Bojjhasutta
Bojjhasutta → bojjhaṅguposathasuttaṁ (bj)๔๕ โพชฌาสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี
Atha kho bojjhā upāsikā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho bojjhaṁ upāsikaṁ bhagavā etadavoca:
Bojjhā → M8 Bocch- throughout; M6 Bojjaṅg- and Bojj- (pts note) | atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ครั้งนั้นแล โพชฌาอุบาสิกาเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึง ที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Aṭṭhaṅgasamannāgato, bojjhe, uposatho upavuttho mahapphalo hoti mahānisaṁso mahājutiko mahāvipphāro.
+ → kho (bjt)“โพชฌา อุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ที่บุคคลอยู่จำแล้ว ย่อมมี ผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก แผ่ไพศาลมาก
Kathaṁ upavuttho ca, bojjhe, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṁso mahājutiko mahāvipphāro?
ca → omitted by Ph. M8; M. inserts kho. (pts note)อุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ที่บุคคลอยู่จำแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก แผ่ไพศาลมาก เป็นอย่างไร
Idha, bojjhe, ariyasāvako iti paṭisañcikkhati:คือ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้เห็นประจักษ์ดังนี้ว่า
‘yāvajīvaṁ arahanto pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭiviratā nihitadaṇḍā nihitasatthā lajjī dayāpannā sabbapāṇabhūtahitānukampino viharanti.
sabbapāṇabhūtahitānukampino → sabbapāṇabhūtahitānukampī (pts)๑. พระอรหันต์ทั้งหลายละเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางทัณฑาวุธ และศัสตราวุธ มีความละอาย มีความเอ็นดู มุ่งประโยชน์เกื้อกูล ต่อสรรพสัตว์อยู่ตลอดชีวิต
Ahampajja imañca rattiṁ imañca divasaṁ pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭivirato nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī viharāmi.
sabbapāṇabhūtahitānukampī → M. Ph. S. -pino. (pts note) | ahampajja → ahaṁ pajja (my) | ahampajja → ahaṁpajja (th) | ahampajja imañca → ahaṁ p ajja imañ ca (pts) | imañca → imañ ca (pts)แม้เราก็ละเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางทัณฑาวุธและศัสตราวุธ มีความละอาย มีความเอ็นดู มุ่งประโยชน์เกื้อกูลต่อสรรพสัตว์อยู่ตลอดวันหนึ่งและคืนหนึ่งนี้ ในวันนี้
Imināpaṅgena arahataṁ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti.
imināpaṅgena → imināpahaṁ aṅgena (bj); iminā pi aṅgena (pts) | aṅgena → iminā paṅgena (bj: machasaṁ) | aṅgena → M. Ph. M8. S. p'aṅg- (pts note) | bhavissatīti → bhavissatī ti (pts)เพราะองค์แม้นี้ เราชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ทั้งหลายและ อยู่จำอุโบสถ
Iminā paṭhamena aṅgena samannāgato hoti …pe….
pe → M. Ph. pa; omitted by M8. (pts note)อุโบสถเป็นอันประกอบด้วยองค์ที่ ๑ นี้ ฯลฯ
‘Yāvajīvaṁ arahanto uccāsayanamahāsayanaṁ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭiviratā nīcaseyyaṁ kappenti—mañcake vā tiṇasanthārake vā.
uccāsayanamahāsayanaṁ pahāya → (sya-all) | tiṇasanthārake → tiṇasantharake (sya-all) | tiṇasanthārake → M7. S. -tharake; M8 -saṇṭharake always. (pts note)๘. พระอรหันต์ทั้งหลายละเว้นขาดจากที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ นอน บนที่นอนต่ำ คือ บนเตียงหรือบนที่นอนที่ปูลาดด้วยหญ้าอยู่ตลอด ชีวิต
Ahampajja imañca rattiṁ imañca divasaṁ uccāsayanamahāsayanaṁ pahāya uccāsayanamahāsayanā paṭivirato nīcaseyyaṁ kappemi—mañcake vā tiṇasanthārake vā.
tiṇasanthārake → tiṇasantharake (sya-all) | uccāsayanamahāsayanā → uccāsayanamahāsayānā (pts) | ahampajja → ahaṁ pajja (my) | ahampajja → ahaṁpajja (th) | ahampajja imañca → ahaṁ p ajja imañ ca (pts) | imañca → imañ ca (pts)แม้เราก็ละเว้นขาดจากที่นอนสูงและที่นอนใหญ่ นอนบนที่นอนต่ำ คือ บนเตียงหรือบนที่นอนที่ปูลาดด้วยหญ้าอยู่ตลอดวันหนึ่งและ คืนหนึ่งนี้ในวันนี้
Imināpaṅgena arahataṁ anukaromi, uposatho ca me upavuttho bhavissatī’ti.
imināpaṅgena → imināpahaṁ aṅgena (bj); iminā pi aṅgena (pts) | aṅgena → M. S. p'aṅg- (pts note) | bhavissatīti → bhavissatī ti (pts)เพราะองค์แม้นี้ เราชื่อว่าทำตามพระอรหันต์ ทั้งหลายและอยู่จำอุโบสถ
Iminā aṭṭhamena aṅgena samannāgato hoti.
Iminā → T. adds pi. (pts note)อุโบสถเป็นอันประกอบด้วยองค์ที่ ๘ นี้
Evaṁ upavuttho kho, bojjhe, aṭṭhaṅgasamannāgato uposatho mahapphalo hoti mahānisaṁso mahājutiko mahāvipphāro.
mahāvipphāro → mahāvipphāroti (bj)โพชฌา อุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ที่บุคคลอยู่จำแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก แผ่ไพศาลมาก เป็นอย่างนี้
Kīvamahapphalo hoti, kīvamahānisaṁso, kīvamahājutiko, kīvamahāvipphāro?
Kīva → M. Ph. M8 kiṁ va throughout. (pts note)อุโบสถประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ ที่บุคคลอยู่จำแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก แผ่ไพศาลมาก เพียงไร
Seyyathāpi, bojjhe, yo imesaṁ soḷasannaṁ mahājanapadānaṁ pahūtarattaratanānaṁ issariyādhipaccaṁ rajjaṁ kāreyya, seyyathidaṁ—
pahūtarattaratanānaṁ → pahūtasattaratanānaṁ (bj) | pahūtarattaratanānaṁ issariyādhipaccaṁ → pahūtasattaratanānaṁ issarādhipaccaṁ (sya-all, pts) | pahūtasattaratanānaṁ → M. Ph. M8 bahuta- (pts note) | kāreyya → Ph. M8. T. kar- (pts note) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bjt, th, pts) | seyyathāpi → seyyathā pi (pts)คือ เปรียบเหมือนพระราชาพระองค์ใดพึงครองราชย์ เป็นอิสราธิบดี (เป็นผู้ยิ่ง ใหญ่เหนือผู้อื่น)แห่งชนบทใหญ่ ๑๖ แคว้นที่สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการเหล่านี้ คือ
aṅgānaṁ magadhānaṁ kāsīnaṁ kosalānaṁ vajjīnaṁ mallānaṁ cetīnaṁ vaṅgānaṁ kurūnaṁ pañcālānaṁ macchānaṁ sūrasenānaṁ assakānaṁ avantīnaṁ gandhārānaṁ kambojānaṁ, aṭṭhaṅgasamannāgatassa uposathassa etaṁ kalaṁ nāgghati soḷasiṁ.
vaṅgānaṁ → vaṁsānaṁ (sya-all, pts) | Cetīnaṁ → Ph. Cetiyānaṁ. (pts note) | etaṁ → Ph. ekaṁ; omitted by M. (pts note) | nāgghati → T. M6. M7 -gghanti; M. naggh-; Ph. M8 nagghanti. (pts note)อังคะ มคธะ กาสี โกสละ วัชชี มัลละ เจตี วังสะ กุรุ ปัญจาละ มัจฉะ สุรเสนะ อัสสกะ อวันตี คันธาระ กัมโพชะ การครองราชย์ของพระราชาพระองค์นั้น ยังมี ค่าไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘
Taṁ kissa hetu?
kissa hetu → kissahetu (th)ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Kapaṇaṁ, bojjhe, mānusakaṁ rajjaṁ dibbaṁ sukhaṁ upanidhāya.
dibbaṁ sukhaṁ → dibbasukhaṁ (pts)เพราะ ราชสมบัติของมนุษย์เมื่อนำไปเปรียบกับสุขที่เป็นทิพย์ ถือว่าเป็นของเล็กน้อย
Yāni, bojjhe, mānusakāni paññāsa vassāni, cātumahārājikānaṁ devānaṁ eso eko rattindivo.
paññāsa → paññāsaṁ (sya-all) | paññāsa vassāni cātumahārājikānaṁ → paññāsavassāni cātummahārājikānaṁ (bjt) | cātumahārājikānaṁ → cātummahārājikānaṁ (th, pts)๕๐ ปีของมนุษย์เท่ากับวันและคืนหนึ่งของเทวดาชั้นจาตุมหาราช
Tāya rattiyā tiṁsarattiyo māso.
tiṁsarattiyo → tiṁsa rattiyo (pts)๓๐ ราตรี ีโดยราตรีนั้น เป็น ๑ เดือน
Tena māsena dvādasamāsiyo saṁvaccharo.
dvādasamāsiyo → dvādasa māsiyo (pts)๑๒ เดือนโดยเดือนนั้น เป็น ๑ ปี
Tena saṁvaccharena dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṁ devānaṁ āyuppamāṇaṁ.
dibbāni pañca vassasatāni cātumahārājikānaṁ → pañcavassasatāni cātummahārājikānaṁ (bj) | āyuppamāṇaṁ → āyuppamānaṁ (pts)๕๐๐ ปีทิพย์โดยปีนั้น เป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นจาตุมหาราช
Ṭhānaṁ kho panetaṁ, bojjhe, vijjati yaṁ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṁ uposathaṁ upavasitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā cātumahārājikānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjeyya.
itthī → itthi (bj) | idhekacco itthī → idh ekacco itthi (pts) | paraṁ maraṇā cātumahārājikānaṁ → parammaraṇā cātummahārājikānaṁ (bjt, th, pts) | sahabyataṁ → sahavyataṁ (bjt, pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)ก็เรื่องนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ คือ สตรี หรือบุรุษบางคนในโลกนี้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ หลังจากตายแล้วพึงไป เกิดร่วมกับเทวดาชั้นจาตุมหาราช
Idaṁ kho panetaṁ, bojjhe, sandhāya bhāsitaṁ:
panetaṁ → pana metaṁ (sya-all, pts) | panetaṁ → pana me taṁ (pts)ข้อนี้เรากล่าวหมายถึงเรื่องนี้แลว่า
‘kapaṇaṁ mānusakaṁ rajjaṁ dibbaṁ sukhaṁ upanidhāya’.
dibbaṁ sukhaṁ → dibbasukhaṁ (pts)ราชสมบัติ ของมนุษย์เมื่อนำไปเปรียบกับสุขที่เป็นทิพย์ ถือว่าเป็นของเล็กน้อย
Yaṁ, bojjhe, mānusakaṁ vassasataṁ …pe…
pe → M. la; Ph. M8 pa. (pts note)๑๐๐ ปีของมนุษย์ ฯลฯ
tāni, bojjhe, mānusakāni dve vassasatāni …pe…
tāni → yāni (bj, sya-all, pts) | pe → M. la; Ph. pa; omitted by T. M6. M7. (pts note)๒๐๐ ปีของมนุษย์ ฯลฯ
cattāri vassasatāni …pe…๔๐๐ ปีของมนุษย์ ฯลฯ
aṭṭha vassasatāni …pe…
pe → M. la; Ph. M8 la; omitted by T. M6. M7. (pts note) | aṭṭha vassasatāni → aṭṭhavassasatāni (bjt)๘๐๐ ปีของมนุษย์ ฯลฯ
soḷasa vassasatāni paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ eso eko rattindivo.
soḷasa vassasatāni → soḷasavassasatāni (bjt)๑,๖๐๐ ปีของมนุษย์เท่ากับวันและคืนหนึ่งของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี
Tāya rattiyā tiṁsarattiyo māso.
tiṁsarattiyo → tiṁsa rattiyo (pts)๓๐ ราตรีโดยราตรีนั้น เป็น ๑ เดือน
Tena māsena dvādasamāsiyo saṁvaccharo.
dvādasamāsiyo → dvādasa māsiyo (pts)๑๒ เดือนโดยเดือนนั้น เป็น ๑ ปี
Tena saṁvaccharena dibbāni soḷasa vassasahassāni paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ āyuppamāṇaṁ.
soḷasa vassasahassāni → soḷasavassasahassāni (bjt)๑๖,๐๐๐ ปีทิพย์ โดยปีนั้น เป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี
Ṭhānaṁ kho panetaṁ, bojjhe, vijjati yaṁ idhekacco itthī vā puriso vā aṭṭhaṅgasamannāgataṁ uposathaṁ upavasitvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjeyya.
paraṁ maraṇā paranimmitavasavattīnaṁ → parammaraṇā paranimmitasavattīnaṁ (bj) | idhekacco itthī → idh ekacco itthi (pts) | sahabyataṁ → sahavyataṁ (bjt, pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)ก็เรื่องนี้เป็นสิ่งที่เป็นไปได้ คือ สตรีหรือบุรุษบางคนในโลกนี้รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ หลังจากตาย แล้วพึงไปเกิดร่วมกับเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี
Idaṁ kho panetaṁ, bojjhe, sandhāya bhāsitaṁ:
panetaṁ → pana metaṁ (sya-all, pts) | taṁ → M. Ph. M8. T. M6. M7 pan'; etaṁ. (pts note) | panetaṁ → pana me taṁ (pts)ข้อนี้เรากล่าวหมายถึงเรื่องนี้แลว่า
‘kapaṇaṁ mānusakaṁ rajjaṁ dibbaṁ sukhaṁ upanidhāyā’ti.
dibbaṁ sukhaṁ upanidhāyāti → dibbasukhaṁ upanidhāyā ti (pts)ราชสมบัติของมนุษย์เมื่อนำไปเปรียบกับสุขที่เป็นทิพย์ ถือว่าเป็นของเล็กน้อย”
Pāṇaṁ na haññe na cadinnamādiye, musā na bhāse na ca majjapo siyā;
haññe → hāne (bj) | cadinnamādiye → cādinnamādiye (sya-all, pts) | haññe → M. Ph. M7 hane; M8 haṇe; M6 hāne. (pts note) | cādinnam → T. M6 ca di- (pts note) | cadinnamādiye → ca dinnamādiye (bjt) | cadinnamādiye → cādinnam ādiye (pts)บุคคลไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา Abrahmacariyā virameyya methunā, rattiṁ na bhuñjeyya vikālabhojanaṁ.
rattiṁ → rattaṁ (bj)พึงงดเว้นจากเมถุนที่เป็นความประพฤติไม่ประเสริฐ ไม่พึงบริโภคอาหารในเวลาวิกาลในเวลากลางคืนMālaṁ na dhāre na ca gandhamācare, mañce chamāyaṁ va sayetha santhate;
dhāre → dhāraye (sya-all, pts) | dhāraye → M. dhāreyya; Ph. dhāre. (pts note) | ācare → M. ādhare; M8 āhare. (pts note) | gandhamācare → gandham ācare (pts) va → ca (bj) | chamāyaṁ va → chamāyaṁva (th) | va sayetha → vasayetha (pts)ไม่พึงทัดทรงดอกไม้ ไม่พึงลูบไล้ของหอม และพึงนอนบนเตียง บนพื้น หรือบนที่ที่ปูลาดไว้ Etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṁ, buddhena dukkhantagunā pakāsitaṁ.
etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṁ → etaṁ hi aṭṭhaṅgikamāhu posathaṁ (bjt) | etañhi aṭṭhaṅgikamāhuposathaṁ → etaṁ hi aṭṭhaṅgikam āh uposathaṁ (pts)บัณฑิตทั้งหลายกล่าวว่า อุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ นี้แล ที่พระพุทธเจ้าผู้ถึงที่สุดทุกข์ทรงประกาศไว้Cando ca suriyo ca ubho sudassanā, obhāsayaṁ anupariyanti yāvatā;
suriyo → sūro (sya-all) | ca → omitted by M. (pts note) | suriyo → S. sūro. (pts note) obhāsayaṁ anupariyanti → obhāsayantā anuyanti (sya-all) | obhāsayaṁ → M. -sayānu-; S. -sayantā. (pts note) | anupariyanti → S. anuyanti. (pts note)ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ทั้งสอง งดงามส่องสว่าง โคจรไปทั่วสถานที่ประมาณเท่าใด Tamonudā te pana antalikkhagā, nabhe pabhāsanti disāvirocanā.
antalikkhagā → M8 -likkhe. (pts note) pabhāsanti → pabhāsenti (bj) | disāvirocanā etasmiṁ → disā virocanā etamhi (sya-all)ก็ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์นั้น กำจัดความมืดไปในอากาศ ทำให้ทิศสว่างไสว ส่องแสงอยู่ในอากาศEtasmiṁ yaṁ vijjati antare dhanaṁ, muttā maṇi veḷuriyañca bhaddakaṁ;
etasmiṁ → M8 ekasmiṁ; S. etamhi. (pts note) maṇi → maṇī (sya-all) | maṇi → M7 maniṁ. (pts note) | veḷuriyañca → veḷuriyañ ca (pts)ทั่วสถานที่ประมาณเท่าใด ทรัพย์ คือ แก้วมุกดา แก้วมณี แก้วไพฑูรย์ Siṅgīsuvaṇṇaṁ atha vāpi kañcanaṁ, yaṁ jātarūpaṁ haṭakanti vuccati.
siṅgīsuvaṇṇaṁ atha vāpi kañcanaṁ → siṅgī suvaṇṇaṁ athavāpi kāñcanaṁ (sya-all) | kañcanaṁ → S. kā- (pts note) | vāpi → vā pi (pts) haṭakan → Ph. M8 sātakan. (pts note) | haṭakanti → haṭakan ti (pts)ทองสิงคีและทองคำตลอดถึงทองชื่อว่าหฏกะ เท่าที่มีอยู่ในสถานที่ประมาณเท่านั้นAṭṭhaṅgupetassa uposathassa, kalampi te nānubhavanti soḷasiṁ;
kalampi → kalam pi (pts)และแสงดวงจันทร์ หมู่ดาวทั้งหมด ยังไม่ถึงเสี้ยวที่ ๑๖ แห่งอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ Candappabhā tāragaṇā ca sabbe.
tāragaṇā ca → tāragaṇāva (sya-all) | ca → va (pts) | va → M8. T. M6. M7 ca. (pts note)Tasmā hi nārī ca naro ca sīlavā, aṭṭhaṅgupetaṁ upavassuposathaṁ;
tasmā hi → tasmāhi (bjt) upavassuposathaṁ → upavass uposathaṁ (pts)เพราะฉะนั้นแล สตรีหรือบุรุษผู้มีศีล รักษาอุโบสถที่ประกอบด้วยองค์ ๘ Puññāni katvāna sukhudrayāni, aninditā saggamupenti ṭhānan”ti.
sukhudrayāni → T. -ddayāni; Ph. M8 sukhindriyāni. (pts note) saggamupenti ṭhānanti pañcamaṁ → saggam upenti ṭhānan ti (pts)ทำบุญที่มีสุขเป็นกำไร ไม่ถูกนินทา ย่อมเข้าถึงสวรรค์