Dutiyamahāpañhāsutta๒๘ ทุติยมหาปัญหาสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā kajaṅgalāyaṁ viharati veḷuvane.
Kajaṅgalāyaṁ → T. Kaṁjaṅg-; Ph. Jaṅg- (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เวฬุวัน ใกล้กชังคลนิคม
Atha kho sambahulā kajaṅgalakā upāsakā yena kajaṅgalikā bhikkhunī tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā kajaṅgalikaṁ bhikkhuniṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho kajaṅgalakā upāsakā kajaṅgalikaṁ bhikkhuniṁ etadavocuṁ:
kajaṅgalakā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalikā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalikaṁ → kajaṅgalaṁ (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalā → kajaṅgalakā (bj: machasaṁ) | kajaṅgalā → kajaṅgalikā (bj: machasaṁ) | Kajaṅgalā → Ph. Jaṅg-; M. Kajaṅgalikā. (pts note) | Kajaṅgalā → M. -lakā; Ph. Jaṅgalā. (pts note) | Kajaṅgalaṁ → Ph. Jaṅg-; M. Kajaṅgalikaṁ. (pts note) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkamiṁsu → ten upasaṅkamiṁsu (pts) | etadavocuṁ → etad avocuṁ (pts)ครั้งนั้น อุบาสกชาวกชังคละเป็นอันมากเข้าไปหาภิกษุณีชาวกชังคละถึงที่อยู่ ไหว้แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้เรียนถามภิกษุณีชาวเมืองกชังคละดังนี้ว่า
“Vuttamidaṁ, ayye, bhagavatā mahāpañhesu:
ayye → M6 ayyo. (pts note) | vuttamidaṁ → vuttam idaṁ (pts)“ข้าแต่แม่เจ้า พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในมหาปัญหาสูตรทั้งหลายว่า
‘eko pañho eko uddeso ekaṁ veyyākaraṇaṁ, dve pañhā dve uddesā dve veyyākaraṇāni, tayo pañhā tayo uddesā tīṇi veyyākaraṇāni, cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇāni, pañca pañhā pañcuddesā pañca veyyākaraṇāni, cha pañhā cha uddesā cha veyyākaraṇāni, satta pañhā sattuddesā satta veyyākaraṇāni, aṭṭha pañhā aṭṭhuddesā aṭṭha veyyākaraṇāni, nava pañhā navuddesā nava veyyākaraṇāni, dasa pañhā dasuddesā dasa veyyākaraṇānī’ti.
sattuddesā → satta uddesā (bj, sya-all) | aṭṭhuddesā → aṭṭha uddesā (bj, sya-all) | navuddesā → nava uddesā (bj, sya-all) | dasuddesā → dasa uddesā (bj, sya-all) | cattāro → cattaro (sya-all) | pañcuddesā → pañca uddesā (sya-all) | pañc → S. pañca. (pts note) | satt → M6. S. satta. (pts note) | aṭṭh → S. aṭṭha. (pts note) | nav → T. M6. M7. S. nava. (pts note) | das → M7. S. dasa. (pts note) | + → ekopañho (bjt) | pañcuddesā → pañc uddesā (pts) | sattuddesā → satt uddesā (pts) | aṭṭhuddesā → aṭṭh uddesā (pts) | navuddesā → nav uddesā (pts) | dasuddesā → das uddesā (pts) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts)‘ปัญหา ๑ อุทเทส ๑ ไวยากรณ์ ๑ ปัญหา ๒ อุทเทส ๒ ไวยากรณ์ ๒ ปัญหา ๓ อุทเทส ๓ ไวยากรณ์ ๓ ปัญหา ๔ อุทเทส ๔ ไวยากรณ์ ๔ ปัญหา ๕ อุทเทส ๕ ไวยากรณ์ ๕ ปัญหา ๖ อุทเทส ๖ ไวยากรณ์ ๖ ปัญหา ๗ อุทเทส ๗ ไวยากรณ์ ๗ ปัญหา ๘ อุทเทส ๘ ไวยากรณ์ ๘ ปัญหา ๙ อุทเทส ๙ ไวยากรณ์ ๙ ปัญหา ๑๐ อุทเทส ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’
Imassa nu kho, ayye, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa kathaṁ vitthārena attho daṭṭhabbo”ti?
saṅkhittena → saṁkhittena (my, th, ms2005, pts) | daṭṭhabboti → daṭṭhabbo ti (pts)ข้าแต่แม่เจ้า เนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาค ตรัสไว้โดยย่อนี้ จะพึงเห็นได้โดยพิสดารอย่างไรหนอ”
“Na kho panetaṁ, āvuso, bhagavato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ, napi manobhāvanīyānaṁ bhikkhūnaṁ sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ;
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (bj) | paṭiggahitaṁ api ca → paṭiggahītaṁ apica (bj) | paṭiggahitaṁ napi → paṭiggahītaṁ na pi (pts) | sammukhā paṭiggahitaṁ → samukhā paṭiggahītaṁ (pts) | etaṁ → omitted by T. (pts note) | Bhagavato → T. -tā. (pts note) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)ภิกษุณีชาวกชังคละตอบว่า “ผู้มีอายุทั้งหลาย พระดำรัสนี้ เราได้สดับรับมา เฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคก็หามิได้ เราได้สดับรับมาเฉพาะหน้าของ ภิกษุทั้งหลายผู้ได้อบรมใจก็หามิได้
api ca yathā mettha khāyati
api → T. na api. (pts note) | yathā → Ph. kho; T. M6. M7 mam'; ettha for m'; ettha. (pts note) | khāyati → T. M6. M7 -yāti. (pts note) | api ca → apica (bjt) | api ca yathā mettha → apica yathāmettha (th)แต่ว่าเนื้อความแห่งพระดำรัสนี้ปรากฏแก่เรา
taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.
manasi karotha → manasikarotha (bjt, th) | manasi karotha bhāsissāmīti → manasikarotha bhāsissāmī ti (pts)อย่างไร ท่านทั้งหลายก็จงฟังเนื้อความแห่งพระดำรัสนั้นอย่างนั้น จงใส่ใจให้ดี เรา จักกล่าว”
“Evaṁ, ayye”ti, kho kajaṅgalakā upāsakā kajaṅgalikāya bhikkhuniyā paccassosuṁ.
kajaṅgalakā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalikāya → kajaṅgalāya (bj, sya-all, pts) | Kajaṅgalā → M. -lakā; Ph. Jaṅgalā. (pts note) | Kajaṅgalāya → T. -lā; M. -likāya; Ph. Jaṅgalā. (pts note) | ayyeti → ayye ti (pts)พวกอุบาสกชาวเมืองกชังคละรับคำของภิกษุณีชาวเมืองกชังคละแล้ว
Kajaṅgalikā bhikkhunī etadavoca:
kajaṅgalikā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts) | Kajaṅgalā → Ph. Jaṅg-; M. Kajaṅgalikā. (pts note) | etadavoca → etad avoca (pts)ภิกษุณีชาวเมืองกชังคละได้กล่าวดังนี้ว่า
“‘Eko pañho eko uddeso ekaṁ veyyākaraṇan’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ bhagavatā.
veyyākaraṇanti → veyyākaraṇan ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๑ อุทเทส ๑ ไวยากรณ์ ๑’
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Ekadhamme, āvuso, bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายุ โดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
Katamasmiṁ ekadhamme?ธรรม ๑ ประการคืออะไร
Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā—คือ สัตว์ทั้งปวงดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร
imasmiṁ kho, āvuso, ekadhamme bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca ditth eva (pts) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ภิกษุเมื่อเบื่อหน่าย โดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑ ประการนี้แล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ใน ปัจจุบัน
‘Eko pañho eko uddeso ekaṁ veyyākaraṇan’ti, iti yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
Eko → T. M6 add āvuso. (pts note) | eko → Ph. ek'. (pts note) | paṭicca vuttaṁ → paṭiccavuttaṁ (bjt) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | veyyākaraṇanti → veyyākaraṇan ti (pts) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๑ อุทเทส ๑ ไวยากรณ์ ๑’ พระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
‘Dve pañhā dve uddesā dve veyyākaraṇānī’ti iti, kho panetaṁ vuttaṁ bhagavatā.
veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๒ อุทเทส ๒ ไวยากรณ์ ๒’
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Dvīsu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่าย โดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๒ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
Katamesu dvīsu?ธรรม ๒ ประการคืออะไร
Nāme ca rūpe ca …pe…
pe → M. la; Ph. pa; S. in full. (pts note) | pe → spelled out in full (th)คือ นามและรูป ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัด โดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบใน ธรรม ๒ ประการนี้แล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน เพราะทรงอาศัย พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๒ อุทเทส ๒ ไวยากรณ์ ๒’ พระองค์ จึงตรัสไว้เช่นนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๓ อุทเทส ๓ ไวยากรณ์ ๓’ เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่าย โดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบในธรรม ๓ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
katamesu tīsu?ธรรม ๓ ประการคืออะไร
Tīsu vedanāsu—คือ เวทนา ๓
imesu kho, āvuso, tīsu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammānibbindamāno sammāvirajjamāno sammāvimuccamāno sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลายกำหนัด โดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๓ ประการนี้แล้ว จึง เป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
‘Tayo pañhā tayo uddesā tīṇi veyyākaraṇānī’ti, iti yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัส ไว้ว่า ‘ปัญหา ๓ อุทเทส ๓ ไวยากรณ์ ๓’ พระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ bhagavatā.
kho panetaṁ → yaṁ taṁ (bj) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๔ อุทเทส ๔ ไวยากรณ์ ๔’
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Catūsu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
catūsu → catusu (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca ditth eva (pts) | sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāsubhāvitacitto sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอัน อบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๔ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
Katamesu catūsu?
catūsu catūsu → catusu catusu (bj)ธรรม ๔ ประการคืออะไร
Catūsu satipaṭṭhānesu—
catūsu → catusu (bjt)คือ สติปัฏฐาน ๔
imesu kho, āvuso, catūsu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
catūsu → catusu (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāsubhāvitacitto sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบ ในธรรม ๔ ประการนี้แล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
‘Cattāro pañhā cattāro uddesā cattāri veyyākaraṇānī’ti, iti yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๔ อุทเทส ๔ ไวยากรณ์ ๔’ พระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
‘Pañca pañhā pañcuddesā pañca veyyākaraṇānī’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ bhagavatā.
pañcuddesā → pañca uddesā (sya-all) | pañc → S. pañca. (pts note) | pañcuddesā → pañc uddesā (pts) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๕ อุทเทส ๕ ไวยากรณ์ ๕’
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Pañcasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāsubhāvitacitto sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอัน อบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๕ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
Katamesu pañcasu?ธรรม ๕ ประการคืออะไร
Pañcasu indriyesu …pe…
pe → M. la; Ph. pa; omitted by S. (pts note)คือ อินทรีย์ ๕ ...
katamesu chasu?ธรรม ๖ ประการคืออะไร
Chasu nissaraṇīyāsu dhātūsu …pe…
nissaraṇīyāsu dhātūsu → nissāraṇīyāsu dhātusu (bj)คือ นิสสรณียธาตุ ๖ ...
katamesu sattasu?ธรรม ๗ ประการ คืออะไร
Sattasu bojjhaṅgesu …pe…คือ โพชฌงค์ ๗ ...
katamesu aṭṭhasu?ธรรม ๘ ประการคืออะไร
Aṭṭhasu ariyaaṭṭhaṅgikamaggesu—
aṭṭhasu ariyaaṭṭhaṅgikamaggesu → ariye aṭṭhaṅgike magge (bj, pts) | ariyaaṭṭhaṅgikamaggesu → ariyesu aṭṭhaṅgikesu maggesu (sya-all) | magge → aṭṭhasu ariyaaṭṭhaṅgikamaggesu (bj: machasaṁ) | Ariye → S. aṭṭhasu ariyesu; M. Ph. aṭṭhasu ariya. (pts note) | aṭṭhaṅgike → S. -kesu; M. Ph. -ka- (pts note) | magge → M. Ph. S. maggesu; M6 has ariyo -ko maggo. (pts note)คือ อริยมรรคมีองค์ ๘
imesu kho, āvuso, aṭṭhasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāsubhāvitacitto sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดย ชอบในธรรม ๘ ประการนี้แล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
‘Aṭṭha pañhā aṭṭhuddesā aṭṭha veyyākaraṇānī’ti, iti yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
aṭṭhuddesā → aṭṭha uddesā (bj, sya-all) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇāni ti (pts) | aṭṭh → S. aṭṭha. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | aṭṭhuddesā → aṭṭh uddesā (pts) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เพราะทรง อาศัยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๘ อุทเทส ๘ ไวยากรณ์ ๘’ พระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
‘Nava pañhā navuddesā nava veyyākaraṇānī’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ bhagavatā.
kho panetaṁ → yaṁ taṁ (bj) | navuddesā → nava uddesā (sya-all) | nav → M6. S. nava. (pts note) | navuddesā → nav uddesā (pts) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๙ อุทเทส ๙ ไวยากรณ์ ๙’
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Navasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammadatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุเมื่อเบื่อหน่าย โดยชอบ คลายกำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุ ประโยชน์โดยชอบ ในธรรม ๙ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
Katamesu navasu?ธรรม ๙ ประการคืออะไร
Navasu sattāvāsesu—คือ สัตตาวาส ๙
imesu kho, āvuso, navasu dhammesu bhikkhu sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammadatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | sammā nibbindamāno sammā virajjamāno sammā vimuccamāno sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammānibbindamāno sammāvirajjamāno sammāvimuccamāno sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ภิกษุเมื่อเบื่อหน่ายโดยชอบ คลาย กำหนัดโดยชอบ หลุดพ้นโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์ โดยชอบในธรรม ๙ ประการนี้แล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
‘Nava pañhā navuddesā nava veyyākaraṇānī’ti, iti yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
navuddesā → nava uddesā (sya-all) | Nava → M7 omits all from Nava to Katamesu dasasu. (pts note) | nav → T. M6. S. nava. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | navuddesā → nav uddesā (pts) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เพราะ ทรงอาศัยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๙ อุทเทส ๙ ไวยากรณ์ ๙’ พระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
‘Dasa pañhā dasuddesā dasa veyyākaraṇānī’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ bhagavatā.
dasuddesā → dasa uddesā (bj, sya-all) | das → S. dasa. (pts note) | dasuddesā → das uddesā (pts) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุทเทส ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยอะไรพระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Dasasu, āvuso, dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
sammadatthaṁ abhisamecca → sammadatthābhisamecca (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāsubhāvitacitto sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้มีจิตอัน อบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดยชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑๐ ประการแล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ในปัจจุบัน
Katamesu dasasu?ธรรม ๑๐ ประการคืออะไร
Dasasu kusalesu kammapathesu—
kusalesu kammapathesu → kusalakammapathesu (sya-all) | kammapathesu → S. kusala- (pts note)คือ กุศลกรรมบถ ๑๐
imesu kho, āvuso, dasasu dhammesu bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti.
bhikkhu → (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva dhamme → sammadatthābhisamecca diṭṭhevadhamme (bj) | sammadatthaṁ abhisamecca diṭṭheva → sammatthābhisamecca diṭṭh eva (pts) | bhikkhu sammā subhāvitacitto sammā pariyantadassāvī sammadatthaṁ abhisamecca → sammāsubhāvitacitto sammāpariyantadassāvī sammatthābhisamecca (th) | dukkhassantakaro → dukkhass antakaro (pts)ภิกษุผู้มีจิตอันอบรมดีแล้วโดยชอบ มีปกติเห็นที่สุดโดย ชอบ บรรลุประโยชน์โดยชอบในธรรม ๑๐ ประการนี้แล้ว จึงเป็นผู้ทำที่สุดแห่งทุกข์ ได้ในปัจจุบัน
‘Dasa pañhā dasuddesā dasa veyyākaraṇānī’ti, iti yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
dasuddesā → dasa uddesā (sya-all) | das → S. dasa. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | dasuddesā → das uddesā (pts) | veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เพราะทรงอาศัยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ปัญหา ๑๐ อุทเทส ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ พระองค์จึงตรัสไว้เช่นนั้น
Iti kho, āvuso, yaṁ taṁ vuttaṁ bhagavatā saṅkhittena bhāsitāsu mahāpañhāsu:
bhāsitāsu mahāpañhāsu → bhagavatā mahāpañhesu (sya-all, pts1ed) | saṅkhittena bhāsitāsu mahāpañhāsu → mahāpañhesu (bj, sya-all, pts) | mahāpañhesu → saṅkhittena bhāsītaṁsu mahāpañhāsu (bj: machasaṁ) | Mahāpañhesu → M. Ph. saṁkhittena bhāsitāsu Mahāpañhāsu. (pts note) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts)ผู้มีอายุทั้งหลาย พระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในมหาปัญหาทั้งหลายว่า
‘eko pañho eko uddeso ekaṁ veyyākaraṇaṁ …pe…
eko → Ph. ek'. (pts note) | pe → M. la; Ph. pa; M. Ph. S. add dasa pañhā das'; (S. dasa) uddesā. (pts note)‘ปัญหา ๑ อุทเทส ๑ ไวยากรณ์ ๑ ฯลฯ
dasa pañhā dasuddesā dasa veyyākaraṇānī’ti, imassa kho ahaṁ, āvuso, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānāmi.
dasuddesā → dasa uddesā (sya-all) | pañhā dasuddesā dasa veyyākaraṇānīti → veyyākaraṇānī ti (pts) | ti → S. adds iti. (pts note) | ahaṁ → omitted by T. M6. M7. (pts note) | ājānāmi → T. M6. M7 aj- (pts note) | saṅkhittena → saṁkhittena (my, th, ms2005, pts) | dasa pañhā dasuddesā dasa veyyākaraṇānīti → dasaveyyākaraṇānīti (bjt)ปัญหา ๑๐ อุทเทส ๑๐ ไวยากรณ์ ๑๐’ นั้นเราย่อมรู้ทั่วถึงเนื้อความแห่งพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสโดยย่อนี้ได้โดย พิสดารอย่างนี้
Ākaṅkhamānā ca pana tumhe, āvuso, bhagavantaññeva upasaṅkamitvā etamatthaṁ paṭipuccheyyātha.
paṭipuccheyyātha → puccheyyātha (bj); paripuccheyyātha (sya-all) | puccheyyātha → paṭipuccheyyātha (bj: machasaṁ) | paṭipuccheyyātha → S. pari-; M7 pu-; T. M6 puccheyyatha (sic). (pts note) | bhagavantaññeva → bhagavantaṁ yeva (bjt, pts) | etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts)ถ้าท่านทั้งหลายยังจำนงอยู่ พึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคแล้วกราบ ทูลสอบถามเนื้อความนี้ดูเถิด
Yathā vo bhagavā byākaroti tathā naṁ dhāreyyāthā”ti.
Yathā vo → yathā kho (mr); yathā no (bahūsu) | vo → no (bj, sya-all, pts) | vyākaroti → yathā no taṁ (bj: machasaṁ) | vo → yathā kho (ka.), yathā no (bahūsu) a. ni. 10.115, 172 pana pāṭhabhedo natthi (cck note) | no → M. kho naṁ. (pts note) | vyākaroti → T. vya- (pts note) | dhāreyyāthā → T. M6. M7 -yyathā. (pts note) | dhāreyyāthāti → dhāreyyāthā ti (pts)พระผู้มีพระภาคจะทรงตอบแก่ท่านทั้งหลายอย่างใด ท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนี้ไว้อย่างนั้นเถิด”
“Evaṁ, ayye”ti kho kajaṅgalakā upāsakā kajaṅgalikāya kho bhikkhuniyā bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā kajaṅgalikaṁ bhikkhuniṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
kajaṅgalakā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalikāya kho → kajaṅgalāya (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalikaṁ → kajaṅgalaṁ (bj, sya-all, pts) | Kajaṅgalā → M. -lakā; Ph. Jaṅgalā. (pts note) | upāsakā → T. -sikā. (pts note) | Kajaṅgalāya → M. -likāya; Ph. Jaṅgalāya, and so in every similar case. (pts note) | ayyeti → ayye ti (pts) | tenupasaṅkamiṁsu → ten upasaṅkamiṁsu (pts)พวกอุบาสกชาวกชังคละรับคำแล้ว ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของภิกษุณี ชาวเมืองกชังคละแล้วลุกจากอาสนะ ไหว้แล้ว ทำประทักษิณ เข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ nisinnā kho kajaṅgalakā upāsakā yāvatako ahosi kajaṅgalikāya bhikkhuniyā saddhiṁ kathāsallāpo, taṁ sabbaṁ bhagavato ārocesuṁ.
kajaṅgalakā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts) | kajaṅgalikāya → kajaṅgalāya (bj, sya-all, pts)กราบทูล ถ้อยคำสนทนากับภิกษุณีชาวเมืองกชังคละทั้งหมดนั้นแด่พระผู้มีพระภาค
“Sādhu sādhu, gahapatayo.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดีละ ดีละ คหบดีทั้งหลาย
Paṇḍitā, gahapatayo, kajaṅgalikā bhikkhunī. Mahāpaññā, gahapatayo, kajaṅgalikā bhikkhunī.
kajaṅgalikā → kajaṅgalā (bj, sya-all, pts)ภิกษุณีชาวเมืองกชังคละ เป็นบัณฑิต มีปัญญามาก
Mañcepi tumhe, gahapatayo, upasaṅkamitvā etamatthaṁ paṭipuccheyyātha, ahampi cetaṁ evamevaṁ byākareyyaṁ yathā taṁ kajaṅgalikāya bhikkhuniyā byākataṁ.
evamevaṁ → evameva (sya-all, pts1ed, mr) | mañcepi → sacepi (bj, sya-all, pts) | paṭipuccheyyātha → puccheyyātha (bj) | kajaṅgalikāya → kajaṅgalāya (bj, pts) | paṭipuccheyyātha ahampi cetaṁ evamevaṁ → puccheyyātha ahampicetaṁ evameva (sya-all) | yathā taṁ kajaṅgalikāya → yathātaṁ kajaṅgalāya (sya-all) | sacepi → mañce (bj: machasaṁ) | evamevaṁ → evameva (ka.) ma. ni. 1.205 passitabbaṁ (cck note) | Sace → M. Ph. mañ ce. (pts note) | maṁ → omitted by M. Ph. T. M6. (pts note) | puccheyyātha → M. paṭipu-; T. M7 -yyatha. (pts note) | etaṁ → T. M6. M7 ca taṁ. (pts note) | eva → M6 evaṁ; T. M7 etaṁ. (pts note) | vyākareyyaṁ → T. M7 vya-; T. -yya. (pts note) | taṁ → M. Ph. hi; M7 kataṁ. (pts note) | vyākataṁ → T. M7 vya-; M6 kataṁ. (pts note)ถ้าท่านทั้งหลายมาถามเนื้อความนั้นกับเรา แม้เราก็จะพึง ตอบเนื้อความนี้เหมือนภิกษุณีชาวเมืองกชังคละได้ตอบแล้ว
Eso ceva tassa attho. Evañca naṁ dhāreyyāthā”ti.
tassa attho → tassattho (bj) | naṁ → taṁ (bj) | dhāreyyāthāti aṭṭhamaṁ → dhāreyyāthā ti (pts) | tassa → eso cevetassa (cck: ma. ni. 1.205) | Eso → T. eva so. (pts note) | tassa → T. c'ev'; assa; M7 c'ev'; etassa. (pts note) | naṁ → omitted by T. M7. (pts note) | dhāreyyāthā → T. M7 -yyathā. (pts note) | evañca → evañ ca (pts)และเนื้อความของคำ นั้นก็มีความหมายเช่นนี้แล ขอท่านทั้งหลายพึงทรงจำเนื้อความนั้นไว้อย่างนี้เถิด”