Nāradasutta
Nāradasutta → sokasallabharaṇasuttaṁ (bj)With Nārada
Ekaṁ samayaṁ āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme.
pāṭaliputte → pāṭalīputte (bj); pātaliputte (sya-all) | Kukkuṭārāme → T. Kukūṭ- (pts note)At one time Venerable Nārada was staying near Pāṭaliputta, in the Chicken Monastery.
Tena kho pana samayena muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā hoti piyā manāpā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts)Now at that time King Muṇḍa’s dear and beloved Queen Bhaddā had just passed away.
So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṁ bhuñjati na kammantaṁ payojeti—
nhāyati → nahāyati (bj) | kālaṅkatāya → kālakatāya (bj, sya-all) | kālaṅkatāya piyāya manāpāya → piyāpāyena (pts) | nahāyati → nhāyati (bj: machasaṁ) | nhāyati → nahāyati (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | deviyā → M. Ph. devīyā throughout; T. Bhaddādevīyā. (pts note) | piyāpāyena → M. Ph. S. kālakatāya (M. Ph. kālaṅk-) piyāya manāpāya. (pts note)And since that time, the king did not bathe, anoint himself, eat his meals, or apply himself to his work.
rattindivaṁ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito.
rattindivaṁ → rattidivaṁ (mr) | ajjhomucchito atha kho → ajjhomuñcito athakho (sya-all) | rattindivaṁ → rattidivaṁ (cck: ka.) | rattindivaṁ → M7 -divā. (pts note) | ajjhomucchito → S. -muñcito throughout. (pts note)Day and night he brooded over Queen Bhaddā’s corpse.
Atha kho muṇḍo rājā piyakaṁ kosārakkhaṁ āmantesi:
kosārakkhaṁ → sokārakkhaṁ (sya-all) | kosārakkha → sokārakkhaṁ (bj: syā) | kosārakkhaṁ → sokārakkhaṁ (cck: syā.) | sokārakkhaṁ → ba. kosārakkha (sya-all: yu.) | kosārakkhaṁ → S. sokāro throughout. (pts note) | atha kho → athakho (th)Then King Muṇḍa addressed Piyaka, the keeper of the treasury,
“tena hi, samma piyaka, bhaddāya deviyā sarīraṁ āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujjatha, yathā mayaṁ bhaddāya deviyā sarīraṁ cirataraṁ passeyyāmā”ti.
paṭikujjatha → paṭikujjetha (bj) | āyasāya → ayasāya (sya-all) | paṭikujjetha → paṭikujjatha (bj: syā, machasaṁ) | deviyā → Ph. M7 Bhaddādevīyā. (pts note) | paṭikujjatha → T. -kūjjetha; Ph. -kuñjatha. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | passeyyāmāti → passeyyāmā ti (pts)“So, my good Piyaka, please place Queen Bhaddā’s corpse in an iron casket filled with oil. Then close it up with another casket, so that we can view Queen Bhaddā’s body even longer.”
“Evaṁ, devā”ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā bhaddāya deviyā sarīraṁ āyasāya teladoṇiyā pakkhipitvā aññissā āyasāya doṇiyā paṭikujji.
kosārakkho → sokārakkho (sya-all) | āyasāya → ayasāya (sya-all) | sokārakkho → ba. kosārakkha (sya-all: yu.) | ayasāya → āyasāya (sya-all: yu.) | ayasāya → āyasāya (sya-all: yu.) | paṭissutvā → M. patisunitvā; Ph. -sunetvā. (pts note) | āyasāya → M. T. M6. M7. S. ayasāya. (pts note) | devāti → devā ti (pts)“Yes, Your Majesty,” replied Piyaka, and he did as the king instructed.
Atha kho piyakassa kosārakkhassa etadahosi:
sokārakkhassa → ba. kosārakkha (sya-all: yu.) | atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)Then it occurred to Piyaka,
“imassa kho muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā piyā manāpā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts)“King Muṇḍa’s dear and beloved Queen Bhaddā has passed away.
So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṁ bhuñjati na kammantaṁ payojeti—
kālaṅkatāya → kālakatāya (bj, sya-all) | nhāyati → nahāyāti (bj) | kālaṅkatāya piyāya manāpāya → piyāpāyena (pts) | piyāpāyena → M. Ph. S. kālakatāya (M. Ph. kālakaṅk-) piyāya manāpāya throughout. (pts note)Since then the king does not bathe, anoint himself, eat his meals, or apply himself to his work.
rattindivaṁ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito.
ajjhomucchito → ajjhomuñcito (sya-all) | sarīre → M. Ph. sarīraṁ. (pts note)Day and night he broods over Queen Bhaddā’s corpse.
Kaṁ nu kho muṇḍo rājā samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā payirupāseyya, yassa dhammaṁ sutvā sokasallaṁ pajaheyyā”ti.
Kaṁ nu → kinnu (pts1ed); kiṁ nu (mr) | kaṁ → kin (pts) | Kaṁ → kiṁ (cck: ka.) | kaṁ → ba. kiṁ (sya-all: yu.) | Kin → M7. S. kaṁ. (pts note) | pajaheyyāti → pajaheyyā ti (pts)Now, what ascetic or brahmin might the king pay homage to, whose teaching could help the king give up sorrow’s arrow?”
Atha kho piyakassa kosārakkhassa etadahosi:
sokārakkhassa → ba. kosārakakha (sya-all: yu.) | atha kho → athakho (th) | etadahosi → etad ahosi (pts)Then it occurred to Piyaka,
“ayaṁ kho āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme.
pāṭaliputte → pāṭalīputte (bj); pātaliputte (sya-all)“This Venerable Nārada is staying in the Chicken Monastery at Pāṭaliputta.
Taṁ kho panāyasmantaṁ nāradaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
panāyasmantaṁ → pana āyasmantaṁ (bj) | panāyasmantaṁ → pan āyasmantaṁ (pts)He has this good reputation:
‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca’.
vuddho ceva → vuḍḍho ceva (sya-all); buddho ceva (mr) | arahā ca → arahā cā’ti (?) | viyatto → vyatto (bj, sya-all, pts) | kalyāṇapaṭibhāno vuddho → kalyāṇapaṭibhāṇo vuḍḍho (sya-all) | viyatto → vyatto (cck: sī. pī.); byatto (cck: syā. kaṁ., dī. ni. 2.407) | ceva → buddho ceva (cck: ka.) | ca → arahā cā’ti (cck: ?)‘He is astute, competent, intelligent, learned, a brilliant speaker, eloquent, mature, a perfected one.’
Yannūna muṇḍo rājā āyasmantaṁ nāradaṁ payirupāseyya, appeva nāma muṇḍo rājā āyasmato nāradassa dhammaṁ sutvā sokasallaṁ pajaheyyā”ti.
yannūna → yaṁnūna (my) | yannūna → yaṁ nūna (bjt) | appeva nāma → appevanāma (bjt) | yannūna → yan nūna (pts) | pajaheyyāti → pajaheyyā ti (pts)What if King Muṇḍa was to pay homage to Venerable Nārada? Hopefully when he hears Nārada’s teaching, the king could give up sorrow’s arrow.”
Atha kho piyako kosārakkho yena muṇḍo rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā muṇḍaṁ rājānaṁ etadavoca:
sokārakkho → ba. kosārakakha (sya-all: yu.) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Piyaka went to the king and said to him,
“ayaṁ kho, deva, āyasmā nārado pāṭaliputte viharati kukkuṭārāme.
pāṭaliputte → pāṭalīputte (bj); pātaliputte (sya-all)“Your Majesty, this Venerable Nārada is staying in the Chicken Monastery at Pāṭaliputta.
Taṁ kho panāyasmantaṁ nāradaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
panāyasmantaṁ → pan āyasmantaṁ (pts)He has this good reputation:
‘paṇḍito viyatto medhāvī bahussuto cittakathī kalyāṇapaṭibhāno vuddho ceva arahā ca’.
arahā ca → arahā cā’ti (?) | viyatto → vyatto (bj, sya-all, pts) | bahussuto cittakathī → (bj) | kalyāṇapaṭibhāno vuddho → kalyāṇapaṭibhāṇo vuḍḍho (sya-all) | ca → arahā cā’ti (cck: ?) | vyatto → M. Ph. viyatto. (pts note) | kalyāṇapaṭibhāno → Ph. S. -bhāṇo. (pts note) | vuddho → M. Ph. buddho; S. vuḍḍho. (pts note) | viyatto → byatto (th)‘He is astute, competent, intelligent, learned, a brilliant speaker, eloquent, mature, a perfected one.’
Yadi pana devo āyasmantaṁ nāradaṁ payirupāseyya, appeva nāma devo āyasmato nāradassa dhammaṁ sutvā sokasallaṁ pajaheyyā”ti.
Yadi → T. M6. M7 yaṁ āyasmantaṁ. (pts note) | appeva nāma → appevanāma (bjt) | pajaheyyāti → pajaheyyā ti (pts)What if Your Majesty was to pay homage to Venerable Nārada? Hopefully when you hear Nārada’s teaching, you could give up sorrow’s arrow.”
“Tena hi, samma piyaka, āyasmantaṁ nāradaṁ paṭivedehi.
paṭivedehi → Ph. paṭinivedehi. (pts note) | tena hi → tenahi (th)“Well then, my good Piyaka, let Nārada know.
Kathañhi nāma mādiso samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vijite vasantaṁ pubbe appaṭisaṁvidito upasaṅkamitabbaṁ maññeyyā”ti.
appaṭisaṁvidito → appaṭisaṁviditaṁ (sya-all) | appaṭisaṁviditaṁ → ba. appaṭisaṁvidito (sya-all: yu.) | appaṭisaṁvidito → S. -taṁ. (pts note) | kathañhi → kathaṁ hi (bjt, pts) | maññeyyāti → maññeyyā ti (pts)For how on earth could one such as I presume to visit an ascetic or brahmin in my realm without letting them know beforehand?”
“Evaṁ, devā”ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā yenāyasmā nārado tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ nāradaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho piyako kosārakkho āyasmantaṁ nāradaṁ etadavoca:
sokārakkho → ba. kosārakkho (sya-all: yu.) | sokārakkho → ba. kosārakkho (sya-all: yu.) | paṭissutvā → M. Ph. paṭisutvā. (pts note) | devāti → devā ti (pts) | yenāyasmā → yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)“Yes, Your Majesty,” replied Piyaka. He went to Nārada, bowed, sat down to one side, and said to him,
“Imassa, bhante, muṇḍassa rañño bhaddā devī kālaṅkatā piyā manāpā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts)“Sir, King Muṇḍa’s dear and beloved Queen Bhaddā has passed away.
So bhaddāya deviyā kālaṅkatāya piyāya manāpāya neva nhāyati na vilimpati na bhattaṁ bhuñjati na kammantaṁ payojeti—
kālaṅkatāya → kālakatāya (bj, sya-all) | nhāyati → nahāyati (bj) | kālaṅkatāya piyāya manāpāya → piyāpāyena (pts)And since she passed away, the king has not bathed, anointed himself, eaten his meals, or got his business done.
rattindivaṁ bhaddāya deviyā sarīre ajjhomucchito.
ajjhomucchito → ajjhomuñcito (sya-all) | ajjhomucchito → here also T. -muñcito. (pts note)Day and night he broods over Queen Bhaddā’s corpse.
Sādhu, bhante, āyasmā nārado muṇḍassa rañño tathā dhammaṁ desetu yathā muṇḍo rājā āyasmato nāradassa dhammaṁ sutvā sokasallaṁ pajaheyyā”ti.
pajaheyyāti → pajaheyyā ti (pts)Sir, please teach the king so that, when he hears your teaching, he can give up sorrow’s arrow.”
“Yassadāni, piyaka, muṇḍo rājā kālaṁ maññatī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts) | maññatīti → maññatī ti (pts)“Please, Piyaka, let the king come at his convenience.”
Atha kho piyako kosārakkho uṭṭhāyāsanā āyasmantaṁ nāradaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena muṇḍo rājā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā muṇḍaṁ rājānaṁ etadavoca:
sokārakkho → ba. kosārakkho (sya-all: yu.) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then Piyaka rose from his seat, bowed, and respectfully circled Venerable Nārada, keeping him on his right, before going to the king and saying,
“katāvakāso kho, deva, āyasmatā nāradena.“Your Majesty, the request for an audience with Venerable Nārada has been granted.
Yassadāni devo kālaṁ maññatī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts) | maññatīti → maññatī ti (pts)Please, Your Majesty, go at your convenience.”
“Tena hi, samma piyaka, bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpehī”ti.
bhadrāni bhadrāni → bhaddāni bhaddāni (pts) | bhadrāni → bhaddāni (sya-all: yu.) | bhadrāni → bhaddāni (sya-all: yu.) | tena hi → tenahi (th) | yojāpehīti → yojāpehī ti (pts)“Well then, my good Piyaka, harness the finest chariots.”
“Evaṁ, devā”ti kho piyako kosārakkho muṇḍassa rañño paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā muṇḍaṁ rājānaṁ etadavoca:
bhadrāni bhadrāni → bhaddāni bhaddāni (pts) | bhadrāni → bhaddāni (sya-all: yu.) | bhadrāni → bhaddāni (sya-all: yu.) | kosārakkho → sokārakkho (th) | devāti → devā ti (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)“Yes, Your Majesty,” replied Piyaka. He did so, then told the king:
“yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.
bhadrāni bhadrāni → bhaddāni bhaddāni (pts) | bhadrāni → bhaddāni (sya-all: yu.) | bhadrāni → bhaddāni (sya-all: yu.) | bhaddāni → T. bhaddāni only once. (pts note)“Your Majesty, the finest chariots are harnessed.
Yassadāni devo kālaṁ maññatī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts) | maññatīti → maññatī ti (pts)Please, Your Majesty, go at your convenience.”
Atha kho muṇḍo rājā bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi yena kukkuṭārāmo tena pāyāsi mahaccā rājānubhāvena āyasmantaṁ nāradaṁ dassanāya.
bhadraṁ yānaṁ → bhadrāni bhadrāni yānāni (sya-all, km); bhaddaṁ yānaṁ (pts1ed); bhadraṁ bhadraṁ yānaṁ (mr) | mahaccā → mahacca (bahūsu) | abhiruhitvā bhadrehi → abhirūhitvā (bj) | bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā → bhadrāni bhadrāni yānāni abhirūhitvā (sya-all) | mahaccā rājānubhāvena → mahaccarājānubhāvena (sya-all, pts) | bhadraṁ → bhaddaṁ (pts) | abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi → abhirūhitvā bhaddehi bhaddehi (pts) | yānaṁ → bhadraṁ bhadraṁ yānaṁ (bj: machasaṁ); bhadrāni bhadrāni yānāni (bj: syā) | yānehi → bhadrehi bhadrehi yānehi (bj: syā, machasaṁ) | yānaṁ → bhadraṁ bhadraṁ yānaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.); bhaddaṁ yānaṁ (cck: pī.) | mahaccā → mahacca (cck: bahūsu) | bhadrāni → bhadraṁ ba. bhadraṁ bhadraṁ (sya-all: yu.) | bhadrāni → bhadraṁ ba. bhadraṁ bhadraṁ (sya-all: yu.) | yānāni → ba. yānaṁ (sya-all: yu.) | bhadrehi → bhaddehi (sya-all: yu.) | bhadrehi → bhaddehi (sya-all: yu.) | bhaddaṁ → S. bhadrāni bhadrāni yānāni; M6. M7 bhadrayānaṁ. (pts note) | bhaddehi → M. Ph. M6. M7. S. bhadrehi bhadrehi. (pts note) | atha kho → athakho (th)Then King Muṇḍa mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out in full royal pomp to see Venerable Nārada at the Chicken Monastery.
Yāvatikā yānassa bhūmi yānena gantvā, yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.
bhūmi → bhūmi tāvatikaṁ (bj) | pattikova → pattiko va (pts)He went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and entered the monastery on foot.
Atha kho muṇḍo rājā yena āyasmā nārado tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ nāradaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho muṇḍaṁ rājānaṁ āyasmā nārado etadavoca:
yena āyasmā → yenāyasmā (bj) | āyasmantaṁ → āyasmanaṁ (bj) | āyasmā → M. Ph. S. yena āy- (pts note) | kho → omitted by T. (pts note) | atha kho → athakho (th) | yena → yen (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Then the king went up to Nārada, bowed, and sat down to one side. Then Nārada said to him:
“Pañcimāni, mahārāja, alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.
brahmunā → brāhmunā (pts) | brāhmaṇena vā → brāhmaṇenavā (bjt) | pañcimāni → pañc imāni (pts)“Great king, there are five things that cannot be had by any ascetic or brahmin or god or Māra or divinity or by anyone in the world.
Katamāni pañca?What five?
‘Jarādhammaṁ mā jīrī’ti alabbhanīyaṁ ṭhānaṁ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.
mā jīrīti → mājirīti (sya-all) | brāhmaṇena vā → brāhmaṇenavā (bjt) | jīrīti → jīrī ti (pts)That someone liable to old age should not grow old. …
‘Byādhidhammaṁ mā byādhīyī’ti …pe… ‘maraṇadhammaṁ mā mīyī’ti … ‘khayadhammaṁ mā khīyī’ti … ‘nassanadhammaṁ mā nassī’ti alabbhanīyaṁ ṭhānaṁ samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.
lokasmiṁ → lokasminti (bj) | mīyīti → miyyīti (sya-all) | khīyīti → khiyīti (sya-all) | byādhidhammaṁ → vyādhidhammaṁ (bjt, pts) | byādhīyīti → vyādhīyīti (bjt) | mīyīti khayadhammaṁ → mīyītī khaya dhammaṁ (bjt) | byādhīyīti → byādhiyīti (th) | byādhīyīti → vyādhīyī ti (pts) | mīyīti → mīyī ti (pts) | khīyīti → khīyī ti (pts) | nassīti → nassī ti (pts)That someone liable to sickness should not get sick. … That someone liable to death should not die. … That someone liable to ending should not end. … That someone liable to perishing should not perish. …
Assutavato, mahārāja, puthujjanassa jarādhammaṁ jīrati.
+ → kho (bjt)An unlearned ordinary person has someone liable to old age who grows old.
So jarādhamme jiṇṇe na iti paṭisañcikkhati:But they don’t reflect on old age:
‘na kho mayhevekassa jarādhammaṁ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṁ āgati gati cuti upapatti sabbesaṁ sattānaṁ jarādhammaṁ jīrati.
mayhevekassa → mayhamevekassa (bj) | mayhamevekassa → mayhevekassa (bj: machasaṁ) | atha kho → athakho (th) | mayhevekassa → mayh ev ekassa (pts)‘It’s not just me who has someone liable to old age who grows old. For all sentient beings have someone liable to old age who grows old, as long as sentient beings come and go, pass away and are reborn.
Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṁ kilameyyaṁ parideveyyaṁ, urattāḷiṁ kandeyyaṁ, sammohaṁ āpajjeyyaṁ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṁ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṁ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts) | nappavatteyyuṁ → nappavatteyya (bj: machasaṁ) | ahañceva → ahaṁ ceva (bjt) | ahañceva → ahañ ceva (pts) | bhattampi → bhattam pi (pts) | nacchādeyya kāyepi → na cchādeyya kāye pi (pts) | kammantāpi nappavatteyyuṁ amittāpi → kammantā pi na ppavatteyyuṁ amittā pi (pts) | mittāpi → mittā pi (pts) | assūti → assū ti (pts)If I were to sorrow and wail and lament, beating my breast and falling into confusion, just because someone liable to old age grows old, I’d lose my appetite and my physical appearance would deteriorate. My work wouldn’t get done, my enemies would be encouraged, and my friends would be dispirited.’
So jarādhamme jiṇṇe socati kilamati paridevati, urattāḷiṁ kandati, sammohaṁ āpajjati.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts)And so, when someone liable to old age grows old, they sorrow and wail and lament, beating their breast and falling into confusion.
Ayaṁ vuccati, mahārāja:This is called
‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṁyeva paritāpeti’.
attānaṁyeva → attānaṁ yeva (bjt, pts) | attānaṁyeva → attānaññeva (th)an unlearned ordinary person struck by sorrow’s poisoned arrow, who only mortifies themselves.
Puna caparaṁ, mahārāja, assutavato puthujjanassa byādhidhammaṁ byādhīyati …pe… maraṇadhammaṁ mīyati … khayadhammaṁ khīyati … nassanadhammaṁ nassati.
mīyati → miyyati (sya-all) | khīyati → khiyati (sya-all) | byādhidhammaṁ byādhīyati → vyādhidhammaṁ vyādhīyati (bjt, pts) | byādhīyati → byādhiyati (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)Furthermore, an unlearned ordinary person has someone liable to sickness … death … ending … perishing.
So nassanadhamme naṭṭhe na iti paṭisañcikkhati:But they don’t reflect on perishing:
‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṁ nassati, atha kho yāvatā sattānaṁ āgati gati cuti upapatti sabbesaṁ sattānaṁ nassanadhammaṁ nassati.
mayhevekassa → mayhamevekassa (bj) | atha kho → athakho (th) | mayhevekassa → mayh ev ekassa (pts)‘It’s not just me who has someone liable to perishing who perishes. For all sentient beings have someone liable to perishing who perishes, as long as sentient beings come and go, pass away and are reborn.
Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṁ kilameyyaṁ parideveyyaṁ, urattāḷiṁ kandeyyaṁ, sammohaṁ āpajjeyyaṁ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṁ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṁ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts) | ahañceva → ahañ ceva (pts) | bhattampi → bhattam pi (pts) | nacchādeyya kāyepi → na cchādeyya kāye pi (pts) | kammantāpi nappavatteyyuṁ amittāpi → kammantā pi na ppavatteyyuṁ amittā pi (pts) | mittāpi → mittā pi (pts) | assūti → assū ti (pts)If I were to sorrow and wail and lament, beating my breast and falling into confusion, just because someone liable to perishing perishes, I’d lose my appetite and my physical appearance would deteriorate. My work wouldn’t get done, my enemies would be encouraged, and my friends would be dispirited.’
So nassanadhamme naṭṭhe socati kilamati paridevati, urattāḷiṁ kandati, sammohaṁ āpajjati.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts)And so, when someone liable to perishing perishes, they sorrow and wail and lament, beating their breast and falling into confusion.
Ayaṁ vuccati, mahārāja:This is called
‘assutavā puthujjano viddho savisena sokasallena attānaṁyeva paritāpeti’.
attānaṁyeva paritāpeti → attānaṁ yeva paritāpetīti (bj) | attānaṁyeva → attānaññeva (th)an unlearned ordinary person struck by sorrow’s poisoned arrow, who only mortifies themselves.
Sutavato ca kho, mahārāja, ariyasāvakassa jarādhammaṁ jīrati.A learned noble disciple has someone liable to old age who grows old.
So jarādhamme jiṇṇe iti paṭisañcikkhati:So they reflect on old age:
‘na kho mayhevekassa jarādhammaṁ jīrati, atha kho yāvatā sattānaṁ āgati gati cuti upapatti sabbesaṁ sattānaṁ jarādhammaṁ jīrati.
mayhevekassa → mayhamevekassa (bj) | atha kho → athakho (th) | mayhevekassa → mayh ev ekassa (pts)‘It’s not just me who has someone liable to old age who grows old. For all sentient beings have someone liable to old age who grows old, as long as sentient beings come and go, pass away and are reborn.
Ahañceva kho pana jarādhamme jiṇṇe soceyyaṁ kilameyyaṁ parideveyyaṁ, urattāḷiṁ kandeyyaṁ, sammohaṁ āpajjeyyaṁ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṁ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṁ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts) | ahañceva → ahañ ceva (pts) | bhattampi → bhattam pi (pts) | nacchādeyya kāyepi → na cchādeyya kāye pi (pts) | kammantāpi nappavatteyyuṁ amittāpi → kammantā pi na ppavatteyyuṁ amittā pi (pts) | mittāpi → mittā pi (pts) | assūti → assū ti (pts)If I were to sorrow and wail and lament, beating my breast and falling into confusion, just because someone liable to old age grows old, I’d lose my appetite and my physical appearance would deteriorate. My work wouldn’t get done, my enemies would be encouraged, and my friends would be dispirited.’
So jarādhamme jiṇṇe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṁ kandati, na sammohaṁ āpajjati.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts)And so, when someone liable to old age grows old, they don’t sorrow and wail and lament, beating their breast and falling into confusion.
Ayaṁ vuccati, mahārāja:This is called
‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṁ sokasallaṁ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṁyeva paritāpeti.
abbuhi → abbahi (bj) | abbahi → abbūhi (bj: machasaṁ) | attānaṁyeva → attānaṁ yeva (bjt, pts) | attānaṁyeva → attānaññeva (th)a learned noble disciple who has drawn out sorrow’s poisoned arrow, struck by which unlearned ordinary people only mortify themselves.
Asoko visallo ariyasāvako attānaṁyeva parinibbāpeti’.
attānaṁyeva → attānaṁ yeva (bjt, pts) | attānaṁyeva → attānaññeva (th)Sorrowless, free of thorns, that noble disciple only extinguishes themselves.
Puna caparaṁ, mahārāja, sutavato ariyasāvakassa byādhidhammaṁ byādhīyati …pe… maraṇadhammaṁ mīyati … khayadhammaṁ khīyati … nassanadhammaṁ nassati.
mīyati → miyyati (sya-all) | khīyati → khiyati (sya-all) | byādhidhammaṁ byādhīyati → vyādhidhammaṁ vyādhīyati (bjt, pts) | byādhīyati → byādhiyati (th) | caparaṁ → ca paraṁ (pts)Furthermore, a learned noble disciple has someone liable to sickness … death … ending … perishing.
So nassanadhamme naṭṭhe iti paṭisañcikkhati:So they reflect on perishing:
‘na kho mayhevekassa nassanadhammaṁ nassati, atha kho yāvatā sattānaṁ āgati gati cuti upapatti sabbesaṁ sattānaṁ nassanadhammaṁ nassati.
mayhevekassa → mayhamevekassa (bj) | atha kho → athakho (th) | mayhevekassa → mayh ev ekassa (pts)‘It’s not just me who has someone liable to perishing who perishes. For all sentient beings have someone liable to perishing who perishes, as long as sentient beings come and go, pass away and are reborn.
Ahañceva kho pana nassanadhamme naṭṭhe soceyyaṁ kilameyyaṁ parideveyyaṁ, urattāḷiṁ kandeyyaṁ, sammohaṁ āpajjeyyaṁ, bhattampi me nacchādeyya, kāyepi dubbaṇṇiyaṁ okkameyya, kammantāpi nappavatteyyuṁ, amittāpi attamanā assu, mittāpi dummanā assū’ti.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts) | ahañceva → ahañ ceva (pts) | bhattampi → bhattam pi (pts) | nacchādeyya kāyepi → na cchādeyya kāye pi (pts) | kammantāpi nappavatteyyuṁ amittāpi → kammantā pi na ppavatteyyuṁ amittā pi (pts) | mittāpi → mittā pi (pts) | assūti → assū ti (pts)If I were to sorrow and wail and lament, beating my breast and falling into confusion, just because someone liable to perishing perishes, I’d lose my appetite and my physical appearance would deteriorate. My work wouldn’t get done, my enemies would be encouraged, and my friends would be dispirited.’
So nassanadhamme naṭṭhe na socati na kilamati na paridevati, na urattāḷiṁ kandati, na sammohaṁ āpajjati.
urattāḷiṁ → urattāḷī (sya-all, pts)And so, when someone liable to perishing perishes, they don’t sorrow and wail and lament, beating their breast and falling into confusion.
Ayaṁ vuccati, mahārāja:This is called
‘sutavā ariyasāvako abbuhi savisaṁ sokasallaṁ, yena viddho assutavā puthujjano attānaṁyeva paritāpeti.
abbuhi → abbahi (bj) | attānaṁyeva → attānaṁ yeva (bjt, pts) | attānaṁyeva → attānaññeva (th)a learned noble disciple who has drawn out sorrow’s poisoned arrow, struck by which unlearned ordinary people only mortify themselves.
Asoko visallo ariyasāvako attānaṁyeva parinibbāpeti’.
attānaṁyeva → attānaṁ yeva (bjt, pts) | attānaṁyeva → attānaññeva (th)Sorrowless, free of thorns, that noble disciple only extinguishes themselves.
Imāni kho, mahārāja, pañca alabbhanīyāni ṭhānāni samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasminti.
lokasminti → lokasmin ti (pts)These are the five things that cannot be had by any ascetic or brahmin or god or Māra or divinity or by anyone in the world.
Na socanāya paridevanāya, atthodha labbhā api appakopi;
socanāya → socanāya na (sya-all, pts) atthodha labbhā → attho alabbho (bj); attho idha labbhati (sya-all) | atthodha → attho idha (pts) | alabbho → -attho’dhalabbhā (bj: machasaṁ) | idha → T. atthe 'va; M6. M7 attho 'va; S. atha kho idha labbhati. (pts note) | api → omitted by M6. (pts note) | appakopi → appako pi (pts)Sorrowing and lamenting doesn’t do even a little bit of good. Socantamenaṁ dukhitaṁ viditvā, paccatthikā attamanā bhavanti.
dukhitaṁ → dukkhitaṁ (th) | socantamenaṁ dukhitaṁ → socantam enaṁ dukkhitaṁ (pts)When they know that you’re sad, your enemies are encouraged.Yato ca kho paṇḍito āpadāsu, na vedhatī atthavinicchayaññū;
vedhatī → vedhati (bj, sya-all, pts)When an astute person doesn’t waverin the face of adversity, as they’re able to evaluate what’s beneficial, Paccatthikāssa dukhitā bhavanti, disvā mukhaṁ avikāraṁ purāṇaṁ.
ssa → omitted by T. (pts note) | dukhitā → dukkhitā (th) | paccatthikāssa dukhitā → paccatthikā ssa dukkhitā (pts)their enemies suffer, seeing that their normal expression doesn’t change.Jappena mantena subhāsitena, anuppadānena paveṇiyā vā;
Japena → M. Ph. S. jappena. (pts note) paveṇiyā → paveniyā (sya-all)Chants, recitations, fine sayings, or charity of woven rugs: Yathā yathā yattha labhetha atthaṁ, tathā tathā tattha parakkameyya.
labhetha → labhatha (pts)if by means of any such things you benefit, then by all means keep doing them.Sace pajāneyya alabbhaneyyo, mayāva aññena vā esa attho;
sace pajāneyya → saceva jāneyya (pts) | jāneyya → M. S. pajān- (pts note) | alabbhaneyyo → T. nīyyo. (pts note) mayāva → mayā ca (bj); mayā vā (sya-all, pts) | vā → T. M6 ca. (pts note) | esa attho → esaattho (bjt)But if you understand that ‘this good thing can’t be had by me or by anyone else’, Asocamāno adhivāsayeyya, kammaṁ daḷhaṁ kinti karomi dānī”ti.
dānī’’ti → jā. 1 jātakepi (cck note) | karomi dānīti → karomidānīti (bjt, th) | dānīti → dānī ti (pts)you should accept it without sorrowing, thinking: ‘The deed is powerful. What can I do now?’”
Evaṁ vutte, muṇḍo rājā āyasmantaṁ nāradaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)When he said this, King Muṇḍa said to Venerable Nārada,
“ko nāmo ayaṁ, bhante, dhammapariyāyo”ti?
nāmo → ko nukho (si, pts1ed) | nāmo → nu kho (pts) | nāmo → ko nukho (bj: sīmu) | nāmo → ko nu kho (cck: sī. pī.) | konāmo → konukho (sya-all: yu.) | kho → M. Ph. S. nāma. (pts note) | dhammapariyāyoti → dhammapariyāyo ti (pts)“Sir, what is the name of this exposition of the teaching?”
“Sokasallaharaṇo nāma ayaṁ, mahārāja, dhammapariyāyo”ti.
dhammapariyāyoti → dhammapariyāyo ti (pts)“Great king, this exposition of the teaching is named ‘Pulling Out Sorrow’s Arrow’.”
“Taggha, bhante, sokasallaharaṇo.
Taggha, bhante, sokasallaharaṇo → taggha bhante sokasallaharaṇo (bj, sya-all, km, pts1ed) | sokasallaharaṇo → taggha bhante sokasallaharaṇo, taggha bhante sokasallaharaṇo (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | sokasallaharaṇo → T. -haraṇaṁ. (pts note)“Indeed, sir, this is the pulling out of sorrow’s arrow!
Imañhi me, bhante, dhammapariyāyaṁ sutvā sokasallaṁ pahīnan”ti.
pahīnanti → pahīṇanti (bj) | taggha → ba. idaṁ padattayaṁ na dissati (sya-all note) | bhante → ba. idaṁ padattayaṁ na dissati (sya-all note) | sokasallaharaṇo → ba. idaṁ padattayaṁ na dissati (sya-all note) | sokasallaharaṇo → M. Ph. M6 omit the repetition of this phrase; T. has taggha bhante dhammapariyāyaṁ sutvā and so on. (pts note) | imaṁ → M6 idaṁ. (pts note) | imañhi → taggha bhante sokasallaharaṇo imaṁ hi (bjt, th, pts) | pahīnanti → pahīnan ti (pts)Hearing this exposition of the teaching, I’ve given up sorrow’s arrow.”
Atha kho muṇḍo rājā piyakaṁ kosārakkhaṁ āmantesi:
sokārakkhaṁ → ba. kosārakkhaṁ (sya-all: yu.) | atha kho → athakho (th)Then King Muṇḍa addressed Piyaka, the keeper of the treasury,
“tena hi, samma piyaka, bhaddāya deviyā sarīraṁ jhāpetha; thūpañcassā karotha.
thūpañcassā → thūpaṁ cassā (bjt) | tena hi → tenahi (th) | thūpañcassā → thūpañ assā (pts)“Well then, my good Piyaka, cremate Queen Bhaddā’s corpse and build a monument.
Ajjatagge dāni mayaṁ nhāyissāma ceva vilimpissāma bhattañca bhuñjissāma kammante ca payojessāmā”ti.
nhāyissāma → nahāyissāma (bj) | bhattañca → bhattaṁ (sya-all, pts) | bhattañca → bhattaṁ ca (bjt) | ajjatagge dāni → ajjataggedāni (th) | ajjatagge → ajja-t-agge (pts) | payojessāmāti → payojessāmā ti (pts)From this day forth, I will bathe, anoint myself, eat my meals, and apply myself to my work.”
Muṇḍarājavaggo pañcamo.
muṇḍarājavaggo → muñḍarājavaggo (th)
Ādiyo sappuriso iṭṭhā, manāpadāyībhisandaṁ;
sappuriso → sappuriso ca (bj, sya-all, pts) | sappuriso → T. M7 -sa; M6 -sā. (pts note) | iṭṭhā → T. M6. M7 idha. (pts note) manāpadāyībhisandaṁ → manāpadāyibhisandaṁ (sya-all) | manāpadāyibhisandaṁ → ba. manāpadāyībhisandaṁ (sya-all: yu.) | manāpadāyī → T. M7 manāpaṁ abhisaddapañcamaṁ; M6 is corrupt. (pts note) | manāpadāyībhisandaṁ → manāpadāyī bhisandaṁ (pts) Sampadā ca dhanaṁ ṭhānaṁ, kosalo nāradena cāti.
Sampadā → T. M6. M7 -daṁ. (pts note) | ṭhānaṁ → omitted by T. M6. M7. (pts note) | sampadā ca → sampadāca (bjt) nāradena → T. Kosalaganaratanena; M7 bhikkhave Kosalagananena; M6 bhikkhave Kosalanagaraṁ te. (pts note) | ti → S. adds Pathamo paṇṇāsako niṭṭhito; M. Ph. T. M6. M7 put these words (T. M6. M7 omit niṭṭhito) before Uddānaṁ. (pts note) | cāti → cā ti (pts)
Paṭhamo paṇṇāsako samatto.
paṭhamo paṇṇāsako samatto → paṭhamapaṇṇāsakaṁ samattaṁ (my) | samatto → niṭṭhito (th)