Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi yena sālavatikā tadavasari.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงหมู่บ้านสาลวติกา

Tena kho pana samayena lohicco brāhmaṇo sālavatikaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ raññā pasenadinā kosalena dinnaṁ rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ.
pasenadinā kosalena → pasenadikosalena (sya-all, pts)สมัยนั้น โลหิจจพราหมณ์ ปกครองหมู่บ้านสาลวติกา ซึ่งมีประชากรและสัตว์เลี้ยงมากมาย มีพืชพันธุ์ ธัญญาหารและน้ำหญ้าอุดมสมบูรณ์ เป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระ ราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นพรหมไทย (ส่วนพิเศษ)

Tena kho pana samayena lohiccassa brāhmaṇassa evarūpaṁ pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppannaṁ hoti:สมัยนั้น โลหิจจพราหมณ์มีความคิดเห็นชั่วร้ายเกิดขึ้นว่า “idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṁ dhammaṁ adhigaccheyya, kusalaṁ dhammaṁ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati.‘สมณะ หรือพราหมณ์ในโลกนี้จะพึงบรรลุกุศลธรรม เมื่อบรรลุแล้วไม่ควรสอนคนอื่น เพราะ ไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้ Seyyathāpi nāma purāṇaṁ bandhanaṁ chinditvā aññaṁ navaṁ bandhanaṁ kareyya;เปรียบเหมือนบุคคลผู้ตัดเครื่องจองจำเก่าออก แล้ว สร้างเครื่องจองจำใหม่ขึ้นมาแทน evaṁ sampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī”ti.
hi → -2 Bm kiñ hi. (pts note) | karissatīti → SS karissati, as in 8 (pts note)เราเรียกข้อเปรียบเทียบอย่างนี้ว่า เป็นความ โลภอันชั่วร้าย เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้’

Assosi kho lohicco brāhmaṇo:โลหิจจพราหมณ์ได้ฟังข่าวว่า

“samaṇo khalu, bho, gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito kosalesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi sālavatikaṁ anuppatto.
sakyakulā → sakyakulo (pts)“พระสมณโคดมเป็นศากยบุตรเสด็จ ผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกอยู่ในแคว้นโกศลพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงหมู่บ้านสาลวติกาโดยลำดับ Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts)ท่านพระโคดมนั้นมี กิตติศัพท์อันงามขจรไปอย่างนี้ว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’.
bhagavā → bhagavāti (sya-all)แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็น พระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จ ไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและ มนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.พระองค์ทรงรู้แจ้งโลก นี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ด้วยพระองค์เองแล้วทรงประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.ทรงแสดงธรรมมี ความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ทรงประกาศ พรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน Sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī”ti.การได้พบพระ อรหันต์ทั้งหลายเช่นนี้ เป็นความดีอย่างแท้จริง”

Atha kho lohicco brāhmaṇo rosikaṁ nhāpitaṁ āmantesi:
rosikaṁ → bhesikaṁ (bj, pts1ed) | rosikaṁ nhāpitaṁ → bhesikaṁ nahāpitaṁ (bj, pts) | rosikaṁ → bhesikaṁ (cck: sī. pī.) | nahāpitaṁ → Bm Rosikaṁ nhāpitaṁ (and so throughout). (pts note)ทีนั้น โลหิจจพราหมณ์เรียกช่างกัลบกชื่อโรสิกะมาสั่งว่า “ehi tvaṁ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṁ gotamaṁ appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ puccha:
rosike → bhesike (bj, pts) | Bhesike → Sc Bhesika; Bm Rosike, and so 7, 9. (pts note) | upasaṁkama → SS -mi (as at x. 1. 2, but see xii. 7). (pts note)“มานี่แน่ะ เพื่อนโรสิกะ ท่านจงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม แล้วทูลถามพระสมณโคดมถึงสุขภาพ ความมีโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญตาม คำของเราว่า ‘lohicco, bho gotama, brāhmaṇo bhavantaṁ gotamaṁ appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchatī’ti;
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts) | bhagavantaṁ → Bm bhavantaṁ (see 6). (pts note)โลหิจจพราหมณ์ทูลถามท่านพระโคดมถึงสุขภาพ ความมีโรคาพาธ น้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ evañca vadehi—และท่านจงกราบทูลว่า adhivāsetu kira bhavaṁ gotamo lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดทรงรับภัตตาหารของโลหิจจพราหมณ์ ในวันพรุ่งนี้เถิด”

“Evaṁ, bho”ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho rosikā nhāpito bhagavantaṁ etadavoca:
Evaṁ, bho”ti → evaṁ bhanteti (bj, sya-all, pts1ed) | bhoti → bhanteti (bj, sya-all, pts) | rosikā nhāpito → bhesikā nahāpito (bj); rosiko nhāpiko (sya-all); bhesiko nahāpito (pts) | bho’’ti → evaṁ bhanteti (cck: sī. pī.) | Bhesiko → Bm Rosikā, and so onwards. (pts note)โรสิกกัลบกรับคำแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ กราบ แล้วนั่ง ณ ที่สมควร กราบทูลว่า “lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṁ appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati;“โลหิจจพราหมณ์ทูลถามพระผู้มีพระภาคถึง สุขภาพ ความมีโรคาพาธน้อย กระปรี้กระเปร่า มีพระพลานามัยสมบูรณ์ อยู่สำราญ evañca vadeti—และกราบทูลว่า adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดทรงรับภัตตาหารของ โลหิจจพราหมณ์ในวันพรุ่งนี้เถิด” Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยอาการดุษณี

Atha kho rosikā nhāpito bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena lohicco brāhmaṇo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā lohiccaṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:
rosikā → bhesikā (bj, pts1ed) | rosikā nhāpito → bhesikā nahāpito (bj); bhesiko nahāpito (pts) | atha kho rosikā → athakho rosiko (sya-all) | etadavoca avocumhā kho → etad avoca avocumha bho (pts)ทีนั้น โรสิกกัลบกทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์แล้วจึง ลุกจากที่นั่ง กราบพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้ว เข้าไปหาโลหิจจพราหมณ์ แล้วบอกว่า “avocumhā kho mayaṁ bhoto vacanena taṁ bhagavantaṁ:
mayaṁ bhoto → mayaṁ bhante tava (bj, pts1ed) | avocumhā kho → avocumha bho (pts1ed) | bhoto → bhante tava (pts) | bhoto → mayaṁ bhante tava (cck: sī. pī.) | Avocumha → Bm avocumhā mayaṁ. (pts note) | bhagavantaṁ → So all MSS. (pts note)“ข้าพเจ้าได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคตามคำของท่านว่า ‘lohicco, bhante, brāhmaṇo bhagavantaṁ appābādhaṁ appātaṅkaṁ lahuṭṭhānaṁ balaṁ phāsuvihāraṁ pucchati;‘โลหิจจพราหมณ์ทูลถามพระผู้มีพระภาค evañca vadeti—... adhivāsetu kira, bhante, bhagavā lohiccassa brāhmaṇassa svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā’ti.ในวันพรุ่งนี้เถิด’ Adhivutthañca pana tena bhagavatā”ti.
adhivutthañca → adhivuṭṭhañca (sya-all)และพระผู้มีพระภาคนั้นก็ทรง รับนิมนต์แล้ว”

Atha kho lohicco brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā rosikaṁ nhāpitaṁ āmantesi:
rosikaṁ nhāpitaṁ → bhesikaṁ nahāpitaṁ (bj) | paṭiyādāpetvā → paṭiyādetvā (sya-all) | paṭiyādetvā → Bm paṭipādāpetvā. (pts note)ครั้นล่วงราตรีนั้น โลหิจจพราหมณ์ได้จัดของขบฉันอย่างดีไว้ใน นิเวศน์ของตน เรียบร้อยแล้ว เรียกโรสิกกัลบกมาสั่งว่า “ehi tvaṁ, samma rosike, yena samaṇo gotamo tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā samaṇassa gotamassa kālaṁ ārocehi—
rosike → bhesike (bj, pts) | Bhesike → Sc -ko. (pts note) | upasaṁkama → Sm -kami. (pts note)“มานี่แน่ะ เพื่อนโรสิกะ ท่าน จงไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดมแล้วกราบทูลภัตกาลว่า kālo, bho gotama, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.ท่านพระโคดม ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

“Evaṁ, bho”ti kho rosikā nhāpito lohiccassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
bhoti → bhanteti (bj, pts) | rosikā nhāpito → bhesikā nahāpito (bj); bhesiko nahāpito (pts) | rosikā → rosiko (sya-all)โรสิกกัลบกรับคำของโลหิจจพราหมณ์แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ Ekamantaṁ ṭhito kho rosikā nhāpito bhagavato kālaṁ ārocesi:
rosikā nhāpito → bhesikā nahāpito (bj); bhesiko nahāpito (pts) | rosikā → rosiko (sya-all)กราบแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร กราบทูลว่า “kālo, bhante, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว”

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena sālavatikā tenupasaṅkami.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj)ตอนเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเสด็จ เข้าไปยังหมู่บ้านสาลวติกาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ Tena kho pana samayena rosikā nhāpito bhagavantaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandho hoti.
rosikā nhāpito → bhesikā nahāpito (bj); bhesiko nahāpito (pts) | anubandho → anubaddho (bj, pts) | rosikā → rosiko (sya-all)โรสิกกัลบกตามเสด็จไปเบื้องพระ ปฤษฎางค์ Atha kho rosikā nhāpito bhagavantaṁ etadavoca:
rosikā nhāpito → bhesikā nahāpito (bj); bhesiko nahāpito (pts) | atha kho rosikā → athakho rosiko (sya-all)กราบทูลว่า “lohiccassa, bhante, brāhmaṇassa evarūpaṁ pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppannaṁ:
uppannaṁ → uppannaṁ hoti (sya-all) | bhante → (pts) | Lohiccassa → Bm adds bhante. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โลหิจจพราหมณ์มีความคิดเห็น ชั่วร้ายเกิดขึ้นว่า ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṁ dhammaṁ adhigaccheyya, kusalaṁ dhammaṁ adhigantvā na parassa āroceyya—‘สมณะหรือพราหมณ์ในโลกนี้จะพึงบรรลุกุศลธรรม เมื่อบรรลุแล้ว ไม่ควรสอนคนอื่น kiñhi paro parassa karissati.เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้ Seyyathāpi nāma purāṇaṁ bandhanaṁ chinditvā aññaṁ navaṁ bandhanaṁ kareyya;
nāma → (bj)เปรียบเหมือนบุคคลผู้ ตัดเครื่องจองจำเก่าออกแล้ว สร้างเครื่องจองจำใหม่ขึ้นมาแทน evaṁ sampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmi—เราเรียกข้อเปรียบเทียบ อย่างนี้ว่า เป็นความโลภอันชั่วร้าย kiñhi paro parassa karissatī’ti.
karissatīti → karissati (pts)เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้’ Sādhu, bhante, bhagavā lohiccaṁ brāhmaṇaṁ etasmā pāpakā diṭṭhigatā vivecetū”ti.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาสเถิด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดทรงปลด เปลื้องโลหิจจพราหมณ์ออกจากความคิดเห็นอันชั่วร้ายนั้นด้วยเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

“Appeva nāma siyā, rosike, appeva nāma siyā, rosike”ti.
rosike appeva nāma → bhesike appevanāma (bj) | rosiketi → bhesiketi (bj, pts) | rosike appeva → bhesike app eva (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โรสิกะ นั่นเป็นหน้าที่ของเรา”

Atha kho bhagavā yena lohiccassa brāhmaṇassa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.ทีนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของโลหิจจพราหมณ์แล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ Atha kho lohicco brāhmaṇo buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.โลหิจจพราหมณ์ประเคนของขบฉันอย่างดีแด่ภิกษุสงฆ์ที่ มีพระพุทธเจ้าทรงเป็นประธานด้วยตนเองจนอิ่มหนำ

1. Lohiccabrāhmaṇānuyogaความขวนขวายของโลหิจจพราหมณ์

Atha kho lohicco brāhmaṇo bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จทรงวางพระหัตถ์ โลหิจจพราหมณ์ จึงนั่ง ณ ที่สมควรที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า

Ekamantaṁ nisinnaṁ kho lohiccaṁ brāhmaṇaṁ bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคตรัสถามโลหิจจพราหมณ์ว่า “saccaṁ kira te, lohicca, evarūpaṁ pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppannaṁ:“โลหิจจะ ทราบว่า ท่านมีความ คิดเห็นชั่วร้ายเกิดขึ้นว่า ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṁ dhammaṁ adhigaccheyya, kusalaṁ dhammaṁ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati.‘สมณะหรือพราหมณ์ในโลกนี้จะพึงบรรลุกุศลธรรม เมื่อ บรรลุแล้วไม่ควรสอนคนอื่น เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้ Seyyathāpi nāma purāṇaṁ bandhanaṁ chinditvā aññaṁ navaṁ bandhanaṁ kareyya;เปรียบ เหมือนบุคคลผู้ตัดเครื่องจองจำเก่าออกแล้ว สร้างเครื่องจองจำใหม่ขึ้นมาแทน evaṁ sampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’”ti?เรา เรียกข้อเปรียบเทียบอย่างนี้ว่า เป็นความโลภอันชั่วร้าย เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใด จะช่วยผู้สอนได้’ ดังนี้ เป็นความจริงหรือ”

“Evaṁ, bho gotama”.เขาทูลตอบว่า “จริงอย่างนั้น ท่านพระโคดม”

“Taṁ kiṁ maññasi, lohicca,พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “โลหิจจะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร nanu tvaṁ sālavatikaṁ ajjhāvasasī”ti?
ajjhāvasasīti evaṁ → ajjhāvasī ti evam (pts) | ti → Bm ajjhāvasatīti. (pts note)ท่าน ปกครองหมู่บ้านสาลวติกามิใช่หรือ”

“Evaṁ, bho gotama”.
Evam → Bm adds kho. (pts note)เขาทูลตอบว่า “เป็นอย่างนั้น ท่านพระโคดม”

“Yo nu kho, lohicca, evaṁ vadeyya:พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “โลหิจจะ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṁ ajjhāvasati.‘โลหิจจพราหมณ์ปกครองหมู่บ้านสาลวติกา Yā sālavatikāya samudayasañjāti lohiccova taṁ brāhmaṇo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṁ dadeyyā’ti.
samudayasañjāti lohiccova → samudayaṁ sañjāti lohicco va (sya-all) | Sālavatikāya → SS Sālavati (-kāya at 12). (pts note) | taṁ → Sc omits va taṁ; Sdmt omit taṁ. (pts note)ก็ควรได้รับผลประโยชน์ที่เกิดในหมู่บ้าน สาลวติกาแต่เพียงผู้เดียว ไม่ควรแบ่งให้ผู้อื่น’ Evaṁ vādī so ye taṁ upajīvanti, tesaṁ antarāyakaro vā hoti, no vā”ti?ผู้ที่กล่าวอย่างนี้จะชื่อว่าทำความ เดือดร้อนให้แก่คนที่อาศัยท่านเลี้ยงชีพใช่หรือไม่”

“Antarāyakaro, bho gotama”.เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าทำความเดือดร้อนให้ ท่านพระโคดม”

“Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṁ hoti ahitānukampī vā”ti?
samāno → samāno lohicca (bj, pts) | vāti ahitānukampī → vā ti ahitānukampi (pts) | Lohicca → Bm omits. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “เมื่อทำความเดือดร้อนให้ จะชื่อว่าหวัง ประโยชน์หรือไม่หวังประโยชน์ต่อคนเหล่านั้น”

“Ahitānukampī, bho gotama”.เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าไม่หวังประโยชน์ ท่านพระโคดม”

“Ahitānukampissa mettaṁ vā tesu cittaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sapattakaṁ vā”ti?
sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “ผู้ไม่หวังประโยชน์ จะชื่อว่ามีเมตตาจิต หรือชื่อว่าคิดเป็นศัตรูกับคนเหล่านั้นเล่า”

“Sapattakaṁ, bho gotama”.
sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all)เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าคิดเป็นศัตรู ท่านพระโคดม”

“Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā”ti?
sapattake → sapattike (sya-all) | micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all, pts) | sammādiṭṭhi → sammādiṭṭhī (sya-all) | sammādiṭṭhi vāti micchādiṭṭhi → sammādiṭṭhī vā ti micchādiṭṭhī (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “เมื่อคิดเป็นศัตรู จะชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ หรือสัมมาทิฏฐิเล่า”

“Micchādiṭṭhi, bho gotama”.
micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all)เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ ท่านพระโคดม”

“Micchādiṭṭhissa kho ahaṁ, lohicca, dvinnaṁ gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ vadāmi—พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ เรากล่าวว่า มีคติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā.นรกหรือกำเนิดเดรัจฉาน”

Taṁ kiṁ maññasi, lohicca,พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “โลหิจจะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่า อย่างไร nanu rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṁ ajjhāvasatī”ti?พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงปกครองแคว้นกาสีกับแคว้นโกศลมิใช่หรือ”

“Evaṁ, bho gotama”.เขาทูลตอบว่า “เป็นอย่างนั้น ท่านพระโคดม”

“Yo nu kho, lohicca, evaṁ vadeyya:พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “โลหิจจะ ผู้ที่กล่าวว่า ‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṁ ajjhāvasati;‘พระเจ้าปเสนทิโกศล ทรงปกครองแคว้นกาสีกับแคว้นโกศล yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṁ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṁ dadeyyā’ti.
pasenadi → pasenadī (bj) | samudayasañjāti rājāva → samudayaṁ sañjāti rājā va (sya-all)พระองค์ก็ควรได้รับผลประโยชน์ที่เกิดใน แคว้นทั้งสองแต่เพียงลำพัง ไม่ควรพระราชทานให้แก่ผู้อื่น’ Evaṁ vādī so ye rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṁ antarāyakaro vā hoti, no vā”ti?
pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadikosalaṁ (sya-all, pts)ผู้ที่กล่าวอย่างนี้จะ ชื่อว่าทำความเดือดร้อนให้แก่ท่านและแก่คนอื่นซึ่งอาศัยพระบรมโพธิสมภารของ พระองค์เลี้ยงชีพใช่หรือไม่”

“Antarāyakaro, bho gotama”.เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าทำความเดือดร้อนให้ ท่านพระโคดม”

“Antarāyakaro samāno hitānukampī vā tesaṁ hoti ahitānukampī vā”ti?พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “เมื่อทำความเดือดร้อนให้ จะชื่อว่า หวัง ประโยชน์หรือไม่หวังประโยชน์ต่อคนเหล่านั้น”

“Ahitānukampī, bho gotama”.เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าไม่หวังประโยชน์ ท่านพระโคดม”

“Ahitānukampissa mettaṁ vā tesu cittaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sapattakaṁ vā”ti?
ahitānukampissa → ahitānukampissa lohicca (bj) | hoti → (bj) | sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “ผู้ไม่หวังประโยชน์ จะชื่อว่ามีเมตตาจิต หรือชื่อว่าคิดเป็นศัตรูกับคนเหล่านั้นเล่า”

“Sapattakaṁ, bho gotama”.
sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all)เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าคิดเป็นศัตรู ท่านพระโคดม”

“Sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi vā hoti sammādiṭṭhi vā”ti?
sapattake → sapattike (sya-all) | micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all, pts) | sammādiṭṭhi → sammādiṭṭhī (sya-all) | sammādiṭṭhi vāti micchādiṭṭhi → sammādiṭṭhī vā ti micchādiṭṭhī (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “เมื่อคิดเป็นศัตรู จะชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ หรือสัมมาทิฏฐิเล่า”

“Micchādiṭṭhi, bho gotama”.
micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all)เขาทูลตอบว่า “ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ ท่านพระโคดม”

“Micchādiṭṭhissa kho ahaṁ, lohicca, dvinnaṁ gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ vadāmi—พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ เรากล่าวว่า มีคติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā.นรกหรือกำเนิดเดรัจฉาน

Iti kira, lohicca, yo evaṁ vadeyya:โลหิจจะ ที่กล่าวมานี้สรุปได้ว่า ผู้กล่าวว่า ‘lohicco brāhmaṇo sālavatikaṁ ajjhāvasati;‘โลหิจจพราหมณ์ปกครอง หมู่บ้านสาลวติกา yā sālavatikāya samudayasañjāti, lohiccova taṁ brāhmaṇo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṁ dadeyyā’ti.
na → na ca (bj) | samudayasañjāti lohiccova → samudayaṁ sañjāti lohicco va (sya-all) | sālavatikāya → salavatikāya (pts)ก็ควรได้รับผลประโยชน์ที่เกิดในหมู่บ้านสาลวติกาแต่เพียงผู้เดียว ไม่ควรแบ่งให้ผู้อื่น’ Evaṁvādī so ye taṁ upajīvanti, tesaṁ antarāyakaro hoti.ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ชื่อว่าทำความเดือดร้อนให้แก่คนที่อาศัยท่าน เลี้ยงชีพ Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṁ cittaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti.
sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all) | sapattake → sapattike (sya-all) | micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all, pts)เมื่อทำความเดือดร้อนให้ก็ชื่อว่าไม่หวังประโยชน์ ผู้ไม่หวังประโยชน์ก็ชื่อ ว่าคิดเป็นศัตรู เมื่อคิดเป็นศัตรูก็ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ

Evameva kho, lohicca, yo evaṁ vadeyya:ข้ออุปไมยนี้ก็เช่นกัน ผู้ที่กล่าว ว่า ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṁ dhammaṁ adhigaccheyya, kusalaṁ dhammaṁ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati.
karissati → karissatīti (sya-all)‘สมณะหรือพราหมณ์ในโลกนี้จะพึงบรรลุกุศลธรรม เมื่อบรรลุแล้วไม่ควรสอน คนผู้อื่น เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้ Seyyathāpi nāma purāṇaṁ bandhanaṁ chinditvā aññaṁ navaṁ bandhanaṁ kareyya …pe…
purāṇaṁ → porāṇaṁ (sya-all)เปรียบเหมือนบุคคลผู้ตัดเครื่อง จองจำเก่าออกแล้ว สร้างเครื่องจองจำใหม่ขึ้นมาแทน เราเรียกข้อเปรียบเทียบอย่าง นี้ว่าเป็นความโลภอันชั่วร้าย karissatī’ti.เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้’

Evaṁvādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṁ dhammavinayaṁ āgamma evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti, ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṁ bhavānaṁ abhinibbattiyā, tesaṁ antarāyakaro hoti, antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṁ cittaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti.
sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all) | sapattake → sapattike (sya-all) | micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all, pts) | cime → keci me (pts) | uḷāraṁ → Sd oḷāraṁ; Sm ulāraṁ; Sct Bm uḷāraṁ here; from 56 onwards; Bp always uḷārikaṁ; SS vary between ul- and uḷāraṁ, and ol- and oḷārikam. (pts note)ผู้ที่กล่าว อย่างนี้ชื่อว่า ทำความเดือดร้อนให้แก่เหล่ากุลบุตรผู้อาศัยธรรมวินัยที่เราแสดง แล้วบรรลุคุณวิเศษ คือ ทำให้แจ้งโสดาปัตติผลบ้าง ทำให้แจ้งสกทาคามิผลบ้าง ทำให้แจ้งอนาคามิผลบ้าง ทำให้แจ้งอรหัตตผลบ้าง และชื่อว่าทำความเดือดร้อนให้ แก่เหล่ากุลบุตรผู้อบรมคุณธรรมให้แก่กล้าเพื่อบังเกิดในภพอันเป็นทิพย์ยิ่งขึ้นไป เมื่อทำความเดือดร้อนให้ก็ชื่อว่าไม่หวังประโยชน์ ผู้ไม่หวังประโยชน์ก็ชื่อว่าคิดเป็น ศัตรู เมื่อคิดเป็นศัตรูก็ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ Micchādiṭṭhissa kho ahaṁ, lohicca, dvinnaṁ gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ vadāmi—ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิ เรากล่าวว่า มีคติ อย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā.นรกหรือกำเนิดเดรัจฉาน

Iti kira, lohicca, yo evaṁ vadeyya:โลหิจจะ คนที่กล่าวว่า ‘rājā pasenadi kosalo kāsikosalaṁ ajjhāvasati;‘พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงปกครองแคว้นกาสี กับแคว้นโกศล yā kāsikosale samudayasañjāti, rājāva taṁ pasenadi kosalo ekako paribhuñjeyya, na aññesaṁ dadeyyā’ti.
samudayasañjāti rājāva → samudayaṁ sañjāti rājā va (sya-all)พระองค์ก็ควรได้รับผลประโยชน์ที่เกิดในแคว้นทั้งสองแต่เพียง ลำพัง ไม่ควรพระราชทานให้แก่ผู้อื่น’ Evaṁvādī so ye rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ upajīvanti tumhe ceva aññe ca, tesaṁ antarāyakaro hoti.
pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadikosalaṁ (sya-all, pts)ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ชื่อว่า ทำความเดือดร้อนให้ แก่ท่านและแก่คนอื่นซึ่งอาศัยพระบรมโพธิสมภารของพระองค์เลี้ยงชีพ Antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṁ cittaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti.
hoti → hotī (bj) | sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all) | sapattake → sapattike (sya-all) | micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all, pts)เมื่อทำ ความเดือดร้อนให้ก็ชื่อว่าไม่หวังประโยชน์ ผู้ไม่หวังประโยชน์ก็ชื่อว่าคิดเป็นศัตรู เมื่อ คิดเป็นศัตรูก็ชื่อว่าเป็นมิจฉาทิฏฐิ

Evameva kho, lohicca, yo evaṁ vadeyya:ข้ออุปไมยนี้ก็เช่นกัน ผู้ที่กล่าวว่า ‘idha samaṇo vā brāhmaṇo vā kusalaṁ dhammaṁ adhigaccheyya, kusalaṁ dhammaṁ adhigantvā na parassa āroceyya, kiñhi paro parassa karissati.
karissati → karissatīti (sya-all)‘สมณะหรือ พราหมณ์ในโลกนี้จะพึงบรรลุกุศลธรรม เมื่อบรรลุแล้วไม่ควรสอนคนอื่น เพราะไม่มี ผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้ Seyyathāpi nāma …pe…เปรียบเหมือนบุคคลผู้ตัดเครื่องจองจำเก่าออกแล้ว สร้างเครื่องจองจำใหม่ขึ้นมาแทน เราเรียกข้อเปรียบเทียบอย่างนี้ว่า เป็นความโลภ อันชั่วร้าย kiñhi paro parassa karissatī’ti.เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้’ Evaṁvādī so ye te kulaputtā tathāgatappaveditaṁ dhammavinayaṁ āgamma evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchanti, sotāpattiphalampi sacchikaronti, sakadāgāmiphalampi sacchikaronti, anāgāmiphalampi sacchikaronti, arahattampi sacchikaronti.
visesaṁ → vivesaṁ (pts)ผู้กล่าวอย่างนี้ชื่อว่าทำความ เดือดร้อนให้แก่เหล่ากุลบุตรผู้อาศัยธรรมวินัยที่เราแสดงแล้วบรรลุคุณวิเศษ คือ ทำให้แจ้งโสดาปัตติผลบ้าง ทำให้แจ้งสกทาคามิผลบ้าง ทำให้แจ้งอนาคามิผลบ้าง ทำให้แจ้งอรหัตตผลบ้าง Ye cime dibbā gabbhā paripācenti dibbānaṁ bhavānaṁ abhinibbattiyā, tesaṁ antarāyakaro hoti,
cime → keci me (pts)และชื่อว่าทำความเดือดร้อนให้แก่เหล่ากุลบุตรผู้อบรม คุณธรรมให้แก่กล้าเพื่อบังเกิดในภพอันเป็นทิพย์ยิ่งขึ้นไป antarāyakaro samāno ahitānukampī hoti, ahitānukampissa sapattakaṁ cittaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti, sapattake citte paccupaṭṭhite micchādiṭṭhi hoti.
sapattakaṁ → sapattikaṁ (sya-all) | sapattake → sapattike (sya-all) | micchādiṭṭhi → micchādiṭṭhī (sya-all, pts)เมื่อทำความเดือดร้อนให้ ก็ชื่อว่าไม่หวังประโยชน์ ผู้ไม่หวังประโยชน์ก็ชื่อว่าคิดเป็นศัตรู เมื่อคิดเป็นศัตรูก็ชื่อว่า เป็นมิจฉาทิฏฐิ Micchādiṭṭhissa kho ahaṁ, lohicca, dvinnaṁ gatīnaṁ aññataraṁ gatiṁ vadāmi—ผู้เป็นมิจฉาทิฏฐิเรากล่าวว่า มีคติอย่าง ๑ ใน ๒ อย่าง คือ nirayaṁ vā tiracchānayoniṁ vā.นรก หรือกำเนิดเดรัจฉาน

2. Tayocodanārahāศาสดาที่สมควรถูกทักท้วง ๓ ประเภท

Tayo khome, lohicca, satthāro, ye loke codanārahā;
me → SS omit. (pts note)โลหิจจะ ศาสดา ๓ ประเภทต่อไปนี้ สมควรถูกทักท้วง yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.ทั้งการ ทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาเห็นปานนั้นก็จัดว่าจริง แท้ เป็นธรรม ไม่มีโทษ Katame tayo?ศาสดา ๓ ประเภทเป็นเช่นไร คือ

Idha, lohicca, ekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti.(๑) โลหิจจะ ศาสดาบางคนในโลกนี้ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิต ยังไม่บรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะ So taṁ sāmaññatthaṁ ananupāpuṇitvā sāvakānaṁ dhammaṁ deseti:ทั้งที่ยังไม่ได้บรรลุจุดมุ่งหมายแห่ง ความเป็นสมณะแต่กลับแสดงธรรมสอนสาวกว่า ‘idaṁ vo hitāya idaṁ vo sukhāyā’ti.‘เรื่องนี้มีเพื่อประโยชน์และเพื่อ ความสุขแก่พวกท่าน’ Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti.
sussūsanti → sussanti (sya-all) | tassa → tassa te (pts) | te → Bm omits (and in 17, 18). (pts note) | ca → Bm omits twice (and so Sm here only). (pts note)สาวกของเขาจึงไม่ตั้งใจฟัง ไม่ตั้งใจเพื่อจะรู้ และหลีกเลี่ยงที่ จะประพฤติตามคำสั่งสอน So evamassa codetabbo:เขาสมควรถูกทักท้วงว่า ‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto, taṁ tvaṁ sāmaññatthaṁ ananupāpuṇitvā sāvakānaṁ dhammaṁ desesi:
ananuppatto → nānuppatto (pts) | nānuppatto → Bm ananuppatto. (pts note)‘ท่านออกจากเรือนไปบวชเป็น บรรพชิตยังไม่บรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะ ทั้งที่ยังไม่ได้บรรลุจุดมุ่งหมาย แห่งความเป็นสมณะแต่กลับแสดงธรรมสอนสาวกว่า “idaṁ vo hitāya idaṁ vo sukhāyā”ti.เรื่องนี้มีเพื่อประโยชน์และเพื่อ ความสุขแก่พวกท่าน Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti.
vattanti → vattantīti (bj) | sussūsanti → sussanti (sya-all) | ca → Bm omits. (pts note)สาวกของท่านจึงไม่ตั้งใจฟัง ไม่ตั้งใจเพื่อจะรู้ และหลีกเลี่ยงที่ จะประพฤติตามคำสั่งสอน Seyyathāpi nāma osakkantiyā vā ussakkeyya, parammukhiṁ vā āliṅgeyya;
ussakkeyya → ussukkeyya (pts) | ussakkeyya → ussukkeyya (bj: kesuci) | parammukhiṁ → SS parammukhī; Bm paraṁ mukhiṁ. (pts note)เปรียบเหมือนบุรุษที่ประชิดตัวสตรีผู้กำลังถอยหนี หรือ เปรียบเหมือนบุรุษสวมกอดสตรีที่หันหลังให้ evaṁ sampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmi—ข้ออุปไมยนี้ก็เช่นกัน เราเรียกข้อ เปรียบเทียบอย่างนี้ว่า เป็นความโลภอันชั่วร้าย kiñhi paro parassa karissatī’ti.
karissatīti → karissati (bj)เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้ สอนได้’ Ayaṁ kho, lohicca, paṭhamo satthā, yo loke codanāraho;
kho → (pts) | Ayaṁ → Bm adds kho. (pts note)นี้คือศาสดาประเภทที่ ๑ ซึ่งสมควรถูกทักท้วง yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.ทั้งการทักท้วงของผู้ทักท้วง ศาสดาประเภทนี้ก็จัดว่าจริง แท้ เป็นธรรม ไม่มีโทษ

Puna caparaṁ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho ananuppatto hoti.(๒) ยังมีอีก โลหิจจะ ศาสดาบางคนในโลกนี้ออกจากเรือนไปบวช เป็นบรรพชิตยังไม่บรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะ So taṁ sāmaññatthaṁ ananupāpuṇitvā sāvakānaṁ dhammaṁ deseti:ทั้งที่ยังไม่ได้บรรลุจุดมุ่ง หมายแห่งความเป็นสมณะแต่กลับแสดงธรรมสอนสาวกว่า ‘idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā’ti.‘เรื่องนี้มีเพื่อประโยชน์ และเพื่อความสุขแก่พวกท่าน’ Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṁ odahanti, aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti.
tassa → tassa te (bj, sya-all, pts) | sussūsanti → sussanti (sya-all)สาวกของเขาก็ตั้งใจฟัง ตั้งใจเพื่อจะรู้ และไม่หลีก เลี่ยงที่จะประพฤติตามคำสั่งสอน So evamassa codetabbo:เขาสมควรถูกทักท้วงว่า ‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito, so te sāmaññattho ananuppatto. Taṁ tvaṁ sāmaññatthaṁ ananupāpuṇitvā sāvakānaṁ dhammaṁ desesi:
pabbajito → pabbajito hoti (sya-all)‘ท่านออกจากเรือนไป บวชเป็นบรรพชิตยังไม่บรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะ ทั้งที่ยังไม่ได้บรรลุจุด มุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะแต่กลับแสดงธรรมสอนสาวกว่า “idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā”ti.เรื่องนี้มีเพื่อประโยชน์ และเพื่อความสุขแก่พวกท่าน Tassa te sāvakā sussūsanti, sotaṁ odahanti, aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti.
sussūsanti → sussanti (sya-all) | vokkamma → SS -kkamma. (pts note)สาวกของท่านก็ตั้งใจฟัง ตั้งใจเพื่อจะรู้ และไม่หลีก เลี่ยงที่จะประพฤติตามคำสั่งสอน Seyyathāpi nāma sakaṁ khettaṁ ohāya paraṁ khettaṁ niddāyitabbaṁ maññeyya, evaṁ sampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmi—kiñhi paro parassa karissatī’ti.
paraṁ khettaṁ niddāyitabbaṁ → parakhettaṁ niḍḍāyitabbaṁ (bj) | paraṁ khettaṁ → parakkhettaṁ (sya-all) | niḍḍāyitabbaṁ → niddāyitabbaṁ (bj: kesuci) | niddāyitabbaṁ → So Scmt Bm; Sd nind- (see C. vii. 1.2 and J. 1. 215; it is from dā No.3 in B. R.). (pts note)เปรียบเหมือนคนผู้ละเลยนาของตน เข้าใจนาของ ผู้อื่นว่าเป็นที่อันตนควรบำรุง ข้ออุปไมยนี้ก็เช่นเดียวกัน เราเรียกข้อเปรียบเทียบอย่างนี้ว่า เป็นความโลภอันชั่วร้าย เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้’ Ayaṁ kho, lohicca, dutiyo satthā, yo, loke codanāraho;นี้คือศาสดาประเภท ที่ ๒ ซึ่งสมควรถูกทักท้วง yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.ทั้งการทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาประเภทนี้ก็จัดว่าจริง แท้ เป็นธรรม ไม่มีโทษ

Puna caparaṁ, lohicca, idhekacco satthā yassatthāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito hoti, svāssa sāmaññattho anuppatto hoti.(๓) ยังมีอีก โลหิจจะ ศาสดาบางคนในโลกนี้ออกจากเรือนไปบวช เป็นบรรพชิตได้บรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะ So taṁ sāmaññatthaṁ anupāpuṇitvā sāvakānaṁ dhammaṁ deseti:ครั้นบรรลุจุดมุ่งหมายแห่ง ความเป็นสมณะแล้วก็แสดงธรรมสอนสาวกว่า ‘idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā’ti.‘เรื่องนี้มีเพื่อประโยชน์และเพื่อความ สุขแก่พวกท่าน’ Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti.
sussūsanti → sussanti (sya-all) | tassa → tassa te (pts) | upaṭṭhapenti → upaṭṭhapenti na ca (pts) | ca satthusāsanā → satthu sāsanā (pts)แต่สาวกของเขากลับไม่ตั้งใจฟัง ไม่ตั้งใจเพื่อจะรู้ และยังหลีกเลี่ยง ที่จะประพฤติตามคำสั่งสอน So evamassa codetabbo:เขาสมควรถูกทักท้วงว่า ‘āyasmā kho yassatthāya agārasmā anagāriyaṁ pabbajito, so te sāmaññattho anuppatto.‘ท่านออกจากเรือนไปบวชเป็น บรรพชิตได้บรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความเป็นสมณะ Taṁ tvaṁ sāmaññatthaṁ anupāpuṇitvā sāvakānaṁ dhammaṁ desesi:
desesi → St adds yā. (pts note)ครั้นบรรลุจุดมุ่งหมายแห่งความ เป็นสมณะแล้วก็แสดงธรรมสอนสาวกว่า “idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā”ti.เรื่องนี้มีเพื่อประโยชน์และเพื่อความสุขแก่ พวกท่าน Tassa te sāvakā na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti.
sussūsanti → sussanti (sya-all)แต่สาวกของท่านกลับไม่ตั้งใจฟัง ไม่ตั้งใจเพื่อจะรู้ และยังหลีกเลี่ยงที่จะ ประพฤติตามคำสั่งสอน Seyyathāpi nāma purāṇaṁ bandhanaṁ chinditvā aññaṁ navaṁ bandhanaṁ kareyya;เปรียบเหมือนบุคคลผู้ตัดเครื่องจองจำเก่าออกแล้ว สร้าง เครื่องจองจำใหม่ขึ้นมาแทน evaṁ sampadamidaṁ pāpakaṁ lobhadhammaṁ vadāmi, kiñhi paro parassa karissatī’ti.เราเรียกข้อเปรียบเทียบอย่างนี้ว่า เป็นความโลภอัน ชั่วร้าย เพราะไม่มีผู้รับคำสอนใดจะช่วยผู้สอนได้’ Ayaṁ kho, lohicca, tatiyo satthā, yo loke codanāraho;นี้คือศาสดาประเภทที่ ๓ ซึ่ง สมควรถูกทักท้วง yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā.ทั้งการทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาประเภทนี้ก็จัดว่าจริง แท้ เป็นธรรม ไม่มีโทษ

Ime kho, lohicca, tayo satthāro, ye loke codanārahā,โลหิจจะ ศาสดา ๓ ประเภทเหล่านี้แล สมควรถูกทักท้วง yo ca panevarūpe satthāro codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā”ti.ทั้งการทักท้วงของ ผู้ทักท้วงศาสดาเห็นปานนี้ก็จัดว่าจริง แท้ เป็นธรรม ไม่มีโทษ”

3. Nacodanārahasatthuศาสดาที่ไม่สมควรถูกทักท้วง

Evaṁ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ โลหิจจพราหมณ์ทูลถามว่า “atthi pana, bho gotama, koci satthā, yo loke nacodanāraho”ti?“ท่าน พระโคดม ศาสดาซึ่งไม่สมควรถูกทักท้วงมีบ้างไหม”

“Atthi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โลหิจจะ ศาสดาซึ่งไม่สมควรถูกทักท้วงมีอยู่”

“Katamo pana so, bho gotama, satthā, yo loke nacodanāraho”ti?
so → (sya-all)เขาทูลถามว่า “ศาสดาประเภทนี้เป็นเช่นไร ท่านพระโคดม”

“Idha, lohicca, tathāgato loke uppajjati arahaṁ, sammāsambuddho …pe…
rajāpatho → rajopatho (bj: katthaci) | ārācārī → anācārī (bj: machasaṁ) | theto → ṭheto (bj: syā) | pemanīyā → pemaniyā (bj: machasaṁ) | tathārūpiṁ → evarūpiṁ (bj: katthaci) | te → saṁhitaṁ me, asaṁhitaṁ te? (bj note) | sammāsambuddho → Bm here inserts || pa || yathā Sāmañña-phalaṁ evaṁ vitthāretabbaṁ || pa || evaṁ kho Lohicca bhikkhu sīlasampanno hoti || pa || paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. Yasmiṁ kho Lohicca satthari sāvako evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchati ayaṁ pi kho Lohicca satthā yo loke na codanāraho. Yo ca pan'; evarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā bhūtā tacchā dhammikā anavajjā || pa || dutiyaṁ jhānaṁ || tatiyaṁ jhānaṁ || catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. Yasmiṁ kho Lohicca satthari, etc. (see 56 ad fin). (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โลหิจจะ ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระ อรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ ฯลฯ Evaṁ kho, lohicca, bhikkhu sīlasampanno hoti …pe…
vitthāretabbaṁ → D. ii. 40-74. (pts note) | pe → D. ii. 77. (pts note)(พึงนำข้อความเต็มในสามัญญผลสูตรมา ใส่ไว้ในที่นี้) ภิกษุชื่อว่าสมบูรณ์ด้วยศีลเป็นอย่างนี้แล ฯลฯ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …
paṭhamaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ catutthajjhānaṁ (pts) | tatiyajjhānaṁ → D. ii. 79. (pts note) | catutthajjhānaṁ → D. ii. 81. (pts note)บรรลุปฐมฌานอยู่ yasmiṁ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho.
ayampi → ayaṁ (sya-all)โลหิจจะ ศาสดาที่สาวกได้บรรลุคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมเห็นปานนี้ไม่สมควรถูกทัก ท้วง Yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā.
ca → (sya-all)การทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาเห็นปานนี้ก็จัดว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นธรรม มีโทษ

…pe…ฯลฯ Dutiyaṁ jhānaṁ …pe…บรรลุทุติยฌานอยู่ tatiyaṁ jhānaṁ …pe…บรรลุตติยฌานอยู่ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.บรรลุจตุตถฌานอยู่ Yasmiṁ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā.โลหิจจะ ศาสดาที่สาวกได้บรรลุคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมเห็นปานนี้ไม่สมควรถูกทักท้วง การ ทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาเห็นปานนี้ก็จัดว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นธรรม มีโทษ

…pe…ฯลฯ Ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti …น้อมจิตไปเพื่อญาณทัสสนะ yasmiṁ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā.
visesaṁ → vivesaṁ (pts)โลหิจจะ ศาสดาที่สาวกได้บรรลุคุณวิเศษอันยอด เยี่ยมเห็นปานนี้ไม่สมควรถูกทักท้วง การทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาเห็นปานนี้ก็จัด ว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นธรรม มีโทษ

…pe…
Pe → D. ii. 85-96; Bm || pa || nāparaṁ, etc. ( 76). (pts note)ฯลฯ Nāparaṁ itthattāyāti pajānāti.
pajānāti → D. ii. 98. (pts note)รู้ชัดว่า ... ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่าง นี้อีกต่อไป Yasmiṁ kho, lohicca, satthari sāvako evarūpaṁ uḷāraṁ visesaṁ adhigacchati, ayampi kho, lohicca, satthā, yo loke nacodanāraho, yo ca panevarūpaṁ satthāraṁ codeti, sā codanā abhūtā atacchā adhammikā sāvajjā”ti.
ayampi → ayaṁ (sya-all, pts)โลหิจจะ ศาสดาที่สาวกได้บรรลุคุณวิเศษอันยอดเยี่ยมเห็นปานนี้ไม่ สมควรถูกทักท้วง การทักท้วงของผู้ทักท้วงศาสดาเห็นปานนี้ก็จัดว่าไม่จริง ไม่แท้ ไม่เป็นธรรม มีโทษ”

Evaṁ vutte, lohicco brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ โลหิจจพราหมณ์ได้กราบทูลว่า

“seyyathāpi, bho gotama, puriso purisaṁ narakapapātaṁ patantaṁ kesesu gahetvā uddharitvā thale patiṭṭhapeyya;
narakapapātaṁ patantaṁ → narakappapātaṁ papatantaṁ (bj, sya-all) | patiṭṭhapeyya → patiṭṭhāpeyya (bj, sya-all) | patantaṁ → papatantaṁ (pts)“ข้าแต่ท่านพระโคดม ข้าพระองค์กำลังจะตกเหวคือนรก แต่ท่านพระโคดมช่วยฉุดให้ กลับขึ้นมายืนอยู่บนที่มั่น เปรียบเหมือนคนผู้หนึ่งคว้าผมของอีกคนหนึ่งซึ่งกำลังจะ ตกเหวแล้วฉุดให้กลับขึ้นมายืนอยู่บนที่มั่น evamevāhaṁ bhotā gotamena narakapapātaṁ papatanto uddharitvā thale patiṭṭhāpito.
evamevāhaṁ → evam evaṁ (pts) | evaṁ → Bm evāhaṁ. (pts note)

Abhikkantaṁ, bho gotama, abhikkantaṁ, bho gotama.ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่านพระ โคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่านพระโคดมชัดเจน ไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj); dakkhintīti evam evaṁ (pts) | evaṁ → Bm eva. (pts note)ท่านพระโคดมทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบ เหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีป ในที่มืดโดยตั้งใจว่า คนมีตาดีจักเห็นรูปได้ Esāhaṁ bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts)ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อม ทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ → So all MSS. (pts note)ขอท่านพระโคดมจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็น อุบาสกผู้ถึงสรณะตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”

Lohiccasuttaṁ niṭṭhitaṁ dvādasamaṁ.โลหิจจสูตรที่ ๑๒ จบ