Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati pāvārikambavane.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (sya-all) | Pāvārikambavane → Sct Pavārik-. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ

Atha kho kevaṭṭo gahapatiputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts) | kevaḍḍho → kevaṭṭo (bj: sīmu) | Kevaddho → Bm Kevaḍḍho (Sc occasionally Kevaṭṭo). (pts note)สวนมะม่วงของปาวาริกเศรษฐี เขต เมืองนาลันทา ครั้งนั้นบุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ กราบพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่งอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลว่า “ayaṁ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā.
nāḷandā → nālandā (sya-all) | phītā → MSS. pītā. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมืองนาลันทามั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่นที่ล้วนเลื่อมใส ในพระผู้มีพระภาค Sādhu, bhante, bhagavā ekaṁ bhikkhuṁ samādisatu, yo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati;ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาสเถิด ขอพระผู้มี พระภาคโปรดมีพระบัญชาให้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พอจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์โดย อุตตริมนุสสธรรม ได้ evāyaṁ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī”ti.
nāḷandā → nālandā (sya-all)ซึ่งจะทำให้ชาวเมืองนาลันทาพากันเลื่อมใสในพระผู้มีพระ ภาคมากขึ้นสุดจะประมาณ”

Evaṁ vutte, bhagavā kevaṭṭaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca:
kevaṭṭaṁ → kevaḍḍhaṁ (bj); kevaddhaṁ (pts)เมื่อเขากราบทูลอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “na kho ahaṁ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṁ evaṁ dhammaṁ desemi:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)“เกวัฏฏะ เราไม่ได้แสดง ธรรมแก่ภิกษุอย่างนี้ว่า ‘etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṁ odātavasanānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karothā’”ti.มาเถิด พวกเธอจงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ด้วยอุตตริมนุสสธรรมแก่คฤหัสถ์ผู้นุ่งห่มผ้าขาว”

Dutiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts)แม้ครั้งที่ ๒ บุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะก็กราบทูลว่า “nāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ dhaṁsemi;
dhaṁsemi api ca → ṭhapesiṁ apica (sya-all) | dhaṁsemi → Sc dhammaṁ desemi; Sd desemi (each twice). (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ api ca evaṁ vadāmi:ข้าพระองค์ไม่ได้คาดคั้นพระผู้มีพระภาคเลย ‘ayaṁ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā.
nāḷandā → nālandā (sya-all) | ākiṇṇa-manussā → Sd twice adds subhikkhā va (as in M. P. S. p. 55). (pts note)แต่ข้าพระองค์ขอกราบทูลอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมืองนาลันทามั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมือง หนาแน่นที่ล้วนเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค Sādhu, bhante, bhagavā ekaṁ bhikkhuṁ samādisatu, yo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati;ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส เถิด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดมีพระบัญญัติให้ภิกษุสักรูปหนึ่งที่พอจะแสดง อิทธิปาฏิหาริย์โดยอุตตริมนุสสธรรมได้ evāyaṁ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’”ti.
nāḷandā → nālandā (sya-all)ซึ่งจะทำให้ชาวเมืองนาลันทาพากันเลื่อมใส ในพระผู้มีพระภาคมากขึ้นสุดจะประมาณ” Dutiyampi kho bhagavā kevaṭṭaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca:
kevaṭṭaṁ → kevaḍḍhaṁ (bj); kevaddhaṁ (pts) “na kho ahaṁ, kevaṭṭa, bhikkhūnaṁ evaṁ dhammaṁ desemi:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) ‘etha tumhe, bhikkhave, gihīnaṁ odātavasanānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karothā’”ti.

Tatiyampi kho kevaṭṭo gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts)แม้ครั้งที่ ๓ บุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะก็กราบทูลว่า “nāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ dhaṁsemi;“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ api ca evaṁ vadāmi:ข้า พระองค์ไม่ได้คาดคั้นพระผู้มีพระภาคเลย ‘ayaṁ, bhante, nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā bhagavati abhippasannā.ฯลฯ Sādhu, bhante, bhagavā ekaṁ bhikkhuṁ samādisatu, yo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati. Evāyaṁ nāḷandā bhiyyoso mattāya bhagavati abhippasīdissatī’”ti.พากันเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาค มากขึ้นสุดจะประมาณ”

1. Iddhipāṭihāriyaปาฏิหาริย์ ๓ อย่าง

“Tīṇi kho imāni, kevaṭṭa, pāṭihāriyāni mayā sayaṁ abhiññā sacchikatvā paveditāni.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ตรัสว่า “เกวัฏฏะ เราทำให้แจ้งปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วจึงได้ประกาศให้รู้กัน Katamāni tīṇi?ปาฏิหาริย์ ๓ อย่างคืออะไรบ้าง คือ Iddhipāṭihāriyaṁ, ādesanāpāṭihāriyaṁ, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanīpāṭihāriyanti (bj); anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all)อิทธิปาฏิหาริย์ อาเทสนาปาฏิหาริย์ และอนุสาสนีปาฏิหาริย์

Katamañca, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriyaṁ?
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj)เกวัฏฏะ ก็อิทธิปาฏิหาริย์เป็นอย่างไร คือ Idha, kevaṭṭa, bhikkhu anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṁ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | āvibhāvaṁ → āvībhāvaṁ (bj) | tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyāpi (bj, pts) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj); paṭhaviyā (sya-all) | parāmasati → parimasati (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā ummujjanimmujjaṁ (sya-all) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamāno (pts) | imepi candimasūriye → ime pi candimasuriye (pts) | eko → SS eko pi, but see ii. 87. (pts note)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนแสดงเป็นคน เดียวก็ได้ แสดงให้ปรากฏหรือให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา กำแพง(และ)ภูเขาไปได ้ไม่ติด ขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นหรือดำลงในแผ่นดินเหมือนไปในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำ โดยที่น้ำไม่แยกเหมือนเดินบนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนนก บินไปก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้

Tamenaṁ aññataro saddho pasanno passati taṁ bhikkhuṁ anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhontaṁ—ekopi hutvā bahudhā hontaṁ, bahudhāpi hutvā eko hontaṁ; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ; tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamānaṁ gacchantaṁ seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karontaṁ seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchantaṁ seyyathāpi pathaviyaṁ; ākāsepi pallaṅkena kamantaṁ seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁ mahiddhike evaṁ mahānubhāve pāṇinā parāmasantaṁ parimajjantaṁ yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattentaṁ.
paccanubhontaṁ ekopi → paccanasubhontaṁ ekampi (bj) | eko → ekaṁ (bj) | āvibhāvaṁ → āvībhāvaṁ (bj) | tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyāpi (bj, pts) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj); paṭhaviyā (sya-all) | parāmasantaṁ → parimasantaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyā ummujjanimmujjaṁ (sya-all) | hontaṁ bahudhāpi → bhontaṁ bahudhā pi (pts) | hontaṁ → bhontaṁ (pts) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamānaṁ (pts) | imepi candimasūriye → ime pi candimasuriye (pts) | ekampi → eko’pi (bj: sīmu, PTS)เพราะเหตุนั้น ผู้ใดผู้หนึ่งที่มีศรัทธาเลื่อมใสเห็นภิกษุนั้นแสดงฤทธิ์ได้หลาย อย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ ฯลฯ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึง พรหมโลกก็ได้

Tamenaṁ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti:
āroceti → Sd Bm ārocesi (and so in 6). (pts note)ผู้นั้นจะบอกแก่บุคคลผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสว่า ‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘น่าอัศจรรย์ จริง ไม่เคยปรากฏ สมณะมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากเหลือเกิน Amāhaṁ bhikkhuṁ addasaṁ anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhontaṁ—ekopi hutvā bahudhā hontaṁ, bahudhāpi hutvā eko hontaṁ …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattentan’ti.
ekopi → ekampi (bj) | eko → ekampi (bj) | amāhaṁ → imāhaṁ (sya-all) | ti → All MSS. saṁvattentaṁ (without ti). (pts note)ข้าพเจ้าเพิ่งเคยเห็น ท่านนี้ที่แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ ฯลฯ ใช้ อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้’

Tamenaṁ so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyya:
appasanno taṁ → appasaddho tam (pts)เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูดกับผู้ที่มีศรัทธาเลื่อมใส ว่า ‘atthi kho, bho, gandhārī nāma vijjā.
gandhārī → gandhāri (sya-all)‘ท่าน มีวิชาประเภทหนึ่งเรียกว่าคันธาริ Tāya so bhikkhu anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti …pe… yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vattetī’ti.
bahudhāpi hutvā eko hoti → (bj, pts)ภิกษุรูปนั้นแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ ฯลฯ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้ เพราะมีวิชานั้น’

Taṁ kiṁ maññasi, kevaṭṭa,
kiṁ maññasi kevaṭṭa → kiṁmaññasi kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa → kevaddha (pts)เกวัฏฏะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร api nu so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyyā”ti?ผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูด กับผู้ที่มีศรัทธาเลื่อมใสอย่างนั้นหรือไม่”

“Vadeyya, bhante”ti.เขากราบทูลว่า “ต้องพูดแน่ พระพุทธเจ้าข้า”

“Imaṁ kho ahaṁ, kevaṭṭa, iddhipāṭihāriye ādīnavaṁ sampassamāno iddhipāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | aṭṭīyāmi → aṭṭiyāmi (bj, sya-all, pts) | aṭṭiyāmi → Scm addhiyāmi Bm addh-. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เกวัฏฏะ เราเล็งเห็นโทษในอิทธิปาฏิหาริย์อย่างนี้ จึงเหนื่อยหน่าย ระอา รังเกียจเรื่องอิทธิปาฏิหาริย์

2. Ādesanāpāṭihāriya๒. อาเทสนาปาฏิหาริย์

Katamañca, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriyaṁ?
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj)เกวัฏฏะ ก็อาเทสนาปาฏิหาริย์เป็นอย่างไร คือ Idha, kevaṭṭa, bhikkhu parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทายจิต ทายเจตสิก ทายความวิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ว่า ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.จิตของท่าน เป็นอย่างนี้ เป็นไปโดยอาการอย่างนี้ เป็นดังนี้

Tamenaṁ aññataro saddho pasanno passati taṁ bhikkhuṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisantaṁ, cetasikampi ādisantaṁ, vitakkitampi ādisantaṁ, vicāritampi ādisantaṁ:เพราะเหตุนั้น ผู้ใดผู้หนึ่งที่มีศรัทธาเลื่อมใสเห็นภิกษุนั้นทายจิต ทายเจตสิก ทายความวิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ว่า ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.จิตของท่านเป็นอย่างนี้ เป็นไป โดยอาการอย่างนี้ เป็นดังนี้ Tamenaṁ so saddho pasanno aññatarassa assaddhassa appasannassa āroceti:ผู้นั้นจะบอกแก่บุคคลผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสว่า ‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, samaṇassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ สมณะมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากเหลือเกิน Amāhaṁ bhikkhuṁ addasaṁ parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisantaṁ, cetasikampi ādisantaṁ, vitakkitampi ādisantaṁ, vicāritampi ādisantaṁ:
amāhaṁ → imāhaṁ (sya-all)ข้าพเจ้า เพิ่งเคยเห็นท่านนี้ที่ทายจิต ทายเจตสิก ทายความวิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคล อื่นได้ว่า “evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan”’ti.จิตของท่านเป็นอย่างนี้ เป็นไปโดยอาการอย่างนี้ เป็นดังนี้’

Tamenaṁ so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyya:เมื่อเป็นเช่นนั้น ผู้ที่ยังไม่มีศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูดกับผู้มีศรัทธาเลื่อมใสว่า ‘atthi kho, bho, maṇikā nāma vijjā;
maṇikā → maṇiko (pts) | Maṇiko → Bm Maṇikā. (pts note)‘ท่าน มีวิชาประเภทหนึ่งเรียกว่ามณิกา tāya so bhikkhu parasattānaṁ parapuggalānaṁ cittampi ādisati, cetasikampi ādisati, vitakkitampi ādisati, vicāritampi ādisati:ภิกษุรูปนั้นทายจิต ทายเจตสิก ทายความ วิตกวิจารของสัตว์อื่นของบุคคลอื่นได้ว่า “evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan”’ti.จิตของท่านเป็นอย่างนี้ เป็นไปโดยอาการ อย่างนี้ เป็นดังนี้ เพราะมีวิชานั้น’

Taṁ kiṁ maññasi, kevaṭṭa,
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เกวัฏฏะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร api nu so assaddho appasanno taṁ saddhaṁ pasannaṁ evaṁ vadeyyā”ti?
saṁ → mehi ‘saṁ’ væḍipura vacanayak lesa yedī æti bava peneyi (bj note)ผู้ที่ยังไม่ศรัทธายังไม่เลื่อมใสจะพูดกับ ผู้ที่มีศรัทธาเลื่อมใสอย่างนั้นหรือไม่”

“Vadeyya, bhante”ti.เขากราบทูลว่า “ต้องพูดแน่ พระพุทธเจ้าข้า”

“Imaṁ kho ahaṁ, kevaṭṭa, ādesanāpāṭihāriye ādīnavaṁ sampassamāno ādesanāpāṭihāriyena aṭṭīyāmi harāyāmi jigucchāmi.
kevaṭṭa ādesanāpāṭihāriye → kevaḍḍha ādesanā pāṭihāriye (bj) | aṭṭīyāmi → aṭṭiyāmi (bj, sya-all, pts) | kevaṭṭa → kevaddha (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เราเล็งเห็นโทษในอาเทสนาปาฏิหาริย์อย่างนี้ จึง เหนื่อยหน่าย ระอา รังเกียจเรื่องอาเทสนาปาฏิหาริย์

3. Anusāsanīpāṭihāriya๓. อนุสาสนีปาฏิหาริย์

Katamañca, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ?
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all)เกวัฏฏะ ก็อนุสาสนีปาฏิหาริย์เป็นอย่างไร คือ Idha, kevaṭṭa, bhikkhu evamanusāsati:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพร่ำสอนอย่างนี้ว่า ‘evaṁ vitakketha, mā evaṁ vitakkayittha, evaṁ manasikarotha, mā evaṁ manasākattha, idaṁ pajahatha, idaṁ upasampajja viharathā’ti.
manasākattha → manasikarotha (sya-all)‘ท่านจงตรึกตรองอย่างนี้ อย่าตรึกตรองอย่างนั้น จงใส่ใจ อย่างนี้ อย่าใส่ใจอย่างนั้น จงละสิ่งนี้จงเข้าถึงสิ่งนี้อยู่เถิด’ Idaṁ vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
idaṁ → idampi (bj, pts) | kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all) | kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → kevaddha anusāsanipāṭihāriyaṁ (pts)นี้จัดเป็นอนุสาสนี- ปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง

Puna caparaṁ, kevaṭṭa, idha tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho …pe…
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | caparaṁ kevaṭṭa → ca paraṁ kevaddha (pts) | rajāpatho → rajopatho (bj: katthaci) | Sāmañña-phale → Bm phalaṁ (D. ii. 40-74). (pts note)ยังมีอีก เกวัฏฏะ ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเอง โดยชอบ ฯลฯ Evaṁ kho, kevaṭṭa, bhikkhu sīlasampanno hoti …pe…
ārācārī → anācāri (bj: machasaṁ) | theto → ṭheto (bj: syā) | vācaṁ → pisuṇāvācaṁ (bj: PTS) | anuppadātā → appadātā (bj: PTS) | samaggārāmo → samaggarāmo (bj: machasaṁ) | vācaṁ → pharusāvācaṁ (bj: PTS, sitri) | pemanīyā → pemaniyā (bj: machasaṁ) | tathārūpiṁ → evarūpiṁ (bj: PTS, sitri)(พึงนำข้อความเต็มในสามัญญผลสูตรมาใส่ไว้ในที่นี้) ภิกษุชื่อว่า สมบูรณ์ด้วยศีลเป็นอย่างนี้แล ฯลฯ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.บรรลุปฐมฌานอยู่ Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ …pe…
pe → D. ii. 81, 82. (pts note)นี้จัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์ อย่างหนึ่ง ฯลฯ

dutiyaṁ jhānaṁ …pe…บรรลุทุติยฌานอยู่ tatiyaṁ jhānaṁ …pe…บรรลุตติยฌานอยู่ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.บรรลุจตุตถฌานอยู่ Idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ …pe…
idampi → idaṁ (sya-all) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all)ฯลฯ

ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti …pe…
abhininnāmeti → (pts) | pe → D. ii. 83. (pts note)น้อม จิตไปเพื่อญาณทัสสนะ ฯลฯ idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ …pe…
idampi vuccati kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → evaṁ pajānāti (bj) | anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all) | kevaṭṭa → kevaddha (pts)นี้จัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง ฯลฯ

nāparaṁ itthattāyāti pajānāti …pe…
pajānāti → Bm adds . . . pa . . . (pts note)รู้ชัดว่า ... ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป idampi vuccati, kevaṭṭa, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (sya-all); kevaddha anusāsanipāṭihāriyaṁ (pts)นี้จัดเป็นอนุสาสนีปาฏิหาริย์อย่างหนึ่ง

Imāni kho, kevaṭṭa, tīṇi pāṭihāriyāni mayā sayaṁ abhiññā sacchikatvā paveditāni.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เกวัฏฏะ เราทำให้แจ้งปาฏิหาริย์ ๓ อย่างนี้ด้วยปัญญาอันยิ่งเองแล้วจึง ประกาศให้รู้กัน

4. Bhūtanirodhesakabhikkhuvatthuเรื่องภิกษุแสวงหาความดับของมหาภูตรูป

Bhūtapubbaṁ, kevaṭṭa, imasmiññeva bhikkhusaṅghe aññatarassa bhikkhuno evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa imasmiññeva → kevaddha imasmiṁ yeva (pts)เกวัฏฏะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ภิกษุรูปหนึ่งในหมู่ภิกษุเกิดความคิดคำนึง ว่า มหาภูตรูป ๔ คือ ‘kattha nu kho ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | kho → kathannu kho (sya-all: sī.)ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหนหนอ

Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṁ samādhiṁ samāpajji, yathāsamāhite citte devayāniyo maggo pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | atha kho so → athakho (sya-all)ทีนั้นแล ภิกษุจึงเข้าสมาธิถึงขั้นที่จิตตั้งมั่นจนเห็นทางไปเทวโลก Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cātumahārājikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cātumahārājike deve etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ครั้น แล้วเธอเข้าไปหาพวกเทพชั้นจาตุมหาราชิกา แล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’

Evaṁ vutte, kevaṭṭa, cātumahārājikā devā taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa cātumahārājikā → kevaḍḍha cātummahārājikā (bj); kevaddha cātummahārājikā (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ พวกเทพชั้นจาตุมหาราชิกาตอบว่า ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:‘พวกเราไม่ทราบ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
vāyodhātū”ti → vāyodhātu (pts1ed) evamuparipi | pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts) | vāyodhātūti → vāyodhātu (pts) | vāyodhātūti → vāyodhātu. atthi kho (cck: pī. evamuparipi) | vāyo-dhātu → All MSS. here dhātūti, and so BB throughout, but SS omit from 71 onwards. (pts note)ที่ ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือน กัน Atthi kho, bhikkhu, cattāro mahārājāno amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca.
kho → vāyodhātu. atthi kho (cck: pī. evamuparipi) | Mahārājā → BB -rājāno thrice; SS -rājā thrice (Sum. rājā and BB rāje in 69). (pts note)แต่ท้าวมหาราช ๔ องค์ซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา Te kho etaṁ jāneyyuṁ:
etaṁ → evaṁ (sya-all, pts)คงจะทราบ’ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts)

Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena cattāro mahārājāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā cattāro mahārāje etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | mahārāje → mahārājāno (sya-all) | mahārājāno tenupasaṅkami → mahārājā ten upasaṁkami (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาท้าวมหาราชทั้ง ๔ องค์ แล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts)‘ท่าน ผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับ สนิทที่ไหน’ Evaṁ vutte, kevaṭṭa, cattāro mahārājāno taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ องค์ตอบว่า ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:‘แม้พวกเรา ก็ไม่ทราบ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu, āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavī dhātu (pts) | vāyodhātūti → vāyodhātu (pts)ที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิท ไปเหมือนกัน Atthi kho, bhikkhu, tāvatiṁsā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca.
Tāvatiṁsā → See M. i. 289. etc. 217 1 Bm pa Suyāmo nāma devaputto, Tussītā nāma devā, Santussito nāma deva-putto down to Vasavatti devaputto, 78. (pts note)แต่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา Te kho etaṁ jāneyyuṁ:
etaṁ → evaṁ (sya-all, pts)คงจะทราบ’ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena tāvatiṁsā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā tāvatiṁse deve etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | tāvatiṁsā → tāvatiṅsā (pts) | tāvatiṁse → tāvatiṅse (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาพวกเทพชั้นดาวดึงส์แล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหน’ Evaṁ vutte, kevaṭṭa, tāvatiṁsā devā taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | kevaṭṭa tāvatiṁsā → kevaddha tāvatiṅsā (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ พวกเทพชั้นดาวดึงส์ตอบว่า ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:‘แม้พวกเราก็ไม่ทราบ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj)ที่ที่ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน Atthi kho, bhikkhu, sakko nāma devānamindo amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca.
nāma → (sya-all)แต่ท้าวสักกเทวราชผู้ยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา So kho etaṁ jāneyya:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena sakko devānamindo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาท้าวสักกเทวราชแล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | ime → (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหน’ Evaṁ vutte, kevaṭṭa, sakko devānamindo taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ ท้าวสักกเทวราชตอบว่า ‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi:‘แม้เราก็ไม่ทราบ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj)ที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน Atthi kho, bhikkhu, yāmā nāma devā …pe…แต่ พวกเทพชั้นยามา ฯลฯ suyāmo nāma devaputto …เทพบุตรชื่อสุยาม ฯลฯ tusitā nāma devā …
Tusitā → Bm Tussītā. (pts note)พวกเทพชั้นดุสิต ฯลฯ santussito nāma devaputto …
Santusito → Bm Santussito. (pts note)เทพบุตร ชื่อสันดุสิต ฯลฯ nimmānaratī nāma devā …
Atha → SS evaṁ (here only). (pts note)พวกเทพชั้นนิมมานรดี ฯลฯ sunimmito nāma devaputto …เทพบุตรชื่อสุนิมมิต ฯลฯ paranimmitavasavattī nāma devā …พวก เทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี ฯลฯ vasavattī nāma devaputto amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca.เทพบุตรชื่อวสวัตดีซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา So kho etaṁ jāneyya:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all) Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena vasavattī devaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā vasavattiṁ devaputtaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | vasavattī → vasavatti (sya-all); suyāmo (pts) | vasavattiṁ → suyāmaṁ (pts) | Vasavattiṁ → Bm Vasavatti- (as SS at xiii. 36). (pts note)ทีนั้น เธอจึงเข้าไปหาเทพบุตรชื่อวสวัตดีแล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’ Evaṁ vutte, kevaṭṭa, vasavattī devaputto taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj) | vasavattī → vasavatti (sya-all)เมื่อเธอถามอย่างนี้ เทพบุตรชื่อวสวัตดีตอบว่า ‘ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi:‘แม้เราก็ไม่ทราบ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | aparisesā → aparisā (sya-all) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)ที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน Atthi kho, bhikkhu, brahmakāyikā nāma devā amhehi abhikkantatarā ca paṇītatarā ca.แต่พวก เทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าเรา Te kho etaṁ jāneyyuṁ:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj)

Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu tathārūpaṁ samādhiṁ samāpajji, yathāsamāhite citte brahmayāniyo maggo pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | samāpajji → SS samāpajjitvā. (pts note)ทีนั้นแล ภิกษุจึงเข้าสมาธิถึงขั้นที่จิตตั้งมั่นจนเห็นทางไปพรหมโลก Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena brahmakāyikā devā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā brahmakāyike deve etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ครั้นแล้วเธอเข้าไปหาพวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหมแล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’ Evaṁ vutte, kevaṭṭa, brahmakāyikā devā taṁ bhikkhuṁ etadavocuṁ:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ พวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหมตอบว่า ‘mayampi kho, bhikkhu, na jānāma:‘แม้พวกเราก็ไม่ทราบ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | vāyo-dhātu → See D. i. 2. 5. (pts note)ที่ ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ดับสนิทไปเหมือนกัน Atthi kho, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṁ amhehi abhikkantataro ca paṇītataro ca.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | bhūtabhabyānaṁ → bhūtābhavyānaṁ (pts) | sajitā → sañjitā (bj: katthaci) | nimmātā → SS nimmitā. (pts note)แต่พระพรหมผู้เป็นท้าวมหาพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้ กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็น บิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิดซึ่งยิ่งใหญ่และสำคัญกว่าพวกเรา So kho etaṁ jāneyya:
etaṁ → evaṁ (sya-all)คงจะทราบ’ “yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)

‘Kahaṁ panāvuso, etarahi so mahābrahmā’ti?เธอถามว่า ‘ท่านผู้มีอายุ เวลานี้ท้าวมหาพรหมอยู่ที่ไหน’ ‘Mayampi kho, bhikkhu, na jānāma, yattha vā brahmā yena vā brahmā yahiṁ vā brahmā;
brahmā → brahmāti (bj)พวกเทพเหล่านั้นตอบว่า ‘แม้พวกเราก็ไม่รู้ที่อยู่ของท้าวมหาพรหมหรือ ทิศทางที่ท้าวมหาพรหมอยู่ api ca, bhikkhu, yathā nimittā dissanti, āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati, brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ pātubhāvāya, yadidaṁ āloko sañjāyati, obhāso pātubhavatī’ti.
hetaṁ pubbanimittaṁ → etaṁ pubbe nimittaṁ (pts)แต่มีนิมิตที่สังเกตได้ (คือ) แสงสว่างเกิดขึ้น โอภาส ปรากฏขึ้น ท้าวมหาพรหมก็จะปรากฏพระองค์ด้วย การที่แสงสว่างเกิดขึ้น โอภาส ปรากฏขึ้นนี้ จัดเป็นบุรพนิมิตแห่งการปรากฏของท้าวมหาพรหม’ Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā nacirasseva pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ต่อมาไม่นาน ท้าวมหาพรหมได้ปรากฏพระองค์ขึ้น

Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu yena so mahābrahmā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | so → (bj, sya-all) | so → Bm omits. (pts note) | upasaṁkamitvā → Bm adds taṁ Mahā- (and so in 82, 83). (pts note)ลำดับนั้น ภิกษุนั้นเข้าไปหาท้าวมหาพรหมแล้วถามว่า ‘kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)‘ท่านผู้มีอายุ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’ Evaṁ vutte, kevaṭṭa, so mahābrahmā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ ท้าวมหาพรหมตอบว่า ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan’ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | asmi → Sd ahāmasmiṁ; Scmt aham pi. (pts note)‘เราเป็นพรหมผู้เป็นท้าวมหาพรหมผู้ยิ่ง ใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิด’

Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); (pts) | kho → kho kevaddha (pts)แม้ครั้งที่ ๒ ภิกษุนั้นกล่าวกะท้าวมหาพรหมว่า ‘na khohaṁ taṁ, āvuso, evaṁ pucchāmi:
khohaṁ taṁ → kho ahantaṁ (sya-all) | khohaṁ → kho ahan (pts) | ahan → Bm 'haṁ (twice). (pts note)‘ท่านผู้มีอายุ อาตมาไม่ได้ ถามท่านว่า “tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan”ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā seṭṭho sajitā → nimmitā sajjitā (sya-all) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhabyānaṁ (sya-all) | tvamasi → tvaṁ si (pts) | sajitā → sañjitā (pts) | si → Bm tvam asi (twice). (pts note)ท่านเป็นพระพรหมผู้เป็นมหาพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิดหรือ Evañca kho ahaṁ taṁ, āvuso, pucchāmi:
āvuso → āvuso evaṁ (sya-all)แต่อาตมาถามท่านอย่างนี้ว่า “kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)มหา ภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหน’

Dutiyampi kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kho → kho kevaḍḍha (bj); kho kevaddha (pts) | kevaṭṭa → (bj, pts)แม้ครั้งที่ ๒ ท้าวมหาพรหมก็คงตอบว่า ‘ahamasmi, bhikkhu, brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan’ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | asmi → Scmt pi; Sd BB asmiṁ. (pts note)‘เราเป็นพรหมผู้เป็นท้าวมหาพรหมผู้ ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิด’ Tatiyampi kho so, kevaṭṭa, bhikkhu taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); (pts) | kho → kho kevaddha (pts)แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุนั้นกล่าวกะท้าวมหาพรหมว่า ‘na khohaṁ taṁ, āvuso, evaṁ pucchāmi:
khohaṁ taṁ → kho ahantaṁ (sya-all) | khohaṁ → kho ahan (pts)‘ท่านผู้มีอายุ อาตมาไม่ได้ ถามท่านว่า “tvamasi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānan”ti.
vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | bhūtabhabyānanti → bhūtabhabyānaṁ (sya-all) | tvamasi → tvaṁ si (pts) | sajitā → sañjitā (pts)ท่านเป็นพระพรหมผู้เป็นมหาพรหมผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็น ถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิดหรือ Evañca kho ahaṁ taṁ, āvuso, pucchāmi:
āvuso → āvuso evaṁ (sya-all)แต่อาตมาถามท่าน อย่างนี้ว่า “kattha nu kho, āvuso, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū”’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อม ดับสนิทที่ไหน’

Atha kho so, kevaṭṭa, mahābrahmā taṁ bhikkhuṁ bāhāyaṁ gahetvā ekamantaṁ apanetvā taṁ bhikkhuṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | etadavoca ime kho maṁ → etad avoca idha (pts) | gahetvā → Scmt bāhatvā for bāhāyaṁ gahetvā. (pts note)ทันใดนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นจับแขนภิกษุนั้นพาไป ณ ที่สมควรแล้ว กล่าวว่า ‘ime kho maṁ, bhikkhu, brahmakāyikā devā evaṁ jānanti, “natthi kiñci brahmuno aññātaṁ, natthi kiñci brahmuno adiṭṭhaṁ, natthi kiñci brahmuno aviditaṁ, natthi kiñci brahmuno asacchikatan”ti.
asacchikatanti tasmāhaṁ → asacchikatan ti tasmā ahaṁ (pts) | bhikkhu → Sdt Bm Ime kho maṁ bhikkhuṁ. (pts note)‘ภิกษุ พวกเทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหมเข้าใจว่า ไม่มีอะไรที่พระพรหมไม่ได้ รู้ ไม่ได้เห็น ไม่ได้ทราบ ไม่ได้ประจักษ์แจ้ง Tasmāhaṁ tesaṁ sammukhā na byākāsiṁ.
tasmāhaṁ tesaṁ → tasmā ahametesaṁ (sya-all) | ahaṁ → Bm 'haṁ. (pts note)ดังนั้น เราจึงไม่ตอบต่อหน้าพวกเทพ เหล่านั้น Ahampi kho, bhikkhu, na jānāmi yatthime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātūti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all)ว่า แม้เราก็ไม่ทราบที่ที่มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุดับสนิทเหมือนกัน Tasmātiha, bhikkhu, tuyhevetaṁ dukkaṭaṁ, tuyhevetaṁ aparaddhaṁ, yaṁ tvaṁ taṁ bhagavantaṁ atidhāvitvā bahiddhā pariyeṭṭhiṁ āpajjasi imassa pañhassa veyyākaraṇāya.
atidhāvitvā → atisitvā (bj, pts); abhimuñcitvā (sya-all) | tuyhevetaṁ → tumhevetaṁ (sya-all) | taṁ → (sya-all) | abhimuñcitvā → atisitvā (sya-all: sī.) | dukkataṁ → Bm dukkaṭaṁ. (pts note) | atisitvā → Bm atidhāvitvā. (pts note) | pariyeṭṭhiṁ → Scdt pariyaṭṭhiṁ (see Sum. 271, J. i. 14. 32). (pts note)ฉะนั้น การที่ท่านละเลยพระผู้มีพระภาคแล้วมาหา คำตอบเรื่องนี้ภายนอก นับว่าทำผิด นับว่าทำพลาด Gaccha tvaṁ, bhikkhu, tameva bhagavantaṁ upasaṅkamitvā imaṁ pañhaṁ puccha, yathā ca te bhagavā byākaroti, tathā naṁ dhāreyyāsī’ti.
ca → (sya-all)ไปเถิด ภิกษุ ท่านจงไปเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคแล้วทูลถามปัญหานี้ และพึงจำไว้ตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสตอบ’

Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts)ลำดับนั้น ภิกษุได้หายไปจากพรหมโลกมาปรากฏต่อหน้าเรา เปรียบ เหมือนคนแข็งแรงเหยียดแขนออกหรือพับแขนเข้าฉะนั้น Atha kho so, kevaṭṭa, bhikkhu maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi, ekamantaṁ nisinno kho, kevaṭṭa, so bhikkhu maṁ etadavoca:
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | so kevaṭṭa → kevaddha (pts)เธอกราบเราแล้วนั่งลง ณ ที่สมควร ถามเราว่า ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ไหนหนอแล’

4.1. Tīradassisakuṇupamāอุปมาด้วยนกบินดูฝั่ง

Evaṁ vutte, ahaṁ, kevaṭṭa, taṁ bhikkhuṁ etadavocaṁ—
kevaṭṭa → kevaḍḍha (bj); kevaddha (pts) | etadavocaṁ → etad avoca (pts)เมื่อเธอถามอย่างนี้ เราได้ตอบว่า

bhūtapubbaṁ, bhikkhu, sāmuddikā vāṇijā tīradassiṁ sakuṇaṁ gahetvā nāvāya samuddaṁ ajjhogāhanti.
vāṇijā → bāṇijā (sya-all) | samuddaṁ → (sya-all)ภิกษุ เรื่องเคยมีมาแล้ว พวก พ่อค้าเดินเรือทะเลนำนกตีรทัสสีลงเรือไป Te atīradakkhiniyā nāvāya tīradassiṁ sakuṇaṁ muñcanti.
atīradakkhiniyā → atīradassiniyā (bj, sya-all); atīradakkhiṇiyā (pts)เมื่อมองไม่เห็นฝั่ง พวกเขาจึงปล่อยนก ตีรทัสสีไป So gacchateva puratthimaṁ disaṁ, gacchati dakkhiṇaṁ disaṁ, gacchati pacchimaṁ disaṁ, gacchati uttaraṁ disaṁ, gacchati uddhaṁ disaṁ, gacchati anudisaṁ.
disaṁ → (bj, pts) | gacchateva → gacchati (sya-all)นกนั้นบินไปยังทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก ทิศเหนือ ทิศเบื้องบน และทิศเฉียง Sace so samantā tīraṁ passati, tathāgatakova hoti.
tathāgatakova → tathā pakkantova (cck); tathāpakkanto va (sya1ed, sya2ed) | tathāgatakova → tathāpakkanto va (sya-all) | va → tathāpakkanto va (bj: syā) | tathāgatakova → tathāpakkantova (cck: syā.)ถ้ามันยังแลเห็นชายฝั่งรอบ ๆ ก็จะบินเลยไป Sace pana so samantā tīraṁ na passati, tameva nāvaṁ paccāgacchati.
paccāgacchati evameva → pacchāgacchati evam eva (pts)ถ้ามันแลไม่เห็นฝั่งโดย รอบก็จะบินกลับมาที่เรือนั้นอีก

Evameva kho tvaṁ, bhikkhu, yato yāva brahmalokā pariyesamāno imassa pañhassa veyyākaraṇaṁ nājjhagā, atha mamaññeva santike paccāgato.
evameva → eyameva (sya-all) | veyyākaraṇaṁ nājjhagā atha mamaññeva → veyyākaraṇena ajjhagamā athakho mayhameva (sya-all) | bhikkhu → bhikkhu yāva (pts) | mamaññeva → maṁ yeva (pts) | yāva → Sd Bm omit; St yava. (pts note) | maṁ → Bm mamaṁ. (pts note)ภิกษุ เธอก็เช่นกัน เที่ยวเสาะหาไปจนถึงพรหมโลก ก็ยังไม่ได้คำตอบของปัญหานี้ ในที่สุดต้องกลับมาหาเรา Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṁ pucchitabbo:ปัญหานี้เธอไม่ควรถามว่า ‘kattha nu kho, bhante, ime cattāro mahābhūtā aparisesā nirujjhanti, seyyathidaṁ—pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātū’ti?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj) | seyyathidaṁ pathavīdhātu → seyyathīdaṁ paṭhavīdhātu (sya-all, pts)มหาภูตรูป ๔ คือ ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ และวาโยธาตุ ย่อมดับสนิทที่ ไหนหนอแล

Evañca kho eso, bhikkhu, pañho pucchitabbo:
eso → so (sya-all)แต่ควรถามอย่างนี้ว่า

‘Kattha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati;
pathavī → paṭhavī (bj, pts); paṭhavī ca (sya-all) | paṭhavī → SS add ca (twice). (pts note)ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ย่อมตั้ง อยู่ไม่ได้ในที่ไหน Kattha dīghañca rassañca, aṇuṁ thūlaṁ subhāsubhaṁ;
aṇuṁ → anuṁ (sya-all) | aṇuṁ → So all MSS. twice. (pts note)อุปาทายรูปที่ยาวและสั้น ละเอียด และหยาบ งามและไม่งาม ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ในที่ไหน Kattha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhatī’ti.นามและรูป ย่อมดับสนิทในที่ไหน

Tatra veyyākaraṇaṁ bhavati:ในปัญหานั้น มีคำตอบดังนี้

‘Viññāṇaṁ anidassanaṁ, anantaṁ sabbatopabhaṁ;
sabbatopabhaṁ → (?) | sabbatopabhaṁ → sabbatopahaṁ (pts)ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ ย่อมตั้ง อยู่ไม่ได้ในวิญญาณซึ่งเป็นสิ่งที่มองไม่เห็น ไม่มีที่สุด แต่มีท่าข้ามโดยรอบด้าน

Ettha āpo ca pathavī, tejo vāyo na gādhati.
pathavī → paṭhavī (bj, pts); paṭhavī ca (sya-all) Ettha dīghañca rassañca, aṇuṁ thūlaṁ subhāsubhaṁ;
aṇuṁ → anuṁ (sya-all)อุปาทายรูปที่ยาวและสั้น ละเอียด และหยาบ งามและไม่งาม ก็ย่อมตั้งอยู่ไม่ได้ ในวิญญาณ๑นี้เช่นเดียวกัน

Ettha nāmañca rūpañca, asesaṁ uparujjhati;นามและรูป ย่อมดับสนิท ในวิญญาณ๑นี้เช่นเดียวกัน Viññāṇassa nirodhena, etthetaṁ uparujjhatī’”ti.เพราะวิญญาณดับไป นามและรูปนั้นก็ย่อมดับสนิทในที่นั้น”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว Attamano kevaṭṭo gahapatiputto bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.
kevaṭṭo → kevaḍḍho (bj); kevaddho (pts) | bhagavato → (pts) | gahapatiputto → Sd Bm add Bhagavato. (pts note)บุตรคหบดีชื่อเกวัฏฏะมีใจยินดี ชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Kevaṭṭasuttaṁ niṭṭhitaṁ ekādasamaṁ.เกวัฏฏสูตรที่ ๑๑ จบ