1. Pubbenivāsapaṭisaṁyuttakathā

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้า ได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme karerikuṭikāyaṁ.
anāthapiṇḍikassa ārāme → anāthapiṇḍikassārāme (sya-all) | ārāme → K Anāthapīṇḍikassārāme (spells -pīṇḍ-, and below pīṇḍapāta, &c.) (pts note) | Kareri-kuṭikāyaṁ → Bm Karerī, and so always. Scd Karerū here, Kareri in 2; K Kareri throughout. Sum Kareru- thrice, kareri once. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กเรริกุฎี ณ พระเชตวัน อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี

Atha kho sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi:
Kareri-maṇḍala-māḷe → K always, Bm mostly, SS frequently māḷe (SS here Kareri-). (pts note) | dhammī → Bm dhammi, and onwards. (pts note)ครั้งนั้น ภิกษุหลายรูปกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันอาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมกันที่หอนั่งใกล้กเรริมณฑป สนทนาธรรมอันเกี่ยวกับปุพเพนิวาส ว่า “itipi pubbenivāso, itipi pubbenivāso”ti.
itipi pubbenivāsoti → iti pubbe nivāso ti (pts) | itipi → iti (bj: PTS)“ปุพเพนิวาสมีได้เพราะเหตุอย่างนี้ ๆ”

Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya tesaṁ bhikkhūnaṁ imaṁ kathāsallāpaṁ.
mānusikāya → mānusakāya (bj: sīmu)พระผู้มีพระภาคทรงสดับคำสนทนาของภิกษุเหล่านั้นด้วยทิพพโสตธาตุ อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi, nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
paññatte āsane → paññattāsane (sya-all) | paññatte → K paññattāsane. (pts note)เสด็จลุกจากพุทธอาสน์เข้าไปที่หอนั่งใกล้กเรริมณฑป ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสถามว่า “kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?“ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ เธอทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เรื่องอะไร ที่เธอทั้งหลายสนทนากันค้างไว้”

Evaṁ vutte, te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้น จึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า “idha, bhante, amhākaṁ pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkantānaṁ karerimaṇḍalamāḷe sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ pubbenivāsapaṭisaṁyuttā dhammī kathā udapādi:
Kareri-maṇḍala-māḷe → So all MSS. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายกลับจากบิณฑบาต ภายหลัง ฉันอาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมกันที่หอนั่งใกล้กเรริมณฑป สนทนาธรรมอันเกี่ยวกับ ปุพเพนิวาสว่า ‘itipi pubbenivāso itipi pubbenivāso’ti.
itipi pubbenivāsoti → iti pubbe nivāso ti (pts)‘ปุพเพนิวาสมีได้เพราะเหตุอย่างนี้ ๆ’ Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā. Atha bhagavā anuppatto”ti.เรื่องนี้แลที่ข้าพระองค์ทั้งหลาย สนทนากันค้างไว้ ก็พอดีพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง พระพุทธเจ้าข้า”

“Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotun”ti?พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายต้องการจะฟัง ธรรมีกถาอันเกี่ยวกับปุพเพนิวาสหรือไม่”

“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo;พวกภิกษุทูลตอบว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคต yaṁ bhagavā pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.
bhagavato sutvā → bhagavato vacanaṁ sutvā (sya-all) | bhagavato → bhagavato vacanaṁ (sya-all) | sutvā → bhagavato vacanaṁ sutvā (cck: syā.) | Bhagavato → K adds vacanaṁ. (pts note)ถึงกาลอันสมควรที่พระ ผู้มีพระภาคจะทรงแสดงธรรมีกถาอันเกี่ยวกับปุพเพนิวาส ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจาก พระผู้มีพระภาคแล้วจะได้ทรงจำไว้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Tena hi, bhikkhave, suṇātha sādhukaṁ manasi karotha bhāsissāmī”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจัก กล่าว”

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

“Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
ekanavutikappe → ekanavuto kappo (bj, sya-all, km, pts1ed) | ekanavutikappe → ekanavutokappo (bj, pts) | ekanavutokappo → ekanavutikappe (bj: machasaṁ) | yaṁ → ekanavuto kappo (cck: syā. kaṁ. pī.) | kappo → So SS and K; Bm eka-navuti-kappe. Comp. Jāt. i. 41, and below 3.29 and 31. (pts note)“ภิกษุทั้งหลาย นับจากกัปนี้ถอยหลังไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก Ito so, bhikkhave, ekatiṁse kappe yaṁ sikhī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
ekatiṁse kappe → ekatiṁso kappo (bj, sya-all, km, pts1ed) | ekatiṁse kappe → ekatiṁsokappo (bj, pts) | ekatiṁsokappo → ekatiṁse kappe (bj: machasaṁ) | kappe → ekatiṁ sakappo (cck: sī.); ekatiṁ so kappo (cck: syā. kaṁ. pī.) | kappo → Sc eka-tiṁsa-kappe, Bm tiṁse kappe. (pts note)นับจากกัปนี้ถอยหลังไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้เสด็จอุบัติขึ้น ในโลก Tasmiññeva kho, bhikkhave, ekatiṁse kappe vessabhū bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.ในกัปที่ ๓๑ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่า เวสสภู ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
Imasmiññeva → imasmiṁ yeva (km, pts1ed); imasmiṁ (katthaci) | Imasmiññeva → imasmiṁ (cck: katthacī) | yeva → SS omit. (pts note)ในภัทรกัป นี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe koṇāgamano bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts) | Konāgamano → So Scd K; Fausboll prints Koṇā-, So S Bm. Sc Bm add nāma. (pts note)พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนาม ว่าโกนาคมนะ Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe kassapo bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ได้เสด็จ อุบัติขึ้นในโลก Imasmiññeva kho, bhikkhave, bhaddakappe ahaṁ etarahi arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno.บัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ก็ได้อุบัติขึ้นมาในโลกใน ภัทรกัปนี้เช่นกัน

Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.พระวิปัสสีพุทธเจ้า Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.พระสิขีพุทธเจ้า Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.พระเวสสภูพุทธเจ้า มีพระชาติเป็น กษัตริย์ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในตระกูลกษัตริย์ Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.พระกกุสันธพุทธเจ้า Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts)พระโกนาคมนพุทธเจ้า Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brāhmaṇo jātiyā ahosi, brāhmaṇakule udapādi.พระกัสสปพุทธเจ้า มีพระชาติเป็นพราหมณ์ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในตระกูล พราหมณ์ Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosiṁ, khattiyakule uppanno.
ahosiṁ → Bm ahosi. (pts note)บัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีชาติเป็นกษัตริย์ ได้อุบัติขึ้น ในตระกูลกษัตริย์

Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.พระวิปัสสีพุทธเจ้า มีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.พระสิขีพุทธเจ้า มีพระ โคตรว่าโกณฑัญญะ Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.พระเวสสภูพุทธเจ้า มีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.พระกกุสันธพุทธเจ้า มีพระโคตรว่ากัสสปะ Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts)พระโกนาคมนพุทธเจ้า มีพระโคตรว่ากัสสปะ Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho kassapo gottena ahosi.พระกัสสปพุทธเจ้า มีพระโคตรว่ากัสสปะ Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho gotamo gottena ahosiṁ.
ahosiṁ → (bj, pts) | gottena → gotamo gottena ahosiṁ (bj: sīmu, syā) | gottena → K adds ahosiṁ; Sc Bm add ahosi. (pts note)บัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีโคตรว่าโคตมะ

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
asītivassasahassāni → asītiṁ vassasahassāni (pts) | asīti → asītiṁ (bj: PTS) | asītiṁ → Bm K asiti. (pts note)พระวิปัสสีพุทธเจ้า มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sattativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
sattati → So all four MSS. and K. Jāt. i. 42 satta-tiṁsa. (pts note)พระสิขีพุทธเจ้า มีพระชนมายุประมาณ ๗๐,๐๐๐ ปี Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa saṭṭhivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
saṭṭhi → St saṭṭhiṁ. (pts note)พระเวสสภูพุทธเจ้า มีพระชนมายุประมาณ ๖๐,๐๐๐ ปี Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa cattālīsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
cattālīsavassasahassāni → cattāḷīsavassasahassāni (sya-all); cattārīsaṁ vassasahassāni (pts) | cattālīsavassasahassāni → cattālisaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | cattārīsaṁ → Bm cattālīsa; K -ḷīsa. (pts note)พระกกุสันธพุทธเจ้า มีพระชนมายุประมาณ ๔๐,๐๐๐ ปี Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tiṁsavassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts)พระโกนาคมนพุทธเจ้า มีพระชนมายุประมาณ ๓๐,๐๐๐ ปี Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vīsativassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.
vīsativassasahassāni → vīsatiṁ vassasahassāni (pts) | vīsativassasahassāni → vīsatiṁ (bj: PTS) | vīsatiṁ → Bm K vīsati. (pts note)พระกัสสปพุทธเจ้า มีพระชนมายุ ประมาณ ๒๐,๐๐๐ ปี Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi appakaṁ āyuppamāṇaṁ parittaṁ lahukaṁ; yo ciraṁ jīvati, so vassasataṁ appaṁ vā bhiyyo.
lahukaṁ → lahusaṁ (pts) | lahusaṁ → So Sum. and Scdt here and in 3. 30; Bm K lahukaṁ. (pts note)บัดนี้ เรามีอายุเพียงเล็กน้อย ผู้ที่มีอายุยืนก็เพียง ๑๐๐ ปี หรือเกินไปอีกเล็กน้อย

Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.พระวิปัสสีพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นแคฝอย Sikhī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho puṇḍarīkassa mūle abhisambuddho.
puṇḍarīkassa → Bm puṇḍarik-. (pts note)พระสิขีพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควง ต้นมะม่วง Vessabhū, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sālassa mūle abhisambuddho.พระเวสสภูพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นสาละ Kakusandho, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sirīsassa mūle abhisambuddho.
sirīsassa → Bm sīrisassa. (pts note)พระกกุสันธพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นซึก Koṇāgamano, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho udumbarassa mūle abhisambuddho.
koṇāgamano → konāgamano (sya-all, pts)พระโกนาคมนพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นมะเดื่อ Kassapo, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho nigrodhassa mūle abhisambuddho.พระกัสสปพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นไทร Ahaṁ, bhikkhave, etarahi arahaṁ sammāsambuddho assatthassa mūle abhisambuddho.บัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสรู้ที่ควงต้นอัสสัตถะ

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.พระวิปัสสีพุทธเจ้า ทรงมีคู่พระอัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระขัณฑะ และพระติสสะ Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa abhibhūsambhavaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
sikhissa → sakhissa (pts)พระสิขีพุทธเจ้า ทรงมีคู่พระอัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระอภิภู และพระสัมภวะ Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa soṇuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
soṇuttaraṁ → sonuttaraṁ (sya-all) | Soṇ-Uttaraṁ → K Sc Sonuttaraṁ. (pts note)พระเวสสภูพุทธเจ้า ทรงมีคู่พระอัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระโสณะและพระอุตตระ Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
vidhurasañjīvaṁ → vidhūrasañjīvaṁ (sya-all, pts) | Vidhūra-Sañjīvaṁ → SS Bm Vidhura, and so Trenckner at M. i. 333; K Vidhūra. So also S ii. 191, Bp at M. i. 333, Jāt. i. 42, and Sum. (pts note)พระกกุสันธพุทธเจ้า ทรงมีคู่พระอัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระวิธูระและพระสัญชีวะ Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bhiyyosuttaraṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | Bhiyyos-Uttaraṁ → Scd Bhīyosuttaraṁ. (pts note)พระโกนาคมนพุทธเจ้า ทรงมีคู่พระอัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระภิยโยสะและพระอุตตระ Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tissabhāradvājaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.พระกัสสปพุทธเจ้า ทรงมีคู่พระ อัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระติสสะและพระภารทวาชะ Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi sāriputtamoggallānaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | ahosi → hoti (bj) | ahosi → So all MSS. and K. (pts note)บัดนี้ เรามีคู่พระ อัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni. Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.พระวิปัสสีพุทธเจ้า มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง ครั้งที่ ๑ มีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๒ มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๓ มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป พระสาวกที่เข้าประชุมทั้ง ๓ ครั้ง ล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni. Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
asītibhikkhusahassāni → asītiṁ bhikkhusahassāni (pts) | asītiṁ → Bm Kasīti. (pts note)พระสิขีพุทธเจ้า มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง ครั้งที่ ๑ มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๒ มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๓ มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป พระสาวกที่เข้า ประชุมทั้ง ๓ ครั้ง ล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ. Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sattatibhikkhusahassāni, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi saṭṭhibhikkhusahassāni. Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
asītibhikkhusahassāni → asītiṁ bhikkhusahassāni (pts) | asītiṁ → Bm K asīti. (pts note)พระเวสสภูพุทธเจ้า มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง ครั้งที่ ๑ มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๒ มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๓ มีภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป พระสาวก ที่เข้าประชุมทั้ง ๓ ครั้ง ล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi cattālīsabhikkhusahassāni. Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
cattālīsabhikkhusahassāni → cattāḷīsa bhikkhusahassāni (bj, sya-all); cattārīsaṁ bhikkhusahassāni (pts) | cattārīsaṁ → Bm cattālīsa; K -ḷīsa. (pts note)พระกกุสันธพุทธเจ้า มีการประชุมพระสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป พระสาวกที่เข้าประชุมล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi tiṁsabhikkhusahassāni. Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | tiṁsabhikkhusahassāni koṇāgamanassa → tiṁsa bhikkhusahassāni konāgamanassa (pts)พระโกนาคมนพุทธเจ้า มีการประชุมพระสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป พระสาวกที่เข้าประชุมล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi vīsatibhikkhusahassāni. Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
vīsatibhikkhusahassāni → vīsatiṁ bhikkhusahassāni (pts) | vīsatiṁ → Bm K vīsati. (pts note)พระกัสสปพุทธเจ้า มีการประชุมพระสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป พระสาวกที่เข้าประชุมล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aḍḍhateḷasāni bhikkhusatāni. Mayhaṁ, bhikkhave, ayaṁ eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | aḍḍha-teḷasāni → Scdt telasāni here, but ḷ in 30. Sum. has l. (pts note)บัดนี้ เรามีการประชุมพระสาวกครั้งเดียว มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป พระสาวกที่ เข้าประชุมล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.พระวิปัสสีพุทธเจ้ามีภิกษุอโสกะเป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khemaṅkaro nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
Khemaṁkaro → K Khemaṅk-. (pts note)พระสิขีพุทธเจ้ามีภิกษุเขมังกรเป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa upasanto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
upasanto → upasannako (pts) | upasanto → siṁ. upasannako (sya-all note) | Upasannako → K Bm and Jāt. i. 42 Upasanto: but K gives Upasannako also as the Sinhalese reading. (pts note)พระเวสสภูพุทธเจ้ามี ภิกษุอุปสันตะเป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa buddhijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
buddhijo → vuḍḍhijo (sya-all) | Buddhijo → K Vuḍḍhijo. (pts note)พระกกุสันธพุทธเจ้ามีภิกษุวุฑฒิชะ เป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sotthijo nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts)พระโกนาคมนพุทธเจ้ามีภิกษุโสตถิชะเป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa sabbamitto nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.พระกัสสปพุทธเจ้ามีภิกษุสัพพมิตตะเป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi ānando nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | nāma → (bj, pts) | ahosi → hoti (bj); (pts) | aggupaṭṭhāko → upaṭṭhāko ahosī (bj: sīmu) | upaṭṭhāko → All MSS. and K add ahosi: but see Sum. (pts note)บัดนี้ เรามีภิกษุอานนท์เป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก

Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.พระวิปัสสีพุทธเจ้ามีพระเจ้าพันธุมาเป็นพระบิดา Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts1ed) | janetti → janettī (pts) | janetti → janetatī (bj: syā) | janetti → janettī (cck: syā.)พระนางพันธุมดีเทวี เป็นพระมารดาผู้ให้กำเนิด Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj)กรุงพันธุมดีเป็นราชธานีของพระเจ้าพันธุมา

Sikhissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aruṇo nāma rājā pitā ahosi.พระสิขีพุทธเจ้ามีพระเจ้าอรุณะเป็นพระบิดา Pabhāvatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all) | janetti aruṇassa → janettī aruṇāssa (pts)พระนางปภาวดีเทวีเป็นพระมารดา ผู้ให้กำเนิด Aruṇassa rañño aruṇavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.กรุงอรุณวดีเป็นราชธานีของพระเจ้าอรุณะ

Vessabhussa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa suppatito nāma rājā pitā ahosi.
suppatito nāma → suppatīto nāma (bj, sya-all, pts1ed) | suppatito → suppatīto (sya-all, pts) | suppatīto → suppati ko (bj: machasaṁ) | nāma → suppatīto nāma (cck: syā.) | Suppatīto → Bm -tito. (pts note)พระเวสสภูพุทธเจ้ามีพระเจ้าสุปปติตะเป็นพระบิดา Vassavatī nāma devī mātā ahosi janetti.
Vassavatī nāma → yasavatī nāma (bj, sya-all, km, pts1ed) | vassavatī → yasavatī (bj, sya-all, pts) | janetti suppatitassa → janettī suppatītassa (sya-all, pts) | nāma → yasavatī nāma (cck: syā. pī.)พระนางยสวดีเทวีเป็น พระมารดาผู้ให้กำเนิด Suppatitassa rañño anomaṁ nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
anomaṁ → anopamaṁ (pts) | Anopamaṁ → St Ahonāpamaṁ, Bm K Anomaṁ. (pts note)กรุงอโนมะเป็นราชธานีของพระเจ้าสุปปติตะ

Kakusandhassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa aggidatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.พระกกุสันธพุทธเจ้ามีพราหมณ์อัคคิทัตเป็นพระบิดา Visākhā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)นางพราหมณีวิสาขา เป็นพระมารดาผู้ให้กำเนิด Tena kho pana, bhikkhave, samayena khemo nāma rājā ahosi.
rājā → rāja (pts)สมัยนั้น ได้มีพระราชาทรงพระนามว่าเขมะ Khemassa rañño khemavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj); rājādhānī (pts) | khemavatī → khemavavatī (pts) | Khemavavatī → Jāt. i. 42 Khemaṁ. (pts note)กรุงเขมวดี เป็นราชธานีของพระเจ้าเขมะ

Koṇāgamanassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa yaññadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
koṇāgamanassa → konāgamanassa (sya-all, pts) | Yaññadatto → Sdt Saññadattho. (pts note)พระโกนาคมนพุทธเจ้ามีพราหมณ์ยัญญทัตเป็นพระบิดา Uttarā nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)นางพราหมณีอุตตรา เป็นพระมารดาผู้ให้กำเนิด Tena kho pana, bhikkhave, samayena sobho nāma rājā ahosi.สมัยนั้น ได้มีพระราชาทรงพระนามว่าโสภะ Sobhassa rañño sobhavatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
sobhavatī → sobhāvatī (bj) | rājadhānī → rājādhānī (pts)กรุงโสภวดี เป็นราชธานีของพระเจ้าโสภะ

Kassapassa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa brahmadatto nāma brāhmaṇo pitā ahosi.
nāma → kiṅkī nāma (sya-all)พระกัสสปพุทธเจ้ามีพราหมณ์พรหมทัตเป็นพระบิดา Dhanavatī nāma brāhmaṇī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)นางพราหมณีธนวดีเป็น พระมารดาผู้ให้กำเนิด Tena kho pana, bhikkhave, samayena kikī nāma rājā ahosi.
kikī → kiṁkī (sya-all) | nāma → kiṁki nāma (bj: syā) | nāma → kiṁ kī nāma (cck: syā.) | Kikī → K Kiṁkī, and Kiṁkissa below. (pts note)สมัยนั้น ได้มีพระราชาทรงพระนามว่ากิงกี Kikissa rañño bārāṇasī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj); rājādhānī (pts) | kikissa → kiṁkissa (sya-all)กรุงพาราณสี เป็นราชธานีของพระเจ้ากิงกี

Mayhaṁ, bhikkhave, etarahi suddhodano nāma rājā pitā ahosi.
etarahi → etarahi arahato sammāsambuddhassa (bj) | nāma → (bj)บัดนี้ เรามีพระเจ้าสุทโธทนะเป็นพระบิดา Māyā nāma devī mātā ahosi janetti.
māyā nāma devī → māyādevī (bj) | ahosi → (bj) | nāma → (pts) | ahosi janetti → janettī (pts) | mātā → K mātā ahosi. (pts note)พระนางมายาเทวีเป็นพระมารดา ผู้ให้กำเนิด Kapilavatthu nāma nagaraṁ rājadhānī ahosī”ti.
rājadhānī ahosīti → rājadhānīti (bj) | nāma → (pts) | ahosīti idamavoca → ti idam avoca (pts) | Kapilavatthu → Bm adds nāma: K vatthuṁ nāma. (pts note) | rāja-dhānī → K ahosīti. (pts note)กรุงกบิลพัสดุ์เป็นราชธานี”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว Idaṁ vatvāna sugato uṭṭhāyāsanā vihāraṁ pāvisi.
vatvā → Bm K vatvāna. (pts note) | pāvisi → Bm pāvīsi. (pts note)จึงเสด็จลุกจากพุทธอาสน์เข้าไปยังพระวิหาร

Atha kho tesaṁ bhikkhūnaṁ acirapakkantassa bhagavato ayamantarākathā udapādi:เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้สนทนาเรื่อง ที่ค้างไว้ต่อไปดังนี้ว่า

“acchariyaṁ, āvuso, abbhutaṁ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
āvuso abbhutaṁ → (bj) | abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | abbhutaṁ → K abbhūtaṁ, and so always. (pts note)“ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ ที่พระตถาคต ทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati:
anussarissati → So Sum. Sc anussarissarissati, Sd anussarati. Comp. 14, and the future at M. iii. 118. (pts note)ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้า ได้แล้ว ผู้ตัดทาง ได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะ ได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ ทั้งปวงได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการประชุมพระสาวกว่า ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti.
evaṁpaññā → evaṁpañña (pts) | bhagavanto → bhagavato (pts)‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระนาม อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงทรงมีธรรม อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมี ปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่ อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้น อย่างนี้’

“Kiṁ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati: ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti,
Kin → K Kiṁ. (pts note) | suppaṭividdhattā → -5 Sc tassā dhammā dhatu supaṭividhattā; Sd omits. Text as in 14. Bm agrees with text. St omits suppaṭividdhā yassā dhamma-dhātuyā. (pts note) | sabba-dukkha-vītivatte → Bm viti-. (pts note) | Bhagavanto → Scd Bhagavato. (pts note)ท่านผู้มีอายุ เป็นอย่างไรหนอ เพราะพระตถาคตทรงมีปัญญาแทงตลอด ธรรมธาตุนี้ จึงเป็นเหตุให้ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้าได้แล้ว ผู้ตัดทางได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวง ได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการ ประชุมพระสาวกว่า 'แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงมีพระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้หรือ' udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati: ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti.
evaṁsīlā → evaṁsītā (pts) | devatā → Scdt here add hi, but omit in 14. (pts note) | ārocesuṁ → Sc āroceyyuṁ; but in 16 ārocesuṁ. (pts note) | Bhagavanto → Sd Bhagavante. (pts note)หรือเพราะเหล่าเทวดาได้กราบทูลความข้อนี้แด่พระตถาคต จึงเป็นเหตุให้ทรง ระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้า ได้แล้ว ผู้ตัดทางได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการประชุมพระสาวกว่า 'แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงมีพระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีศีล อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้' Ayañca hidaṁ tesaṁ bhikkhūnaṁ antarākathā vippakatā hoti.
idaṁ → K hi, om. idaṁ. (pts note) | vippakatā → Sdt -kathā. (pts note)ภิกษุเหล่านั้นสนทนาเรื่องค้างไว้ เท่านี้

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yena karerimaṇḍalamāḷo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
paṭisallānā → patisallānā (bj) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhāsamayaṁ (pts)ครั้นในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากการหลีกเร้น เข้าไปยังหอ นั่งใกล้กเรริมณฑป ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว Nisajja kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ตรัสถามภิกษุทั้งหลาย ดังนี้ว่า “kāya nuttha, bhikkhave, etarahi kathāya sannisinnā; kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?“ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ เธอทั้งหลายนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร เรื่องอะไรที่เธอทั้งหลายสนทนากันค้างไว้”

Evaṁ vutte, te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ภิกษุเหล่านั้นจึงได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า “idha, bhante, amhākaṁ acirapakkantassa bhagavato ayaṁ antarākathā udapādi:“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ข้าพระองค์ ทั้งหลายได้สนทนาเรื่องที่ค้างไว้ต่อไปดังนี้ว่า ‘acchariyaṁ, āvuso, abbhutaṁ, āvuso, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.‘ท่านผู้มีอายุ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคย ปรากฏ ที่พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก Yatra hi nāma tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarissati, nāmatopi anussarissati, gottatopi anussarissati, āyuppamāṇatopi anussarissati, sāvakayugatopi anussarissati, sāvakasannipātatopi anussarissati:ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้า ทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้าได้แล้ว ผู้ตัดทาง ได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการประชุมพระสาวกว่า “evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”ti.
evaṁvihārī → evaṁvihāri (pts)‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรง มีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้’ Kiṁ nu kho, āvuso, tathāgatasseva nu kho esā dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:ท่านผู้มีอายุ เป็นอย่างไรหนอ เพราะพระตถาคตทรงมีปัญญาแทงตลอด ธรรมธาตุนี้ จึงเป็นเหตุให้ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้าได้แล้ว ผู้ตัดทางได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวง ได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการ ประชุมพระสาวกว่า “evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”ti.‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงมีพระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้หรือ’ Udāhu devatā tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:หรือเพราะเหล่าเทวดาได้กราบทูลความข้อนี้แด่พระตถาคต จึงเป็นเหตุให้ทรง ระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้า ได้แล้ว ผู้ตัดทางได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการประชุมพระสาวกว่า “evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī”’ti?‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมี พระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้’ Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppatto”ti.
vippakatā → vippakatā hoti (bj) | vippakatā → Bm adds hoti. (pts note)เรื่องนี้แลที่พวกข้าพระองค์สนทนาค้างไว้ ก็พอดีพระผู้มีพระภาคเสด็จมาถึง พระพุทธเจ้าข้า’

“Tathāgatassevesā, bhikkhave, dhammadhātu suppaṭividdhā, yassā dhammadhātuyā suppaṭividdhattā tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
dhammadhātu → dhammadhāti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัส “เพราะตถาคตมีปัญญาแทงตลอดธรรมธาตุนี้ จึงเป็นเหตุให้ระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรม เครื่องเนิ่นช้าได้แล้ว ผู้ตัดทางได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการประชุม พระสาวกว่า ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti.‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงมีพระโคตรอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น จึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้’ Devatāpi tathāgatassa etamatthaṁ ārocesuṁ, yena tathāgato atīte buddhe parinibbute chinnapapañce chinnavaṭume pariyādinnavaṭṭe sabbadukkhavītivatte jātitopi anussarati, nāmatopi anussarati, gottatopi anussarati, āyuppamāṇatopi anussarati, sāvakayugatopi anussarati, sāvakasannipātatopi anussarati:
ārocesuṁ → Sc āroceyyuṁ. (pts note)แม้เหล่าเทวดาก็ได้บอกความข้อนี้แก่ตถาคต จึงเป็นเหตุให้ระลึกถึงพระพุทธเจ้า ทั้งหลายในอดีตกาล ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้ตัดธรรมเครื่องเนิ่นช้าได้แล้ว ผู้ตัดทาง ได้แล้ว ผู้ตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้ล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว ทั้งโดยพระชาติ พระนาม พระโคตร พระชนมายุ คู่พระอัครสาวก และการประชุมพระสาวกว่า ‘evaṁjaccā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁnāmā evaṅgottā evaṁsīlā evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’ti.
evaṁjaccā → evaṁjāccā (pts)‘แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระชาติอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงมีพระนามอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงมีพระโคตร อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมี ธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรม เป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้’

Iccheyyātha no tumhe, bhikkhave, bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ sotun”ti?
dhammiṁ → dhamimiṁ (pts) | dhamimiṁ → Sd Bm and below dhammi-; St dhammī-. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายต้องการจะฟังธรรมีกถาอันเกี่ยวกับปุพเพนิวาส นอกเหนือจากนี้อีกหรือไม่”

“Etassa, bhagavā, kālo; etassa, sugata, kālo;พวกภิกษุทูลตอบว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาคผู้สุคต yaṁ bhagavā bhiyyoso mattāya pubbenivāsapaṭisaṁyuttaṁ dhammiṁ kathaṁ kareyya, bhagavato sutvā bhikkhū dhāressantī”ti.ถึงกาลอันสมควรที่พระ ผู้มีพระภาคจะทรงแสดงธรรมีกถาอันเกี่ยวกับปุพเพนิวาสนอกจากนี้อีก ภิกษุทั้งหลาย ได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้วจะได้ทรงจำไว้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Tena hi, bhikkhave, suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจัก กล่าว”

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า

“Ito so, bhikkhave, ekanavutikappe yaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke udapādi.
ekanavutikappe → ekanavuto kappo (bj, sya-all, pts) | kappo → ekanavutikappe (bj: machasaṁ) | kappo → -2 St Bm navute kappe. (pts note)“ภิกษุทั้งหลาย นับจากกัปนี้ถอยหลังไป ๙๑ กัป พระวิปัสสีพุทธเจ้า ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho khattiyo jātiyā ahosi, khattiyakule udapādi.มีพระชาติเป็นกษัตริย์ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในตระกูลกษัตริย์ Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho koṇḍañño gottena ahosi.มีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asītivassasahassāni āyuppamāṇaṁ ahosi.มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี Vipassī, bhikkhave, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pāṭaliyā mūle abhisambuddho.ตรัสรู้ที่ควงต้น แคฝอย Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa khaṇḍatissaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
Khaṇḍa-Tissaṁ → Sc Khaṇḍa-Tissa, Sd Khaṇaccan-Tissaṁ. (pts note)ทรงมีคู่พระอัครสาวก เป็นคู่ที่เจริญ ได้แก่ พระขัณฑะและพระติสสะ Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ.มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง Eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi bhikkhusatasahassaṁ, eko sāvakānaṁ sannipāto ahosi asītibhikkhusahassāni.
asītibhikkhusahassāni → asītibhikkhusatasahassāni (bj) | asīti → Scdt asītiṁ. (pts note)ครั้งที่ ๑ มีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๒ มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป ครั้งที่ ๓ มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa ime tayo sāvakānaṁ sannipātā ahesuṁ sabbesaṁyeva khīṇāsavānaṁ.พระสาวกที่เข้าประชุมทั้ง ๓ ครั้ง ล้วนแต่เป็นพระขีณาสพ Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa asoko nāma bhikkhu upaṭṭhāko ahosi aggupaṭṭhāko.มีภิกษุอโสกะเป็นอุปัฏฐาก เป็นอัครอุปัฏฐาก Vipassissa, bhikkhave, bhagavato arahato sammāsambuddhassa bandhumā nāma rājā pitā ahosi.มีพระเจ้า พันธุมาเป็นพระบิดา Bandhumatī nāma devī mātā ahosi janetti.
janetti → janettī (sya-all, pts)พระนางพันธุมดีเทวีเป็นพระมารดาผู้ให้กำเนิด Bandhumassa rañño bandhumatī nāma nagaraṁ rājadhānī ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (bj)กรุงพันธุมดี เป็นราชธานีของพระเจ้าพันธุมา

2. Bodhisattadhammatāกฎธรรมดาของพระโพธิสัตว์ ๑๖ ประการ กฎธรรมดาของพระโพธิสัตว์ ๑๖ ประการ

Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto tusitā kāyā cavitvā sato sampajāno mātukucchiṁ okkami.
Tusitā → Bm Tussitā, and below. Cp. Acchariyabbhuta-Suttaṁ, M. iii. 119. (pts note)๑. ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ ทรงมีสติสัมปชัญญะตลอด ตั้งแต่จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตจนถึงเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṁ okkamati.๒. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิตเสด็จ ลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา Atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
uḷāro → oḷāro (sya-all) | obhāso → obhāso loke (sya-all); obbāso (pts) | atikkammeva → atikkamma (pts) | uḷāro → oḷāro (bj: syā) | uḷāro → K oḷ- throughout and in 30. (pts note) | obbāso → K adds loke. (pts note) | atikkamma → So SS and M. iii. 120. Bm K atikamm'; eva; and so below. (pts note)แสงสว่างเจิดจ้าหาประมาณมิได้ ปรากฏขึ้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ล่วงเทวานุภาพของ เหล่าเทพ Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
candimasūriyā → candimasuriyā (bj, sya-all) | devānubhāvaṁ → devānubhāvā (bj) | andhakārā andhakāratimisā → andhakāra timisā (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | pi → Bm omits here, but not in 30. (pts note) | candima-suriyā → Bm sūr- here and in 30. (pts note) | atikkamm → Sd atikamm'. (pts note)แม้ในช่องว่างระหว่างโลกซึ่งไม่มีอะไรคั่น มีสภาพมืดมิด หรือที่ที่ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ส่องแสงไปไม่ถึง ก็มีแสงสว่างเจิดจ้าหาประมาณมิได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของเหล่าเทพ Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti: ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti.
upapannā tepi → uppannā te pi (bj) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all) | uppannā → upapannā (bj: machasaṁ, syā, PTS)เพราะแสงสว่างนั้น เหล่าสัตว์ที่เกิด ในที่นั้น ๆ จึงรู้จักกันและกันว่า ‘ยังมีสัตว์อื่นเกิดในที่นี้เหมือนกัน’ Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati. Appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
sampavedhati → sampavedheti (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | sampavedhati → K here and in 30 -vedheti. (pts note) | eva → Sd atikamma ca. (pts note)และ ๑๐ สหัสสีโลกธาตุ นี้สั่นสะเทือนเลื่อนลั่น ทั้งแสงสว่าง เจิดจ้าหาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในโลก ล่วงเทวานุภาพของ เหล่าเทพ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, cattāro naṁ devaputtā catuddisaṁ rakkhāya upagacchanti: ‘mā naṁ bodhisattaṁ vā bodhisattamātaraṁ vā manusso vā amanusso vā koci vā viheṭhesī’ti.
catuddisaṁ → cātuddisaṁ (sya-all, km) | naṁ → (sya-all) | vā → (sya-all) | mā naṁ → mātaṁ (pts) | catuddisaṁ → catuddisaṁ (bj: machasaṁ); cātuddisaṁ (bj: syā) | catuddisaṁ → cātuddisaṁ (cck: syā.) | naṁ → K omits. (pts note) | catuddisaṁ → K cātud-. (pts note) | Mātaṁ → Bm K naṁ. (pts note) | viheṭhesīti → Sct vihethessasīti. (pts note)๓. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของ พระมารดา เทพบุตร ๔ องค์ เข้าไปอารักขาประจำทั้ง ๔ ทิศด้วย ตั้งใจว่า ‘มนุษย์หรืออมนุษย์ใด ๆ อย่าได้เบียดเบียนพระโพธิสัตว์ หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์เลย’ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, pakatiyā sīlavatī bodhisattamātā hoti, viratā pāṇātipātā, viratā adinnādānā, viratā kāmesumicchācārā, viratā musāvādā, viratā surāmerayamajjappamādaṭṭhānā.๔. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของ พระมารดา พระมารดามีปกติทรงศีล คือ เว้นจากการฆ่าสัตว์ เว้นจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ เว้นจากการ ประพฤติผิดในกาม เว้นจากการพูดเท็จ เว้นจากการเสพของ มึนเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นเหตุแห่งความประมาท Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็น กฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu purisesu mānasaṁ uppajjati kāmaguṇūpasaṁhitaṁ, anatikkamanīyā ca bodhisattamātā hoti kenaci purisena rattacittena.
kāmaguṇūpasaṁhitaṁ anatikkamanīyā ca → kāmaguṇupasaṁhitaṁ anatikkamaniyā va (sya-all)๕. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของ พระมารดา พระมารดาของพระองค์ไม่ทรงมีความรู้สึกทาง กามารมณ์ เป็นผู้ที่บุรุษผู้มีจิตกำหนัดใด ๆ ไม่สามารถล่วงเกินได้ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, lābhinī bodhisattamātā hoti pañcannaṁ kāmaguṇānaṁ. Sā pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricāreti.
samaṅgībhūtā → samaṅgibhūtā (sya-all) | samaṅgībhūtā paricāreti ayamettha → samaṅgibhūtā parivāreti ayam ettha (pts) | okkanto → Sc okkamanto. (pts note)๖. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของ พระมารดา พระมารดาของพระองค์ทรงได้กามคุณ ๕ เอิบอิ่ม พรั่งพร้อม ได้รับการบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎ ธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati. Sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | ahīnindriyaṁ seyyathāpi → abhinindriyaṁ seyyathā pi (pts) | abhinindriyaṁ → K ahīnindriyaṁ Bm ahin-. See ii. 85; Sum, on the passage, i. 222; M. iii. 121. (pts note)๗. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของ พระมารดา พระมารดาของพระองค์ไม่ทรงมีความเจ็บป่วยใด ๆ ทรงมีความสุข ไม่ลำบากพระวรกาย มองเห็นพระโพธิสัตว์ อยู่ภายในพระครรภ์ มีพระอวัยวะสมบูรณ์ มีพระอินทรีย์ไม่ บกพร่อง Seyyathāpi, bhikkhave, maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatrāssa suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā.
Tatrāssa → tatra yaṁ (bj); tatrassa (sya-all, km, pts1ed) | tatrāssa → tatra yaṁ (bj); tatrassa (sya-all, pts) | anāvilo → (sya-all, pts) | lohitaṁ → lohitakaṁ (sya-all) | Tatrāssa → tatrassa (cck: syā.) | ssa → Bm yaṁ. See ii. 84; M. iii. 121. (pts note) | lohitaṁ → Bm lohitakaṁ, and below. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เหมือนแก้วไพฑูรย์อันงดงามตาม ธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ที่เจียระไนดีแล้ว สุกใสเป็นประกายได้ สัดส่วน มีด้ายสีเขียว เหลือง แดง ขาว หรือสีนวล ร้อยอยู่ ข้างใน Tamenaṁ cakkhumā puriso hatthe karitvā paccavekkheyya: ‘ayaṁ kho maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno. Tatridaṁ suttaṁ āvutaṁ nīlaṁ vā pītaṁ vā lohitaṁ vā odātaṁ vā paṇḍusuttaṁ vā’ti.
anāvilo sabbākārasampanno → sabbākāra sampanno (bj) | hatthe → hatthesu (sya-all) | anāvilo → (sya-all, pts) | tatridaṁ → tatrassa (sya-all) | lohitaṁ → lohitakaṁ (sya-all) | hatthe → Bm K hatthesu. (pts note) | idaṁ → K tatr'; assa. (pts note) | ti → K omits ti. (pts note)คนตาถึงหยิบแก้วไพฑูรย์นั้นวางไว้ในมือแล้วพิจารณารู้ว่า ‘นี้ คือ แก้วไพฑูรย์อันงดงามตามธรรมชาติ มีแปดเหลี่ยม ที่เจียระไน ดีแล้ว สุกใสเป็นประกายได้สัดส่วน มีด้ายสีเขียว เหลือง แดง ขาว หรือสีนวล ร้อยอยู่ข้างใน’

Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchiṁ okkanto hoti, na bodhisattamātu kocideva ābādho uppajjati, sukhinī bodhisattamātā hoti akilantakāyā, bodhisattañca bodhisattamātā tirokucchigataṁ passati sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyaṁ.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | ahīnindriyaṁ ayamettha → abhinindriyaṁ ayam ettha (pts)ฉันใด เวลาที่พระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่ พระครรภ์ของพระมารดา พระมารดาของพระองค์ไม่ทรงมีความ เจ็บป่วยใด ๆ ทรงมีความสุข ไม่ลำบากพระวรกาย มองเห็น พระโพธิสัตว์อยู่ภายในพระครรภ์ มีพระอวัยวะสมบูรณ์ มีพระอินทรีย์ ไม่บกพร่อง ฉันนั้นเหมือนกัน Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, sattāhajāte bodhisatte bodhisattamātā kālaṁ karoti tusitaṁ kāyaṁ upapajjati.
upapajjati ayamettha → uppajjati ayam ettha (pts) | Tusitaṁ → Bm Tussitaṁ. (pts note)๘. มีกฎธรรมดาดังนี้ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ ๗ วัน พระมารดา ของพระองค์สวรรคตไปเกิดในสวรรค์ชั้นดุสิต Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดา ในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nava vā dasa vā māse gabbhaṁ kucchinā pariharitvā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati. Daseva māsāni bodhisattaṁ bodhisattamātā kucchinā pariharitvā vijāyati.
bodhisattaṁ → (sya-all) | māsāni → Bm māse. (pts note)๙. มีกฎธรรมดาดังนี้ พระมารดาของพระโพธิสัตว์ไม่ประสูติพระโอรส เหมือนสตรีทั่วไปที่จะคลอดลูกหลังจากตั้งครรภ์ได้ ๙ เดือนหรือ ๑๐ เดือน ส่วนพระมารดาของพระโพธิสัตว์ประสูติพระโอรสเมื่อ ทรงพระครรภ์ครบ ๑๐ เดือนเท่านั้น Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาใน เรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yathā aññā itthikā nisinnā vā nipannā vā vijāyanti, na hevaṁ bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati. Ṭhitāva bodhisattaṁ bodhisattamātā vijāyati.
ṭhitāva → ṭhitā ca (sya-all)๑๐. มีกฎธรรมดาดังนี้ พระมารดาของพระโพธิสัตว์ ไม่ประสูติพระโอรส เหมือนสตรีทั่วไปซึ่งจะนั่งคลอดหรือนอนคลอดก็ได้ ส่วนพระมารดา ของพระโพธิสัตว์ประทับยืนประสูติเท่านั้น Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาใน เรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, devā paṭhamaṁ paṭiggaṇhanti, pacchā manussā.
paṭiggaṇhanti → patigaṇhanti (bj) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | kucchismā → Bm kucchimhā, and so throughout. (pts note)๑๑. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา ในตอนแรกเหล่าเทพจะทำพิธีต้อนรับ หลังจากนั้น เป็นหน้าที่ของมนุษย์ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, appattova bodhisatto pathaviṁ hoti, cattāro naṁ devaputtā paṭiggahetvā mātu purato ṭhapenti: ‘attamanā, devi, hohi; mahesakkho te putto uppanno’ti.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | appattova → appatto ca (sya-all) | devi → devī (pts) | va → Sdt K ca; Sc omits; Bm and M. iii. 122 va. (pts note)๑๒. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา ยังไม่ทันสัมผัสแผ่นดิน เทพบุตร ๔ องค์ช่วยกันประคอง พระโพธิสัตว์ไปไว้เบื้องพระพักตร์ของพระมารดาแล้วกราบทูลว่า ‘โปรดพอพระทัยเถิด พระเทวี พระราชโอรสของพระองค์ที่เสด็จ อุบัติขึ้นเป็นผู้มีศักดิ์ใหญ่’ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado.
udena → uddena (bj, sya-all, km, pts1ed); udarena (katthaci) | asucinā suddho → visuddho (sya-all) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | visado → visuddho (sya-all) | uddena → udena (bj: machasaṁ) | udena → uddena (cck: syā.); udarena (cck: katthaci) | suddho → visuddho (cck: syā.) | ruhirena → SS here, but only Sd in the repetition, rudhirena. (pts note) | visado → K visuddho; Jāt. i. 53 visado. (pts note)๑๓. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา เสด็จออกโดยง่าย ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ เมือก เลือด หรือสิ่งไม่สะอาดใด ๆ เป็นผู้สะอาดบริสุทธิ์ Seyyathāpi, bhikkhave, maṇiratanaṁ kāsike vatthe nikkhittaṁ neva maṇiratanaṁ kāsikaṁ vatthaṁ makkheti, nāpi kāsikaṁ vatthaṁ maṇiratanaṁ makkheti.
nāpi → napi (sya-all, pts)ภิกษุทั้งหลาย เหมือน แก้วมณีที่บุคคลวางไว้ในผ้ากาสิกพัสตร์ ย่อมไม่ทำให้ผ้ากาสิกพัสตร์ แปดเปื้อน ถึงผ้ากาสิกพัสตร์ก็ไม่ทำให้แก้วมณีแปดเปื้อน Taṁ kissa hetu?ข้อนั้น เพราะเหตุไร Ubhinnaṁ suddhattā.เพราะสิ่งทั้งสองเป็นของสะอาดบริสุทธิ์

Evameva kho, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, visadova nikkhamati amakkhito, udena amakkhito semhena amakkhito ruhirena amakkhito kenaci asucinā suddho visado.
visado → visuddho (sya-all) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (pts) | visado → K visuddho (as above). (pts note)ฉันใด เวลา ที่พระโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ของพระมารดา เสด็จออกโดยง่าย ไม่แปดเปื้อนด้วยน้ำ เมือก เลือด หรือสิ่งไม่สะอาดใด ๆ เป็นผู้ สะอาดบริสุทธิ์ ฉันนั้นเหมือนกัน Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, dve udakassa dhārā antalikkhā pātubhavanti—ekā sītassa ekā uṇhassa yena bodhisattassa udakakiccaṁ karonti mātu ca.
antalikkhā → antaḷikkhā (bj) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | dhārā → udakadhārā (bj: sīmu) | mātucca → mātu ca (bj: sīmu, machasaṁ, syā) | dhārā → K and Sum. udakassa. SS and Jāt. i. 53 udaka. (pts note) | mātucca → Sd mātucchā; Bm K mātu ca, and so M. iii. 123. (pts note)๑๔. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา มีธารน้ำปรากฏในอากาศ ๒ สาย คือ ธารน้ำเย็นและ ธารน้ำอุ่น เพื่อชำระล้างพระโพธิสัตว์และพระมารดา Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎ ธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati setamhi chatte anudhāriyamāne, sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṁ vācaṁ bhāsati ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’ti.
uttarābhimukho → uttarenābhimukho (sya-all, km); uttarenamukho (mr) | sattapadavītihārena → satta padavītihāre (bj); satvapadavītihārena (pts) | anudhāriyamāne → anuhīramāne (bj, pts) | āsabhiṁ vācaṁ bhāsati → āsabhiñca vācambhāsati (bj) | āsabhiṁ → āsakiñca (sya-all) | ayamantimā → ayamantimā me (sya-all) | seṭṭhohamasmi lokassa ayamantimā → ayam anitimā (pts) | uttarābhimukho → uttarenābhimukho (bj: syā) | padavītihāre → padavītihārena (bj: machasaṁ) | anuhīramāne → anudhāriyamāne (bj: machasaṁ) | anuviloketi → viloketi (bj: PTS) | uttarābhimukho → uttarenābhimukho (cck: syā.); uttarenamukho (cck: ka.) | uttarābhimukho → MSS. and K uttarenābhimukho, but see M. iii. 123 quoted Sum. i. 60. (pts note) | anuhīramāne → Scd Sum. anuhīramāne; St anubhiramāne; Bm anudhārayamāne; K anudhāriyamāne. See Trencker's Pāli Misc. 79. (pts note) | viloketi → Bm K and Sum. i. 60 anuvil-. (pts note) | anitimā → K adds me. (pts note)๑๕. มีกฎธรรมดาดังนี้ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ครู่หนึ่ง ทรงยืนได้ อย่างมั่นคงด้วยพระบาททั้งสองที่เสมอกัน ทรงผินพระพักตร์ไปทาง ทิศเหนือ ทรงดำเนินไป ๗ ก้าว ขณะที่หมู่เทวดากั้นเศวตฉัตรตาม เสด็จ ทอดพระเนตรไปยังทิศต่าง ๆ แล้ว ทรงเปล่งพระอาสภิวาจา (วาจาอย่างองอาจ)ว่า ‘เราคือผู้เลิศของโลก เราคือผู้เจริญที่สุด ของโลก เราคือผู้ประเสริฐที่สุดของโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎธรรมดาในเรื่องนี้

Dhammatā esā, bhikkhave, yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamati, atha sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati, atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
mātukucchimhā → mātu kucchismā (sya-all, pts) | uḷāro → oḷāro (sya-all) | pātubhavati → pātukavati (sya-all) | kucchismā → Bm -imhā. (pts note)๑๖. มีกฎธรรมดาดังนี้ เวลาที่พระโพธิสัตว์ประสูติจากพระครรภ์ของ พระมารดา แสงสว่างเจิดจ้าหาประมาณมิได้ปรากฏขึ้นในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณ พราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ล่วงเทวานุภาพของเหล่าเทพ Yāpi tā lokantarikā aghā asaṁvutā andhakārā andhakāratimisā, yatthapime candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā ābhāya nānubhonti, tatthapi appamāṇo uḷāro obhāso pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
candimasūriyā evaṁmahiddhikā evaṁmahānubhāvā → candimasuriyā evammahānubhāvā (bj) | andhakārā → (sya-all) | candimasūriyā → candimasuriyā (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all)แม้ใน ช่องว่างระหว่างโลกซึ่งไม่มีอะไรคั่น มีสภาพมืดมิด หรือที่ที่ดวงจันทร์ และดวงอาทิตย์ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ส่องแสงไปไม่ถึง ก็มีแสงสว่างเจิดจ้าหาประมาณมิได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของ เหล่าเทพ Yepi tattha sattā upapannā, tepi tenobhāsena aññamaññaṁ sañjānanti: ‘aññepi kira, bho, santi sattā idhūpapannā’ti.
upapannā → uppannā (bj) | idhūpapannāti → idhupapannāti (sya-all)เพราะแสงสว่างนั้น เหล่าสัตว์ที่เกิดในที่นั้น ๆ จึงรู้จักกัน และกันว่า ‘ยังมีสัตว์อื่นเกิดในที่นี้เหมือนกัน’ Ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhati appamāṇo ca uḷāro obhāso loke pātubhavati atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.
sampavedhati → sampavedheti (sya-all) | uḷāro → oḷāro (sya-all)และ ๑๐ สหัสสี โลกธาตุนี้สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น ทั้งแสงสว่างเจิดจ้าหาประมาณ มิได้ ก็ปรากฏขึ้นในโลก ล่วงเทวานุภาพของเหล่าเทพ Ayamettha dhammatā.ข้อนี้เป็นกฎ ธรรมดาในเรื่องนี้

3. Dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇāลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ

Jāte kho pana, bhikkhave, vipassimhi kumāre bandhumato rañño paṭivedesuṁ:ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีราชกุมารประสูติแล้ว พวกอำมาตย์ ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมาว่า ‘putto te, deva, jāto, taṁ devo passatū’ti.
deva → deva te (mr) | deva → deva te (cck: ka.) | deva → -1 Bm deva te. (pts note)‘ขอเดชะ พระราชโอรสของพระองค์ประสูติแล้ว โปรดทอดพระเนตรเถิด’ Addasā kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassiṁ kumāraṁ, disvā nemitte brāhmaṇe āmantāpetvā etadavoca:
vipassiṁ kumāraṁ → vipassīkumāraṁ (pts)พระเจ้าพันธุมาได้ทอดพระเนตรวิปัสสีราชกุมาร แล้วรับสั่ง ให้เชิญพราหมณ์โหราจารย์มาตรัสว่า ‘passantu bhonto nemittā brāhmaṇā kumāran’ti.
kumāranti addasaṁsu → kumāran ti addasāsuṁ (pts)‘พราหมณ์โหราจารย์ จงทำนายวิปัสสีราช กุมาร’ Addasaṁsu kho, bhikkhave, nemittā brāhmaṇā vipassiṁ kumāraṁ, disvā bandhumantaṁ rājānaṁ etadavocuṁ:
bandhumantaṁ → bandhumaṁ (bj, pts) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassīkumāraṁ (pts) | addasaṁsu → addasāsu (bj: machasaṁ) | bandhumaṁ → bandhumantaṁ (bj: machasaṁ) | Addasāsuṁ → So Sdt, Sc addasāsu, Bm K addasaṁsu. (pts note) | bhikkhave → K adds naṁ. (pts note) | Bandhumaṁ → Bm K -mantaṁ. (pts note)พวกพราหมณ์โหราจารย์เห็นพระวิปัสสีราชกุมารแล้วได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมา ว่า ‘attamano, deva, hohi, mahesakkho te putto uppanno, lābhā te, mahārāja, suladdhaṁ te, mahārāja, yassa te kule evarūpo putto uppanno.
te → te deva (bj, pts) | deva → Bm K te only, SS deva only. (pts note)‘ขอเดชะ โปรดพอพระทัยเถิด พระราชโอรสของพระองค์ที่เสด็จอุบัติขึ้นเป็นผู้มี ศักดิ์ใหญ่ นับว่าเป็นลาภอันประเสริฐของพระองค์ผู้ได้พระราชโอรสเช่นนี้อยู่ในราชตระกูล Ayañhi, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
dve → Bm K add va; SS and Sum. omit. (pts note)เพราะพระราชกุมารนี้สมบูรณ์ด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ ที่เป็นเหตุให้ มหาบุรุษมีคติ ๒ อย่าง ไม่เป็นอย่างอื่น คือ Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → K -ṭṭhāv-. (pts note)๑. ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีพระราชอาณาจักรมั่นคง Tassimāni sattaratanāni bhavanti.สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj, sya-all) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)(๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
parasenappamaddanā → parasenāpamaddanātipi pāṭhena bhavitabba (sya-all note)มีพระราชโอรส มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็น วีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts)พระองค์ทรงชนะโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้มีสาคร เป็นขอบเขต Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado.
vivaṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | vivattacchaddo → K vivaṭṭhachado. (pts note)๒. ถ้าเสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลส ในโลก

Katamehi cāyaṁ, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.ขอเดชะ พระราชกุมารนี้ ทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ อะไรบ้าง ที่เป็นเหตุให้มหาบุรุษมีคติ ๒ อย่าง ไม่เป็นอย่างอื่น คือ Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
vijitāvī → vijitāpī (cck) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → K -ṭṭhāv-. (pts note)๑. ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีพระราชอาณาจักรมั่นคง Tassimāni sattaratanāni bhavanti.สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj)(๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.มีพระราชโอรส มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็น วีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, pts)พระองค์ทรงชนะโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้มีสาคร เป็นขอบเขต

Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado. Ayañhi, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Yaṁ pāyaṁ, deva, kumāro suppatiṭṭhitapādo. Idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
vivaṭacchado ayañhi → vivattacchado ayaṁ hi (bj, pts) | idampissa → idampimassa (bj) | ssa → Bm p'imassa, and below. (pts note)๒. ถ้าเสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลสในโลก คือ พระราชกุมารนี้ ๑. มีฝ่าพระบาทราบเสมอกัน ข้อที่พระราชกุมารมีฝ่าพระบาทราบ เสมอกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi imassa, deva, kumārassa heṭṭhā pādatalesu cakkāni jātāni sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
Imassa, deva → imassa hi deva (?) | sabbākāraparipūrāni → sabbākāraparipūrāṇi (bj) | yampi → yaṁpi deva (sya-all) | deva → (sya-all) | deva → imassa hi deva (cck: ?)๒. พื้นฝ่าพระบาททั้งสองของพระราชกุมารนี้ มีจักรซึ่งมีกำข้างละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่าง ข้อที่ พื้นฝ่าพระบาททั้งสองของพระราชกุมารนี้ มีจักรซึ่งมีกำข้างละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่างนี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro āyatapaṇhī …pe…๓. มีส้นพระบาทยื่นยาวออกไป ข้อที่พระราชกุมารมีส้นพระบาทยื่น ยาวออกไปนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro dīghaṅgulī …pe…
bhavati → pāṭho’yaṁ potthakesu na dissati. etthāpi aññesupi ṭhānesu “po” iti ca sīhaḷa potthakesu na dissati (bj note)๔. มีพระองคุลียาว ข้อที่พระราชกุมารมีพระองคุลียาวนี้ เป็นลักษณะ มหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro mudutalunahatthapādo …pe…
mudutalunahatthapādo → mudutaḷuṇahatthapādo (bj); mudutaluṇahatthapādo (pts) | mudutalanahatthapādo → aṭṭhakathāyaṁ mudutalunahatthapādo (sya-all note)๕. มีพระหัตถ์และพระบาทอ่อนนุ่ม ข้อที่พระราชกุมารมีพระหัตถ์ และพระบาทอ่อนนุ่มนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva kumāro jālahatthapādo …pe…๖. ฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีเส้นที่ข้อพระองคุลีจดกันเป็นรูปตาข่าย ข้อที่พระราชกุมารมีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีเส้นที่ข้อพระองคุลี จดกันเป็นรูปตาข่ายนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro ussaṅkhapādo …pe…๗. มีข้อพระบาทสูง ข้อที่พระราชกุมารมีข้อพระบาทสูงนี้ เป็นลักษณะ มหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro eṇijaṅgho …pe…๘. มีพระชงฆ์เรียวดุจแข้งเนื้อทราย ข้อที่พระราชกุมารมีพระชงฆ์เรียว ดุจแข้งเนื้อทรายนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati …pe…
parimasati → parāmasati (mr) | jaṇṇukāni → jannukāni (bj, sya-all, pts) | parimasati → parāmasati (bj: machasaṁ) | parimasati → parāmasati (cck: ka.) | jannukāni → St Bm jaṇṇuk-. (pts note) | parimasati → Sc param-; Bm parām-. (pts note)๙. เมื่อประทับยืน ไม่ต้องน้อมพระองค์ลงก็ทรงลูบคลำถึงพระชานุ ด้วยฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้ ข้อที่พระราชกุมารเมื่อประทับยืน ไม่ต้องน้อมพระองค์ลงก็ทรงลูบคลำถึงพระชานุด้วยฝ่าพระหัตถ์ ทั้งสองได้นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro kosohitavatthaguyho …pe…
kosohitavatthaguyho → kośopagatavastiguhya (bj: mahāvyutpatati); kośagatavastiguhya (bj: mahāyānapāṭha)๑๐. มีพระคุยหฐานเร้นอยู่ในฝัก ข้อที่พระราชกุมารมีพระคุยหฐาน เร้นอยู่ในฝักนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro suvaṇṇavaṇṇo kañcanasannibhattaco …pe…
sannibha-ttaco → Bm K sannibhataco. (pts note)๑๑. มีพระฉวีสีทอง มีพระฉวีเปล่งปลั่งดุจทองคำ ข้อที่พระราชกุมาร มีพระฉวีสีทอง มีพระฉวีเปล่งปลั่งดุจทองคำนี้ เป็นลักษณะมหา บุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro sukhumacchavī; sukhumattā chaviyā rajojallaṁ kāye na upalimpati …pe…
upalimpati → upalippati (bj, sya-all) | upalippati → upalimpati (bj: machasaṁ) | upalimpati → upalippati (cck: syā.) | sukhumacchavī → Scd Bm sukhumachavi. (pts note) | upalimpati → Sd uparimpati; St upalippati. (pts note)๑๒. มีพระฉวีละเอียดจนละอองธุลีไม่อาจติดพระวรกายได้ ข้อที่พระ ราชกุมารมีพระฉวีละเอียดจนละอองธุลีไม่อาจติดพระวรกายได้นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro ekekalomo; ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni …pe…๑๓. มีพระโลมชาติเดี่ยว คือ ในแต่ละขุมมีเพียงเส้นเดียว ข้อที่พระราช กุมารมีพระโลมชาติเดี่ยว คือ ในแต่ละขุมมีเพียงเส้นเดียวนี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro uddhaggalomo; uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni …pe…
kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni → kuṇḍalāvattāni dakkhiṇāvattakajātāni (bj); kuṇḍalavattāni dakkhiṇāvattakajātāni (pts)๑๔. มีพระโลมชาติปลายงอนขึ้น คือ พระโลมชาติขอดเป็นวงเวียนขวา ดังกุณฑลสีครามเข้มดังดอกอัญชัน ข้อที่พระราชกุมารมีพระโลม ชาติปลายงอนขึ้น คือ พระโลมชาติขอดเป็นวงเวียนขวาดังกุณฑล สีครามเข้มดังดอกอัญชันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro brahmujugatto …pe…
brahmujju-gatto → K -ūju- (pts note)๑๕. มีพระวรกายตั้งตรงดุจกายพรหม ข้อที่พระราชกุมารมีพระวรกาย ตั้งตรงดุจกายพรหมนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro sattussado …pe…๑๖. มีพระมังสะในที่ ๗ แห่ง เต็มบริบูรณ์ ข้อที่พระราชกุมารมี พระมังสะในที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของ มหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro sīhapubbaddhakāyo …pe…๑๗. มีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ดุจลำตัวท่อนหน้าของราชสีห์ ข้อที่ พระราชกุมารมีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ดุจลำตัวท่อนหน้าของ ราชสีห์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro citantaraṁso …pe…
citantaraṁso → pittantaraṁso (sya-all, km) | citantaraṁso → pitantaraṁso (cck: syā.) | pittantaraṁso → a. evaṁ. sī. citantaraṁso (sya-all note) | citantaraṁso → Sc citaṁtaraṁso; K pittantaraṁso. (pts note)๑๘. มีร่องพระปฤษฎางค์เต็มเสมอกัน ข้อที่พระราชกุมารมีร่องพระ ปฤษฎางค์เต็มเสมอกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro nigrodhaparimaṇḍalo yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo, yāvatakvassa byāmo, tāvatakvassa kāyo …pe…๑๙. มีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลของต้นไทร พระวรกาย สูงเท่ากับ ๑ วาของพระองค์ ๑ วาของพระองค์เท่ากับส่วนสูง พระวรกาย ข้อที่พระราชกุมารมีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจ ปริมณฑลของต้นไทร พระวรกายสูงเท่ากับ ๑ วาของพระองค์ ๑ วาของพระองค์เท่ากับส่วนสูงพระวรกายนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษ ของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro samavaṭṭakkhandho …pe…
samavaṭṭakkhandho → samavattakkhandho (bj) | samavatta-kkhandho → Sd samavata-; St samavata- corrected to -vatta; Bm K samavaṭṭa. (pts note)๒๐. มีลำพระศอกลมเท่ากันตลอด ข้อที่พระราชกุมารมีลำพระศอ กลมเท่ากันตลอดนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro rasaggasaggī …pe…๒๑. มีเส้นประสาทรับรสพระกระยาหารได้ดี ข้อที่พระราชกุมารมีเส้น ประสาทรับรสพระกระยาหารได้ดีนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของ มหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro sīhahanu …pe…๒๒. มีพระหนุดุจคางราชสีห์ ข้อที่พระราชกุมารมีพระหนุดุจคางราชสีห์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro cattālīsadanto …pe…
cattālīsadanto → cattāḷīsadanto (bj)๒๓. มีพระทนต์ ๔๐ ซี่ ข้อที่พระราชกุมารมีพระทนต์ ๔๐ ซี่นี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro samadanto …pe…๒๔. มีพระทนต์เรียบเสมอกัน ข้อที่พระราชกุมารมีพระทนต์เรียบ เสมอกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro aviraḷadanto …pe…
aviraḷadanto → avivaradanto (bj, pts) | avivaradanto → aviraḷa (bj: sīmu) | aviraḷadanto → avivaradanto (sya-all: sī.)๒๕. มีพระทนต์ไม่ห่างกัน ข้อที่พระราชกุมารมีพระทนต์ไม่ห่างกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro susukkadāṭho …pe…๒๖. มีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม ข้อที่พระราชกุมารมีพระเขี้ยวแก้วขาว งามนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro pahūtajivho …pe…๒๗. มีพระชิวหาใหญ่ยาว ข้อที่พระราชกุมารมีพระชิวหาใหญ่ยาวนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro brahmassaro karavīkabhāṇī …pe…๒๘. มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสดุจเสียงร้องของนกการเวก ข้อที่พระราชกุมารมีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสดุจเสียงร้อง ของนกการเวกนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro abhinīlanetto …pe…๒๙. มีพระเนตรดำสนิท ข้อที่พระราชกุมารมีพระเนตรดำสนิทนี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro gopakhumo …pe…๓๐. มีดวงพระเนตรแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอด ข้อที่พระราชกุมาร มีดวงพระเนตรแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอดนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษ ของมหาบุรุษนั้น

Imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā. Yampi imassa, deva, kumārassa uṇṇā bhamukantare jātā odātā mudutūlasannibhā, idampimassa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
yampi imassa → yampimassa (bj) | mudutūlasannibhā yampi → mudu tūlasannibhā yaṁpi deva (sya-all) | deva → (sya-all) | idampimassa → idam pi ssa (pts)๓๑. มีพระอุณาโลมระหว่างพระโขนงสีขาวอ่อนเหมือนปุยนุ่น ข้อที่ พระราชกุมารมีพระอุณาโลมระหว่างพระโขนงสีขาวอ่อนเหมือน ปุยนุ่นนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษนั้น

Ayañhi, deva, kumāro uṇhīsasīso. Yaṁ pāyaṁ, deva, kumāro uṇhīsasīso, idampissa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
idampissa → idampimassa (bj)๓๒. มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ ข้อที่พระราชกุมารมี พระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษ ของมหาบุรุษนั้น

Imehi kho ayaṁ, deva, kumāro dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.ขอเดชะ พระราชกุมารนี้ทรงสมบูรณ์ด้วยพระลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการนี้ ที่เป็นเหตุให้มหาบุรุษมีคติ ๒ อย่าง ไม่เป็นอย่างอื่น คือ Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all)๑. ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีพระราชอาณาจักรมั่นคง Tassimāni sattaratanāni bhavanti.สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ คือ Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj, sya-all) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)(๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.มีพระราชโอรส มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็น วีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
asatthena dhammena → dhammena samena (sya-all, km) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | dhammena → dhammena samena (bj: syā) | dhammena → dhammena samena (cck: syā.) | dhammena → K adds samena here, but not in 31. (pts note)พระองค์ทรงชนะโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้มีสาคร เป็นขอบเขต Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭacchado’ti.
vivaṭacchadoti → vivattacchadoti (bj, pts) | vivaṭacchadoti atha kho → vivaṭacchado hoti athakho (sya-all) | ti → Bm -cchado; K vivaṭacchado hoti. (pts note)๒. ถ้าเสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลสในโลก’

4. Vipassīsamaññāเหตุที่ทรงได้พระสมญาว่าวิปัสสี

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā nemitte brāhmaṇe ahatehi vatthehi acchādāpetvā sabbakāmehi santappesi.
acchādāpetvā → acchādetvā (sya-all, km) | acchādāpetvā → acchādetvā (cck: syā.) | ahatehi → Bm āhatehi. (pts note) | acchādāpetvā → K acchādetvā. (pts note)ต่อมา พระเจ้าพันธุมาโปรดให้พวกพราหมณ์โหราจารย์นุ่งห่มผ้าใหม่ ทรงเลี้ยงดูให้อิ่มหนำด้วยสิ่งที่ต้องการทุกอย่าง Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa dhātiyo upaṭṭhāpesi.แล้วรับสั่งให้ตั้งพี่เลี้ยงนางนม แก่พระวิปัสสีราชกุมาร คือ Aññā khīraṁ pāyenti, aññā nhāpenti, aññā dhārenti, aññā aṅkena pariharanti.
khīraṁ → sudaṁ (bj, pts) | nhāpenti → nahāpenti (bj, pts) | pāyenti → khīraṁ pāyenti (bj: sīmu) | nhāpenti → nahāpentīti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | sudaṁ → Bm K khīraṁ. (pts note) | nahāpenti → Bm nhāp-. So K in text, but nahāpenti in note. (pts note)หญิงพวกหนึ่งให้พระราชกุมารเสวยน้ำนม พวกหนึ่ง ให้ทรงสนาน พวกหนึ่งคอยอภิบาล พวกหนึ่งคอยอุ้ม Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa setacchattaṁ dhārayittha divā ceva rattiñca:
dhārayittha → dhārīyittha (bj)ตั้งแต่ประสูติพระวิปัสสีราชกุมาร พวกราชบุรุษก็คอยกั้นเศวตฉัตรถวายทั้ง กลางวันและกลางคืนด้วยตั้งใจว่า ‘mā naṁ sītaṁ vā uṇhaṁ vā tiṇaṁ vā rajo vā ussāvo vā bādhayitthā’ti.
vā bādhayitthāti → vāti (sya-all) | bādhayitthāti → bādhā ti (pts) | ti → Bm bādhayitthāti; K ti only (without verb). A. i. 145 has phussi after mā naṁ, and omits bādha. (pts note)‘ความหนาว ความร้อน หญ้า ละออง หรือน้ำค้าง อย่าได้เบียดเบียนพระราชกุมาร’ Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.ตั้งแต่ประสูติพระวิปัสสีราชกุมาร ก็ทรงกลายเป็นที่รัก เป็นที่เจริญใจของ ชนเป็นอันมาก Seyyathāpi, bhikkhave, uppalaṁ vā padumaṁ vā puṇḍarīkaṁ vā bahuno janassa piyaṁ manāpaṁ;เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เป็นที่รัก เป็นที่เจริญใจของชนเป็นอันมาก ฉันใด evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahuno janassa piyo ahosi manāpo.พระวิปัสสีราชกุมารทรงเป็นที่รัก เป็นที่ เจริญใจของชนเป็นอันมาก ฉันนั้นเหมือนกัน Svāssudaṁ aṅkeneva aṅkaṁ parihariyati.
parihariyati → pariharīyati (bj, pts) | Svāssudaṁ → Bm svassudaṁ; SS here So sudam; Sum svāsudaṁ. (pts note) | aṅkaṁ → Bm aṅgen'; eva aṅgaṁ. (pts note)นัยว่า พระวิปัสสีราชกุมารนั้นได้รับ การผลัดเปลี่ยนกันอุ้มใส่สะเอวอยู่เสมอ ๆ

Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.
kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca → kumāro brahmassaro mañjussaro ca (mr) | ca → brahmassaro mañjussaroca (bj: machasaṁ) | ca → vaggūmadhurassarā ca (bj: PTS) | ca → kumāro brahmassaro mañjussaro ca (cck: sī. ka.) | ca → Sd brahmassaro mañjussaro ca; Bm brahmassaro ca mañjuro ca; Sct K Sum omit. (pts note)ตั้งแต่ประสูติพระวิปัสสีราชกุมาร ทรงเป็นผู้มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ไพเราะอ่อนหวานกลมกล่อมจับใจ Seyyathāpi, bhikkhave, himavante pabbate karavīkā nāma sakuṇajāti mañjussarā ca vaggussarā ca madhurassarā ca pemaniyassarā ca;
vaggussarā ca → vaggu (pts) | vaggu- → K vaggussarā ca madhurassarā ca. (pts note)หมู่นกการเวกที่ภูเขาหิมพานต์ เป็นสัตว์มีสำเนียง ไพเราะอ่อนหวานกลมกล่อมจับใจ ฉันใด evameva kho, bhikkhave, vipassī kumāro mañjussaro ca ahosi vaggussaro ca madhurassaro ca pemaniyassaro ca.พระวิปัสสีราชกุมาร ก็เป็นผู้มีพระสุรเสียง ดุจเสียงพรหมไพเราะอ่อนหวานกลมกล่อมจับใจ ฉันนั้นเหมือนกัน

Jātassa kho pana, bhikkhave, vipassissa kumārassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi yena sudaṁ samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca.
yena sudaṁ → yena dūraṁ (sya-all, km) | dibbacakkhu → dibbaṁ cakkhu (bj); dibbacakkhuṁ (sya-all) | dibbacakkhu pāturahosi → dibbaṁ cakkhuṁ pātur ahosi (pts) | sudaṁ → yena dura (bj: syā) | sudaṁ → yena dūraṁ (cck: syā.) | cakkhuṁ → SS dibbaṁ cakkhuṁ; Bm dibba-cakkhu; K dibbacakkhuṁ. (pts note) | sudaṁ → K dūraṁ. (pts note)ตั้งแต่ประสูติพระวิปัสสีราชกุมาร ทรงมีทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรม ที่เป็นเหตุให้มองเห็นไกลได้ตลอด ๑ โยชน์โดยรอบ ทั้งกลางวันและกลางคืน

Jāto kho pana, bhikkhave, vipassī kumāro animisanto pekkhati seyyathāpi devā tāvatiṁsā.
devā → bhikkhave devatā (sya-all) | animisanto → Bm animmisanto, and below; K animmissanto, and below. (pts note) | pi → K adds bhikkhave. (pts note) | devā → K devatā. (pts note)ตั้งแต่ประสูติพระวิปัสสีราชกุมาร ทรงเพ่งดูไม่กะพริบพระเนตร พวกเทวดาชั้นดาวดึงส์แลดูไม่กะพริบตา ฉันใด ‘Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.
Animisanto kumāro pekkhatī’ti kho, bhikkhave → jātassa kho pana bhikkhave (sya-all); animmissantā pekkhāti evameva kho bhikkheve (km); jātassa kho pana bhikkhave (mr) | pekkhatīti → animmissanto pekkhati jātassa (sya-all) | kho → kho pana (sya-all) | vipassī vipassī tveva → vipassītveva (sya-all) | bhikkhave → animisanto pekkhati, jātassa kho pana bhikkhave (cck: ka.) | Animisanto → K animmissantā. (pts note) | kumāro → Bm K omit. (pts note) | pekkhatīti → Bm pekkhati; K pekkhanti. (pts note) | kho → Bm jātassa kho pana; K evam eva kho bhikkhave Vipassī kumāro animmissanto pekkhati. Jātassa kho pana. (pts note) | Vipassī → Sd K omit. (pts note)พระวิปัสสีราชกุมาร ทรงเพ่งดูไม่ กะพริบพระเนตร ฉันนั้นเหมือนกัน จึงเกิดมีพระสมญาว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี‘’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā atthakaraṇe nisinno vipassiṁ kumāraṁ aṅke nisīdāpetvā atthe anusāsati.
atthakaraṇe → aṭṭakaraṇe (sya-all, km) | atthe → aṭṭe (sya-all) | vipassiṁ kumāraṁ → vipassikumāraṁ (pts) | atthakaraṇe → aṭṭakaraṇe (bj: syā) | atthakaraṇe → aṭṭa karaṇe (cck: syā.) | attha-karaṇe → Sd -karaṇo; Bm aṭṭha-kar-; K aṭṭakaraṇe. (pts note) | aṅke → Bm aṅge, and below. (pts note) | atthe → K aṭṭe. (pts note)ต่อมา พระเจ้าพันธุมาประทับในศาลตัดสินคดี ทรงให้พระวิปัสสีราช กุมารประทับบนพระเพลา ขณะทรงพิจารณาคดี นัยว่า Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pituaṅke nisinno viceyya viceyya atthe panāyati ñāyena.
ñāyena → ñāṇena (sya-all, km) | panāyati → panayati (bj) | ñāyena → aṭṭe panāyati ñāṇena (cck: syā.) | ñāyena → K ñāṇena. (pts note)พระวิปัสสีราชกุมารประทับ นั่งบนพระเพลาของพระชนกในศาลตัดสินคดีนั้น ทรงวินิจฉัยให้คดีดำเนินไปด้วยพระญาณ Viceyya viceyya kumāro atthe panāyati ñāyenāti kho, bhikkhave, vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya ‘vipassī vipassī’ tveva samaññā udapādi.
panāyati → panayati (bj) | atthe → aṭṭe (sya-all) | ñāyenāti kho → ñāṇenāti athakho (sya-all) | vipassī vipassī tveva → vipassītveva (sya-all) | atthe → K aṭṭe. (pts note) | ñāyenāti → K ñāṇenāti. (pts note) | ñāyenāti → K adds atha. (pts note) | Vipassissa → Sc Vipassī-. (pts note) | Vipassī → K omits second Vipassī. (pts note)เพราะคำเล่าลือว่า ‘พระราชกุมารวินิจฉัยให้คดีดำเนินไปด้วยพระญาณ’ มีปริมาณ มากขึ้น จึงเกิดมีพระสมญาว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa tayo pāsāde kārāpesi, ekaṁ vassikaṁ ekaṁ hemantikaṁ ekaṁ gimhikaṁ;ต่อมา พระเจ้าพันธุมาโปรดให้สร้างปราสาท ๓ หลัง สำหรับพระ วิปัสสีราชกุมาร หลังหนึ่งสำหรับประทับในฤดูฝน หลังหนึ่งสำหรับประทับใน ฤดูหนาว หลังหนึ่งสำหรับประทับในฤดูร้อน pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi.โปรดให้บำรุงพระราชกุมารด้วย กามคุณ ๕ Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse nippurisehi tūriyehi paricārayamāno na heṭṭhāpāsādaṁ orohatīti.
Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro vassike pāsāde cattāro māse → vassike pāsāde vassike cattāro māse (bj, pts1ed) | pāsāde → pāsāde vassike (bj, pts) | tūriyehi → turiyehi (sya-all) | tūriyehi paricārayamāno → turiyehi parivārayamāno (pts) | māse → vassike pāsāde cattāro māse (bj: machasaṁ) | māse → vassike pāsāde vassike (cck note) | vassike → K omits vassike, but see A i. 145. (pts note) | nippurisehi → Bm nipur-. (pts note) | parivārayamāno → Bm paricāriya-. (pts note) | orohati → K orohatīti. (pts note)พระวิปัสสีราชกุมารทรงได้รับการบำรุงบำเรอด้วยดนตรีที่ไม่ปะปนด้วย บุรุษในปราสาทสำหรับประทับในฤดูฝน ไม่ได้เสด็จลงมาชั้นล่างปราสาทตลอด ๔ เดือน

Paṭhamabhāṇavāro.
paṭhamakabhāṇavāraṁ → jātikkhaṇḍaṁ niṭṭhitaṁ (bj: PTS) | niṭṭhitaṁ → -11 Bm K Paṭhama-bhāṇavāraṁ. (pts note)ภาณวารที่ ๑ จบ

5. Jiṇṇapurisaเทวทูต ๔ คนชรา

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi:
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, sya-all, pts)ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเวลาล่วงไปหลายปีหลายร้อยปีหลายพันปี พระ วิปัสสีราชกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā’ti.
subhūmidassanāyāti → subhūmiṁ dassanāyāti (bj, sya-all); bhūmiṁ dassanāyāti (pts) | uyyānabhūmiṁ → uyyānabhumiṁ (pts) | bhaddāni → Sct omit first and third, but not second time. (pts note) | bhūmiṁ → Sc K subhūmiṁ; Bm subhūmi. (pts note)‘สหายสารถี เธอจงเทียมยานพาหนะ คันงาม ๆ เราจะไปอุทยานชมภูมิประเทศที่สวยงาม’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi:
vipassissa kumārassa → vipassikumārassa (sya-all) | yojetvā → yojāpetvā (pts) | yojetvā → yojāpetvā (bj: PTS) | Vipassissa → K Vipassi-. (pts note)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้ว เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ กราบทูลว่า ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni,‘ขอเดชะ ข้าพระองค์เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ ไว้แล้ว ขอพระองค์จงทรงกำหนด yassadāni kālaṁ maññasī’ti.เวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’ Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
bhaddaṁ yānaṁ → bhadraṁ yānaṁ (sya-all, km) | bhaddaṁ → (bj, pts) | bhaddaṁ bhaddaṁ → bhadraṁ (sya-all) | uyyānabhūmiṁ → uyyānabhumiṁ (pts) | bhaddaṁ → bhaddaṁ bhaddaṁ (bj: machasaṁ, sīmu) | yānaṁ → bhadraṁ yānaṁ (cck: syā.); bhaddaṁ yānaṁ (cck: pī.); cattāro māse (cck: sī. pī.) | bhaddaṁ → Bm bhaddaṁ bhaddaṁ; K bhadraṁ, See pp. 28, 41. (pts note) | niyyāsi → Sd Bm niyyāti. See p. 41. (pts note)พระวิปัสสีราชกุมารทรงยานพาหนะคันงามเสด็จประพาสอุทยาน พร้อมด้วย ยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จอีกหลายคัน

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ.
bhoggaṁ → bhaggaṁ (sya-all, km) | daṇḍaparāyanaṁ → daṇḍaparāyaṇaṁ (bj) | niyyanto → niyanto (bj: PTS) | bhoggaṁ → bhaggaṁ (bj: syā) | bhoggaṁ → bhaggaṁ (cck: syā.) | bhoggaṁ → K bhaggaṁ. See A. i. 138; M. i. 88; Dhp. A. 315; and Jāt. i. 59. (pts note)ขณะที่เสด็จประพาสอุทยาน พระวิปัสสีราชกุมารได้ทอดพระเนตรเห็น ชายชราผู้มีซี่โครงคดเหมือนกลอนประตู หลังงองุ้ม เดินถือไม้เท้างก ๆ เงิ่น ๆ กระสับกระส่าย หมดความหนุ่มแน่น Disvā sārathiṁ āmantesi:จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?‘สหายสารถี ชายคนนี้ถูกใครทำอะไรให้ Kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan’ti.เส้นผมและร่างกายของเขาจึงไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’

‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā’ti.นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าคนชรา’

‘Kiṁ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā’ti?‘ทำไม เขาจึงชื่อว่าคนชรา’

‘Eso kho, deva, jiṇṇo nāma. Na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatī’ti.‘ผู้นี้ชื่อว่าคนชรา เพราะเวลานี้เขาจะมีชีวิตอยู่อีกไม่นาน พระเจ้าข้า’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṁ anatīto’ti?‘ถึงเราเองก็จะต้องแก่เฒ่าเป็นธรรมดา หนีไม่พ้นกระนั้นหรือ’

‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṁ anatītā’ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all) | amhā → SS often amha. (pts note)‘ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ล้วนแต่ต้องแก่เฒ่าเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระเจ้าข้า’

‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā. Itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
itova → ito ca (sya-all) | paccaniyyāhīti → SS Bm always pacca-; K at first pacca-, towards the end paccā. St -nūy-; Scd -nūyy-. (pts note)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้ชมอุทยานพอแล้ว เธอจงขับรถกลับเข้าเมืองเถิด’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tatoca (bj, sya-all) | sārathi → sārāthi (pts)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts) | antepuragato → antepuraṁ gato (bj: machasaṁ)พระวิปัสสีราชกุมารเสด็จถึงพระราชฐานชั้นใน ทรงมีทุกข์ มีพระทัยไม่ยินดี ทรงพระดำริว่า ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī’ti.
Dhi-r- → Bm dhī. (pts note) | nāma → So SS Bm K and below; Jāt. i. 59 jātiyā. (pts note)‘ขึ้นชื่อว่าความเกิดช่างน่ารังเกียจนัก เพราะเมื่อมีความเกิดก็มี ความแก่’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:ต่อมา พระเจ้าพันธุมารับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วตรัสถามว่า ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha? Kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?‘พ่อสารถีคนดี ราชกุมารยินดีในอุทยานหรือไม่ พอใจในอุทยานหรือไม่’

‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารไม่ทรงยินดีในพระอุทยาน ไม่ทรง พอพระทัยในพระอุทยาน’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?ท้าวเธอตรัสถามว่า ‘ขณะเที่ยวชมอุทยาน ราชกุมารพบเห็นอะไรหรือ’ ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ jiṇṇaṁ gopānasivaṅkaṁ bhoggaṁ daṇḍaparāyanaṁ pavedhamānaṁ gacchantaṁ āturaṁ gatayobbanaṁ.
daṇḍaparāyanaṁ → daṇḍaparāyaṇaṁ (bj) | bhoggaṁ → bhaggaṁ (sya-all) | Addasā → All MSS. addasa in the question, addasā in the answer. (pts note)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขณะที่เสด็จประพาสพระอุทยาน พระราชกุมารได้ทอด พระเนตรเห็นชายชรา ผู้มีซี่โครงคดเหมือนกลอนประตู หลังงองุ้ม เดินถือไม้เท้า งก ๆ เงิ่น ๆ กระสับกระส่าย หมดความหนุ่มแน่น Disvā maṁ etadavoca:จึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า “ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato, kesāpissa na yathā aññesaṁ, kāyopissa na yathā aññesan”ti?‘สหายสารถี ชายคนนี้ถูกใครทำอะไรให้ เส้นผมและร่างกายของเขาจึงไม่เหมือนของ คนอื่นๆ’ “Eso kho, deva, jiṇṇo nāmā”ti.
nāmāti kiṁ paneso → nāmā ti kimpana so (bj)ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าคนชรา’ “Kiṁ paneso, samma sārathi, jiṇṇo nāmā”ti?
kiṁ paneso → kim pana so (pts)‘ทำไม เขาจึงชื่อว่าคนชรา’ “Eso kho, deva, jiṇṇo nāma na dāni tena ciraṁ jīvitabbaṁ bhavissatī”ti.‘ผู้นี้ชื่อว่าคนชรา เพราะเวลานี้เขาจะมีชีวิตอยู่อีกไม่นาน พระเจ้าข้า’ “Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi jarādhammo, jaraṁ anatīto”ti?‘ถึงเราเองก็จะต้องแก่เฒ่าเป็นธรรมดา หนีไม่พ้นกระนั้นหรือ’ “Tvañca, deva, mayañcamha sabbe jarādhammā, jaraṁ anatītā”ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all)‘ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ล้วนแต่ต้องแก่เฒ่าเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระเจ้าข้า’

“Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
itova → ito ca (sya-all)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้ชมอุทยานพอแล้ว เธอจงขับรถกลับเข้าเมืองเถิด’ “Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
tatova → tato ca (sya-all)ข้าพระองค์ทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts)พระราชกุมาร เสด็จถึงพระราชฐานชั้นใน ทรงมีทุกข์ มีพระทัยไม่ยินดี ทรงพระดำริว่า “dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissatī”’ti.‘ขึ้นชื่อว่า ความเกิดช่างน่ารังเกียจนัก เพราะเมื่อมีความเกิดก็มีความแก่’ พระเจ้าข้า

6. Byādhitapurisaคนเจ็บ

Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:ต่อมา พระเจ้าพันธุมาทรงพระดำริว่า ‘Mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.‘ขออย่าให้วิปัสสีกุมารไม่ยอม ครองราชย์เลย อย่าได้ออกจากวังบวชเป็นบรรพชิตเลย คำทำนายของพราหมณ์ โหราจารย์อย่าได้เป็นจริงเลย’ Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:จึงรับสั่งให้บำรุงบำเรอพระวิปัสสีราชกุมารด้วย กามคุณ ๕ มากขึ้นกว่าเดิม ‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
kareyya → kāreyya (sya-all, pts) | vacananti → vacanaṁ (sya-all, pts) | kāreyya → Bm kareyya. (So Sc here, but not afterwards.) (pts note) | vacanaṁ → SS Bm vacanan ti. (pts note)เพื่อว่าพระวิปัสสีราชกุมารจะอยู่ครองราชย์ จะไม่ เสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต และคำทำนายของพราหมณ์โหราจารย์ จะผิดพลาด Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (sya-all) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgibhūto parivāreti (pts) | samaṅgi-bhūto → Sc Bm samaṅgī- (pts note) | parivāreti → So SS; Bm paricāreti. (pts note)พระวิปัสสีราชกุมารทรงเอิบอิ่ม พรั่งพร้อม ได้รับการบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ในพระราชฐานนั้น

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ …pe…
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, sya-all, pts)เมื่อเวลาล่วงไปอีกหลายปีหลายร้อยปีหลายพันปี พระวิปัสสี ราชกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สหายสารถี เธอจงเทียมยานพาหนะ คันงาม ๆ เราจะไปอุทยานชมภูมิประเทศที่สวยงาม’ นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้ว เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ ไว้แล้ว ขอพระองค์จงทรงกำหนด เวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’ พระวิปัสสีราชกุมารทรงยานพาหนะคันงามเสด็จ ประพาสอุทยาน พร้อมด้วยยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จอีกหลายคัน

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ.
semānaṁ → sayamānaṁ (sya-all, km, mr) | palipannaṁ → paḷipannaṁ (bj) | semānaṁ → sayamānaṁ (cck: syā. ka.) | sayamānaṁ → semānaṁ (sya-all: sī.) | dukkhitaṁ → St dukkhaṁ; Sd dukkhiṁ (see M. i. 88, A. i. 139). (pts note) | semānaṁ → St sopānaṁ; Bm K sayamānaṁ. (pts note)เมื่อเสด็จประพาสอุทยานอีก พระวิปัสสีราชกุมารได้ทอดพระเนตร เห็นคนเจ็บทนทุกข์ ป่วยหนัก นอนทุรนทุรายจมกองอุจจาระปัสสาวะของตน คนอื่นต้องช่วยกันพยุงให้กินอาหาร Disvā sārathiṁ āmantesi:จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?
kiṅkato → kiṅkate (bj)‘สหายสารถี ชายคนนี้ถูก ใครทำอะไรให้ Akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan’ti?
saropissa → siropissa (sya-all, km) | saropissa → siropissa (cck: syā.) | saro → K siro. (pts note)นัยน์ตาทั้งคู่และศีรษะของเขาจึงไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’

‘Eso kho, deva, byādhito nāmā’ti.
byādhito → byādhiko (sya-all) | vyādhito → Bm K byādhito, and throughout. (pts note)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าคนเจ็บ’

‘Kiṁ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā’ti?
kiṁ paneso → kimpana so (bj); kim pana eso (pts) | byādhito → byādhiko (sya-all)‘ทำไม เขาจึงชื่อว่าคนเจ็บ’

‘Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā’ti.
byādhito → byādhiko (sya-all)‘ผู้นี้ชื่อว่าคนเจ็บ เพราะเขาหายจากความเจ็บป่วยนั้นได้อย่างยากเย็น พระเจ้าข้า’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṁ anatīto’ti?‘ถึงเราเองก็จะต้องเจ็บป่วยเป็นธรรมดา หนีไม่พ้นกระนั้นหรือ’

‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṁ anatītā’ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all)‘ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ล้วนแต่ต้องเจ็บป่วยเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระเจ้าข้า’

‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
itova → ito ca (sya-all)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้ชมอุทยานพอแล้ว เธอจงขับรถกลับเข้าเมืองเถิด’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tato ca (sya-all)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts)พระวิปัสสีราชกุมารเสด็จถึงพระราชฐานชั้นใน ทรงมีทุกข์ มีพระทัยไม่ยินดี ทรงพระดำริว่า ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī’ti.‘ขึ้นชื่อว่าความเกิดช่างน่ารังเกียจนัก เพราะเมื่อมีความเกิดก็มีความแก่ ความเจ็บ’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:ต่อมา พระเจ้าพันธุมารับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้ว ตรัสถามว่า ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?‘พ่อสารถีคนดี ราชกุมารยินดีในอุทยานหรือไม่ พอใจในอุทยานหรือไม่’

‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารไม่ทรงยินดีในพระอุทยาน ไม่ทรง พอพระทัยในพระอุทยาน’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?ท้าวเธอตรัสถามว่า ‘ขณะเที่ยวชมอุทยาน ราชกุมารพบเห็นอะไรหรือ’ ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ ābādhikaṁ dukkhitaṁ bāḷhagilānaṁ sake muttakarīse palipannaṁ semānaṁ aññehi vuṭṭhāpiyamānaṁ aññehi saṁvesiyamānaṁ.
palipannaṁ → paḷipannaṁ (bj) | saṁvesiyamānaṁ → saṁvesīyamānaṁ (bj) | semānaṁ → sayamānaṁ (sya-all)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขณะที่เสด็จประพาสพระอุทยาน พระราชกุมารได้ทอด พระเนตรเห็นคนเจ็บทนทุกข์ ป่วยหนัก นอนทุรนทุรายจมกองอุจจาระปัสสาวะ ของตนคนอื่นต้องช่วยกันพยุงให้กินอาหาร Disvā maṁ etadavoca:จึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า “ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato, akkhīnipissa na yathā aññesaṁ, saropissa na yathā aññesan”ti?
ayaṁ pana → ayampanna (bj) | saropissa → siropissa (sya-all)‘สหายสารถี ชายคนนี้ถูกใครทำอะไรให้ นัยน์ตาทั้งคู่และศีรษะของเขาจึงไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’ “Eso kho, deva, byādhito nāmā”ti.
byādhito → byādhiko (sya-all)ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าคนเจ็บ’ “Kiṁ paneso, samma sārathi, byādhito nāmā”ti?
kiṁ paneso → kimpanesa (bj) | byādhito → byādhiko (sya-all)‘ทำไม เขาจึงชื่อว่าคนเจ็บ’ “Eso kho, deva, byādhito nāma appeva nāma tamhā ābādhā vuṭṭhaheyyā”ti.
byādhito → byādhiko (sya-all)‘ผู้นี้ชื่อว่าคนเจ็บ เพราะเขาหายจากความเจ็บป่วยนั้นได้อย่างยากเย็น พระเจ้าข้า’ “Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi byādhidhammo, byādhiṁ anatīto”ti?‘ถึงเราเองก็จะต้องป่วยเป็นธรรมดา หนีไม่พ้นกระนั้นหรือ’ “Tvañca, deva, mayañcamha sabbe byādhidhammā, byādhiṁ anatītā”ti.
mayañcamha → mayañcamhā (bj, sya-all)‘ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ล้วนแต่ต้องเจ็บป่วยเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระเจ้าข้า’ “Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
itova → ito ca (sya-all)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้ชมอุทยานพอแล้ว เธอจงขับรถกลับเข้าเมืองเถิด’ “Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
tatova → tato ca (sya-all)ข้าพระองค์ทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (bj, pts) | so → eso (sya-all) | kho → K eso. (pts note)พระราชกุมาร เสด็จถึงพระราชฐานชั้นใน ทรงมีทุกข์ มีพระทัยไม่ยินดี ทรงพระดำริว่า “dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissatī”’ti.‘ขึ้นชื่อว่า ความเกิดช่างน่ารังเกียจนัก เพราะเมื่อมีความเกิดก็มีความแก่ ความเจ็บ’ พระเจ้าข้า’

7. Kālaṅkatapurisaคนตาย

Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:ต่อมา พระเจ้าพันธุมาทรงพระดำริว่า ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.‘ขออย่าให้วิปัสสีกุมารไม่ยอม ครองราชย์เลย อย่าได้ออกจากวังบวชเป็นบรรพชิตเลย คำทำนายของพราหมณ์ โหราจารย์อย่าได้เป็นจริงเลย’ Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:จึงรับสั่งให้บำรุงบำเรอพระวิปัสสีราชกุมารด้วย กามคุณ ๕ มากขึ้นกว่าเดิม ‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
kareyya → kāreyya (sya-all, pts) | vacananti → vacanaṁ (sya-all, pts)เพื่อว่าพระวิปัสสีราชกุมารจะอยู่ครองราชย์ จะไม่ เสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต และคำทำนายของพราหมณ์โหราจารย์ จะผิดพลาด Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
pañcahi kāmaguṇehi → pañcakāmaguṇehi (sya-all) | samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (sya-all)พระราชกุมารทรงเอิบอิ่ม พรั่งพร้อม ได้รับการบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ใน พระราชฐานนั้น

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ …pe…
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj)เมื่อเวลาล่วงไปหลายปีหลายร้อยปีหลายพันปี พระวิปัสสีราชกุมาร รับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สหายสารถี เธอจงเทียมยานพาหนะคันงาม ๆ เราจะไปอุทยานชมภูมิประเทศที่สวยงาม’ นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้ว เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ ไว้แล้ว ขอพระองค์จงทรงกำหนด เวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’ พระราชกุมารทรงยานพาหนะคันงามเสด็จประพาส อุทยาน พร้อมด้วยยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จอีกหลายคัน

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ.
vilātaṁ → milātaṁ (pts) | milātaṁ → Bm K vilātam, and below. (pts note)เมื่อพระวิปัสสีราชกุมารเสด็จประพาสอุทยานอีก ได้ทอดพระเนตรเห็น หมู่ชนประชุมกันและกำลังประดับคานหามด้วยผ้าหลากสี Disvā sārathiṁ āmantesi:จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘kiṁ nu kho so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī’ti?
kayiratīti → kariyatīti (sya-all) | vilātaṁ → milātaṁ (pts) | kayiratīti → K kariyatīti. (pts note)‘สหายสารถี หมู่ชนประชุมกันและประดับคานหามด้วยผ้าหลากสีไว้ทำไม’

‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā’ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | kālakato → Bm kālaṁ, and so always. (pts note)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าคนตาย’

‘Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehī’ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)พระวิปัสสีราชกุมารรับสั่งว่า ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น เธอจงขับรถไปทาง คนตายนั้น’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesi.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถไปทางคนตายนั้น

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā sārathiṁ āmantesi:
kālaṅkataṁ → kālakataṁ (sya-all, pts) | kumāro → In the repetition Bm K insert purisaṁ, but not here. (pts note)พระราชกุมารทอดพระเนตรคนตาย จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘kiṁ panāyaṁ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā’ti?
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | panāyaṁ → SS pana. (pts note)‘ทำไม เขาจึง ชื่อว่าคนตาย’

‘Eso kho, deva, kālaṅkato nāma. Na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts) | dakkhanti → dakkhinti (pts) | dakkhinti → Sc dakkhissanti; K Bm dakkhanti. See i. 46; ii. 41. (pts note)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ผู้นี้ชื่อว่าคนตาย เพราะเวลานี้มารดาบิดาหรือ ญาติสาโลหิตอื่น ๆ จะไม่ได้พบเห็นเขาอีก ตัวเขาก็จะไม่ได้พบเห็นมารดาบิดาหรือ ญาติสาโลหิตอื่น ๆ อีก พระเจ้าข้า’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto;‘ถึงเราเองก็จะต้องตายเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
mampi → ti mam pi (pts) | dakkhanti → dakkhinti (pts)พระมารดา พระบิดา หรือพระ ประยูรญาติอื่น ๆ จะไม่ได้พบเห็นเรา ahampi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti?แม้เราก็จะไม่ได้พบเห็นพระมารดา พระบิดา หรือพระประยูรญาติอื่น ๆ กระนั้นหรือ’

‘Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā;
mayañcamha → mayañcamhā (sya-all)‘ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ล้วนแต่ต้องตายเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระเจ้าข้า tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
dakkhanti → dakkhinti (pts)พระเจ้าแผ่นดิน พระราชินี หรือพระประยูรญาติอื่น ๆ จะไม่ทรงพบเห็นพระองค์ tvampi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite’ti.แม้พระองค์ก็จะไม่ทรงพบเห็นพระเจ้าแผ่นดิน พระราชินี หรือพระประยูรญาติอื่น ๆ’

‘Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī’ti.
itova → ito ca (sya-all)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้ชมอุทยานพอแล้ว เธอจงขับรถกลับเข้าเมืองเถิด’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tato ca (sya-all)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที

Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (pts)พระวิปัสสีราชกุมารเสด็จถึงพระราชฐานชั้นใน ทรงมีทุกข์ มีพระทัยไม่ยินดี ทรงพระดำริว่า ‘dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī’ti.‘ขึ้นชื่อว่าความเกิดช่างน่ารังเกียจนัก เพราะเมื่อมีความเกิดก็มี ความแก่ ความเจ็บ ความตาย’

Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā sārathiṁ āmantāpetvā etadavoca:ต่อมา พระเจ้าพันธุมารับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วตรัสถามว่า ‘kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, kacci, samma sārathi, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti?‘พ่อสารถีคนดี ราชกุมารยินดีในอุทยานหรือไม่ พอใจในอุทยานหรือไม่’

‘Na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā abhiramittha, na kho, deva, kumāro uyyānabhūmiyā attamano ahosī’ti.
na → no (pts)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ พระราชกุมารไม่ทรงยินดีในพระอุทยาน ไม่ทรงพอพระทัยในพระอุทยานครั้งนี้เลย’

‘Kiṁ pana, samma sārathi, addasa kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto’ti?ท้าวเธอตรัสถามว่า ‘ขณะที่เที่ยวชมอุทยาน ราชกุมารพบเห็นอะไรหรือ’ ‘Addasā kho, deva, kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto mahājanakāyaṁ sannipatitaṁ nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiramānaṁ.
vilātaṁ → milātaṁ (pts)นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขณะที่เสด็จประพาสพระอุทยาน พระราชกุมาร ได้ทอด พระเนตรเห็นหมู่ชนประชุมกันและกำลังประดับคานหามด้วยผ้าหลากสี Disvā maṁ etadavoca:จึงตรัสถาม ข้าพระองค์ว่า “kiṁ nu kho so, samma sārathi, mahājanakāyo sannipatito nānārattānañca dussānaṁ vilātaṁ kayiratī”ti?
vilātaṁ → milātaṁ (pts)‘สหายสารถี หมู่ชนประชุมกันและกำลังประดับคานหามด้วยผ้า หลากสีไว้ทำไม’ “Eso kho, deva, kālaṅkato nāmā”ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าคนตาย’ “Tena hi, samma sārathi, yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesehī”ti.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)พระราชกุมารรับสั่งว่า ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น เธอจงขับรถไปทางคนตายนั้น’ “Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so kālaṅkato tena rathaṁ pesesiṁ.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)ข้าพระองค์ทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถไปทางคนตายนั้น Addasā kho, deva, kumāro petaṁ kālaṅkataṁ, disvā maṁ etadavoca:
kumāro → kumāro purisaṁ (sya-all) | kālaṅkataṁ → kālakataṁ (sya-all, pts)พระราชกุมารทอดพระเนตรคนตาย จึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า “kiṁ panāyaṁ, samma sārathi, kālaṅkato nāmā”ti?
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)‘ทำไม เขาจึง ชื่อว่าคนตาย’ “Eso kho, deva, kālaṅkato nāma.
kālaṅkato → kālakato (sya-all, pts)ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘ผู้นี้ชื่อว่าคนตาย Na dāni taṁ dakkhanti mātā vā pitā vā aññe vā ñātisālohitā, sopi na dakkhissati mātaraṁ vā pitaraṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti.
dakkhanti → dakkhinti (pts)เพราะเวลานี้มารดาบิดาหรือ ญาติสาโลหิตอื่น ๆ จะไม่ได้พบเห็นเขาอีก ตัวเขาก็จะไม่ได้พบเห็นมารดาบิดาหรือ ญาติสาโลหิตอื่น ๆ อีก พระเจ้าข้า’ “Kiṁ pana, samma sārathi, ahampi maraṇadhammo maraṇaṁ anatīto;‘ถึงเราเองก็จะต้องตายเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระมารดา mampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā;
dakkhanti → dakkhinti (pts) | ñātisālohitā ahampi → ñatisālohitā aham pi (pts) | dakkhinti → K Bm dakkhaṇti, and below. (pts note)พระบิดา หรือ พระประยูรญาติอื่น ๆ จะไม่ได้พบเห็นเรา ahampi na dakkhissāmi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti?แม้เราก็จะไม่ได้พบเห็นพระมารดา พระบิดา หรือพระประยูรญาติอื่น ๆ กระนั้นหรือ’ “Tvañca, deva, mayañcamha sabbe maraṇadhammā maraṇaṁ anatītā;
mayañcamha → mayañcamhā (sya-all)‘ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ล้วนแต่ต้องตายเป็นธรรมดา หนีไม่พ้น พระเจ้าข้า tampi na dakkhanti devo vā devī vā aññe vā ñātisālohitā, tvampi na dakkhissasi devaṁ vā deviṁ vā aññe vā ñātisālohite”ti.
dakkhanti → dakkhinti (pts)พระเจ้าแผ่นดิน พระราชินี หรือพระประยูรญาติอื่น ๆ จะไม่ทรงพบเห็นพระองค์ แม้พระองค์ก็จะไม่ทรงพบเห็นพระเจ้าแผ่นดิน พระราชินี หรือพระประยูรญาติอื่น ๆ’ “Tena hi, samma sārathi, alaṁ dānajja uyyānabhūmiyā, itova antepuraṁ paccaniyyāhī”ti.
itova → ito ca (sya-all)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้ชมอุทยานพอแล้ว เธอจงขับรถกลับเข้าเมืองเถิด’ “Evaṁ, devā”ti kho ahaṁ, deva, vipassissa kumārassa paṭissutvā tatova antepuraṁ paccaniyyāsiṁ.
tatova → tato ca (sya-all)ข้าพระองค์ทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที So kho, deva, kumāro antepuraṁ gato dukkhī dummano pajjhāyati:
antepuraṁ gato → antepuragato (pts)พระราชกุมาร เสด็จถึงพระราชฐานชั้นใน ทรงมีทุกข์ มีพระทัยไม่ยินดี ทรงพระดำริว่า “dhiratthu kira, bho, jāti nāma, yatra hi nāma jātassa jarā paññāyissati, byādhi paññāyissati, maraṇaṁ paññāyissatī”’ti.‘ขึ้นชื่อว่า ความเกิดช่างน่ารังเกียจนัก เพราะเมื่อมีความเกิดก็มีความแก่ ความเจ็บ ความตาย’ พระเจ้าข้า’

8. Pabbajitaบรรพชิต

Atha kho, bhikkhave, bandhumassa rañño etadahosi:
kho → dho (pts)ต่อมา พระเจ้าพันธุมาทรงพระดำริว่า ‘mā heva kho vipassī kumāro na rajjaṁ kāresi, mā heva vipassī kumāro agārasmā anagāriyaṁ pabbaji, mā heva nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ saccaṁ assa vacanan’ti.‘ขออย่าให้วิปัสสีกุมารไม่ยอม ครองราชย์เลย อย่าได้ออกจากวังบวชเป็นบรรพชิตเลย คำทำนายของพราหมณ์ โหราจารย์อย่าได้เป็นจริงเลย’ Atha kho, bhikkhave, bandhumā rājā vipassissa kumārassa bhiyyoso mattāya pañca kāmaguṇāni upaṭṭhāpesi:จึงรับสั่งให้บำรุงบำเรอพระวิปัสสีราชกุมารด้วย กามคุณ ๕ มากขึ้นกว่าเดิม ‘yathā vipassī kumāro rajjaṁ kareyya, yathā vipassī kumāro na agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyya, yathā nemittānaṁ brāhmaṇānaṁ micchā assa vacanan’ti.
kareyya → kāreyya (sya-all, pts) | vacananti → vacanaṁ (sya-all, pts)เพื่อว่าพระวิปัสสีราชกุมารจะอยู่ครองราชย์ จะไม่เสด็จ ออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต และคำทำนายของพราหมณ์โหราจารย์จะ ผิดพลาด Tatra sudaṁ, bhikkhave, vipassī kumāro pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti.
samaṅgībhūto → samaṅgibhūto (sya-all) | samaṅgībhūto paricāreti → samaṅgibhūto parivāreti (pts)พระวิปัสสีราชกุมารทรงเอิบอิ่ม พรั่งพร้อม ได้รับการบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ ในพระราชฐานนั้น

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena sārathiṁ āmantesi:
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, sya-all, pts)เมื่อเวลาล่วงไปอีกหลายปีหลายร้อยปีหลายพันปี พระวิปัสสีราช กุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘yojehi, samma sārathi, bhaddāni bhaddāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmidassanāyā’ti.
subhūmidassanāyāti → subhūmiṁ dassanāyāti (bj, sya-all); bhūmiṁ dassanāyāti (pts)‘สหายสารถี เธอจงเทียมยานพาหนะคันงาม ๆ เราจะไปอุทยานชมภูมิประเทศที่สวยงาม’ ‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā bhaddāni bhaddāni yānāni yojetvā vipassissa kumārassa paṭivedesi:
yojetvā → yojāpetvā (pts)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้ว เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ กราบทูลว่า ‘yuttāni kho te, deva, bhaddāni bhaddāni yānāni,
te → (sya-all)‘ขอเดชะ ข้าพระองค์เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ ไว้แล้ว ขอพระองค์จงทรงกำหนด yassadāni kālaṁ maññasī’ti.เวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’ Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi uyyānabhūmiṁ niyyāsi.
bhaddaṁ bhaddaṁ → bhadraṁ (sya-all) | atha → athā (pts) | bhaddaṁ → (pts) | bhaddaṁ → Bm bhaddaṁ bhaddaṁ; K bhadraṁ. See pp. 21, 41. (pts note)พระวิปัสสีราชกุมารทรงยานพาหนะคันงามเสด็จ ประพาสอุทยานพร้อมด้วยยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จอีกหลายคัน

Addasā kho, bhikkhave, vipassī kumāro uyyānabhūmiṁ niyyanto purisaṁ bhaṇḍuṁ pabbajitaṁ kāsāyavasanaṁ.
kāsāyavasanaṁ → kāsāvavasanaṁ (bj)พระวิปัสสีราชกุมารเสด็จประพาสอุทยานอีก ได้ทอดพระเนตรเห็น บุรุษศีรษะโล้นนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ Disvā sārathiṁ āmantesi:จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘ayaṁ pana, samma sārathi, puriso kiṅkato?‘สหายสารถี ชายคนนี้ ถูกใครทำอะไรให้ Sīsampissa na yathā aññesaṁ, vatthānipissa na yathā aññesan’ti?ทั้งศีรษะและเครื่องนุ่งห่มของเขาจึงไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’

‘Eso kho, deva, pabbajito nāmā’ti.นายสารถีทูลตอบว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต’

‘Kiṁ paneso, samma sārathi, pabbajito nāmā’ti?‘ทำไม เขาจึงชื่อว่าบรรพชิต’

‘Eso kho, deva, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
samacariyā → sammacariyā (mr) | kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all, km) | samacariyā → sammacariyā (cck: ka.) | kusalakiriyā → kusalacariyā (cck: syā.) | kusalacariyā → kusalakiriyā (sya-all: sī.) | sama-cariyā → Bm samma- and below. (pts note) | kusala-kiriyā → K cariyā, with kiriyā as the Ceylon reading in note. (pts note)‘ผู้นั้นชื่อว่าบรรพชิต เพราะการประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติ สม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่ เบียดเบียนเป็นความดี และการอนุเคราะห์หมู่สัตว์เป็นความดี พระเจ้าข้า’

‘Sādhu kho so, samma sārathi, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā.
sādhu → sādhu samma sārathi (bj); sādhu hi samma sārathi (pts) | kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all) | puññakiriyā → puññākiriyā (pts) | hi → Bm K omit. (pts note) | bhūtānukampā → Bm adds ti. (pts note)‘บรรพชิตนี้ดีแท้ เพราะการประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอ เป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็น ความดี และการอนุเคราะห์หมู่สัตว์เป็นความดี Tena hi, samma sārathi, yena so pabbajito tena rathaṁ pesehī’ti.
rathaṁ pesehīti → ratham pesehiti (pts)ถ้าเช่นนั้น เธอจงขับรถไปทาง บรรพชิตนั้น’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā yena so pabbajito tena rathaṁ pesesi.นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถไปทางบรรพชิตนั้น

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro taṁ pabbajitaṁ etadavoca:ครั้นแล้ว พระราชกุมารได้ตรัสถามบรรพชิตว่า ‘tvaṁ pana, samma, kiṅkato,‘สหาย ท่านทำอะไร sīsampi te na yathā aññesaṁ, vatthānipi te na yathā aññesan’ti?ศีรษะ และเครื่องนุ่งห่มของท่านจึงไม่เหมือนของคนอื่น ๆ’

‘Ahaṁ kho, deva, pabbajito nāmā’ti.บรรพชิตนั้นทูลตอบว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต’

‘Kiṁ pana tvaṁ, samma, pabbajito nāmā’ti?‘ท่านชื่อว่าบรรพชิตหรือ’

‘Ahaṁ kho, deva, pabbajito nāma, sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all)‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต เพราะการประพฤติธรรมเป็น ความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี

‘Sādhu kho tvaṁ, samma, pabbajito nāma sādhu dhammacariyā sādhu samacariyā sādhu kusalakiriyā sādhu puññakiriyā sādhu avihiṁsā sādhu bhūtānukampā’ti.
kusalakiriyā → kusalacariyā (sya-all) | sādhu → sādhu hi samma (pts)การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญ เป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี และการอนุเคราะห์หมู่สัตว์เป็นความดี’

9. Bodhisattapabbajjāพระโพธิสัตว์เสด็จออกผนวช

Atha kho, bhikkhave, vipassī kumāro sārathiṁ āmantesi:ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระวิปัสสีราชกุมารรับสั่งเรียกนายสารถี มาตรัสว่า ‘tena hi, samma sārathi, rathaṁ ādāya itova antepuraṁ paccaniyyāhi.
paccaniyyāhi → paccāniyyāhi (sya-all) | va → Sct ca; Bm K va; Sd omits. (pts note)‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น เธอจงนำรถกลับเข้าเมือง Ahaṁ pana idheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmī’ti.
anagāriyaṁ → Bm anāg-, and below. (pts note)เราจักโกนผมและ หนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกจากวังบวชเป็นบรรพชิตในอุทยานนี้’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, sārathi vipassissa kumārassa paṭissutvā rathaṁ ādāya tatova antepuraṁ paccaniyyāsi.
tatova → tato ca (sya-all) | paccaniyyāsi → paccāniyyāsi (sya-all) | bhikkhave → (pts) | va → So SS; Bm va; K ca. (pts note)นายสารถีทูลรับพระบัญชาแล้วขับราชรถกลับเข้าเมืองทันที

Vipassī pana kumāro tattheva kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
pana → pana bhikkhave (bj)ส่วนพระวิปัสสี ราชกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์เสด็จออกจาก พระราชวังผนวชเป็นบรรพชิตที่อุทยานนั้นนั่นเอง

10. Mahājanakāyaanupabbajjāมหาชนออกบวชตามเสด็จ

Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni:มหาชนในกรุงพันธุมดีประมาณ ๘๔,๐๐๐ คน ได้ทราบข่าวว่า ‘vipassī kira kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito’ti.พระวิปัสสีราชกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์เสด็จ ออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต Sutvāna tesaṁ etadahosi:
tesaṁ → nesaṁ (sya-all)จึงคิดว่า ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha vipassī kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito.
orakā → orikā (sya-all, pts1ed) | orakā → orikā (pts) | orakā → orikā (bj: PTS) | orakā → orikā (cck: sī. syā.) | hi → Sct ha; Sd hā; Bm K hi. See p. 42 and Vin. i. 19. (pts note) | orikā → K orikā. SS here oraka; 3.14 orikā. (pts note)‘พระธรรมวินัยและการบรรพชาที่ พระวิปัสสีราชกุมารได้ปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์เสด็จ ออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิตนั้น คงจะไม่ต่ำทราม Vipassīpi nāma kumāro kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati, kimaṅgaṁ pana mayan’ti.
pana mayan’ti → pana na mayanti (sya-all, km, pts1ed) | kimaṅgaṁ → kimaṅga (bj, pts1ed) | kimaṅgaṁ pana → kimaṅgapana (bj) | vipassīpi → vipassī hi (sya-all) | pana → pana na (sya-all) | kimaṅgaṁ → kim aṅga (pts) | mayanti → na mayan ti (pts) | vipassī’pi → vipassi hi (bj: machasaṁ) | kimaṅgaṁ → kimaṅga (cck: sī.) | na → Sct kim pana; Sd kimaṅgaṁ pana; St kimaṅga pana na; Bm kim aṅgaṁ pana; K kimaṅga pana na. So also in 3. 14. (pts note)คนระดับพระวิปัสสี ราชกุมาร ยังทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์เสด็จออก จากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิตได้ ทำไมพวกเราจักบวชบ้างไม่ได้เล่า’

Atha kho, so bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā vipassiṁ bodhisattaṁ agārasmā anagāriyaṁ pabbajitaṁ anupabbajiṁsu.
mahājanakāyo → mahājanakāyā (sya-all, km) | atha kho so → athakho (sya-all) | mahājanakāyo → mahājanakāyo (cck: syā.) | so → K omits. (pts note) | mahā-janakāyo → K -kāyā. (pts note)มหาชนประมาณ ๘๔,๐๐๐ คน ได้พากันโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้า กาสาวพัสตร์ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตตามเสด็จพระวิปัสสีโพธิสัตว์ Tāya sudaṁ, bhikkhave, parisāya parivuto vipassī bodhisatto gāmanigamajanapadarājadhānīsu cārikaṁ carati.
gāmanigamajanapadarājadhānīsu → gāmanigamarājadhānīsu (pts)พระวิปัสสี โพธิสัตว์ ทรงมีบริษัทนั้นแวดล้อม เสด็จจาริกไปในหมู่บ้าน นิคม ชนบท(แคว้น) และราชธานีทั้งหลาย

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:ต่อมา พระวิปัสสีโพธิสัตว์ประทับหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ทรงมี พระรำพึงอย่างนี้ว่า ‘na kho metaṁ patirūpaṁ yohaṁ ākiṇṇo viharāmi, yannūnāhaṁ eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihareyyan’ti.
na kho metaṁ → na kho panetaṁ (sya-all, km); na kho me taṁ (pts1ed) | metaṁ patirūpaṁ → panetaṁ paṭirūpaṁ (sya-all) | gaṇamhā → gaṇasmā (pts) | metaṁ → na kho panetaṁ (cck: syā.) | taṁ → Bm K kho pan etaṁ. (pts note) | gaṇasmā → Bm K gaṇamhā, twice. (pts note)‘การที่เราอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะอย่างนี้หาเป็นการสมควรไม่ ทางที่ดี เราควรหลีกออกจากหมู่อยู่เพียงลำพัง’ Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena eko gaṇamhā vūpakaṭṭho vihāsi, aññeneva tāni caturāsītipabbajitasahassāni agamaṁsu, aññena maggena vipassī bodhisatto.
maggena → (bj, sya-all, pts) | gaṇamhā → gaṇasmā (pts) | aññena → Bm adds maggena. (pts note)ต่อมา พระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จ หลีกออกจากหมู่ประทับอยู่ผู้เดียว บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ รูป ได้แยกไปทางหนึ่ง พระวิปัสสีโพธิสัตว์ก็เสด็จไปอีกทางหนึ่ง

11. Bodhisattaabhinivesaพระโพธิสัตว์ตรัสรู้

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa vāsūpagatassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
vāsūpagatassa → vāsupagatassa (pts) | vāsupagatassa → K vāsūp-. (pts note)ต่อมา พระวิปัสสีโพธิสัตว์ประทับหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ทรงมีพระรำพึง อย่างนี้ว่า ‘kicchaṁ vatāyaṁ loko āpanno, jāyati ca jīyati ca mīyati ca cavati ca upapajjati ca, atha ca panimassa dukkhassa nissaraṇaṁ nappajānāti jarāmaraṇassa,
jīyati ca mīyati ca → jiyyati ca miyyati ca (mr) | upapajjati → uppajjati (pts) | ca → jiyyati ca miyyati ca (cck: ka.)‘สัตว์โลกนี้ถึงความคับแค้น จึงเกิด แก่ ตาย จุติและอุบัติ ก็บุคคลผู้ไม่รู้ อุบายสลัดออกจากทุกข์ คือ kudāssu nāma imassa dukkhassa nissaraṇaṁ paññāyissati jarāmaraṇassā’ti?
kudāssu → kudassu (bj, sya-all) | kudāssu → So St; Sc kadussu; Sd kudussu; Bm K kudassu. (pts note)ชรา(ความแก่)มรณะ(ความตาย)นี้ เมื่อไร จึงจะพ้นจาก ทุกข์คือชรามรณะนี้ได้’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, kiṁpaccayā jarāmaraṇan’ti?‘เมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
ahu → SS vary between ahu and āhu. (pts note)เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘jātiyā kho sati jarāmaraṇaṁ hoti, jātipaccayā jarāmaraṇan’ti.‘เมื่อชาติ(ความเกิด)มี ชรามรณะจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati jāti hoti, kiṁpaccayā jātī’ti?‘เมื่ออะไรมี ชาติจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘bhave kho sati jāti hoti, bhavapaccayā jātī’ti.‘เมื่อภพ(ความมี ความเป็น)มี ชาติจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati bhavo hoti, kiṁpaccayā bhavo’ti?‘เมื่ออะไรมี ภพจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘upādāne kho sati bhavo hoti, upādānapaccayā bhavo’ti.‘เมื่ออุปาทาน (ความยึดมั่นถือมั่น)มี ภพจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati upādānaṁ hoti, kiṁpaccayā upādānan’ti?‘เมื่ออะไรมี อุปาทานจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘taṇhāya kho sati upādānaṁ hoti, taṇhāpaccayā upādānan’ti.‘เมื่อตัณหา(ความอยาก)มี อุปาทานจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati taṇhā hoti, kiṁpaccayā taṇhā’ti?‘เมื่ออะไรมี ตัณหาจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘vedanāya kho sati taṇhā hoti, vedanāpaccayā taṇhā’ti.‘เมื่อเวทนา(ความรู้สึก)มี ตัณหาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati vedanā hoti, kiṁpaccayā vedanā’ti?‘เมื่ออะไรมี เวทนาจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘phasse kho sati vedanā hoti, phassapaccayā vedanā’ti.‘เมื่อผัสสะ(สัมผัส)มี เวทนาจึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati phasso hoti, kiṁpaccayā phasso’ti?
kiṁpaccayā phassoti → kimpaccatā phasso ti (pts)‘เมื่ออะไรมี ผัสสะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘saḷāyatane kho sati phasso hoti, saḷāyatanapaccayā phasso’ti.‘เมื่อ สฬายตนะ (อายตนะ ๖)มี ผัสสะจึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati saḷāyatanaṁ hoti, kiṁpaccayā saḷāyatanan’ti?‘เมื่ออะไรมี สฬายตนะจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
paññāya → paññaya (pts)เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘nāmarūpe kho sati saḷāyatanaṁ hoti, nāmarūpapaccayā saḷāyatanan’ti.
nāmarūpe → nāmerūpe (pts)‘เมื่อนามรูป(นามธรรมและรูปธรรม)มี สฬายตนะจึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati nāmarūpaṁ hoti, kiṁpaccayā nāmarūpan’ti?‘เมื่ออะไรมี นามรูปจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘viññāṇe kho sati nāmarūpaṁ hoti, viññāṇapaccayā nāmarūpan’ti.‘เมื่อวิญญาณ(ความรู้แจ้งอารมณ์)มี นามรูปจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูป จึงมี’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho sati viññāṇaṁ hoti, kiṁpaccayā viññāṇan’ti?‘เมื่ออะไรมี วิญญาณจึงมี เพราะอะไรเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘nāmarūpe kho sati viññāṇaṁ hoti, nāmarūpapaccayā viññāṇan’ti.
kho → SS omit. (pts note)‘เมื่อนามรูปมี วิญญาณจึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี‘

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘paccudāvattati kho idaṁ viññāṇaṁ nāmarūpamhā, nāparaṁ gacchati.‘วิญญาณนี้ย่อมหมุนกลับมาจากนามรูป เท่านั้น ไม่เลยไปกว่านั้น Ettāvatā jāyetha vā jiyyetha vā miyyetha vā cavetha vā upapajjetha vā, yadidaṁ
jiyyetha → jīyetha (bj, sya-all, pts) | miyyetha → mīyetha (sya-all, pts) | upapajjetha → uppajjetha (pts) | jīyetha → Bm jiyyetha. (pts note) | mīyetha → Bm miyyetha. (pts note) | cavetha → K cayetha. (pts note) | uppajjetha → Bm K upapaj-. (pts note) | yadidaṁ → SS yadisaṁ, but yadidaṁ in 21. (pts note)เพราะความหมุนกลับเพียงแค่นี้ สัตว์โลกจึงเกิดบ้าง แก่บ้าง ตายบ้าง จุติบ้าง อุบัติบ้าง ความเป็นไปนั้น คือ nāmarūpapaccayā viññāṇaṁ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṁ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti.เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรา มรณะ โสกะ(ความโศก) ปริเทวะ (ความคร่ำครวญ) ทุกข์(ความทุกข์กาย) โทมนัส(ความทุกข์ใจ) และอุปายาส (ความคับแค้นใจ) จึงมี Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hoti’.
hoti → hotīti (bj)ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้มีได้ ด้วยประการฉะนี้’

‘Samudayo samudayo’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.
ñāṇaṁ → nāṇaṁ (pts)ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่พระโพธิสัตว์ ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคย สดับมาก่อนว่า ‘สมุทัย สมุทัย (ความเกิด ความเกิด)’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, kissa nirodhā jarāmaraṇanirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ชรามรณะจึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘jātiyā kho asati jarāmaraṇaṁ na hoti, jātinirodhā jarāmaraṇanirodho’ti.
jātiyā → jāriyā (pts)‘เมื่อชาติไม่มี ชรามรณะจึงไม่มี เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati jāti na hoti, kissa nirodhā jātinirodho’ti?
Kimhi → SS here only kismiṁ. (pts note)‘เมื่ออะไรไม่มี ชาติจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ชาติจึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘bhave kho asati jāti na hoti, bhavanirodhā jātinirodho’ti.
bhavanirodhā jātinirodhoti → bhavenirodhā jātinirodho ti (pts)‘เมื่อภพไม่มี ชาติจึงไม่มี เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati bhavo na hoti, kissa nirodhā bhavanirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี ภพจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ภพจึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘upādāne kho asati bhavo na hoti, upādānanirodhā bhavanirodho’ti.‘เมื่ออุปาทานไม่มี ภพจึงไม่มี เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati upādānaṁ na hoti, kissa nirodhā upādānanirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี อุปาทานจึงไม่มี เพราะอะไรดับ อุปาทานจึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘taṇhāya kho asati upādānaṁ na hoti, taṇhānirodhā upādānanirodho’ti.‘เมื่อตัณหาไม่มี อุปาทานจึงไม่มี เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati taṇhā na hoti, kissa nirodhā taṇhānirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ตัณหา จึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘vedanāya kho asati taṇhā na hoti, vedanānirodhā taṇhānirodho’ti.‘เมื่อ เวทนาไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati vedanā na hoti, kissa nirodhā vedanānirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ เวทนา จึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘phasse kho asati vedanā na hoti, phassanirodhā vedanānirodho’ti.‘เมื่อ ผัสสะไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati phasso na hoti, kissa nirodhā phassanirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ผัสสะ จึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘saḷāyatane kho asati phasso na hoti, saḷāyatananirodhā phassanirodho’ti.‘เมื่อ สฬายตนะไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati saḷāyatanaṁ na hoti, kissa nirodhā saḷāyatananirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ สฬายตนะจึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘nāmarūpe kho asati saḷāyatanaṁ na hoti, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho’ti.‘เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati nāmarūpaṁ na hoti, kissa nirodhā nāmarūpanirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะอะไรดับ นามรูป จึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:
bodhisattassa yoniso manasikārā → bodhisattissa yonisomanasikārā (pts)เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘viññāṇe kho asati nāmarūpaṁ na hoti, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho’ti.‘เมื่อ วิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘kimhi nu kho asati viññāṇaṁ na hoti, kissa nirodhā viññāṇanirodho’ti?‘เมื่ออะไรไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa yoniso manasikārā ahu paññāya abhisamayo:เพราะทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ทรงรู้แจ้งด้วยพระปัญญาว่า ‘nāmarūpe kho asati viññāṇaṁ na hoti, nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho’ti.‘เมื่อนามรูปไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa etadahosi:จากนั้น ทรงพระดำริว่า ‘adhigato kho myāyaṁ maggo sambodhāya yadidaṁ—
sambodhāya → bodhāya (sya-all) | maggo sambodhāya → vipassanāmaggo bodhāya (pts) | myāyaṁ → me ayaṁ vipassanā maggo (bj: PTS) | sambodhāya → bodhāya (bj: syā) | myāyaṁ → So Sum, and K here. SS me ayaṁ, and so K, SS at p. 36. (pts note) | bodhāya → Sc bodhā; Sd Bm sambodhāya; St K badhāya. (pts note)‘ทางเพื่อความตรัสรู้ เราได้บรรลุแล้ว คือ nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā saḷāyatananirodho, saḷāyatananirodhā phassanirodho, phassanirodhā vedanānirodho, vedanānirodhā taṇhānirodho, taṇhānirodhā upādānanirodho, upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti.
nāmarūpanirodhā → nāmarūpanirodhāya (bj)เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti’.
hoti → hotiti (bj)เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสจึงดับ ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้มีได้ ด้วยประการฉะนี้’

‘Nirodho nirodho’ti kho, bhikkhave, vipassissa bodhisattassa pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṁ udapādi, ñāṇaṁ udapādi, paññā udapādi, vijjā udapādi, āloko udapādi.ภิกษุทั้งหลาย จักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้วแก่พระวิปัสสีโพธิสัตว์ในธรรมทั้งหลายที่ไม่ เคยสดับมาก่อนว่า ‘นิโรธ นิโรธ (ความดับ ความดับ)’

Atha kho, bhikkhave, vipassī bodhisatto aparena samayena pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī vihāsi:
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasūpādānakkhandhesu (bj) | udayabbayānupassī → udayavyayānupassī (pts) | pañcas → K pañcasu and below. (pts note) | udaya-vyayānupassī → Bm K udayabbayānup-. (pts note)จากนั้น ทรงพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทาน ขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts) | atthagamo → Bm K atthaṅgamo throughout. (pts note)“รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งรูป เป็นอย่างนี้ iti vedanā, iti vedanāya samudayo, iti vedanāya atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts)เวทนาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่ง เวทนาเป็นอย่างนี้ iti saññā, iti saññāya samudayo, iti saññāya atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts)สัญญาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ ความดับ แห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ iti saṅkhārā, iti saṅkhārānaṁ samudayo, iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts)สังขารเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti,
atthaṅgamoti → atthagamo ti (pts)วิญญาณเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ เป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้‘ tassa pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino viharato na cirasseva anupādāya āsavehi cittaṁ vimuccīti.
pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassino → pañcas upādāna kkhandhesu udayavyayānupassino (pts) | vimucci → Bm K vimuccīti. (pts note)เมื่อทรงพิจารณาเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ไม่นานนัก จิตก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น’

Dutiyabhāṇavāro.ภาณวารที่ ๒ จบ

12. Brahmayācanakathāท้าวมหาพรหมทูลอาราธนาให้ทรงแสดงธรรม

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระวิปัสสีพุทธเจ้ามีพระรำพึงดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan’ti.
ti → Sc repeats this whole sentence. 8 Comp. Vin. i. p. 4, Mahāvagga, i. 5. 2. (pts note)‘ทางที่ดี เราควรแสดงธรรม’

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:แต่ทรงพระดำริว่า ‘adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
myāyaṁ → me ayaṁ (sya-all, pts) | ayaṁ → -1 Bm myāyaṁ. (pts note)‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยตรรกะ ละเอียด บัณฑิตจึงจะรู้ได้ Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
ālayarāmā → ālayārāmā (bj) | ālaya-sammuditā → SS samuditā. (pts note)ก็แลหมู่ ประชานี้ เป็นผู้รื่นรมย์ในอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.สำหรับหมู่ประชา ผู้รื่นรมย์ในอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย ฐานะอันนี้เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก กล่าวคือ หลักอิทัปปัจจยตา หลักปฏิจจสมุปบาท Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → sabbupadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo (sya-all) | taṇhākkhayo → taṇhakkhayo (pts) | duddasaṁ → Old. sududdasaṁ. (pts note)ถึงแม้ฐานะอันนี้ก็เป็นสิ่งที่เห็น ได้ยากนัก กล่าวคือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสลัดอุปธิทั้งปวง ความสิ้น ตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā’ti.ก็ถ้าเราจะพึงแสดงธรรม และผู้อื่นจะไม่เข้าใจซึ้ง ต่อเรา ข้อนั้นก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบาก เปล่าแก่เรา’

Apissu, bhikkhave, vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
apissu → apissudaṁ (bj, sya-all) | apissudaṁ → apissu (bj: PTS, machasaṁ) | apissudaṁ → a. apissu (sya-all: sī.) | ssu → Bm apissudaṁ here and in 4; so K in text, but apissu in note. (pts note) | gāthā → So SS K and Sum. Old. gāthāyo, so Bm (here and in 4). (pts note)อนึ่งเล่า อนัจฉริยคาถา(คาถาอันน่าอัศจรรย์)เหล่านี้ที่ไม่ทรงสดับมา ก่อนได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่พระวิปัสสีพุทธเจ้าว่า

‘Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ;บัดนี้ เรายังไม่ควรประกาศธรรม ที่เราได้บรรลุด้วยความลำบาก Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho.เพราะธรรมนี้ ไม่ใช่ธรรมที่ผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำจะรู้ได้ง่าย

Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;
Paṭisota-gāmiṁ → So SS Bm K and Sum. Old. -gāmi. (pts note)แต่เป็นธรรมพาทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง รู้เห็นได้ยาก ประณีต Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā’ti.
dakkhinti → Bm K dakkhanti. (pts note) tamokhandhena āvuṭāti → tamokkhandhena āvutāti (bj, sya-all) | āvaṭā → So SS and Sum. Old. āvuṭā; so Bm; K āvutā, and so in 4. (pts note)ผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองโมหะหุ้มห่อไว้ จักรู้เห็นไม่ได้

Itiha, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāya.
paṭisañcikkhato → Sc paṭissaṁ-. (pts note) | appossukkatāya → Bm apposukko, and onwards. (pts note) | nami → So Bm K Sum. and Mil. 232. SS and Old. namati. (pts note)เมื่อทรงพิจารณาดังนี้ พระทัยก็น้อมไปเพื่อจะประทับอยู่เฉย มิได้น้อมไปเพื่อ จะทรงแสดงธรรม

Atha kho, bhikkhave, aññatarassa mahābrahmuno vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi:
aññāya → SS Bm K here and in 7 parivitakkamaññāya. (pts note)ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่งกำหนดรู้พระรำพึงของพระวิปัสสี พุทธเจ้าด้วยใจจึงคิดว่า ‘nassati vata bho loko, vinassati vata bho loko, yatra hi nāma vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa appossukkatāya cittaṁ namati, no dhammadesanāyā’ti.
namati → nami (sya-all, km, mr); namissati (?) | namati → nami (cck: syā. ka.); namissati (cck: ?) | namati → Bm K nami. (pts note)“ท่านผู้เจริญ โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ เพราะพระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงน้อมพระทัยไปเพื่อจะประทับอยู่เฉย มิได้น้อมพระทัย ไปเพื่อจะทรงแสดงธรรม Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi.จึงได้หายตัวไปจากพรหมโลกมาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ ของพระวิปัสสีพุทธเจ้า เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้าฉะนั้น Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā dakkhiṇaṁ jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
nihantvā → nidahanto (sya-all, km) | pathaviyaṁ → puthuviyaṁ (bj) | atha kho so → athakho (sya-all) | dakkhiṇaṁ jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ nihantvā → dakkhiṇajānumaṇḍalaṁ paṭhaviyaṁ nidahanto (sya-all) | jāṇumaṇḍalaṁ pathaviyaṁ → jānumaṇḍalaṁ paṭhaviyaṁ (pts) | nihantvā → nidahanto (bj: syā) | nihantvā → nidahanto (cck: syā.) | so → So St Bm; Scd K omit. (pts note) | nihantvā → K nidahanto. (pts note)แล้วจึงห่มผ้าเฉวียงบ่า คุกเข่าเบื้องขวาลงบนแผ่นดิน ประนมมือไปทางพระวิปัสสี พุทธเจ้าแล้วได้กราบทูลว่า ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ,‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรม ขอพระสุคตโปรดแสดงธรรมเถิด santi sattā apparajakkhajātikā; assavanatā dhammassa parihāyanti,
santi → santīdha (sya-all, km) | santi → santīdha (bj: syā) | santi → santī (cck: syā.)ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า’

Evaṁ vutte, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ etadavoca:
Evaṁ vutte → atha kho (bj, mr) | evaṁ vutte → atha kho (bj) | taṁ → (pts) | vutte → atha kho (cck: ka.) | vutte → Bm atha kho for evaṁ vutte (see 7). (pts note) | sammā-sambuddho → Bm adds taṁ (so SS, 7, p. 39). (pts note)เมื่อท้าวมหาพรหมกราบทูลอาราธนาอย่างนี้ พระวิปัสสีพุทธเจ้าจึงได้ ตรัสกับท้าวมหาพรหมดังนี้ว่า ‘mayhampi kho, brahme, etadahosi:‘พรหม แม้เราเองก็มีความดำริว่า “yannūnāhaṁ dhammaṁ deseyyan”ti.‘ทางที่ดีเราควร แสดงธรรม’ Tassa mayhaṁ, brahme, etadahosi:แต่ก็มาคิดว่า “adhigato kho myāyaṁ dhammo gambhīro duddaso duranubodho santo paṇīto atakkāvacaro nipuṇo paṇḍitavedanīyo.
myāyaṁ → me ayaṁ (sya-all, pts)‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยตรรกะ ละเอียด บัณฑิตจึงจะรู้ได้ Ālayarāmā kho panāyaṁ pajā ālayaratā ālayasammuditā.
ālayarāmā → ālayārāmā (bj)ก็แลหมู่ประชานี้ เป็นผู้ รื่นรมย์ในอาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย Ālayarāmāya kho pana pajāya ālayaratāya ālayasammuditāya duddasaṁ idaṁ ṭhānaṁ yadidaṁ idappaccayatāpaṭiccasamuppādo.สำหรับหมู่ประชาผู้รื่นรมย์ใน อาลัย ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย ฐานะอันนี้เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก กล่าวคือ หลักอิทัปปัจจยตา หลักปฏิจจสมุปบาท Idampi kho ṭhānaṁ duddasaṁ yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ.
sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhākkhayo → sabbupadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo (sya-all) | taṇhākkhayo → tahakkhayo (pts)ถึงแม้ฐานะอันนี้ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยากนัก กล่าวคือ ความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสลัดอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา วิราคะ นิโรธ นิพพาน Ahañceva kho pana dhammaṁ deseyyaṁ, pare ca me na ājāneyyuṁ; so mamassa kilamatho, sā mamassa vihesā”ti.ก็ถ้าเราพึงแสดงธรรม และผู้อื่นจะไม่เข้าใจซึ้งต่อเรา ข้อนั้น ก็จะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยเปล่าแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากเปล่าแก่เรา’ Apissu maṁ, brahme, imā anacchariyā gāthāyo paṭibhaṁsu pubbe assutapubbā:
apissu → apissudaṁ (bj) | apissu maṁ → apissudaṁ (sya-all) | pubbe → pubbe me (sya-all) | apissudaṁ → apissumaṁ (sya-all: sī.)อนึ่งเล่า อนัจฉริยคาถาเหล่านี้ที่ไม่เคยสดับมาก่อนได้ปรากฏแจ่มแจ้งแก่เราว่า

“Kicchena me adhigataṁ, halaṁ dāni pakāsituṁ;บัดนี้ เรายังไม่ควรประกาศธรรม ที่เราได้บรรลุด้วยความลำบาก Rāgadosaparetehi, nāyaṁ dhammo susambudho.เพราะธรรมนี้ ไม่ใช่ธรรมที่ผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำจะรู้ได้ง่าย

Paṭisotagāmiṁ nipuṇaṁ, gambhīraṁ duddasaṁ aṇuṁ;แต่เป็นธรรมพาทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง รู้เห็นได้ยาก ประณีต Rāgarattā na dakkhanti, tamokhandhena āvuṭā”ti.
dakkhanti tamokhandhena āvuṭāti → dakkhintī tamokkhandhena āvutāti (bj) āvutā → tamokhandhena āvuṭā (bj: machasaṁ)ผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองโมหะหุ้มห่อไว้ จักรู้เห็นไม่ได้’

Itiha me, brahme, paṭisañcikkhato appossukkatāya cittaṁ nami, no dhammadesanāyā’ti.เมื่อเราพิจารณาดังนี้ ใจก็น้อมไปเพื่อจะอยู่เฉย มิได้น้อมไปเพื่อจะแสดงธรรม’

Dutiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā …pe…แม้ครั้งที่ ๒ ท้าวมหาพรหมได้กราบทูลพระวิปัสสีพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรม ขอพระสุคตโปรดแสดง ธรรมเถิด ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะ ไม่ได้ฟังธรรม เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า’ ฯลฯ tatiyampi kho, bhikkhave, so mahābrahmā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:แม้ครั้งที่ ๓ ท้าวมหาพรหมได้กราบทูลพระวิปัสสีพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘desetu, bhante, bhagavā dhammaṁ, desetu sugato dhammaṁ, santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro’ti.
assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all)‘ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดแสดงธรรม ขอพระสุคตโปรดแสดงธรรมเถิด ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ พระพุทธเจ้าข้า’

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho brahmuno ca ajjhesanaṁ viditvā sattesu ca kāruññataṁ paṭicca buddhacakkhunā lokaṁ volokesi.
ca → (sya-all)ครั้งนั้น พระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงทราบคำอาราธนาของท้าวมหาพรหม และทรงอาศัยพระกรุณาในหมู่สัตว์ ได้ทรงตรวจดูโลกด้วยพระพุทธจักษุ Addasā kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṁ volokento satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
suviññāpaye duviññāpaye → duviññāpaye bhabbe abhabbe (sya-all, km) | appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante → ayaṁ pāṭho sya-all, km potthakesu natthi | paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bj) | appekacce paralokavajjabhayadassāvine → app ekacce paralokavajjabhayadassāvino (pts) | duviññāpaye → duviññāpaye bhabbe abhabbe (cck: syā.) | paralokavajjabhayadassāvine → dassāvino (cck: sī. syā. kaṁ. ka.) | paralokavajjabhayadassāvine → dassāvino (cck: sī. syā. kaṁ. ka.) | duviññāpaye → Bm omits; K adds bhabbe abhabbe, and below. (pts note)เมื่อทรง ตรวจโลกด้วยพระพุทธจักษุได้ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง ผู้มีธุลี ในดวงตามาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า ผู้มีอินทรีย์อ่อน ผู้มีอาการดี ผู้มีอาการทราม สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก ควรสั่งสอน ไม่ควรสั่งสอน บางพวกมักเห็น ปรโลกและโทษ ว่าน่ากลัว บางพวกไม่เห็นปรโลกและโทษว่าน่ากลัว Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakānuggatāni anto nimuggaposīni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni. Appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma ṭhitāni anupalittāni udakena.
saṁvaḍḍhāni → saṁvaddhāni (bj) | udake → udakena (bj) | ṭhitāni → tiṭṭhanti (bj, sya-all); ṭhanti (pts) | samodakaṁ ṭhitāni → samodakaṭhitāni (sya-all) | saṁvaḍḍhāni → saṁbaddhānītipi pāṭho (sya-all note) | udakānuggatāni → K -ānugatāni. (pts note) | saṁvaḍḍhāni → Sct saṁvaṭṭāni. (pts note) | samodakaṁ → K -ka. (pts note) | saṁvaḍḍhāni → Sct saṁvaṭṭāni. (pts note) | udakā → Bm udakaṁ, SS K -ka. (pts note) | ṭhanti → So Sct and Sum; Sct ṭhitāni; Bm K tiṭṭhanti, and so Feer at S. i. 138. (pts note)ในกออุบล ในกอปทุม หรือในกอบุณฑริก ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ใต้น้ำและน้ำหล่อเลี้ยงไว้ ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ อยู่เสมอน้ำ ดอกอุบล ดอกปทุม ดอกบุณฑริก บางดอกที่เกิดในน้ำ เจริญในน้ำ อยู่พ้นน้ำ ไม่แตะน้ำ ฉันใด

Evameva kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvine viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvine viharante.
paralokavajjabhayadassāvine → paralokavajjabhayadassāvino (bj, sya-all) | duviññāpaye → duviññāpaye bhabbe abhabbe (sya-all)พระวิปัสสีพุทธเจ้าได้ทรงตรวจดูโลกด้วยพระพุทธจักษุ ครั้นทรงตรวจโลกด้วย พระพุทธจักษุได้ทรงเห็นสัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง ผู้มีธุลีในดวงตามาก ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการทราม สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก ควรสั่งสอน ไม่ควรสั่งสอน บางพวกเห็นปรโลกและโทษว่าน่ากลัว บางพวกไม่เห็นปรโลกและโทษว่าน่ากลัว ฉันนั้น

Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ gāthāhi ajjhabhāsi:ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมทราบพระรำพึงของพระวิปัสสีพุทธเจ้าด้วยใจ จึงได้กราบทูลด้วยคาถาทั้งหลายว่า

‘Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, yathāpi passe janataṁ samantato;
pabbata-muddhaniṭṭhito → So SS Bm K and Sum. Also at Itiv. 33, and at S. i. 137, 234. Old. muddhini ṭhito. (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้มีพระปัญญาดี มีพระสมันตจักขุ บุรุษผู้ยืนบนยอดภูเขาศิลาล้วน พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ แม้ฉันใด Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhu;
sumedha → sumedhaso (sya-all)พระองค์ผู้หมดความโศกแล้ว โปรดเสด็จขึ้นสู่ปราสาทคือธรรม Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko, avekkhassu jātijarābhibhūtaṁ.
Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (sya-all, km) | sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (sya-all) | Sokāvatiṇṇaṁ → sokāvakiṇṇaṁ (cck: syā.)จักได้เห็นหมู่ชนผู้ตกอยู่ในความเศร้าโศก และถูกชาติชราครอบงำ ได้ชัดเจน ฉันนั้น

Uṭṭhehi vīra vijitasaṅgāma, satthavāha aṇaṇa vicara loke;
aṇaṇa → aṇana (bj); anaṇa (pts) | aṇaṇa vicara → anaṇa vivara (sya-all) | anaṇa → Scd anana; St aṇaṇa. (pts note) | vicara → K vivara. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ผู้ชนะสงคราม ผู้นำหมู่ ผู้ไม่มีหนี้ Desassu bhagavā dhammaṁ, aññātāro bhavissantī’ti.
Desassu → desetu (sya-all, km, pts1ed) | desassu → desetu (sya-all, pts) | desassu → desetu (bj: PTS) | Desassu → desetu (cck: syā. pī.)ขอพระองค์โปรดลุกขึ้น เสด็จจาริกไปในโลก ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมเถิด เพราะผู้รู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ ’

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho taṁ mahābrahmānaṁ gāthāya ajjhabhāsi:
atha kho → evaṁ vutte (sya-all) | arahaṁ → ahaṁ (sya-all) | ajjhabhāsi → paccabhāsi (pts) | kho → K evaṁ vutte for atha kho. (pts note) | paccabhāsi → Sd ajjhabhāsi; so K Old. (pts note)เมื่อท้าวมหาพรหมกราบทูลอย่างนี้ พระวิปัสสีพุทธเจ้าได้ตรัสกับ ท้าวมหาพรหมนั้นด้วยพระคาถาว่า

‘Apārutā tesaṁ amatassa dvārā, ye sotavanto pamuñcantu saddhaṁ;
tesaṁ → K te. (pts note) | dvārā → SS add Brahme. (pts note) saddhaṁ → Sc saccaṁ; Sd sabbaṁ. (pts note)“สัตว์ทั้งหลายเหล่าใดจะฟัง จงปล่อยศรัทธามาเถิด เราได้เปิดประตูแห่งอมตะ แก่สัตว์ทั้งหลายเหล่านั้นแล้ว Vihiṁsasaññī paguṇaṁ na bhāsiṁ, dhammaṁ paṇītaṁ manujesu brahme’ti.
abhāsiṁ → So Scd B K; St Old. bhāsi. (pts note)ท่านพรหม เพราะเราสำคัญว่าจะลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมที่ประณีตคล่องแคล่วในหมู่มนุษย์

Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā: ‘katāvakāso khomhi vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammadesanāyā’ti vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
tattheva antaradhāyi → tatthevantaradhāyi (bj) | atha kho so → athakho (sya-all) | so → K omits. (pts note) | ev → K eva. (pts note)ขณะนั้น ท้าวมหาพรหมได้ทราบว่า ‘พระวิปัสสีพุทธเจ้าได้ทรงประทานโอกาส เพื่อจะทรงแสดงธรรมแล้ว’ จึงถวายอภิวาทกระทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

13. Aggasāvakayugaคู่พระอัครสาวก

Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา พระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงพระดำริว่า ‘kassa nu kho ahaṁ paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ,‘เราจะพึง แสดงธรรมแก่ใครก่อน ko imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissatī’ti?ใครจักรู้ธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa etadahosi:แล้วทรงพระดำริต่อไปว่า ‘ayaṁ kho khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasanti paṇḍitā viyattā medhāvino dīgharattaṁ apparajakkhajātikā.
viyattā → vyattā (pts) | vyattā → K viy-. (pts note)‘พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะ อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดี ราชธานี เป็นคนเฉลียวฉลาด หลักแหลม Yannūnāhaṁ khaṇḍassa ca rājaputtassa, tissassa ca purohitaputtassa paṭhamaṁ dhammaṁ deseyyaṁ, te imaṁ dhammaṁ khippameva ājānissantī’ti.
khippameva ājānissantīti → khippam eva ajānissantīti (pts)มีธุลีในดวงตาเบาบางมานาน ทางที่ดี เราพึงแสดงธรรมแก่เธอทั้งสองก่อน เธอทั้งสองจักรู้ธรรมนี้ได้ฉับพลัน’

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—bodhirukkhamūle antarahito bandhumatiyā rājadhāniyā kheme migadāye pāturahosi.
samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam eva kho (pts)พระวิปัสสีพุทธเจ้า ทรงหายไปจากควงต้นโพธิ์มาปรากฏที่เขมมฤคทายวัน ในกรุงพันธุมดีราชธานี เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้า

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dāyapālaṁ āmantesi:
dāyapālaṁ → migadāyapālaṁ (sya-all) | dāyapālaṁ → migadāyapālaṁ (cck: syā.) | dāya-pālaṁ → K migadāya- throughout. (pts note)ฉะนั้น ได้รับสั่งเรียกคนเฝ้าสวนมาตรัสว่า ‘ehi tvaṁ, samma dāyapāla, bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ evaṁ vadehi—
dāyapāla → migadāyapāla (sya-all)‘มานี่เถิด นายทายบาล เธอจงเข้าไปยังกรุง พันธุมดีราชธานี บอกราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะว่า vipassī, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati, so tumhākaṁ dassanakāmo’ti.
bhante → (sya-all)‘พระวิปัสสีพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานี ประทับอยู่ที่เขมมฤคทายวัน มีพระประสงค์จะพบท่านทั้งสอง’

‘Evaṁ, bhante’ti kho, bhikkhave, dāyapālo vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa paṭissutvā bandhumatiṁ rājadhāniṁ pavisitvā khaṇḍañca rājaputtaṁ tissañca purohitaputtaṁ etadavoca:
dāyapālo → migadāyapālo (sya-all)นายทายบาลทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว เข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี กราบทูล แก่พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบอกบุตรปุโรหิตชื่อติสสะดังนี้ว่า ‘vipassī, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati; so tumhākaṁ dassanakāmo’ti.
bhante → (sya-all)‘พระวิปัสสี พุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานี ประทับอยู่ที่เขมมฤคทายวัน มีพระประสงค์ จะพบท่านทั้งสอง’

Atha kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto bhaddāni bhaddāni yānāni yojāpetvā bhaddaṁ bhaddaṁ yānaṁ abhiruhitvā bhaddehi bhaddehi yānehi bandhumatiyā rājadhāniyā niyyiṁsu. Yena khemo migadāyo tena pāyiṁsu.
ca → cā (bj) | bhaddaṁ → (bj, pts) | niyyiṁsu → niyyaṁsu (bj) | pāyiṁsu → pāyaṁsu (pts) | bhaddaṁ → Bm K bhaddaṁ bhaddaṁ. (pts note) | nīyiṁsu → Sc rājadhāniyiṁsu; Sd nīyaṁsu; St nisīdiṁsu; Bm niyyiṁsu; K nīy-. (pts note) | pāyaṁsu → So SS; Bm K pāyiṁsu. (pts note)พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะ สั่งให้บุรุษ เทียมยานพาหนะคันงาม ๆ แล้วขึ้นยานพาหนะคันงามออกจากกรุงพันธุมดีราชธานี พร้อมกับยานพาหนะคันงาม ๆ ติดตามอีกหลายคัน ขับตรงไปยังเขมมฤคทายวัน Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikāva yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu. upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
pattikāva → pattikā (sya-all, km) | pattikāva → padikāva (cck: syā.)จนสุดทางที่ยานพาหนะจะเข้าไปได้ แล้วลงจากยานเดินตรงเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสี พุทธเจ้าถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi, seyyathidaṁ—
anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (sya-all, km); ānupubbikathaṁ (pts1ed) | anupubbiṁ → ānupubbiṁ (bj) | anupubbiṁ kathaṁ → ānupubbikathaṁ (pts) | kathaṁ → ānupubbikathaṁ (cck: sī. pī.) | ānupubbi-kathaṁ → So SS Sum i. 277, 308; D. i. 110; M. i. 379; Jāt. i. 8, 30. Old. at Vin. i. 15, 18; ii. 156, anu-. K anupubbī-. (pts note)พระวิปัสสีพุทธเจ้าตรัสอนุปุพพิกถา แก่พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะ และบุตรปุโรหิตชื่อติสสะเหล่านั้น คือ dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj) | nekkhamme → nikkhametipi pāṭho (sya-all note)ทรงประกาศ ๑. ทานกถา (เรื่องทาน) ๒. สีลกถา (เรื่องศีล) ๓. สัคคกถา (เรื่องสวรรค์) ๔. กามาทีนวกถา (เรื่องโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกาม) ๕. เนกขัมมานิสังสกถา (เรื่องอานิสงส์แห่งการออกจากกาม) Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—เมื่อทรงทราบว่า พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะมีจิต ควรบรรลุธรรม อ่อน ปราศจากนิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใส จึงทรงประกาศสามุกกังสิก ธรรมเทศนา ของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
paṭiggaṇheyya → patigaṇheyya (bj) | suddhaṁ vatthaṁ → suddhavatthaṁ (sya-all) | paṭigaṇheyya → K paṭigg-. (pts note) evameva khaṇḍassa ca rājaputtassa tissassa ca purohitaputtassa tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
rājaputtassa → rājaputtassa ca (bj)ธรรมจักษุ ปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตร ปุโรหิตชื่อติสสะ ณ อาสนะนั้นแลว่า ‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา‘เหมือนผ้าขาวสะอาด ปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี

Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะเห็นธรรมแล้ว บรรลุธรรมแล้ว รู้ธรรมแล้ว หยั่งลงสู่ธรรมแล้ว หมดความสงสัยแล้วปราศจาก ความแคลงใจ ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่น ในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระวิปัสสีพุทธเจ้าว่า ‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มี พระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj, pts); dakkhanti evameva (sya-all) | dakkhintīti → Bm K dakkhanti. (pts note)พระผู้มีพระภาคประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตาม ประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca.ข้าพระองค์ทั้งสองนี้ขอถึงพระ ผู้มีพระภาคพร้อมทั้งพระธรรมเป็นสรณะ Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyāma upasampadan’ti.และพึงได้การบรรพชาพึงได้การอุปสมบท ในสำนักของพระผู้มีพระภาค’

Alatthuṁ kho, bhikkhave, khaṇḍo ca rājaputto, tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ.พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะ ได้การบรรพชา ได้การอุปสมบทในสำนักของพระวิปัสสีพุทธเจ้า Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
sampahaṁsesi → sampahaṅsesi (pts)พระองค์ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้น เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจ ให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nibbāne → nibbāne va (bj); nekkhamme (sya-all, km) | nibbāne → nibbāne ca (bj) | nibbāne → nekkhamme (cck: syā.) | nibbāne → K nekkhamme, as in 11. See 17. (pts note)ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมอง ของสังขารและอานิสงส์ในนิพพาน Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ → samādāpiyamānānaṁ samuttejīyamānānaṁ (bj) | sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva → sampahaṅsiyamānānaṁ na cirass eva (pts)จิตของพระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตร ปุโรหิตชื่อติสสะอันพระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไป ปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ไม่นานนัก ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น

14. Mahājanakāyapabbajjāมหาชนออกบวช

Assosi kho, bhikkhave, bandhumatiyā rājadhāniyā mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni:ภิกษุทั้งหลาย มหาชนในกรุงพันธุมดีราชธานีประมาณ ๘๔,๐๐๐ คน ได้ทราบข่าวว่า ‘vipassī kira bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati.‘พระวิปัสสีพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดี ประทับอยู่ที่เขมมฤคทายวัน Khaṇḍo ca kira rājaputto tisso ca purohitaputto vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā’ti.พระราชโอรสพระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะ โกนผมและหนวด นุ่งห่ม ผ้ากาสาวพัสตร์ออกจากพระราชวังและเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักพระวิปัสสี พุทธเจ้า’ Sutvāna nesaṁ etadahosi:
nesaṁ etadahosi → tesaṁ etad ahosi (pts) | tesaṁ → Bm K nesaṁ. (pts note)จึงคิดกันว่า ‘na hi nūna so orako dhammavinayo, na sā orakā pabbajjā, yattha khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā.
orakā → orikā (sya-all, pts) | hi → SS ha. See p. 3o, 2. 16. Bm hi. (pts note)‘พระธรรมวินัยและการบรรพชาที่พระราชโอรสพระนามว่า ขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะ โกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกจาก พระราชวังและเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงจะไม่ต่ำทราม Khaṇḍo ca rājaputto tisso ca purohitaputto kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissanti, kimaṅgaṁ pana mayan’ti.
ca → ca nāma (bj); ca hi nāma (sya-all, pts) | kimaṅgaṁ pana → kimaṅgapana (bj) | pana → pana na (sya-all) | kimaṅgaṁ → kim aṅga (pts) | mayanti → na mayan ti (pts)คนระดับพระราชโอรส พระนามว่าขัณฑะและบุตรปุโรหิตชื่อติสสะ โกนผมและหนวดนุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากพระราชวังและเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ ทำไม พวกเราจักบวชบ้างไม่ได้เล่า’ Atha kho so, bhikkhave, mahājanakāyo caturāsītipāṇasahassāni bandhumatiyā rājadhāniyā nikkhamitvā yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
tenupasaṅkamiṁsu → ten upakamiṁsu (pts)มหาชนประมาณ ๘๔,๐๐๐ คน จึงชักชวนกันออกจากกรุงพันธุมดีราชธานี ไปยัง เขมมฤคทายวันเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสีพุทธเจ้าถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่ สมควร

Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi.
anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (sya-all); ānupubbikathaṁ (pts)พระวิปัสสีพุทธเจ้าตรัสอนุปุพพิกถาแก่ชนเหล่านั้น Seyyathidaṁ—dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj)คือ ทรงประกาศ ๑. ทานกถา ๒. สีลกถา ๓. สัคคกถา ๔. กามาทีนวกถา ๕. เนกขัมมานิสังสกถา Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—เมื่อทรงทราบว่าชนเหล่านั้น มีจิตควรบรรลุ อ่อน ปราศจากนิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใส จึงทรงประกาศสามุกกังสิกธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย คือ dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
suddhaṁ vatthaṁ → suddhavatthaṁ (sya-all) evameva tesaṁ caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
caturāsītipāṇasahassānaṁ tasmiṁyeva → caturāsītiṁ pabbajitasahassānaṁ tasmiṁ yeva (pts)ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ชน ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ณ ที่นั่งนั้นแลว่า ‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าขาวสะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี

Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:ชนเหล่านั้นเห็นธรรมแล้ว บรรลุธรรมแล้ว รู้ธรรมแล้ว หยั่งลงสู่ธรรมแล้ว หมดความสงสัยแล้ว ปราศจากความแคลงใจ ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อ ผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระวิปัสสีพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti → dakkhintīti (bj) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhanti evameva (sya-all); dakkhintīti evam eva (pts)พระผู้มีพระภาคทรงประกาศ ธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca.
bhikkhusaṅghañca → ( ) natthi aṭṭhakathāyaṁ, pāḷiyaṁ pana sabbatthapi dissati (cck note) | ca → Sd adds bhikkhu-saṁghañ ca. See 2o. So K Bm here, and in 20, but not in 12. Comp. Vin. i. 15. (pts note)พวกข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan’ti.และพึงได้การบรรพชาพึงได้การอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาค’

Alatthuṁ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipāṇasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ, alatthuṁ upasampadaṁ.
caturāsītipāṇasahassāni → caturāsītipāṇaṁ sahassāni (bj); caturāsītiṁ pabbajitasahassāni (pts)มหาชนประมาณ ๘๔,๐๐๐ คน ได้การบรรพชาได้การอุปสมบทใน สำนักของพระวิปัสสีพุทธเจ้า Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;
sampahaṁsesi → sampahaṅsesi (pts)พระองค์ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้ อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nibbāne → nibbāne ca (bj) | nibbāne → nekkhammetipi pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | nibbāne → K in note nekkhamme ti pi pāṭhena bhavitabbaṁ. (pts note)ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของสังขาร และอานิสงส์ในนิพพาน Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.
samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ → samādāpiyamānānaṁ samuttejīyamānānaṁ (bj)จิตของภิกษุเหล่านั้นอันพระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจ ให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ไม่นานนัก ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะไม่ถือมั่น

15. Purimapabbajitānaṁ dhammābhisamayaบรรพชิตรุ่นแรกที่บวชตามเสด็จบรรลุธรรม

Assosuṁ kho, bhikkhave, tāni purimāni caturāsītipabbajitasahassāni:
purimāni → (sya-all) | caturāsītiṁ → So SS. Bm K -sīti. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิตประมาณ ๘๔,๐๐๐ รูปเหล่านั้นได้ทราบข่าวว่า ‘vipassī kira bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bandhumatiṁ rājadhāniṁ anuppatto kheme migadāye viharati, dhammañca kira desetī’ti.‘พระวิปัสสีพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานี ประทับอยู่ที่เขมมฤคทายวัน กำลัง ทรงแสดงธรรม’ Atha kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni yena bandhumatī rājadhānī yena khemo migadāyo yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
rājadhānī → rājadhāni (bj)จึงพากันไปยังเขมมฤคทายวัน กรุงพันธุมดีเข้าไปเฝ้าพระวิปัสสี พุทธเจ้าถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

Tesaṁ vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho anupubbiṁ kathaṁ kathesi.
anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (sya-all)พระวิปัสสีพุทธเจ้าตรัสอนุปุพพิกถาแก่บรรพชิตเหล่านั้น Seyyathidaṁ—dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nekkhamme → nekkhamme ca (bj)คือ ทรงประกาศ ๑. ทานกถา ๒. สีลกถา ๓. สัคคกถา ๔. กามาทีนวกถา ๕. เนกขัมมานิสังสกถา Yadā te bhagavā aññāsi kallacitte muducitte vinīvaraṇacitte udaggacitte pasannacitte, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā, taṁ pakāsesi—เมื่อทรงทราบว่า บรรพชิตเหล่านั้นมีจิตควรบรรลุธรรม อ่อน ปราศจาก นิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใส จึงทรงประกาศสามุกกังสิกธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้า ทั้งหลาย คือ dukkhaṁ samudayaṁ nirodhaṁ maggaṁ.ทุกข์ สมุทัย นิโรธ และมรรค Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
suddhaṁ vatthaṁ → suddhavatthaṁ (sya-all) evameva tesaṁ caturāsītipabbajitasahassānaṁ tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:
tasmiṁyeva → tasmiñceva (bj) | eva → So SS. See 15. (pts note) | caturāsītiṁ → Bm K -sīti. (pts note)ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจาก มลทิน ได้เกิดขึ้นแก่บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ รูปเหล่านั้น ณ อาสนะนั้นแลว่า ‘yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman’ti.‘สิ่งใดสิ่งหนึ่ง มีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าขาว สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี

Te diṭṭhadhammā pattadhammā viditadhammā pariyogāḷhadhammā tiṇṇavicikicchā vigatakathaṅkathā vesārajjappattā aparappaccayā satthusāsane vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavocuṁ:บรรพชิตเหล่านั้นเห็นธรรมแล้ว บรรลุธรรมแล้ว รู้ธรรมแล้ว หยั่งลง สู่ธรรมแล้ว หมดความสงสัยแล้ว ไม่มีความแคลงใจ ถึงความเป็นผู้แกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระวิปัสสีพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.‘ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: “cakkhumanto rūpāni dakkhantī”ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
seyyathāpi → seyyathāpi nāma (bj) | dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj); dakkhanti evameva (sya-all)พระผู้มีพระภาคทรง ประกาศธรรมแจ่มแจ้ง โดยประการต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดี จักเห็นรูปได้’ Ete mayaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāma dhammañca bhikkhusaṅghañca.
ca → Sc omits. (pts note)พวกข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและ พระสงฆ์เป็นสรณะ Labheyyāma mayaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ labheyyāma upasampadan’ti.และพึงได้การบรรพชาพึงได้การอุปสมบทในสำนักของพระผู้มี พระภาค’

Alatthuṁ kho, bhikkhave, tāni caturāsītipabbajitasahassāni vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike pabbajjaṁ alatthuṁ upasampadaṁ.บรรพชิตประมาณ ๘๔,๐๐๐ รูปเหล่านั้น ได้การบรรพชาได้การ อุปสมบทในสำนักพระวิปัสสีพุทธเจ้า Te vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi;พระองค์ทรงชี้แจงให้ภิกษุเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่น ร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว saṅkhārānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ nibbāne ānisaṁsaṁ pakāsesi.
nibbāne → nibbāne ca (bj); nekkhamme (sya-all) | nibbāne → K nekkhamme. (pts note)ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองของ สังขารและอานิสงส์ในนิพพาน Tesaṁ vipassinā bhagavatā arahatā sammāsambuddhena dhammiyā kathāya sandassiyamānānaṁ samādapiyamānānaṁ samuttejiyamānānaṁ sampahaṁsiyamānānaṁ nacirasseva anupādāya āsavehi cittāni vimucciṁsu.จิตของภิกษุเหล่านั้นอันพระวิปัสสีพุทธเจ้าทรงชี้แจง ให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลม ใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ไม่นานนัก ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลาย เพราะ ไม่ถือมั่น

16. Cārikāanujānanaทรงส่งสาวกไปประกาศพระศาสนา

Tena kho pana, bhikkhave, samayena bandhumatiyā rājadhāniyā mahābhikkhusaṅgho paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
bhikkhave → (sya-all) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusatasahassaṁ (pts) | pana → tena kho pana bhikkhave (sya-all: sī.) | aṭṭhasaṭṭhiṁ → Bm K saṭṭhi- (pts note) | bhikkhu-sata-sahassaṁ → So SS, Bm K. See below. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย สมัยนั้น มีภิกษุอยู่ประมาณ ๑๖๘,๐๐๐ รูปในกรุง พันธุมดีราชธานี Atha kho, bhikkhave, vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:ครั้งนั้นแล พระวิปัสสีพุทธเจ้าประทับหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ได้มี พระรำพึงอย่างนี้ว่า ‘mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, yannūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ:
aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusatasahassam (pts) | anujāneyyaṁ → See S. i. 105=Vin. i. 21. (pts note)‘เวลานี้ ในกรุงพันธุมดีมีภิกษุสงฆ์อยู่จำนวนมากถึง ๑๖๘,๐๐๐ รูป ทางที่ดีเราควรประกาศให้ภิกษุทั้งหลายรู้ทั่วกันว่า

“caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;
lokānukampāya → SS -pakāya. (pts note)‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย จงจาริกไปเพื่อประโยชน์แก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย mā ekena dve agamittha;
agamittha → SS all five times agamattha. (pts note)แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.จงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความ งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ ครบถ้วน Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti,
assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all) | Santi → K santīdha throughout. (pts note)ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะ ไม่ได้ฟังธรรม bhavissanti dhammassa aññātāro.เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”’ti.แต่เมื่อเวลาล่วงไป ทุก ๆ ๖ ปี เธอทั้งหลายควรกลับมายังกรุงพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงปาติโมกข์’

Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito vipassissa bhagavato arahato sammāsambuddhassa purato pāturahosi.
sammiñjitaṁ → Bm throughout samiñj. (pts note)ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบพระรำพึงของพระวิปัสสีพุทธเจ้า ด้วยใจได้หายตัวไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระวิปัสสีพุทธเจ้า เหมือนบุรุษผู้มีกำลังเหยียดแขนออกหรือคู้แขนเข้าฉะนั้น Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho tenañjaliṁ paṇāmetvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpanāmetvā (bj) | so → (pts)ท้าวมหาพรหมนั้น ห่มผ้า เฉวียงบ่า ประนมมือน้อมไปทางพระวิปัสสีพุทธเจ้าได้กราบทูลดังนี้ว่า ‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.‘ข้าแต่พระ ผู้มีพระภาค เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ, anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū:
aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusakasahassaṁ (pts) | aṭṭha-saṭṭhiṁ → Bm K saṭṭhi. (pts note)เวลานี้ ในกรุงพันธุมดีราชธานีมีภิกษุสงฆ์อยู่จำนวนมากถึง ๑๖๘,๐๐๐ รูป พระองค์โปรด ทรงอนุญาตภิกษุทั้งหลายว่า “caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงจาริกไปเพื่อเกื้อกูล แก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย mā ekena dve agamittha;แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.จงแสดงธรรม มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด จงประกาศ พรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro”ti.
aññātāro”ti → aññātāro (sya-all, km, pts1ed) | assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all) | aññātāroti api ca → aññātāro apica (sya-all) | aññātāro’’ti → aññātāro (cck: ssabbattha)ในโลกนี้ยังมี เหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม เหล่าสัตว์ ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่’ Api ca, bhante, mayaṁ tathā karissāma yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti.ข้าพระองค์จักหาวิธีให้ภิกษุทั้งหลายกลับมายัง กรุงพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงปาติโมกข์ เมื่อล่วงไปทุก ๆ ๖ ปี พระพุทธเจ้าข้า’

Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā.เมื่อท้าวมหาพรหมกราบทูลอย่างนี้แล้ว Idaṁ vatvā vipassiṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
tattheva antaradhāyi → tatthevantaradhāyi (bj)จึงถวายอภิวาทพระวิปัสสีพุทธเจ้า กระทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

Atha kho, bhikkhave, vipassī bhagavā arahaṁ sammāsambuddho sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito bhikkhū āmantesi:
sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (bj) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamaye (sya-all, pts)ครั้นในเวลาเย็น พระวิปัสสีพุทธเจ้าเสด็จออกจากที่หลีกเร้น รับสั่ง เรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘idha mayhaṁ, bhikkhave, rahogatassa paṭisallīnassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:‘ภิกษุทั้งหลาย เราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ ได้มี ความรำพึงอย่างนี้ว่า “mahā kho etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭhasaṭṭhiṁ bhikkhusatasahassaṁ (pts)‘เวลานี้ ในกรุงพันธุมดีราชธานีมีภิกษุสงฆ์อยู่จำนวนมากถึง ๑๖๘,๐๐๐ รูป Yannūnāhaṁ bhikkhū anujāneyyaṁ—
bhikkhū → bhikkhu (pts)ทางที่ดีเราควรประกาศให้ภิกษุทั้งหลายรู้ทั่วกันว่า caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;‘ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงจาริกไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย mā ekena dve agamittha;แต่อย่า ไปทางเดียวกัน ๒ รูป desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.จงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāro.
santi → santīdha (sya-all)ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้น จะเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ Api ca channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā”’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj)แต่เมื่อเวลา ล่วงไปทุก ๆ ๖ ปี เธอทั้งหลายควรกลับมายังกรุงพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดง ปาติโมกข์’

Atha kho, bhikkhave, aññataro mahābrahmā mama cetasā cetoparivitakkamaññāya seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—brahmaloke antarahito mama purato pāturahosi.ต่อมา ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความรำพึงของเราด้วยใจแล้วได้หายตัว จากพรหมโลกมาปรากฏเฉพาะหน้าเรา เหมือนบุรุษผู้มีกำลังเหยียดแขนออกหรือ คู้แขนเข้า ฉะนั้น Atha kho so, bhikkhave, mahābrahmā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yenāhaṁ tenañjaliṁ paṇāmetvā maṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpanāmetvā (bj)ท้าวมหาพรหมนั้นห่มผ้าเฉวียงบ่า ประนมมือน้อมมาทางที่เราอยู่ ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น Mahā kho, bhante, etarahi bhikkhusaṅgho bandhumatiyā rājadhāniyā paṭivasati aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ.
mahā → maha (bj) | aṭṭhasaṭṭhibhikkhusatasahassaṁ → aṭṭha saṭṭhiṁ bhikkhusatasahassaṁ (pts)เวลานี้ ในกรุงพันธุมดีราชธานีมีภิกษุสงฆ์อยู่จำนวนมากถึง ๑๖๘,๐๐๐ รูป Anujānātu, bhante, bhagavā bhikkhū—พระองค์โปรดทรงอนุญาตภิกษุทั้งหลายว่า caratha, bhikkhave, cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;‘ภิกษุทั้งหลาย เธอ ทั้งหลายจงจาริกไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย mā ekena dve agamittha;แต่อย่า ไปทางเดียวกัน ๒ รูป desetha, bhikkhave, dhammaṁ …pe…จงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti, bhavissanti dhammassa aññātāroti.
assavanatā → assavaṇatā (bj) | aññātāroti api ca → aññātāro apica (sya-all) | apparajakkhajātikā → apparajakkhajātika (pts)ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้น จะเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่’ Api ca, bhante, mayaṁ tathā karissāma, yathā bhikkhū channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatiṁ rājadhāniṁ upasaṅkamissanti pātimokkhuddesāyā’ti.ข้าพระองค์ จักหาวิธีให้ภิกษุทั้งหลายกลับมายังกรุงพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงปาติโมกข์ เมื่อเวลา ล่วงไปทุก ๆ ๖ ปี พระพุทธเจ้าข้า’

Idamavoca, bhikkhave, so mahābrahmā.เมื่อท้าวมหาพรหมนั้นได้กล่าวอย่างนี้แล้ว Idaṁ vatvā maṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tattheva antaradhāyi.
tattheva antaradhāyi → tatthevantaradhāyi (bj)จึงถวายอภิวาทเรากระทำประทักษิณ แล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

‘Anujānāmi, bhikkhave, caratha cārikaṁ bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ;ภิกษุทั้งหลาย เราประกาศให้รู้ทั่วกันว่า ‘เธอทั้งหลาย จงจาริกไปเพื่อเกื้อกูล แก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย mā ekena dve agamittha;แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป desetha, bhikkhave, dhammaṁ ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsetha.จงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงาม ในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน Santi sattā apparajakkhajātikā, assavanatā dhammassa parihāyanti,
assavanatā → assavaṇatā (bj) | santi → santīdha (sya-all)ในโลกนี้ยังมีเหล่าสัตว์ผู้มีธุลีในดวงตาเบาบาง สัตว์เหล่านั้นจะเสื่อมเพราะไม่ได้ฟัง ธรรม bhavissanti dhammassa aññātāro.เหล่าสัตว์ผู้ที่อาจจะรู้ทั่วถึงธรรมได้ยังมีอยู่ Api ca, bhikkhave, channaṁ channaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | apica → ito paraṁ yāva pātimokkhuddesāyātīti atirekapāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | ca → K mayaṁ tathā karissāma yathā channaṁ &c. (pts note)แต่เมื่อเวลาล่วงไปทุก ๆ ๖ ปี เธอทั้งหลายควรกลับมายังกรุงพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงปาติโมกข์’

Atha kho, bhikkhave, bhikkhū yebhuyyena ekāheneva janapadacārikaṁ pakkamiṁsu.
pakkamiṁsu → pakkamisuṁ (bj) | kho → kho te (pts) | te → Sc Bm K omit. (pts note)ภิกษุส่วนมาก ได้จาริกไปตามชนบท โดยวันเดียวเท่านั้น

Tena kho pana samayena jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni honti.
pana → pana bhikkhave (bj, pts) | jambudīpe caturāsīti āvāsasahassāni → jambūdīpe caturāsītiāvāsasahassāni (sya-all) | caturāsīti → caturāsītiṁ (pts)สมัยนั้น ในชมพูทวีปมีอาวาสอยู่ ๘๔,๐๐๐ แห่ง Ekamhi hi vasse nikkhante devatā saddamanussāvesuṁ:
hi → (bj, sya-all, pts)เมื่อเวลาล่วงไป ๑ ปี เหล่าเทวดาได้ประกาศว่า ‘nikkhantaṁ kho, mārisā, ekaṁ vassaṁ;
ekaṁ vassaṁ pañca dāni → ekavassaṁ pañcidāni (sya-all)‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย เวลาล่วงไป ๑ ปีแล้ว pañca dāni vassāni sesāni;บัดนี้ยัง เหลือเวลา ๕ ปี pañcannaṁ vassānaṁ accayena bandhumatī rājadhānī upasaṅkamitabbā pātimokkhuddesāyā’ti.
rājadhānī → rājadhāni (bj) | pātimokkhuddesāyāti → Bm dvīsu vassesu nikkhantesu, tīsu vassesu nikkhantesu, catūsu vassesu nikkhantesu, pañcasu vassesu nikkhantesu devatā, &c., as below. (pts note)เมื่อเวลาล่วงไป ๕ ปี พวกท่านพึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี เพื่อแสดงปาติโมกข์’