ (pts)“Oh, no, Master Raṭṭhapāla, I can’t say,
‘evameva imeheva pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāremī’ti.
evameva → evamevāhaṁ (bj, sya-all) | samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (pts) | evameva imeheva → evāhaṁ imeh eva (pts)‘Even in the afterlife I will enjoy myself in the same way, endowed & replete with the very same pleasures of the five senses.’
Atha kho aññe imaṁ bhogaṁ paṭipajjissanti; ahaṁ pana yathākammaṁ gamissāmī”ti.This wealth will fall to others, while I pass on in accordance with my kamma.”
“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“It was in reference to this, great king, that the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened, said:
‘assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti,
gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)‘The world is without ownership. One has to pass on, leaving everything behind.’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ñatvā → ñātvā (bj) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)Having known & seen & heard this, I went forth from the home life into homelessness.”
“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)“It’s amazing, Master Raṭṭhapāla. It’s astounding,
Yāva subhāsitaṁ cidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitaṁmidaṁ (bj) | subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitañcidaṁ (th) | subhāsitaṁ cidaṁ → subhāsitañ idaṁ (pts)how well that has been said by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened:
‘assako loko, sabbaṁ pahāya gamanīyan’ti.
gamanīyanti → gamanīyan ti (pts)‘The world is without ownership. One has to pass on, leaving everything behind.’
Assako hi, bho raṭṭhapāla, loko sabbaṁ pahāya gamanīyaṁ.For the world really is without ownership, Master Raṭṭhapāla. One has to pass on, leaving everything behind.
‘Ūno loko atitto taṇhādāso’ti—
taṇhādāsoti → taṇhā dāsoti (bjt) | taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)“Now, Master Raṭṭhapāla, you say,
bhavaṁ raṭṭhapālo āha.‘The world is insufficient, insatiable, a slave to craving.’
Imassa, bho raṭṭhapāla, bhāsitassa kathaṁ attho daṭṭhabbo”ti?
imassa → imassa pana (bj, sya-all, pts) | daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)How is the meaning of this statement to be understood?”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)“What do you think, great king?
phītaṁ kuruṁ ajjhāvasasī”ti?
Phītaṁ → Bm Si phitaṁ. (pts note)Do you now rule over the prosperous country of Kuru?”
“Evaṁ, bho raṭṭhapāla, phītaṁ kuruṁ ajjhāvasāmī”ti.“That is so, Master Raṭṭhapāla. I rule over the prosperous country of Kuru.”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)“What do you think, great king?
idha puriso āgaccheyya puratthimāya disāya saddhāyiko paccayiko.
idha → idha te (bj, sya-all, pts)Suppose a trustworthy, reliable man of yours were to come to you from the east.
So taṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadeyya:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)On arrival he would say to you,
‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṁ āgacchāmi puratthimāya disāya?‘May it please your majesty to know, I have come from the east.
Tatthaddasaṁ mahantaṁ janapadaṁ iddhañceva phītañca bahujanaṁ ākiṇṇamanussaṁ.
tatthaddasaṁ → tatth addasaṁ (pts) | iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts)There I saw a great country, powerful & prosperous, populous & crowded with people.
Bahū tattha hatthikāyā assakāyā rathakāyā pattikāyā;
bahū → bahu (sya-all) | bahū → So Bm; Sk Si bahu throughout. (pts note)Plenty are the elephant troops there, plenty the cavalry troops, chariot troops, & infantry troops.
bahu tattha dhanadhaññaṁ;
dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (sya-all, km, pts1ed) | bahu → bahuṁ (bj) | dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (pts) | dhanadhaññaṁ → bahu tattha dantājinaṁ (bj: syā, PTS) | dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | bahu → Bm bahuṁ. (pts note) | dantājinaṁ → Bm (alone) dhanadhaññaṁ. (pts note)
bahu tattha hiraññasuvaṇṇaṁ akatañceva katañca;
bahu → bahuṁ (bj) | hiraññasuvaṇṇaṁ → hirañña suvaṇṇaṁ (bjt, th) | akatañceva katañca → akatañ eva katañ ca (pts)Plenty is the ivory-work there, plenty the gold & silver, both worked & unworked.
bahu tattha itthipariggaho.
itthipariggaho → itthīpariggaho (th)Plenty are the women for the taking.
Sakkā ca tāvatakeneva balamattena abhivijinituṁ.
balamattena → balatthena (sya-all, km, pts1ed); bahalatthena (mr) | tāvatakeneva → tāvatakena (bj) | tāvatakeneva balamattena → tāvatakena balatthena (pts) | balamattena → balatthena (bj: PTS); tāvattakena balatthena (bj: syā) | balamattena → balatthena (cck: sī. syā. kaṁ. pī.); bahalatthena (cck: ka.) | tāvatakena → Bm adds va. (pts note)It is possible, with the forces you now have, to conquer it.
Abhivijina, mahārājā’ti, kinti naṁ kareyyāsī”ti?
mahārājāti → Bm bahalatthena abhivijituṁ, mahārājāti. (pts note)Conquer it, great king!’ What would you do?”
“Tampi mayaṁ, bho raṭṭhapāla, abhivijiya ajjhāvaseyyāmā”ti.
abhivijiya → abhivijjiya (bj: syā) | abhivijiya → So Bm; Sk abhivijīyya; Si abhivijjiya. (pts note) | tampi → tam pi (pts)“Having conquered it, Master Raṭṭhapāla, I would rule over it.”
“Taṁ kiṁ maññasi, mahārāja,
kiṁ → kim (pts)“Now what do you think, great king?
idha puriso āgaccheyya pacchimāya disāya …
idha → idha te (bj, sya-all, pts) | pe → Bm Si omit pe. (pts note)Suppose a trustworthy, reliable man of yours were to come to you from the west…
uttarāya disāya …the north…
dakkhiṇāya disāya …
dakkhiṇāya → dakkhiṇaya (pts)the south…
parasamuddato saddhāyiko paccayiko.
parasamuddato → pārasamuddato (pts)the other side of the ocean.
So taṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadeyya:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)On arrival he would say to you,
‘yagghe, mahārāja, jāneyyāsi, ahaṁ āgacchāmi parasamuddato?
parasamuddato tatthaddasaṁ → pārasamuddato tatth addasaṁ (pts)‘May it please your majesty to know, I have come from the other side of the ocean.
Tatthaddasaṁ mahantaṁ janapadaṁ iddhañceva phītañca bahujanaṁ ākiṇṇamanussaṁ.
tatthaddasaṁ → tatth addasaṁ (pts) | iddhañceva phītañca → iddhañ eva phītañ ca (pts)There I saw a great country, powerful & prosperous, populous & crowded with people.
Bahū tattha hatthikāyā assakāyā rathakāyā pattikāyā;
bahū → bahu (sya-all)Plenty are the elephant troops there, plenty the cavalry troops, chariot troops, & infantry troops.
bahu tattha dhanadhaññaṁ;
bahu → bahuṁ (bj) | dhanadhaññaṁ → dantājinaṁ (sya-all, pts)
bahu tattha hiraññasuvaṇṇaṁ akatañceva katañca;
bahu → bahuṁ (bj) | hiraññasuvaṇṇaṁ → hirañña suvaṇṇaṁ (th) | akatañceva katañca → akatañ eva katañ ca (pts)Plenty is the ivory-work there, plenty the gold & silver, both worked & unworked.
bahu tattha itthipariggaho.
itthipariggaho → itthīpariggaho (th)Plenty are the women for the taking.
Sakkā ca tāvatakeneva balamattena abhivijinituṁ.
tāvatakeneva → tāvatakena (bj) | tāvatakeneva balamattena abhivijinituṁ → tāvatakena balatthena abhivijinitum (pts)It is possible, with the forces you now have, to conquer it.
Abhivijina, mahārājā’ti, kinti naṁ kareyyāsī”ti?Conquer it, great king!’ What would you do?”
“Tampi mayaṁ, bho raṭṭhapāla, abhivijiya ajjhāvaseyyāmā”ti.
abhivijiya → abhivijjiya (th) | tampi → taṁ pi (pts)“Having conquered it, Master Raṭṭhapāla, I would rule over it, too.”
“Idaṁ kho taṁ, mahārāja, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena sandhāya bhāsitaṁ:“It was in reference to this, great king, that the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened, said:
‘ūno loko atitto taṇhādāso’ti,
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)‘The world is insufficient, insatiable, a slave to craving.’
yamahaṁ ñatvā ca disvā ca sutvā ca agārasmā anagāriyaṁ pabbajito”ti.
ca → (cck) | yamahaṁ → yam ahaṁ (pts) | pabbajitoti → pabbajito ti (pts)Having known & seen & heard this, I went forth from the home life into homelessness.”
“Acchariyaṁ, bho raṭṭhapāla, abbhutaṁ, bho raṭṭhapāla.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)“It’s amazing, Master Raṭṭhapāla. It’s astounding,
Yāva subhāsitañcidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena:
subhāsitañcidaṁ → subhāsitamidaṁ (bj) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitaṁ cidaṁ (my) | subhāsitañcidaṁ → subhāsitañ idaṁ (pts) | sammāsambuddhena → sammāsaṁbuddhena (pts)how well that has been said by the Blessed One who knows & sees, worthy & rightly self-awakened:
‘ūno loko atitto taṇhādāso’ti.
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti (pts)‘The world is insufficient, insatiable, a slave to craving.’
Ūno hi, bho raṭṭhapāla, loko atitto taṇhādāso”ti.
taṇhādāsoti → taṇhādāso ti idam (pts)For the world really is insufficient, Master Raṭṭhapāla. It’s insatiable, a slave to craving.”
Idamavoca āyasmā raṭṭhapālo.
idamavoca āyasmā → idamavocāyasmā (bj) | idamavoca → avoc (pts)That is what Ven. Raṭṭhapāla said.
Idaṁ vatvā athāparaṁ etadavoca:
avoca:-- → Cf. Theragāthā pp. 75--77. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)Having said that, he further said this:
“Passāmi loke sadhane manusse, laddhāna vittaṁ na dadanti mohā;I see in the world people with wealth who, from delusion, don’t make a gift of the treasure they’ve gained. Luddhā dhanaṁ sannicayaṁ karonti, bhiyyova kāme abhipatthayanti.
Luddhā dhanaṁ → laddhā dhanaṁ (mr) | dhanaṁ → laddhā dhanaṁ (cck: ka.) | Luddhā → Bm laddhā. (pts note) | sannicayaṁ → sanniccayaṁ (pts) bhiyyova → bhiyyo ca (sya-all) | bhiyyova → bhiyyo ca (bj: syā) | va → So Bu Bm; Sk Si ca. (pts note) | bhiyyova → bhiyyo va (pts)Greedy, they stash it away, hoping for even more sensual pleasures.Rājā pasayhā pathaviṁ vijitvā, sasāgarantaṁ mahimāvasanto;
pasayhā pathaviṁ → pasayha paṭhaviṁ (bj, sya-all) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (pts) | pasayha → pasayhā (bj: sīmu8, machasaṁ, PTS) | vijitvā → jinitvā (bj: sīmu8) | pasayhā → So Sk; Si pasayha p.; Bm pasayha ppathaviṁ. (pts note) mahimāvasanto → mahiyā vasanto (si, mr); mahiṁ āvasanto (pts1ed) | mahimāvasanto → mahiṁ āvasanto (bj: PTS); mahiyāvasanto (bj: sīmu8) | mahimāvasanto → mahiyā vasanto (cck: sī. ka.) | mahim → Sk mahiyā vasanto. (pts note) | mahimāvasanto → mahim āvasanto (pts)A king who, by force, has conquered the world and rules over the earth to the edge of the sea, Oraṁ samuddassa atittarūpo, pāraṁ samuddassapi patthayetha.
samuddassapi → samuddassa pi (pts)dissatisfied with the ocean’s near shore, longs for the ocean’s far shore as well.Rājā ca aññe ca bahū manussā, avītataṇhā maraṇaṁ upenti;
avītataṇhā → atittataṇhā (mr) | avītataṇhā → atittataṇhā (bj: machasaṁ) | Avītataṇhā → atittataṇhā (cck: ka.)Kings & others—plenty of people— go to death with craving unabated. Unsated, Ūnāva hutvāna jahanti dehaṁ, kāmehi lokamhi na hatthi titti.
va → Bm ca. (pts note) | hutvāna → hutvā na (th) | ūnāva → ūnā va (pts) kāmehi → kāme hi (bjt) | na hatthi → nahatthi (bjt, th) | hatthi → h atthi (pts)they leave the body behind, having not had enough of the world’s sensual pleasures.Kandanti naṁ ñātī pakiriya kese, ahovatā no amarāti cāhu;
ñātīpakiriya → taṁ ñāti (bj: sīmu8) | pakiriya → Sk parikiriya; Bm pakirāya; Si pakīriya. 3 So Bu, who paraphrases by aho vata no, adding ‘ayam eva vā pāṭho'; MSS vatā no. (pts note) | ñātī pakiriya → ñāti pakīriya (th) no → ne (bj: PTS) | ahovatā → aho vatā (bjt) | ahovatā no → aho vatāno (th)One’s relatives weep & pull out their hair. ‘Oh woe, our loved one is dead,’ they cry. Vatthena naṁ pārutaṁ nīharitvā, citaṁ samādāya tatoḍahanti.
samādāya → samādhāya (bj) | samādāya tatoḍahanti → samādhāya tato ḍahanti (bj) | samādāya → samādhāya (cck: sī.) | ḍahanti → Bm Si dahanti; Sk citakaṁ s. nayato ḍ. (pts note)Carrying him off, wrapped in a piece of cloth, they place him on a pyre, then set him on fire.So ḍayhati sūlehi tujjamāno, ekena vatthena pahāya bhoge;So he burns, poked with sticks, in just one piece of cloth, leaving all his possessions behind. Na mīyamānassa bhavanti tāṇā, ñātīdha mittā atha vā sahāyā.
mīyamānassa → miyyamānassa (sya-all) ñātīdha → ñātī ca (sya-all) | dha → So Sk; Bm Si ca. (pts note) | ñātīdha → ñātī dha (pts)They are not shelters for one who has died— not relatives, friends, or companions.Dāyādakā tassa dhanaṁ haranti, satto pana gacchati yena kammaṁ;His heirs take over his wealth, while the being goes on, in line with his kamma. Na mīyamānaṁ dhanamanveti kiñci, puttā ca dārā ca dhanañca raṭṭhaṁ.
mīyamānaṁ → miyyamānaṁ (sya-all) | dhanamanveti → dhanam anveti (pts) dhanañca → dhanañ ca (pts)No wealth at all follows the dead one— not children, wives, dominion, or riches.Na dīghamāyuṁ labhate dhanena, na cāpi vittena jaraṁ vihanti;
dīghamāyuṁ → dīgham āyuṁ (pts)Long life can’t be gotten with wealth, nor aging warded off with treasure. Appaṁ hidaṁ jīvitamāhu dhīrā, asassataṁ vippariṇāmadhammaṁ.
appaṁ hidaṁ → appakañcidaṁ (sya-all) | hidaṁ → appakañcidaṁ (bj: syā) | idaṁ → So Sk; Bm appañ hi tam; Si appakañ c'; idaṁ. (pts note) | hidaṁ jīvitamāhu → h idaṁ jīvitaṁ āhu (pts) vippariṇāmadhammaṁ → vipparināmadhammaṁ (bj) | asassataṁ → assassataṁ (bj: syā)The wise say this life is next to nothing— impermanent, subject to change.Aḍḍhā daliddā ca phusanti phassaṁ, bālo ca dhīro ca tatheva phuṭṭho;
daliddā → daḷiddā (bj, pts) | daḷiddā → Bm Si daliddā. (pts note) tatheva → tath eva (pts)The rich & the poor touch the touch of Death. the foolish & wise are touched by it, too. Bālo ca bālyā vadhitova seti, dhīro ca na vedhati phassaphuṭṭho.
ca bālyā vadhitova → hi bālyāvadhitova (bj) | ca → hi (sya-all, pts) | vadhitova → vadhito va (pts) dhīro ca → dhīrova (mr) | ca → dhīrova (cck: ka.)But while fools lie as if slain by their folly, the wise don’t tremble when touched by the touch.Tasmā hi paññāva dhanena seyyo, yāya vosānamidhādhigacchati;
paññāva → paññā ca (sya-all) | paññāva → paññā va (pts) vosānamidhādhigacchati abyositattā → vosānaṁ idhādhigacchati asositattā (pts)Thus the discernment by which one attains to mastery, is better than wealth— for those who haven’t reached mastery Abyositattā hi bhavābhavesu, pāpāni kammāni karonti mohā.
Abyositattā → asositattā (si, pts1ed) | abyositattā → asositattā (bj: sīmu8, PTS) | Abyositattā → asositattā (cck: sī. pī.) | Asositattā → So Bu; Sk ahotasittā; Bm Si abyositattā. (pts note)go from becomings to becomings, out of delusion, doing bad deeds.Upeti gabbhañca parañca lokaṁ, saṁsāramāpajja paramparāya;
gabbhañca parañca → gabbhañ ca parañ ca (pts) saṁsāramāpajja → saṁsāram āpajja (pts)One goes to a womb & to the next world, falling into the wandering on—one thing after another— Tassappapañño abhisaddahanto, upeti gabbhañca parañca lokaṁ.
tassappapañño → tass appapañño (pts) gabbhañca parañca → gabbhañ ca parañ ca (pts)while those of weak discernment, trusting in one, also go to a womb & to the next world.Coro yathā sandhimukhe gahito, sakammunā haññati pāpadhammo;
gahito sakammunā → gahīto sakammanā (bj, pts) sakammanā → sakammunā (bj: machasaṁ, syā) | sakammanā → Bm sakammunā. (pts note)Just as an evil thief caught at the break-in is destroyed by his own act, Evaṁ pajā pecca paramhi loke, sakammunā haññati pāpadhammo.
sakammunā → sakammanā (bj, pts) | pāpadhammo kāmāhi → pāpadhammā kāmā hi (sya-all) | pāpadhammo → pāpadhammā (bj: syā) | pāpadhammo → Si haññanti pāpadhammā. (pts note)so evil people—after dying, in the next world— are destroyed by their own acts.Kāmāhi citrā madhurā manoramā, virūparūpena mathenti cittaṁ;
kāmāhi → kāmā hi (th, pts)Sensual pleasures—variegated, enticing, sweet— in various ways disturb the mind. Ādīnavaṁ kāmaguṇesu disvā, tasmā ahaṁ pabbajitomhi rāja.
ādīnavaṁ → adīnavaṁ (pts) tasmā ahaṁ → tasmāhaṁ (sya-all) | ahaṁ → So Sk; Bm tasmāmahaṁ; Si tasmā 'haṁ. (pts note) | pabbajitomhi → pabbajito mhi (pts)Seeing the drawbacks in sensual strings: that’s why, O king, I went forth.Dumapphalāneva patanti māṇavā, daharā ca vuḍḍhā ca sarīrabhedā;
dumapphalāneva → dumapphalānīva (bj, pts) | dumapphalānīva → dumapphalāneva (bj: sīmu8, machasaṁ, syā) | Dumapphalānīva → All MSS. d-āneva. (pts note) | dumapphalāneva → dumapphalā neva (th) vuḍḍhā → vuddhā (bj, pts)Just like fruits, people fall—young & old— at the break-up of the body. Etampi disvā pabbajitomhi rāja, apaṇṇakaṁ sāmaññameva seyyo”ti.
Etampi disvā → evampi disvā (si); etaṁ viditvā (sya-all, km) | etampi disvā → etaṁ viditvā (sya-all) | disvā → etaṁ viditvā (bj: syā); evampi disvā (bj: sīmu8) | disvā → evampi disvā (cck: sī.); etaṁ viditvā (cck: syā. kaṁ.) | disvā → Si etaṁ viditvā. (pts note) | etampi → etam pi (pts) | pabbajitomhi → pabbajito mhi (pts) sāmaññameva seyyoti → sāmaññam eva seyyo ti (pts)Knowing this, O king, I went forth. the contemplative life is better for sure.