Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā kusinārāyaṁ viharati upavattane mallānaṁ sālavane antarena yamakasālānaṁ parinibbānasamaye.
yamaka-sālānaṁ → Bm antare yamaka-sālānaṁ; Bp antare yatapakasāla. (pts note)ในสมัยครั้งหนึ่ง เมื่อใกล้จะปรินิพพาน พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ระหว่าง ไม้สาละทั้งคู่ ณ สาลวันของพวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงกุสินาราซึ่งเป็นทางเข้ากรุงกุสินารา

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “mā, bhante, bhagavā imasmiṁ khuddakanagarake ujjaṅgalanagarake sākhānagarake parinibbāyi.
khuddakanagarake → kuḍḍanagarake (bj, pts) | sākhānagarake → sākhanagarake (pts) | sākha-nagarake → K usākhā. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มี พระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งนี้ Santi, bhante, aññāni mahānagarāni.เมืองใหญ่เหล่าอื่น ยังมีอยู่ Seyyathidaṁ—campā, rājagahaṁ, sāvatthi, sāketaṁ, kosambī, bārāṇasī;
sāvatthi → sāvatthī (sya-all) | kosambī bārāṇasī → kosambi bārāṇasi (pts) | Sāketaṁ → SS Saketaṁ. (pts note) | Kosambi → SS Kosambi; Bm K bī. (pts note) | Bārāṇasi → SS Bārāṇasi; Bm K sī. (pts note)เช่น กรุงจัมปา กรุงราชคฤห์ กรุงสาวัตถี เมืองสาเกต กรุงโกสัมพี กรุงพาราณสี ettha bhagavā parinibbāyatu.ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในเมืองเหล่านี้เถิด Ettha bahū khattiyamahāsālā brāhmaṇamahāsālā gahapatimahāsālā tathāgate abhippasannā, te tathāgatassa sarīrapūjaṁ karissantī”ti.ขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ผู้เลื่อมใสอย่างยิ่งในพระตถาคต มีอยู่มาก ในเมืองเหล่านั้น ท่านเหล่านี้จะทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต”

“Mā hevaṁ, ānanda, avaca; mā hevaṁ, ānanda, avaca:
mā hevaṁ ānanda avaca → (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้น ‘khuddakanagarakaṁ ujjaṅgalanagarakaṁ sākhānagarakan’ti.
khuddakanagarakaṁ → kuḍḍanagarakaṁ (bj) | sākhānagarakanti → sākhā nagarakanti kusāvati rājadhāni (bj); sākhanagarakan ti (pts) | sākha-nagarakan → Bm sākhā-, but sākha- above; K sākhā-. (pts note)อย่าพูด อย่างนั้นว่า ‘กุสินาราเป็นเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่ง’

1. Kusāvatīrājadhānīกุสาวดีราชธานี

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano nāma ahosi khattiyo muddhāvasitto cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto.
janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | muddhāvasitto → muddhābhisīnto (bj: kām) | muddhāvasitto → khattiyo muddhābhisitto (cck: ka.); cakkavattīdhammiko dhammarājā (cck: mahāparinibbānasutta) | muddhāvasitto → So SS K; Bm muddhābhis-; Bp muddhābhis-, but in 7 muddhāvas-. (pts note)อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีกษัตราธิราชพระนามว่ามหาสุทัสสนะผู้ได้รับ มูรธาภิเษกแล้วทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีพระราชอาณาจักรมั่นคง Rañño, ānanda, mahāsudassanassa ayaṁ kusinārā kusāvatī nāma rājadhānī ahosi.
ahosi → ahosi sā kho ānanda kusāvatī (bj) | rājadhānī → rājadhāni (pts) | rājadhāni → SS -dhāni, and so throughout; K -dhānī; Bm -ṭhānī; Bp ṭhāni, throughout. (pts note) | Kusāvatī → -2 Bmp K Ch omit. (pts note)กรุงกุสินารานี้มีนามว่ากุสาวดี ได้เป็นราชธานีของ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ Puratthimena ca pacchimena ca dvādasayojanāni āyāmena, uttarena ca dakkhiṇena ca sattayojanāni vitthārena.
dvādasayojanāni → dvādasayojanāni ahosi (bj, pts) | pacchimena ca → (pts) | puratthimena → Bm puratthimena ca pacchimena ca. (pts note) | ahosi → Sd Bmp Ch omit. (pts note)ด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตกยาว ๑๒ โยชน์ ด้านทิศเหนือและทิศใต้กว้าง ๗ โยชน์ Kusāvatī, ānanda, rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
phītā → vītā (bj) | rājadhānī → rājadhāni (pts) | ca → iddhā ceva ahosi phitā ca (bj: syā)กรุงกุสาวดีเป็นราชธานีที่เจริญรุ่งเรือง มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่น เศรษฐกิจดี Seyyathāpi, ānanda, devānaṁ āḷakamandā nāma rājadhānī iddhā ceva hoti phītā ca bahujanā ca ākiṇṇayakkhā ca subhikkhā ca;
iddhā ceva hoti phītā ca → iddhā ceva ahosi phītā ca (sya-all, km); iddhā ceva phītā ca (pts1ed) | hoti → (bj); ahosi (sya-all) | āḷakamandā → ālakamandā (sya-all) | rājadhānī → rājadhāni (pts) | ca → iddhā ceva ahosi phītā ca (cck: syā.) | Āḷakamandā → SS K Āla-. (pts note) | eva → K adds ahosi. (pts note) | ca → SS omit subhikkhā ca. (pts note)เหมือนกับกรุงอาฬกมันทาซึ่ง เป็นราชธานีของทวยเทพที่เจริญรุ่งเรือง มีประชากรมาก มียักษ์หนาแน่น เศรษฐกิจดี evameva kho, ānanda, kusāvatī rājadhānī iddhā ceva ahosi phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
rājadhānī → rājadhāni (pts)

Kusāvatī, ānanda, rājadhānī dasahi saddehi avivittā ahosi divā ceva rattiñca, seyyathidaṁ—
rājadhānī → rājadhāni (pts) | rattī → So SS and Ch Bm rattiñ; K rattiṁ. (pts note)อานนท์ กรุงกุสาวดีเป็นราชธานีที่อึกทึกครึกโครมเพราะเสียง ๑๐ ชนิดทั้งวันทั้งคืน ได้แก่ hatthisaddena assasaddena rathasaddena bherisaddena mudiṅgasaddena vīṇāsaddena gītasaddena saṅkhasaddena sammasaddena pāṇitāḷasaddena ‘asnātha pivatha khādathā’ti dasamena saddena.
gītasaddena → gītasaddena sammasaddena tālasaddena (bj) | sammasaddena pāṇitāḷasaddena asnātha → asanātha (bj) | saṅkhasaddena → (sya-all, pts) | pāṇitāḷasaddena asnātha → tālasaddena asatha (sya-all) | mudiṅgasaddena → mutiṅgasaddena (pts) | pāṇitāḷasaddena → tāḷasaddena (pts) | assa-saddena → Sd omits. (pts note) | mutiṅga-saddena → Bmp K mudiṅga; Scd and St (corrected for mutiṅgasaddena repeated) add panava-saddena. Comp. Dh. S. 621; Asl. 319; Jāt. i. 3. (pts note) | asnātha → K asatha. (pts note)เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงกังสดาล เสียงประโคมดนตรี และเสียงว่า ‘ท่านทั้งหลายโปรดบริโภค ดื่ม เคี้ยวกิน’

Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi pākārehi parikkhittā ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (pts) | ahosi → ahosi tattha (pts) | Tattha → Sd ettha, Bm K omit. (pts note)กรุงกุสาวดีราชธานี มีกำแพงล้อม ๗ ชั้น ได้แก่ Eko pākāro sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo, eko lohitaṅkamayo, eko masāragallamayo, eko sabbaratanamayo.
lohitaṅkamayo → lohitaṅgamayo (mr); lohitakamayo (byākaraṇesu) | phalikamayo → phaḷikamayo (bj) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts) | lohitaṅkamayo → lohitaṅgamayo (bj: kām) | lohitaṅkamayo → lohitaṅgamayo (cck: ka.); lohitakamayo (cck: byākaraṇesu) | rūpimayo → Bmp K throughout rūpiyamayo. (pts note) | lohitaṅkamayo → Bm aṅga, and onwards. (pts note)(๑) กำแพงทอง (๒) กำแพงเงิน (๓) กำแพงแก้วไพฑูรย์ (๔) กำแพงแก้วผลึก (๕) กำแพงแก้วโกเมน (๖) กำแพงแก้ว บุษราคัม (๗) กำแพงทำด้วยรัตนะทุกอย่าง

Kusāvatiyā, ānanda, rājadhāniyā catunnaṁ vaṇṇānaṁ dvārāni ahesuṁ.มีประตู ๔ สี ได้แก่ Ekaṁ dvāraṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)(๑) ประตูทอง (๒) ประตูเงิน (๓) ประตูแก้วไพฑูรย์ (๔) ประตูแก้วผลึก Ekekasmiṁ dvāre satta satta esikā nikhātā ahesuṁ tiporisaṅgā tiporisanikhātā dvādasaporisā ubbedhena.
ekekasmiṁ → ekamekasmiṁ (sya-all, pts) | tiporisanikhātā → tiporisaṁ nikhātā (sya-all) | satta → (pts) | tiporisanikhātā dvādasaporisā → catuporisā (pts) | Ekam-ekasmiṁ → Bm ekekasmiṁ. (pts note) | satta → Sc sattā; Sd sattha; St satthahi; Bmp K satta satta. (pts note) | catu-porisā → Sct porisa; then Sct add nikhātā dasa porisā; Bmp K read for the whole, ti-porisaṅga-tiporisā. (pts note)แต่ละประตูมีเสาระเนียด ปักไว้ประตูละ ๗ ต้น ได้แก่ Ekā esikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | phalikamayā → SS omit. (pts note) | sabbaratana → SS sattaratana. (pts note)(๑) เสาทอง (๒) เสาเงิน (๓) เสาแก้วไพฑูรย์ (๔) เสาแก้วผลึก (๕) เสาแก้วโกเมน (๖) เสาแก้วบุษราคัม (๗) เสาทำด้วยรัตนะ ทุกอย่าง แต่ละเสาวัดโดยรอบ ๓ ชั่วบุรุษ ฝังลึก ๓ ชั่วบุรุษ สูง ๑๒ ชั่วบุรุษ

Kusāvatī, ānanda, rājadhānī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi.
rājadhānī → rājadhāni (pts)กรุงกุสาวดีราชธานีมีต้นตาลล้อม ๗ แถว ได้แก่ Ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)ต้นตาลทอง ๑ แถว ต้นตาลเงิน ๑ แถว ต้นตาลแก้วไพฑูรย์ ๑ แถว ต้นตาลแก้วผลึก ๑ แถว ต้นตาลแก้วโกเมน ๑ แถว ต้นตาลแก้วบุษราคัม ๑ แถว ต้นตาลทำด้วยรัตนะทุกอย่าง ๑ แถว Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts)ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi, sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและ ผลเป็นทอง Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayāni → phaḷikamayāni (bj) | veḷuriyamayassa → veḷuriyassa (sya-all)ต้นตาลแก้วไพฑูรย์ มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayassa → phaḷikamayassa (bj) | phalikamayo → phaḷikamayo (bj)ต้นตาลแก้วผลึก มีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi, masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca.ต้นตาลแก้วโกเมน มีลำต้นเป็นแก้วโกเมน ใบและผลเป็นแก้วบุษราคัม Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi, lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca.ต้นตาลแก้วบุษราคัม มีลำต้น เป็นแก้วบุษราคัม ใบและผลเป็นแก้วโกเมน Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca.ต้นตาลทำด้วยรัตนะทุกอย่าง มีลำต้น ทำด้วยรัตนะทุกอย่าง ใบและผลทำด้วยรัตนะทุกอย่าง Tāsaṁ kho panānanda, tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, pts1ed); kammaniyo (sya-all, km) | vaggu → vaggū (sya-all) | khamanīyo → kamanīyo (pts) | ca → khamanīyo (bj: machasaṁ) | khamanīyo → kamanīyo (cck: sī. syā. pī.) | kamanīyo → K kammaniyo; BB and K spell these words with -niyo, Cp. 29, 32. (pts note)แถวต้นตาลเหล่านั้น ยามเมื่อต้องลม เกิดเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้ เคลิบเคลิ้ม Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca;
tūriyassa → turiyassa (bj, sya-all, pts) | sukusalehi → kusalehi (bj) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | sukusalehi samannāhatassa → kusalehi susamannāhatassa (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | suppaṭitāḷitassa sukusalehi → suppaṭipatālitassa kusalehi (pts) | susamannāhatassa → susamannāgatassa (sya-all: sī.) | suppaṭipatālitassa → So St Sc suppaṭikālitassa; Sd suppaṭipatulitassa; Bm suppaṭitāli-; Bp supatāḷi-; K suppaṭitāḷi-. But see 29, 32. (pts note) | kusalehi → Bm sukusalehi. (pts note) | samannāhatassa → K sus-; K Sī susamannāg-; SS samannāg-. (pts note)อานนท์ ดนตรีเครื่องห้า ที่บุคคลปรับเสียงดี ประโคมดีแล้ว บรรเลง โดยผู้เชี่ยวชาญ ย่อมมีเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้มฉันใด evameva kho, ānanda, tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | vaggu → vaggū (sya-all)แถวต้น ตาลเหล่านั้น ยามเมื่อต้องลม เกิดเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้ม ฉันนั้น Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṁ soṇḍā pipāsā, te tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddena paricāresuṁ.
paricāresuṁ → paricāresuṁ cakkaratanaṁ (bj) | tena → SS add kho pana. (pts note) | paricāresuṁ → Sc here and at parivār-; So Sdt at (pts note)สมัยนั้น ในกรุงกุสาวดีราชธานี มีนักเลง นักเล่น และนักดื่มร้องรำทำเพลง ตามเสียงแถวต้นตาลยามต้องลมเหล่านั้น

2. Sattaratanasamannāgataพระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ

2.1. Cakkaratanaจักรแก้ว

Rājā, ānanda, mahāsudassano sattahi ratanehi samannāgato ahosi catūhi ca iddhīhi.
Rājā → 7 foll. in M. iii., 172 foll. (pts note)อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ และฤทธิ์(ความสำเร็จ) ๔ ประการ Katamehi sattahi?แก้ว ๗ ประการ อะไรบ้าง

Idhānanda, rañño mahāsudassanassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa
pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | nahātassa → Bmp nātassa, and below. See above p. 163. (pts note)คือ ในเรื่องแก้ว ๗ ประการนี้ ๑. เมื่อพระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสนานพระเศียร ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษา อุโบสถ เสด็จขึ้นสู่ปราสาทหลังงาม dibbaṁ cakkaratanaṁ pāturahosi sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ.ปรากฏจักรแก้วอันเป็นทิพย์ ซึ่งมีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่าง Disvā rañño mahāsudassanassa etadahosi:เมื่อพระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรแล้ว ทรงดำริว่า ‘sutaṁ kho pana metaṁ: “yassa rañño khattiyassa muddhāvasittassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ, so hoti rājā cakkavattī”ti.
pana metaṁ → panetaṁ (bj, cck, sya-all) | muddhāvasittassa → muddhābhisittassa (bj) | pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | panetaṁ → pana metaṁ (sya-all: sī.) | etaṁ → Bmp K pan'; etaṁ; K (Sī) pana metaṁ. (pts note) | muddhāvasittassa → So here Bm. (pts note) | sanemikaṁ → Bp sanemikkaṁ. (pts note)‘เราได้ฟังเรื่องนี้ว่า ‘กษัตราธิราชพระองค์ใด ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงสนานพระเศียรในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษาอุโบสถ เสด็จขึ้นสู่ปราสาทหลังงาม จะปรากฏจักรแก้วอันเป็นทิพย์ มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบ ทุกอย่าง กษัตราธิราชพระองค์นั้นย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ Assaṁ nu kho ahaṁ rājā cakkavattī’ti.เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ กระมัง”

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā vāmena hatthena suvaṇṇabhiṅkāraṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṁ abbhukkiri:
suvaṇṇabhiṅkāraṁ → suvaṇṇabhiṅgāraṁ (sya-all); bhiṅkāraṁ (pts) | bhiṅkāraṁ → Bm K insert suvaṇṇa9 Bp adds dakkhiṇena hatthena siṅgāraṁ gahetvā. (pts note) | abbhukkiri → Bp abbhūkiri (Bm K agree with SS). (pts note)ลำดับนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงลุกจากที่ประทับ ทรงพระภูษา เฉวียงบ่า พระหัตถ์ซ้ายทรงจับพระเต้าทอง พระหัตถ์ขวาทรงชูจักรแก้วขึ้น ตรัสว่า ‘pavattatu bhavaṁ cakkaratanaṁ, abhivijinātu bhavaṁ cakkaratanan’ti.‘จักรแก้วอันประเสริฐจงหมุนไป จงได้ชัยชนะอันยิ่งใหญ่’

Atha kho taṁ, ānanda, cakkaratanaṁ puratthimaṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā senāya, yasmiṁ kho panānanda, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
pavatti → pavattati (sya-all, km, mr) | anvadeva → anudeva (sya-all, km) | upagacchi → upagañchi (bj) | puratthimaṁ disaṁ pavatti anvadeva → puratthimadisaṁ pavattati anudeva (sya-all) | pavatti → pavattati (bj: syā, kām) | anvadeva → anudeva (bj: syā) | pavatti → pavattati (cck: syā. ka.) | anvadeva → anudeva (cck: syā.) | anudeva → anvadeva (sya-all: sī.) | pavatti → Bm pavattati. (pts note) | anvad → Sc anvād; Bp anud, but Bm anvad; K anu deva; K (Sī) anvadeva, and so Sum. (pts note) | upagacchi → Sdt upagañchi. (pts note)ทันใดนั้น จักรแก้วหมุนไป ทางทิศตะวันออก ท้าวเธอพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาได้เสด็จตามไป เสด็จเข้าพักแรม พร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาในประเทศที่จักรแก้วหยุดอยู่

Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ ในทิศตะวันออก พากันเสด็จมาเฝ้าแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
te → (sya-all) | svāgataṁ te → sāgataṁ (pts) | svāgataṁ → sāgataṁ (bj: PTS) | sāgataṁ → St sāgata; Bm svāgatan te; Bp K svāgataṁ here and below. (pts note)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จ ราชสมบัติของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทานพระบรมราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’

Rājā mahāsudassano evamāha:ท้าวเธอตรัสตอบอย่างนี้ว่า ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ na ādātabbaṁ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
na ādātabbaṁ → nādātabbaṁ (bj, sya-all) | bhaṇitabbā → bhāsitabbā (bj, sya-all, pts) | bhāsitabbā → Bm bhaṇitabbā, and below. (pts note)‘พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่ เจ้าของเขาไม่ได้ให้ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจง ครอบครองราชสมบัติไปตามเดิมเถิด’ Ye kho panānanda, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (pts) | anuyantā → anuyuttā (sya-all: sī.) | te → SS tesaṁ. (pts note) | anuyuttā → Bm anuyantā; K anuyantā (Sī) anuyuttā. (pts note)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออกเหล่านั้นกลับอ่อนน้อมต่อ ท้าวเธอ

Atha kho taṁ, ānanda, cakkaratanaṁ puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṁ disaṁ pavatti …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | ajjhogāhetvā → ajjhogāhetvā (bj: PTS) | samuddaṁ → Sd sudassanaṁ, Bp samuddhaṁ. (pts note) | ajjhogahetvā → Bp K -gāhetvā, and below. (pts note) | pavatti → Bm K pavattati, and below. (pts note)จากนั้น จักรแก้วหมุนไปยังมหาสมุทรทิศตะวันออก แล้วกลับเวียนไปทางทิศใต้ ฯลฯ

dakkhiṇaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṁ disaṁ pavatti …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | pe → Scd Bp omit pe. (pts note)หมุนไปยังมหาสมุทรทิศใต้แล้วกลับเวียนไปทางทิศตะวันตก ฯลฯ

pacchimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā mahāsudassano saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
pavatti anvadeva → pavattati anudeva (sya-all) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | paccuttaritvā → SS omit. (pts note)หมุนไปยัง มหาสมุทรทิศตะวันตก แล้วกลับเวียนไปทางทิศเหนือ ท้าวเธอพร้อมด้วยจตุรงคินี เสนาได้เสด็จตามไป Yasmiṁ kho panānanda, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā mahāsudassano vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
upagacchi → upagañchi (bj) | patiṭṭhāsi → paṭiṭṭhāsi (pts)เสด็จเข้าพักแรมพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาในประเทศที่จักรแก้ว หยุดอยู่

Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือพากันเสด็จมาเฝ้าแล้วกราบทูล อย่างนี้ว่า ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
te → (sya-all) | svāgataṁ te → sāgataṁ (pts)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จ ราชสมบัติ ของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทานพระบรมราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’

Rājā mahāsudassano evamāha:
evamāha → eva āha (pts)ท้าวเธอตรัสตอบอย่างนี้ว่า ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ na ādātabbaṁ, kāmesu micchā na caritabbā, musā na bhaṇitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
na ādātabbaṁ → nādātabbaṁ (bj, sya-all) | bhaṇitabbā → bhāsitabbā (bj, sya-all, pts)“พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่ เจ้าของเขาไม่ได้ให้ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจง ครอบครองราชสมบัติไปตามเดิมเถิด” Ye kho panānanda, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño mahāsudassanassa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (pts) | anuyantā → ākayanta (bj: machasaṁ)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือเหล่านั้นกลับอ่อนน้อมต่อท้าวเธอ

Atha kho taṁ, ānanda, cakkaratanaṁ samuddapariyantaṁ pathaviṁ abhivijinitvā kusāvatiṁ rājadhāniṁ paccāgantvā rañño mahāsudassanassa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṁ maññe aṭṭhāsi rañño mahāsudassanassa antepuraṁ upasobhayamānaṁ.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, pts) | maññe → mañño (bj) | pathaviṁ abhivijinitvā → paṭhaviṁ abhivijitvā (sya-all) | Kusāvatiṁ → Sd -vati; St -vati. (pts note) | attha-karaṇa-pamukhe → Bp mukhe. (pts note) | akkhāhataṁ → Sd akkhātaṁ. (pts note)ครั้งนั้น จักรแก้วได้ปราบปรามแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต อย่างราบคาบ เสร็จแล้วหมุนกลับยังกรุงกุสาวดีราชธานี มาปรากฏแก่พระเจ้ามหา สุทัสสนะที่พระทวารภายในพระราชวัง ณ หน้ามุขที่ทรงวินิจฉัยราชกิจ ทำภายใน พระราชวังของท้าวเธอให้สว่างไสว Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ cakkaratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi hatthiratanaṁ (bj)จักรแก้วที่ทรงคุณวิเศษเห็นปานนี้ ได้ปรากฏแก่ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

2.2. Hatthiratanaช้างแก้ว

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa hatthiratanaṁ pāturahosi๒. ช้างแก้วซึ่งเป็นช้างเผือก เป็นที่พึ่งของเหล่าสัตว์ มีฤทธิ์ เหาะไป sabbaseto sattappatiṭṭho iddhimā vehāsaṅgamo uposatho nāma nāgarājā.ในอากาศได้ เป็นพญาช้างตระกูลอุโบสถ ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ Taṁ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṁ pasīdi:
taṁ → (sya-all, pts) | Disvā → Bmp taṁ disvā. (pts note)ท้าวเธอ ทอดพระเนตรแล้วทรงพอพระทัย ด้วยพระดำริว่า ‘bhaddakaṁ vata bho hatthiyānaṁ, sace damathaṁ upeyyā’ti.‘ท่านผู้เจริญ พาหนะคือช้าง ถ้าได้นำไปฝึก จะเป็นสัตว์ที่เป็นมงคลแน่แท้’ Atha kho taṁ, ānanda, hatthiratanaṁ—seyyathāpi nāma gandhahatthājāniyo dīgharattaṁ suparidanto; evameva damathaṁ upagacchi.
gandhahatthājāniyo → bhaddo hatthājānīyo (bj, sya-all, pts) | upagacchi → upagañcha (bj) | evameva → evam evaṁ (pts) | tam → SS omit. (pts note) | hatthājānīyo → Bp gandhatthajāniyo. (pts note) | evaṁ → Bmp K eva. (pts note) | damathaṁ → Bp damataṁ, and below. (pts note)ทันใดนั้น ช้างแก้วเชือกนั้นได้รับการ ฝึกหัดเหมือนช้างอาชาไนยพันธุ์ดีตระกูลคันธหัตถี ซึ่งได้รับการฝึกหัดดีแล้วตลอด กาลนาน

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva hatthiratanaṁ vīmaṁsamāno pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anuyāyitvā kusāvatiṁ rājadhāniṁ paccāgantvā pātarāsamakāsi.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all) | pathaviṁ anuyāyitvā → paṭhaviṁ anusaṁsāyitvā (pts) | anusaṁsāyitvā → Sc asaṁsāyitvā; St Bmp K anusāyitvā; see below. (pts note)อานนท์ เรื่องมีมาว่า ท้าวเธอเคยทรงทดสอบช้างแก้วเชือกนั้น โดยเสด็จ ขึ้นทรงเวลาเช้าแล้วเสด็จเลียบไปตลอดแผ่นดินอันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต เสด็จ กลับกรุงกุสาวดีราชธานีทันเสวยพระกระยาหารเช้า Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ hatthiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi assaratanaṁ (bj)ช้างแก้วที่ทรงคุณวิเศษเห็นปานนี้ ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

2.3. Assaratanaม้าแก้ว

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa assaratanaṁ pāturahosi๓. ม้าแก้วซึ่งเป็นม้าขาว ศีรษะดำ มีขนปกดุจหญ้าปล้อง มีฤทธิ์ sabbaseto kāḷasīso muñjakeso iddhimā vehāsaṅgamo valāhako nāma assarājā.
kāḷasīso → kākasīso (sya-all, pts) | kāka-sīso → Bm Kāla-siso [for kāḷa-]. Sum kāka-gīvā viya . . . kāḷa-vaṇṇena sīsena. (pts note)เหาะไปในอากาศได้ ชื่อพญาม้าวลาหก ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ Taṁ disvā rañño mahāsudassanassa cittaṁ pasīdi:
taṁ → (sya-all, pts) | Disvā → Bmp insert taṁ before disvā. (pts note)ท้าวเธอ ทอดพระเนตรแล้วทรงพอพระทัย ด้วยพระดำริว่า ‘bhaddakaṁ vata bho assayānaṁ sace damathaṁ upeyyā’ti.‘ท่านผู้เจริญ พาหนะคือม้า ถ้าได้นำไปฝึก จะเป็นสัตว์ที่เป็นมงคลแน่แท‘’ Atha kho taṁ, ānanda, assaratanaṁ seyyathāpi nāma bhaddo assājāniyo dīgharattaṁ suparidanto; evameva damathaṁ upagacchi.
upagacchi → upagañchi (bj) | evameva → evam evaṁ (pts) | taṁ → SS omit. (pts note) | assājānīyo → Bm assājāniyo; Bp assajāniyo. (pts note) | upagacchi → Sc upagañchi. (pts note)ทันใดนั้น ม้าแก้วตัวนั้นได้รับการ ฝึกหัด เหมือนม้าอาชาไนยพันธุ์ดี ซึ่งได้รับการฝึกหัดดีแล้วตลอดกาลนาน

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva assaratanaṁ vīmaṁsamāno pubbaṇhasamayaṁ abhiruhitvā samuddapariyantaṁ pathaviṁ anuyāyitvā kusāvatiṁ rājadhāniṁ paccāgantvā pātarāsamakāsi.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all) | pathaviṁ anuyāyitvā → paṭhaviṁ anusāyitvā (pts) | anusāyitvā → Sc anusāyāyitvā; Bp anusāritvā. (pts note)อานนท์ เรื่องมีมาว่า ท้าวเธอเคยทรงทดสอบม้านั้น โดยเสด็จขึ้นทรงเวลาเช้าแล้วเสด็จ เลียบไปตลอดแผ่นดินอันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขต เสด็จกลับกรุงกุสาวดีราชธานี ทันเสวยพระกระยาหารเช้า Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ assaratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi maṇiratanaṁ (bj)ม้าแก้วที่ทรงคุณวิเศษเห็นปานนี้ ได้ปรากฏแก่พระเจ้า มหาสุทัสสนะ

2.4. Maṇiratanaมณีแก้ว

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa maṇiratanaṁ pāturahosi.๔. มณีแก้วซึ่งเป็นแก้วไพฑูรย์งามบริสุทธิ์ตามธรรมชาติ มีแปด So ahosi maṇi veḷuriyo subho jātimā aṭṭhaṁso suparikammakato accho vippasanno anāvilo sabbākārasampanno.
anāvilo → (bj, sya-all, pts) | so ahosi maṇi veḷuriyo → maṇiveḷuriyo (sya-all) | ahosi → -5 K om. (pts note)เหลี่ยม ที่เจียระไนดีแล้ว สุกแวววาวได้สัดส่วน Tassa kho panānanda, maṇiratanassa ābhā samantā yojanaṁ phuṭā ahosi.แสงสว่างของมณีแก้วดวงนั้น มีรัศมี แผ่ซ่านออกรอบ ๆ ประมาณ ๑ โยชน์

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva maṇiratanaṁ vīmaṁsamāno caturaṅginiṁ senaṁ sannayhitvā maṇiṁ dhajaggaṁ āropetvā rattandhakāratimisāya pāyāsi.
rattandhakāratimisāya → rattandhakāratimisāyaṁ (bj, sya-all) | caturaṅginiṁ senaṁ → caturaṅginisenaṁ (pts) | maṇiṁ dhajaggaṁ → maṇidhajaggaṁ (pts) | rattandhakāratimisāya pāyāsi → rattandhakāratimisāyaṁ pāyāti (pts) | maṇi-dhajaggaṁ → Bm K maṇiṁ dhajjaggaṁ. (pts note) | pāyāti → Bmp K pāyāsi. (pts note)อานนท์ เรื่องมีมาว่า ท้าวเธอเคยทรง ทดสอบมณีแก้วดวงนั้น ทรงให้หมู่จตุรงคินีเสนาผูกสอดเกราะแล้วทรงยกมณีแก้ว นั้นขึ้นเป็นยอดธง เสด็จไปประทับยืนในที่มืดยามราตรี Ye kho panānanda, samantā gāmā ahesuṁ, te tenobhāsena kammante payojesuṁ divāti maññamānā.
tenobhāsena → obhāsena (sya-all) | divāti → divā te (pts)ชาวบ้านที่อาศัยอยู่โดยรอบ สำคัญว่าเป็นเวลากลางวัน จึงทำการงานด้วยแสงสว่างแห่งมณีแก้วนี้ Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ maṇiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi itthiratanaṁ (bj)มณีแก้วที่ ทรงคุณวิเศษเห็นปานนั้น ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

2.5. Itthiratanaนางแก้ว

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa itthiratanaṁ pāturahosi
itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)๕. นางแก้วซึ่งเป็นสตรีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā nātidīghā nātirassā nātikisā nātithūlā nātikāḷikā nāccodātā atikkantā mānusivaṇṇaṁ appattā dibbavaṇṇaṁ.
mānusivaṇṇaṁ → mānusaṁ vaṇṇaṁ (bj, pts1ed); mānussīvaṇṇaṁ (sya-all, km) | nātikāḷikā → nātikāḷī (bj, pts) | dibbavaṇṇaṁ → dibbaṁ vaṇṇaṁ (bj, pts) | mānusivaṇṇaṁ → manussīvaṇṇaṁ (sya-all); mānusaṁ vaṇṇaṁ (pts) | vaṇṇaṁ → mānussivaṇṇaṁ (bj: syā); mānusivaṇṇaṁ (bj: machasaṁ) | mānusivaṇṇaṁ → mānussivaṇṇaṁ (cck: syā.) | nātikāḷī → Sc kāli; Sdt kālī; Bmp K kāḷikā. (pts note) | mānusaṁ → Sc mānusa; Bm si; K manussī. (pts note) | dibbaṁ → Bm K dibba. (pts note)มีผิวพรรณผุดผ่อง ยิ่งนัก ไม่สูงนัก ไม่เตี้ยนัก ไม่ผอมนัก ไม่อ้วนนัก ไม่ดำนัก ไม่ขาวนัก งดงามเกิน ผิวพรรณหญิงมนุษย์ แต่ไม่ถึงผิวพรรณทิพย์ Tassa kho panānanda, itthiratanassa evarūpo kāyasamphasso hoti, seyyathāpi nāma tūlapicuno vā kappāsapicuno vā.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all)กายของนางแก้วนั้นสัมผัสอ่อนนุ่มดุจ ปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย Tassa kho panānanda, itthiratanassa sīte uṇhāni gattāni honti, uṇhe sītāni.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all)มีร่างกายอบอุ่นในฤดูหนาว เย็นในฤดูร้อน Tassa kho panānanda, itthiratanassa kāyato candanagandho vāyati, mukhato uppalagandho.
itthiratanassa → itthīratanassa (sya-all)กลิ่นจันทน์หอมฟุ้ง ออกจากกาย กลิ่นอุบลหอมฟุ้งออกจากปากของนาง Taṁ kho panānanda, itthiratanaṁ rañño mahāsudassanassa pubbuṭṭhāyinī ahosi pacchānipātinī kiṅkārapaṭissāvinī manāpacārinī piyavādinī.
itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | kiṁkāra-paṭissāvinī → Sc paṭissavīni; Bp K paṭisāvinī. (pts note) | piyavādinī → Sc Bp omit. (pts note)นางตื่นก่อนนอนทีหลัง คอยฟังว่าจะรับสั่งให้ทำอะไร ประพฤติต้องพระทัย ทูลแต่คำอันชวนให้รัก Taṁ kho panānanda, itthiratanaṁ rājānaṁ mahāsudassanaṁ manasāpi no aticari, kuto pana kāyena.
aticari → aticārī (bj, sya-all, km, pts1ed); aticarī (mr) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | aticari → aticāri (pts) | aticārī → aticarī (bj: kām) | aticari → aticarī (cck: ka.); aticārī (cck: sī. syā. pī.) | itthi-ratanaṁ → SS omit. (pts note)นางไม่ เคยประพฤตินอกพระทัยของท้าวเธอแม้ทางใจ ไหนเลยจะประพฤตินอกพระทัย ทางกาย Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ itthiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi gahapatiratanaṁ (bj) | ānanda → panānanda (sya-all) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all) | Rañño → Bm K insert pan'. (pts note)นางแก้วผู้ทรงคุณวิเศษเห็นปานนี้ ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

2.6. Gahapatiratanaคหบดีแก้ว

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa gahapatiratanaṁ pāturahosi.๖. คหบดีแก้วซึ่งเป็นผู้มีตาทิพย์ อันเกิดจากผลกรรม Tassa kammavipākajaṁ dibbacakkhu pāturahosi yena nidhiṁ passati sassāmikampi assāmikampi.
dibbacakkhu → dibbacakkhuṁ (sya-all) | dibbacakkhu pāturahosi → dibbacakkhuṁ pātur ahosi (pts) | sassāmikam → Bmp sasāmikaṁ. (pts note) | assāmikam → Bm asām-. (pts note)ซึ่งสามารถ เห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของ

So rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāha:เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้ว กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘appossukko tvaṁ, deva, hohi, ahaṁ te dhanena dhanakaraṇīyaṁ karissāmī’ti.
Appossukko → Bp sabbosukko; Bm apposukko. (pts note)“ขอเดชะ พระองค์โปรดอย่ากังวลพระทัยเลย ข้าพระพุทธเจ้า จะจัดการเรื่อง(ขุม)ทรัพย์ให้สำเร็จเป็นพระราชทรัพย์ของพระองค์”

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano tameva gahapatiratanaṁ vīmaṁsamāno nāvaṁ abhiruhitvā majjhe gaṅgāya nadiyā sotaṁ ogāhitvā gahapatiratanaṁ etadavoca:
ogāhitvā → ogāhetvā (pts) | ogāhetvā → Bm K ogāhitvā. (pts note)อานนท์ เรื่องมี มาว่า ท้าวเธอทรงเคยทดสอบคหบดีแก้วมาแล้ว โดยเสด็จลงเรือลัดกระแสน้ำไป กลางแม่น้ำคงคาตรัสกับคหบดีแก้วดังนี้ว่า ‘attho me, gahapati, hiraññasuvaṇṇenā’ti.‘คหบดี เราต้องการเงินและทอง’

‘Tena hi, mahārāja, ekaṁ tīraṁ nāvā upetū’ti.
ekaṁ tīraṁ nāvā → ekatīraṁ nāvaṁ (sya-all) | ekaṁ → ekaṁ va (pts) | ekaṁ → K eka- (pts note) | va → Bm K omit. SS vā. (pts note) | tīraṁ → Sd tarīnaṁ; St tarītaṁ. (pts note) | nāvā → Sc K nāvaṁ. (pts note)เขา กราบทูลว่า ‘มหาราชเจ้า ถ้าเช่นนั้น โปรดเทียบเรือที่ริมตลิ่งด้านหนึ่ง’

‘Idheva me, gahapati, attho hiraññasuvaṇṇenā’ti.
attho → attho va (sya-all)ท้าวเธอ ตรัสว่า ‘คหบดี เราต้องการเงินและทองที่นี่’

Atha kho taṁ, ānanda, gahapatiratanaṁ ubhohi hatthehi udakaṁ omasitvā pūraṁ hiraññasuvaṇṇassa kumbhiṁ uddharitvā rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
hiraññasuvaṇṇassa → hirañña vaṇṇassa (bj) | omasitvā → Bp omaṇsitvā. (pts note)ทันใดนั้น คหบดีแก้วจึงเอามือทั้งสอง จุ่มลงไปในน้ำแล้วยกหม้อที่เต็มด้วยเงินและทองขึ้นมากราบทูลท้าวเธอดังนี้ว่า ‘alamettāvatā, mahārāja, katamettāvatā, mahārāja, pūjitamettāvatā, mahārājā’ti?
mahārāja pūjitamettāvatā → (sya-all)‘มหาราชเจ้า เท่านี้ก็เพียงพอ เท่านี้เป็นอันทำแล้ว เท่านี้เป็นอันบูชาแล้ว’

Rājā mahāsudassano evamāha:
ettāvatā → Bp adds mahā-rāja, pūjitam ettāvatā. (pts note)ท้าวเธอ ตรัสอย่างนี้ว่า ‘alamettāvatā, gahapati, katamettāvatā, gahapati, pūjitamettāvatā, gahapatī’ti.‘เท่านี้ก็เพียงพอ เท่านี้เป็นอันทำแล้ว เท่านี้เป็นอันบูชาแล้ว’

Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ gahapatiratanaṁ pāturahosi.
pāturahosi → pāturahosi parināyakaratanaṁ (bj)คหบดี แก้วผู้ทรงคุณวิเศษเห็นปานนี้ ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

2.7. Pariṇāyakaratanaปริณายกแก้ว

Puna caparaṁ, ānanda, rañño mahāsudassanassa pariṇāyakaratanaṁ pāturahosi
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj)๗. ปริณายกแก้วซึ่งเป็นผู้ฉลาดเฉียบแหลม มีปัญญาสามารถทำให้ paṇḍito viyatto medhāvī paṭibalo rājānaṁ mahāsudassanaṁ upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ, apayāpetabbaṁ apayāpetuṁ, ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ.
ṭhapetabbaṁ ṭhapetuṁ → (bj) | upayāpetabbaṁ upayāpetuṁ apayāpetabbaṁ apayāpetuṁ → upeyyāpetabbaṁ upeyyāpetuṁ apeyyāpetabbaṁ apeyyāpetuṁ (sya-all) | viyatto → St vyatto. (pts note) | upayāpetuṁ → K upeyyāp-. (pts note) | apayāpetabbaṁ → K apeyyāp-. (pts note) | apayāpetuṁ → Bp aparāyāpetuṁ; K upeyyāp- (where up- must be a misprint for ap-). (pts note)พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไป ณ ที่ควรเสด็จไป ให้เสด็จหลีกไปยังสถานที่ที่ควร เสด็จหลีกไป หรือให้ทรงยับยั้ง ณ สถานที่ที่ควรยับยั้ง ได้ปรากฏแก่ท้าวเธอ

So rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāha:เขาเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘appossukko tvaṁ, deva, hohi, ahamanusāsissāmī’ti.
anusāsissāmīti → Sc Bp anussā-; Sd anusissamīti; St anuham. (pts note)“ขอเดชะ พระองค์โปรดอย่า กังวลพระทัยเลย ข้าพระพุทธเจ้าจะถวายคำปรึกษา”

Rañño, ānanda, mahāsudassanassa evarūpaṁ pariṇāyakaratanaṁ pāturahosi.
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj)ปริณายกแก้ว ผู้ทรงคุณวิเศษ เห็นปานนี้ ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

Rājā, ānanda, mahāsudassano imehi sattahi ratanehi samannāgato ahosi.
ahosi → ahosi iddhisamannāgamo puna caparaṁ ānanda (bj); ahosi puna ca paraṁ ānanda (pts) | sattahi → SS satta- (pts note) | paraṁ → -7 Bmp omit. (pts note)อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการนี้

3. Catuiddhisamannāgataทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ ๔ ประการ

Rājā, ānanda, mahāsudassano catūhi iddhīhi samannāgato ahosi.
ānanda → (bj, pts) | ahosi → hoti (sya-all) | rājā → SS omit. (pts note)อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ (ความสำเร็จ) ๔ ประการ Katamāhi catūhi iddhīhi?
Katamāhi → SS katamehi. (In 21 SS have imāhi.) (pts note)ฤทธิ์ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ

Idhānanda, rājā mahāsudassano abhirūpo ahosi dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato ativiya aññehi manussehi.
idhānanda → idha ānanda (bj)๑. พระเจ้ามหาสุทัสสนะมีพระรูปงดงาม น่าดู น่าเลื่อมใส มีพระฉวี ผุดผ่องยิ่งนักเกินกว่าคนอื่น Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya paṭhamāya iddhiyā samannāgato ahosi.
paṭhamāya → SS omit. (pts note)ท้าวเธอทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ประการ ที่ ๑ นี้

Puna caparaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano dīghāyuko ahosi ciraṭṭhitiko ativiya aññehi manussehi.๒. พระเจ้ามหาสุทัสสนะมีพระชนมายุยืนยาวนานเกินกว่าคนอื่น Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya dutiyāya iddhiyā samannāgato ahosi.ท้าวเธอทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ประการที่ ๒ นี้

Puna caparaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano appābādho ahosi appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya ativiya aññehi manussehi.๓. พระเจ้ามหาสุทัสสนะมีพระโรคาพาธน้อย มีความทุกข์น้อย ทรงมีไฟธาตุทำงานสม่ำเสมอยิ่งกว่าคนอื่น คือไม่เย็นนักและไม่ ร้อนนัก Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya tatiyāya iddhiyā samannāgato ahosi.ท้าวเธอทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ประการที่ ๓ นี้

Puna caparaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṁ piyo ahosi manāpo.๔. พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของพราหมณ์ และคหบดีทั้งหลาย Seyyathāpi, ānanda, pitā puttānaṁ piyo hoti manāpo;อานนท์ บิดาเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของบุตร ทั้งหลาย ฉันใด evameva kho, ānanda, rājā mahāsudassano brāhmaṇagahapatikānaṁ piyo ahosi manāpo.ท้าวเธอทรงเป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของพราหมณ์ และคหบดีทั้งหลาย ฉันนั้น Raññopi, ānanda, mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṁ manāpā.
raññopi → rañño pana (sya-all)อนึ่ง พราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของท้าวเธอ อานนท์ Seyyathāpi, ānanda, pitu puttā piyā honti manāpā;บุตรทั้งหลาย เป็นที่รัก เป็นที่ชอบใจของบิดา ฉันใด evameva kho, ānanda, raññopi mahāsudassanassa brāhmaṇagahapatikā piyā ahesuṁ manāpā.พราหมณ์และคหบดีทั้งหลาย ก็เป็น ที่รัก เป็นที่ชอบใจของท้าวเธอ ฉันนั้น อานนท์

Bhūtapubbaṁ, ānanda, rājā mahāsudassano caturaṅginiyā senāya uyyānabhūmiṁ niyyāsi.เรื่องมีมาว่า ท้าวเธอเสด็จประพาสพระราชอุทยานพร้อมด้วยหมู่จตุรงคินีเสนา Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:พวกพราหมณ์และคหบดีเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกราบทูลว่า ‘ataramāno, deva, yāhi, yathā taṁ mayaṁ cirataraṁ passeyyāmā’ti.‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์อย่าเพิ่งด่วนเสด็จไป พวกข้า พระพุทธเจ้าจะได้เฝ้านาน ๆ’ Rājāpi, ānanda, mahāsudassano sārathiṁ āmantesi:ท้าวเธอตรัสกับสารถีว่า ‘ataramāno, sārathi, rathaṁ pesehi, yathā ahaṁ brāhmaṇagahapatike cirataraṁ passeyyan’ti.
yathā ahaṁ brāhmaṇagahapatike → yathāhaṁ brāhmaṇagahapatikehi (bj) | passeyyanti → passīyeyyanti (bj) | ahaṁ → SS yathāhaṁ. (pts note)‘เธอ อย่ารีบขับรถไป เราจะได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีนาน ๆ’ Rājā, ānanda, mahāsudassano imāya catutthiyā iddhiyā samannāgato ahosi.
catutthiyā → catutthāya (sya-all, km, pts1ed) | catutthiyā → catutthāya (pts) | catutthiyā → catutthāya (bj: syā) | catutthiyā → catutthāya (cck: syā.) | catutthāya → Bm -tthiyā. (pts note)ท้าวเธอทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ประการที่ ๔ นี้

Rājā, ānanda, mahāsudassano imāhi catūhi iddhīhi samannāgato ahosi.
ahosi → ahosi pokkharaṇīmāpanaṁ (bj)อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยฤทธิ์ ๔ ประการนี้

4. Dhammapāsādapokkharaṇīธรรมปราสาทและสระโบกขรณี

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงดำริดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ imāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo māpeyyan’ti.
pokkharaṇiyo māpeyyanti → pokkharaṇīyo māpeyyan ti (pts) | Yan → Bmp yaṁ. (pts note) | pokkharaṇīyo → Bm K -ṇiyo (and onwards). (pts note)‘ทางที่ดี เราน่าจะขุดสระโบกขรณี มีระยะห่างกันสระละ ๑๐๐ ชั่วธนู ที่ระหว่างต้นตาลเหล่านี้’

Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu tālantarikāsu dhanusate dhanusate pokkharaṇiyo.
pokkharaṇiyo → pokkharaṇīyo (pts) | kho → Sdt insert pana. (pts note)แล้วรับสั่งให้ขุดสระโบกขรณี มีระยะห่างกันสระละ ๑๐๐ ชั่วธนู ที่ระหว่างต้นตาล เหล่านั้น Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo catunnaṁ vaṇṇānaṁ iṭṭhakāhi citā ahesuṁ—
panānanda pokkharaṇiyo → pan ānanda pokkharaṇīyo (pts)สระโบกขรณีเหล่านั้นก่อด้วยอิฐ ๔ ชนิด ได้แก่ ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpi mayā (pts) | iṭṭhakā → Sc itthakāyā; Sd -kāyo. (pts note) | sovaṇṇamayā → Sct suv-. (pts note) | mayā → Bm K rūpiyamayā, and onwards. (pts note)(๑) อิฐทอง (๒) อิฐเงิน (๓) อิฐแก้วไพฑูรย์ (๔) อิฐแก้วผลึก

Tāsu kho panānanda, pokkharaṇīsu cattāri cattāri sopānāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ,
sopānāni ahesuṁ → ca sopāṇāni ahesu (bj) | cattāri sopānāni → sopāṇāni (sya-all) | cattāri → K omits. (pts note)สระโบกขรณีเหล่านั้น แต่ละสระมีบันได ๔ บันได แบ่งเป็น ๔ ชนิด คือ ekaṁ sopānaṁ sovaṇṇamayaṁ ekaṁ rūpiyamayaṁ ekaṁ veḷuriyamayaṁ ekaṁ phalikamayaṁ.
sopānaṁ → sopāṇaṁ (bj, sya-all) | phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)(๑) บันไดทอง (๒) บันไดเงิน (๓) บันไดแก้วไพฑูรย์ (๔) บันไดแก้วผลึก Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → SS Bmp suciyo here, but sūciyo below. (pts note)บันไดทอง มีลูกกรงทำด้วยทอง ราวและหัวเสาทำด้วยเงิน Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṁ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)บันไดเงินมีลูกกรงทำด้วยเงิน ราวและหัวเสาทำด้วยทอง Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṁ, phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | sūciyo → suciyo (sya-all)บันไดแก้วไพฑูรย์มีลูกกรงทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ราวและ หัวเสาทำด้วยแก้วผลึก Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṁ, veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
phalikamayassa sopānassa phalikamayā → phaḷikamayassa sopāṇassa phaḷikamayā (bj) | sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all)บันไดแก้วผลึกมีลูกกรงทำด้วยแก้วผลึก ราวและหัวเสา ทำด้วยแก้วไพฑูรย์ Tā kho panānanda, pokkharaṇiyo dvīhi vedikāhi parikkhittā ahesuṁ ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā.
panānanda pokkharaṇiyo → pan ānanda pokkharaṇīyo (pts) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)สระโบกขรณีเหล่านั้น มีรั้วล้อม ๒ ชั้น คือ (๑) รั้วทอง (๒) รั้วเงิน Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)รั้วทองมีเสาทำด้วยทอง ราวและหัวเสาทำด้วยเงิน Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṁ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)รั้วเงินมีเสาทำด้วยเงิน ราวและ หัวเสาทำด้วยทอง

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงดำริดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ imāsu pokkharaṇīsu evarūpaṁ mālaṁ ropāpeyyaṁ uppalaṁ padumaṁ kumudaṁ puṇḍarīkaṁ sabbotukaṁ sabbajanassa anāvaṭan’ti.
anāvaṭanti → anācāran ti (pts) | ropāpeyyaṁ → SS ropāpeyya. (pts note) | padumaṁ → Sc uppala-paduma-. (pts note) | anācāran → SS anācavan; Bmp K anāvaṭṭan. (pts note)‘ในสระโบกขรณีเหล่านี้ ทางที่ดี เราน่า จะให้ปลูกไม้ดอกเช่นนี้ คือ อุบล ปทุม โกมุท บุณฑริก อันผลิดอกได้ทุกฤดูกาลไว้ เพื่อมอบให้แก่ทุก ๆ คน ไม่ให้ต้องกลับมือเปล่า’ Ropāpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsu pokkharaṇīsu evarūpaṁ mālaṁ uppalaṁ padumaṁ kumudaṁ puṇḍarīkaṁ sabbotukaṁ sabbajanassa anāvaṭaṁ.
anāvaṭaṁ → anācāraṁ (pts) | anācāraṁ → Sc anācariṁ; Bm K anāvaṭṭaṁ; Bp anāvaṭṭa. (pts note)จึงรับสั่งให้ปลูกไม้ดอกเช่นนี้ คือ อุบล ปทุม โกมุท บุณฑริก อันผลิดอกได้ทุกฤดูกาลไว้ เพื่อมอบให้แก่ทุก ๆ คน ไม่ให้ต้องกลับมือเปล่า

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:ต่อมา พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงดำริดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ imāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre nhāpake purise ṭhapeyyaṁ, ye āgatāgataṁ janaṁ nhāpessantī’ti.
nhāpake → nahāpake (bj, pts) | nhāpessantīti → nahāpessantīti (bj, pts) | nahāpake → Bmp K nhā-, and below. (pts note)‘ที่ขอบสระโบกขรณี เหล่านี้ ทางที่ดี เราน่าจะตั้งเจ้าหน้าที่นหาปกะประจำไว้ ให้ทำหน้าที่เชื้อเชิญผู้ มาแล้ว ๆ ให้อาบน้ำ’ Ṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre nhāpake purise, ye āgatāgataṁ janaṁ nhāpesuṁ.
nhāpake → nahāpake (bj, pts) | nhāpesuṁ → nahāpesuṁ (bj); nahāpeyyuṁ (pts)จึงทรงตั้งเจ้าหน้าที่นหาปกะประจำไว้ที่ขอบสระโบกขรณีเหล่านั้น ให้ทำหน้าที่เชื้อเชิญผู้มาแล้ว ๆ ให้อาบน้ำ

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:จากนั้น ท้าวเธอทรงดำริดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ imāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre evarūpaṁ dānaṁ paṭṭhapeyyaṁ—‘ที่ขอบสระโบกขรณีเหล่านี้ ทางที่ดี เราน่า จะจัดสิ่งของให้ทานเช่นนี้ คือ annaṁ annaṭṭhikassa, pānaṁ pānaṭṭhikassa, vatthaṁ vatthaṭṭhikassa, yānaṁ yānaṭṭhikassa, sayanaṁ sayanaṭṭhikassa, itthiṁ itthiṭṭhikassa, hiraññaṁ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṁ suvaṇṇaṭṭhikassā’ti.
annaṭṭhikassa → annatthikassa (bj, sya-all, km, pts1ed) | pānaṭṭhikassa → pānatthikassa (bj, sya-all, pts) | vatthaṭṭhikassa → vatthatthikassa (bj, sya-all, pts) | yānaṭṭhikassa → yānatthikassa (bj, sya-all, pts) | sayanaṭṭhikassa → sayanatthikassa (bj, sya-all, pts) | itthiṭṭhikassa → itthatthikassa (bj, pts); itthitthikassa (sya-all) | hiraññaṭṭhikassa → hiraññatthikassa (bj, sya-all, pts) | suvaṇṇaṭṭhikassāti → suvaṇṇatthikassāti (bj, sya-all, pts) | annaṭṭhikassa → annatthikassa (pts) | annatthikassa → annatthitassa (bj: syā, kām, PTS) | annaṭṭhikassa → annatthitassa (sī. syā. kaṁ. pī.), evaṁ sabbattha pakabhirūpeneva dissati (cck note) | itthatthikassa → Bm K itthitthik-, and below. (pts note)ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน ทองสำหรับผู้ต้องการทอง’ Paṭṭhapesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tāsaṁ pokkharaṇīnaṁ tīre evarūpaṁ dānaṁ—จึงทรงจัดสิ่งของให้ทานเช่นนี้คือ annaṁ annaṭṭhikassa, pānaṁ pānaṭṭhikassa, vatthaṁ vatthaṭṭhikassa, yānaṁ yānaṭṭhikassa, sayanaṁ sayanaṭṭhikassa, itthiṁ itthiṭṭhikassa, hiraññaṁ hiraññaṭṭhikassa, suvaṇṇaṁ suvaṇṇaṭṭhikassa.
annaṭṭhikassa → annatthikassa (bj, sya-all, pts) | pānaṭṭhikassa → pānatthikassa (bj, sya-all, pts) | vatthaṭṭhikassa → vatthatthikassa (bj, sya-all, pts) | yānaṭṭhikassa → yānatthikassa (bj, sya-all, pts) | sayanaṭṭhikassa → sayanatthikassa (bj, sya-all, pts) | itthiṭṭhikassa → itthatthikassa (bj, pts); itthitthikassa (sya-all) | hiraññaṭṭhikassa → hiraññatthikassa (bj, sya-all, pts) | suvaṇṇaṭṭhikassa → suvaṇṇatthikassāti (bj); suvaṇṇatthikassa (pts) | suvaṇṇaṭṭhikassa atha kho → suvaṇṇatthikassāti athakho (sya-all) | suvaṇṇatthikassa → All MSS. and K -kassāti as above. (pts note)ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน ทองสำหรับผู้ต้องการทองไว้ที่ ขอบสระโบกขรณีเหล่านั้น

Atha kho, ānanda, brāhmaṇagahapatikā pahūtaṁ sāpateyyaṁ ādāya rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:อานนท์ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีถือเอาทรัพย์สมบัติเป็น อันมาก เข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘idaṁ, deva, pahūtaṁ sāpateyyaṁ devaññeva uddissa ābhataṁ, taṁ devo paṭiggaṇhatū’ti.
paṭiggaṇhatūti → paṭigaṇhātūti (bj, sya-all) | devaññeva → devasseva (sya-all); devaṁ yeva (pts) | ābhataṁ → āhataṁ (pts) | devasseva → devadevaṁyeva (sya-all: sī.) | yeva → -2 Bmp K -devass'; eva. (pts note) | āhataṁ → SS K āhataṁ; Bm ābhata; Bp ābhātaṁ. See p. 245. (pts note)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า ทรัพย์สมบัติมากมายนี้ พวกข้าพระพุทธเจ้านำมาถวายเฉพาะใต้ฝ่าละอองธุลีพระ บาทเท่านั้น ขอพระองค์ทรงรับไว้ด้วยเถิด’

‘Alaṁ, bho, mamapidaṁ pahūtaṁ sāpateyyaṁ dhammikena balinā abhisaṅkhataṁ, tañca vo hotu, ito ca bhiyyo harathā’ti.
bho mamapidaṁ → go mamapīdaṁ (bj) | tañca → taṁ (bj, sya-all, pts) | bhiyyo → bhīyo (bj, pts) | mamapidaṁ → mamamidaṁ (sya-all); mama pi (pts) | mama → Sc mam; K mamam. (pts note) | pi → Bmp p'; idaṁ; K idaṁ. (pts note)ท้าวเธอตรัสว่า ‘อย่าเลย ท่านทั้งหลายนำทรัพย์สมบัติมากมายนี้มาเพื่อเรา ด้วยพลีอันชอบธรรม สิ่งนี้จงเป็นของพวกท่าน(ต่อไป)เถิด และจงนำกลับไปให้ มากกว่านี้’

Te raññā paṭikkhittā ekamantaṁ apakkamma evaṁ samacintesuṁ:เมื่อท้าวเธอทรงปฏิเสธ พวกเขาจึงหลีกไปอยู่ ณ ที่สมควรแล้วปรึกษาหารือ กันอย่างนี้ว่า ‘na kho etaṁ amhākaṁ patirūpaṁ, yaṁ mayaṁ imāni sāpateyyāni punadeva sakāni gharāni paṭihareyyāma.
paṭihareyyāma → paṭihareyyāmāti (bj); paṭihāreyyāma (sya-all) | etaṁ → evaṁ (sya-all) | patirūpaṁ → paṭirūpaṁ (sya-all, pts) | mayaṁ → (sya-all) | paṭihareyyāma yannūna → paṭihārāma yan nūna (pts) | etaṁ → Bp K evaṁ. (pts note) | mayaṁ → K omits. (pts note) | paṭihārāma → Bmp paṭihareyyāmāti; K paṭihāreyyāma. (pts note)‘การที่พวกเราจะนำทรัพย์สมบัติเหล่านี้กลับคืนไปยังเรือนของตนอีก นั้นไม่สมควร Yannūna mayaṁ rañño mahāsudassanassa nivesanaṁ māpeyyāmā’ti.ทางที่ดี พวกเราควรช่วยกันสร้างพระราชนิเวศน์ถวายพระเจ้ามหา สุทัสสนะ’

Te rājānaṁ mahāsudassanaṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:จึงพากันเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ แล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘nivesanaṁ te, deva, māpessāmā’ti.
māpessāmāti → māpeyyāmāti (sya-all)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พวกข้าพระพุทธเจ้าจะช่วยกันสร้างพระราชนิเวศน์ถวายใต้ฝ่าละอองธุลี พระบาท’ Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena.ท้าวเธอทรงรับด้วยพระอาการดุษณี

Atha kho, ānanda, sakko devānamindo rañño mahāsudassanassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vissakammaṁ devaputtaṁ āmantesi:
vissakammaṁ → visukammaṁ (mr) | vissakammaṁ → visukammaṁ (bj: kām) | vissakammaṁ → visukammaṁ (cck: ka.) | Vissakammaṁ → Bmp Visukamma, and below. (pts note)ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบพระราชดำริของพระเจ้า มหาสุทัสสนะ จึงมีเทวบัญชาเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาตรัสว่า ‘ehi tvaṁ, samma vissakamma, rañño mahāsudassanassa nivesanaṁ māpehi dhammaṁ nāma pāsādan’ti.
samma → Bp omits; SS mama. (pts note) | Dhammaṁ → Sdt dhammikaṁ. (pts note)‘มาเถิด สหาย วิสสุกรรม เธอจงไปสร้างพระนิเวศน์ชื่อธรรมปราสาท ถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’

‘Evaṁ, bhaddantavā’ti kho, ānanda, vissakammo devaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—devesu tāvatiṁsesu antarahito rañño mahāsudassanassa purato pāturahosi.
bhaddantavāti → bhadanteti (bj) | vissakammo → vissakammā (bj) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | tavāti → Sd bhadantevāti; Sc bhaddante vā ti; Bmp bhaddantavāti; K bhaddaṁ tavāti. (pts note) | sammiñjitaṁ → Bp sammiñcitaṁ. (pts note) | eva → SS evaṁ. (pts note)วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับเทวบัญชาแล้ว อันตรธานจากภพดาวดึงส์ไปปรากฏ ณ เบื้องพระพักตร์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ เหมือนบุรุษผู้มีกำลังเหยียดแขนออก หรือคู้แขนเข้าฉะนั้น

Atha kho, ānanda, vissakammo devaputto rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
vissakammo → vissakammā (bj)กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะดังนี้ว่า ‘nivesanaṁ te, deva, māpessāmi dhammaṁ nāma pāsādan’ti.
māpessāmi → SS Bmp māpessāmīti. (pts note)‘ขอเดชะ ข้าพระพุทธเจ้า จะเนรมิตพระราชนิเวศน์ชื่อธรรมปราสาทถวายพระองค์’ Adhivāsesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano tuṇhībhāvena.ท้าวเธอทรงรับด้วยพระอาการดุษณี

Māpesi kho, ānanda, vissakammo devaputto rañño mahāsudassanassa nivesanaṁ dhammaṁ nāma pāsādaṁ.
vissakammo → vissakammā (bj)วิสสุกรรมเทพบุตรได้เนรมิตพระราชนิเวศน์ชื่อธรรมปราสาทถวายพระเจ้า มหาสุทัสสนะ

Dhammo, ānanda, pāsādo puratthimena pacchimena ca yojanaṁ āyāmena ahosi. Uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṁ vitthārena.
puratthimena → puratthimena ca (bj, sya-all, pts) | uttarena → uttarena ca (bj, sya-all, pts) | aḍḍhayojanaṁ → addhayojanaṁ (bj, pts)ด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตกยาว ๑ โยชน์ ด้านทิศเหนือและ ทิศใต้กว้างกึ่งโยชน์ Dhammassa, ānanda, pāsādassa tiporisaṁ uccatarena vatthu citaṁ ahosi catunnaṁ vaṇṇānaṁ iṭṭhakāhi—
uccatarena → uccattena (bj) | vatthu → vatthuṁ (sya-all) | uccatarena vatthu → uccattanena vatthuṁ (pts) | uccattanena → Sc uccasatanena; Bmp K uccatarena. (pts note) | vatthuṁ → Bm vatthu. (pts note)มีฐานสูงกว่า ๓ ชั่วบุรุษ ก่อด้วยอิฐ ๔ ชนิด คือ ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | rūpimayā → Bm K rūpiyamayā, and below. So also in 85. (pts note)(๑) อิฐทอง (๒) อิฐเงิน (๓) อิฐแก้วไพฑูรย์ (๔) อิฐแก้วผลึก

Dhammassa, ānanda, pāsādassa caturāsītithambhasahassāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—ธรรมปราสาทมีเสา ๘๔,๐๐๐ ต้น แบ่งเป็น ๔ ชนิด คือ eko thambho sovaṇṇamayo, eko rūpiyamayo, eko veḷuriyamayo, eko phalikamayo.
phalikamayo → phaḷikamayo (bj) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)(๑) เสาทอง (๒) เสาเงิน (๓) เสาแก้วไพฑูรย์ (๔) เสาแก้วผลึก Dhammo, ānanda, pāsādo catunnaṁ vaṇṇānaṁ phalakehi santhato ahosi—ปูด้วยแผ่นกระดาน ๔ ชนิด คือ ekaṁ phalakaṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)(๑) กระดานทอง (๒) กระดานเงิน (๓) กระดานแก้วไพฑูรย์ (๔) กระดานแก้วผลึก

Dhammassa, ānanda, pāsādassa catuvīsati sopānāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
sopānāni → sopāṇāni (bj) | catuvīsati sopānāni → catuvīsatisopāṇāni (sya-all)ธรรมปราสาทมีบันได ๒๔ บันได แบ่งเป็น ๔ ชนิด คือ ekaṁ sopānaṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
sopānaṁ → sopāṇaṁ (bj, sya-all) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)(๑) บันไดทอง (๒) บันไดเงิน (๓) บันไดแก้วไพฑูรย์ (๔) บันไดแก้วผลึก Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → Sc suciyo, and below. (pts note)บันไดทองมีลูกกรงทำด้วย ทอง ราวและหัวเสาทำด้วยเงิน Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṁ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)บันไดเงินมีลูกกรงทำด้วยเงิน ราวและหัวเสาทำด้วย ทอง Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṁ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all)บันไดแก้วไพฑูรย์มีลูกกรงทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ราวและหัวเสาทำด้วยแก้วผลึก Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṁ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all)บันไดแก้วผลึกมีลูกกรงทำด้วยแก้วผลึก ราวและหัวเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์

Dhamme, ānanda, pāsāde caturāsītikūṭāgārasahassāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
pāsāde → Sc adds va. (pts note)ธรรมปราสาทมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ ยอด แบ่งเป็น ๔ ชนิด คือ ekaṁ kūṭāgāraṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)(๑) เรือน ยอดทอง (๒) เรือนยอดเงิน (๓) เรือนยอดแก้วไพฑูรย์ (๔) เรือนยอดแก้วผลึก Sovaṇṇamaye kūṭāgāre rūpiyamayo pallaṅko paññatto ahosi, rūpiyamaye kūṭāgāre sovaṇṇamayo pallaṅko paññatto ahosi, veḷuriyamaye kūṭāgāre dantamayo pallaṅko paññatto ahosi, phalikamaye kūṭāgāre sāramayo pallaṅko paññatto ahosi.
phalikamaye → phaḷikamaye (bj) | sāramayo → masāragallamayo (bj, sya-all) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts) | rūpiyamaye → rūpimaye (pts) | masāragallamayo → a. sāramayo (sya-all: sī.) | sāramayo → Bm Sum K (Sī) sāramayo; SS Bp K masāragallamayo. Comp. ii. 12. (pts note)ในเรือนยอดทองตั้งบัลลังก์เงินไว้ ในเรือนยอดเงินตั้งบัลลังก์ทองไว้ ในเรือนยอดแก้ว ไพฑูรย์ตั้งบัลลังก์งาไว้ ในเรือนยอดแก้วผลึกตั้งบัลลังก์แก้วบุษราคัมไว้ Sovaṇṇamayassa kūṭāgārassa dvāre rūpiyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa rūpiyamayo khandho sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayo → rūpimayo (pts)ที่ใกล้ประตู เรือนยอดทองตั้งต้นตาลเงิน ซึ่งมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง Rūpiyamayassa kūṭāgārassa dvāre sovaṇṇamayo tālo ṭhito ahosi, tassa sovaṇṇamayo khandho, rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts)ที่ใกล้ประตู เรือนยอดเงินตั้งต้นตาลทอง ซึ่งมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน Veḷuriyamayassa kūṭāgārassa dvāre phalikamayo tālo ṭhito ahosi, tassa phalikamayo khandho, veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayo → phaḷikamayo (bj)ที่ใกล้ประตู เรือนยอดแก้วไพฑูรย์ตั้งต้นตาลแก้วผลึก ซึ่งมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็น แก้วไพฑูรย์ Phalikamayassa kūṭāgārassa dvāre veḷuriyamayo tālo ṭhito ahosi, tassa veḷuriyamayo khandho, phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayassa → phaḷikamayassa (bj) | phalikamayāni → phaḷikamayāni (bj)ที่ประตูเรือนยอดแก้วผลึกตั้งต้นตาลแก้วไพฑูรย์ ซึ่งมีลำต้นเป็นแก้ว ไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงดำริดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṁ tālavanaṁ māpeyyaṁ, yattha divāvihāraṁ nisīdissāmī’ti.
Mahā-vyūhassa → Sc mahābyuhassa; Sdt Mahāsuhassa, afterwards -vyūhassa or -vūhassa; Bm K viyūhassa; Bp -viyuhassa, afterwards mahāvyuhassa (never Ū). (pts note) | kūṭāgārassa → SS usually spell kut-; BB and K kūt-. (pts note)‘ทางที่ดี เราน่าจะให้ สร้างสวนตาลทองคำไว้ที่ใกล้ประตูเรือนยอดมหาวิยูหะ สำหรับนั่งพักผ่อนกลางวัน’ Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre sabbasovaṇṇamayaṁ tālavanaṁ, yattha divāvihāraṁ nisīdi.
mahāviyūhassa → mahāvyūhassa (pts) | nisīdi → Sc nisīdīti; Sdt nisīdati. (pts note)จึงรับสั่งให้สร้างสวนตาลทองคำไว้ที่ใกล้ประตูเรือนยอดมหาวิยูหะ สำหรับทรงนั่ง พักผ่อนกลางวัน

Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi vedikāhi parikkhitto ahosi, ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā.
rūpiyamayā → rūpimayā (pts)ธรรมปราสาทมีรั้วล้อม ๒ ชั้น คือ (๑) รั้วทอง (๒) รั้วเงิน Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ, rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts) | sūciyo → Sc suciyo, and below. (pts note)รั้วทองมีเสาทำ ด้วยทอง ราวและหัวเสาทำด้วยเงิน Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṁ, sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)รั้วเงินมีเสาทำด้วยเงิน ราวและหัวเสาทำด้วยทอง

Dhammo, ānanda, pāsādo dvīhi kiṅkiṇikajālehi parikkhitto ahosi—
kiṅkiṇikajālehi → kiṅkaṇikajālehi (sya-all); kiṅkiṇikajālāhi (pts) | kiṁkiṇikajālehi → kiṁkaṇikajālehi (bj: syā, kām) | kiṅkiṇikajālehi → kiṅkaṇikajālehi (cck: syā. ka.) | kiṅkiṇika-jālāhi → SS kiṅkinika; Bmp K kiṅkanika throughout; Bm K jālehi. (pts note)ธรรมปราสาทมีข่ายกระดิ่งแวดล้อม ๒ ชั้น คือ ekaṁ jālaṁ sovaṇṇamayaṁ ekaṁ rūpiyamayaṁ.
rūpiyamayaṁ → jālaṁ rūpimayaṁ (pts) | jālaṁ → Sc Bm K omit, cp. vedikā above. (pts note)ข่ายทองชั้นหนึ่ง ข่ายเงินชั้นหนึ่ง Sovaṇṇamayassa jālassa rūpiyamayā kiṅkiṇikā ahesuṁ, rūpiyamayassa jālassa sovaṇṇamayā kiṅkiṇikā ahesuṁ.
kiṅkiṇikā → kiṁkiṇiyo (bj, pts); kiṅkaṇikā (sya-all) | rūpiyamayā kiṅkiṇikā → rūpimayā kiṅkiṇiyo (pts) | rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | kiṅkiṇiyo → Bm K kiṅkaṇiyo. (pts note)ข่ายทองมีกระดิ่งเงิน ข่ายเงินมีกระดิ่งทอง Tesaṁ kho panānanda, kiṅkiṇikajālānaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | panānanda kiṅkiṇikajālānaṁ → ānanda kiṅkaṇikajālānaṁ (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | rajanīyo → Bm K rajaniyo. (pts note) | kamanīyo → Bm khamaniyo; K khammaniyo, and below, cp. 6. (pts note) | madanīyo → K -niyo. (pts note)ข่ายกระดิ่งเหล่านั้นยาม เมื่อต้องลม เกิดเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้ม Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca;
sukusalehi → kusalehi (si, sya-all, km, pts1ed) | tūriyassa → turiyassa (bj, sya-all, pts) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | sukusalehi samannāhatassa → kusalehi susamannāhatassa (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all) | suppaṭitāḷitassa sukusalehi → suppaṭipatālitassa kusalehi (pts) | sukusalehi → kusalehi (bj: sīmu, syā, kām, PTS) | sukusalehi → kusalehi (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)อานนท์ ดนตรี เครื่องห้า ที่บุคคลปรับเสียงดีประโคมดีแล้ว บรรเลงโดยผู้เชี่ยวชาญ ย่อมมีเสียง ไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้ม ฉันใด evameva kho, ānanda, tesaṁ kiṅkiṇikajālānaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṅkaṇikajālānaṁ (sya-all) | vaggu → vaggū (sya-all)ข่ายกระดิ่งเหล่านั้น ยามเมื่อ ต้องลมเกิดเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้ม ฉันนั้น Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṁ soṇḍā pipāsā, te tesaṁ kiṅkiṇikajālānaṁ vāteritānaṁ saddena paricāresuṁ.
kiṅkiṇikajālānaṁ → kiṅkaṇikajālānaṁ (sya-all) | paricāresuṁ → Sct parivārayiṁsu; Sd parivāresuṁ; Bmp K paricāresuṁ. (pts note)สมัยนั้น ในกรุงกุสาวดีราชธานีมีนักเลง นักเล่น และนักดื่มร้องรำทำเพลง ตามเสียงกระดิ่งยามที่ต้องลมเหล่านั้น Niṭṭhito kho panānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni.
duddikkho → dudikkho (pts1ed) | panānanda → ānanda (sya-all) | dudikkho → Bmp K duddikkho, and below. (pts note)ธรรมปราสาทที่สร้างเสร็จแล้ว มองดูได้ยาก เพราะมีแสงสะท้อนบาดตา Seyyathāpi, ānanda, vassānaṁ pacchime māse saradasamaye viddhe vigatavalāhake deve ādicco nabhaṁ abbhussakkamāno duddikkho hoti musati cakkhūni;
nabhaṁ abbhussakkamāno → nāhaṁ abbhuggamamāno (bj) | viddhe → visuddhe upaviddhe (sya-all) | hoti → ahosi (sya-all) | abbhussakkamāno duddikkho → abbhussukkamāno dudikkho (pts) | abbhuggamamāno → abbhussattamāno (bj: machasaṁ) | duddikkho → dudikkho (bj: PTS) | abbhussakkamāno → abbhuggamamāno (cck: sī. pī. ka.) | duddikkho → dudikkho (cck: pī.) | viddhe → Bmp viddhe; K visuddhe upaviddhe. SS here viṭṭhe; at A. i. 242, S. i. 65, It. 2O viddhe. See J. P. T. S. 1891, 73. (pts note) | abbhussukkamāno → Bmp abbhuggamamāno; K abbhassak-. (pts note)อานนท์ ในสารทกาลคือเดือนท้ายฤดูฝน เมื่ออากาศ แจ่มใสไร้เมฆหมอก ดวงอาทิตย์ส่องนภากาศ มองดูได้ยากเพราะมีแสงสะท้อนบาดตา ฉันใด evameva kho, ānanda, dhammo pāsādo duddikkho ahosi musati cakkhūni.ธรรมปราสาทที่สร้างเสร็จแล้ว ก็มองดูได้ยากเพราะมีแสงสะท้อนบาดตา ฉันนั้น

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:อานนท์ ลำดับนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงดำริดังนี้ว่า ‘yannūnāhaṁ dhammassa pāsādassa purato dhammaṁ nāma pokkharaṇiṁ māpeyyan’ti.‘ทางที่ดี เราน่าจะให้สร้างสระชื่อธรรมโบกขรณีไว้เบื้องหน้าธรรมปราสาท’ Māpesi kho, ānanda, rājā mahāsudassano dhammassa pāsādassa purato dhammaṁ nāma pokkharaṇiṁ.จึงรับสั่งให้สร้าง สระธรรมโบกขรณีไว้เบื้องหน้าธรรมปราสาท Dhammā, ānanda, pokkharaṇī puratthimena pacchimena ca yojanaṁ āyāmena ahosi, uttarena dakkhiṇena ca aḍḍhayojanaṁ vitthārena.
puratthimena → puratthimena ca (bj, sya-all, pts) | aḍḍhayojanaṁ → addhayojanaṁ (bj, pts); adḍhayojanaṁ (sya-all) | uttarena → uttarena ca (sya-all, pts) | dhammā → dhammo (pts) | āyāmena → āyāmena ca (pts) | Dhammo → Bm K dhamamā. (pts note) | ca → Bm omits. (pts note) | ca → Bm omits. (pts note) | ca → K omits. (pts note)ด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตกยาว ๑ โยชน์ ด้านทิศเหนือและทิศใต้กว้างกึ่งโยชน์ Dhammā, ānanda, pokkharaṇī catunnaṁ vaṇṇānaṁ iṭṭhakāhi citā ahosi—
dhammā → dhammo (pts) | Dhammo → Bm K dhammā, and twice below. (pts note)สระธรรมโบกขรณีก่อด้วยอิฐ ๔ ชนิด คือ ekā iṭṭhakā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā.
phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)(๑) อิฐทอง (๒) อิฐเงิน (๓) อิฐแก้วไพฑูรย์ (๔) อิฐแก้วผลึก

Dhammāya, ānanda, pokkharaṇiyā catuvīsati sopānāni ahesuṁ catunnaṁ vaṇṇānaṁ—
catuvīsati sopānāni → catuvīsatisopāṇāni (bj, sya-all) | dhammāya → dhammāya ca (pts) | ca → Bm K omits. (pts note)สระธรรมโบกขรณีมีบันได ๒๔ บันได แบ่งเป็น ๔ ชนิด คือ ekaṁ sopānaṁ sovaṇṇamayaṁ, ekaṁ rūpiyamayaṁ, ekaṁ veḷuriyamayaṁ, ekaṁ phalikamayaṁ.
sopānaṁ → sopāṇaṁ (bj, sya-all) | phalikamayaṁ → phaḷikamayaṁ (bj) | rūpiyamayaṁ → rūpimayaṁ (pts)(๑) บันไดทอง (๒) บันไดเงิน (๓) บันไดแก้วไพฑูรย์ (๔) บันไดแก้วผลึก Sovaṇṇamayassa sopānassa sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)บันไดทองมีลูกกรงทำ ด้วยทอง ราวและหัวเสาทำด้วยเงิน Rūpiyamayassa sopānassa rūpiyamayā thambhā ahesuṁ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)บันไดเงินมีลูกกรงทำด้วยเงิน ราวและหัวเสา ทำด้วยทอง Veḷuriyamayassa sopānassa veḷuriyamayā thambhā ahesuṁ phalikamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sopānassa → sopāṇassa (bj, sya-all) | phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | sūciyo → suciyo (sya-all)บันไดแก้วไพฑูรย์มีลูกกรงทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ราวและหัวเสาทำด้วย แก้วผลึก Phalikamayassa sopānassa phalikamayā thambhā ahesuṁ veḷuriyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
phalikamayassa sopānassa phalikamayā → phaḷikamayassa sopāṇassa phaḷikamayā (bj) | sopānassa → sopāṇassa (sya-all) | sūciyo → suciyo (sya-all)บันไดแก้วผลึกมีลูกกรงทำด้วยแก้วผลึก ราวและหัวเสาทำด้วยแก้ว ไพฑูรย์

Dhammā, ānanda, pokkharaṇī dvīhi vedikāhi parikkhittā ahosi—ekā vedikā sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā.
rūpiyamayā → rūpimayā (pts)สระธรรมโบกขรณีมีรั้วล้อม ๒ ชั้น คือ (๑) รั้วทอง (๒) รั้วเงิน Sovaṇṇamayāya vedikāya sovaṇṇamayā thambhā ahesuṁ rūpiyamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
sūciyo → suciyo (sya-all) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)รั้วทองมีเสาทำ ด้วยทอง ราวและหัวเสาทำด้วยเงิน Rūpiyamayāya vedikāya rūpiyamayā thambhā ahesuṁ sovaṇṇamayā sūciyo ca uṇhīsañca.
rūpiyamayā → rūpimayā (pts)รั้วเงินมีเสาทำด้วยเงิน ราวและหัวเสาทำด้วยทอง

Dhammā, ānanda, pokkharaṇī sattahi tālapantīhi parikkhittā ahosi—
parikkhittā → pārikkhittā (bj)สระธรรมโบกขรณีมีต้นตาลล้อม ๗ แถว คือ ekā tālapanti sovaṇṇamayā, ekā rūpiyamayā, ekā veḷuriyamayā, ekā phalikamayā, ekā lohitaṅkamayā, ekā masāragallamayā, ekā sabbaratanamayā.
tālapanti → tālapantī (bj) | phalikamayā → phaḷikamayā (bj) | rūpiyamayā → rūpimayā (pts)ต้นตาลทอง ๑ แถว ต้นตาลเงิน ๑ แถว ต้นตาลแก้วไพฑูรย์ ๑ แถว ต้นตาลแก้วผลึก ๑ แถว ต้นตาลแก้วโกเมน ๑ แถว ต้นตาลแก้วบุษราคัม ๑ แถว ต้นตาลทำด้วยรัตนะทุกอย่าง ๑ แถว Sovaṇṇamayassa tālassa sovaṇṇamayo khandho ahosi rūpiyamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts)ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน Rūpiyamayassa tālassa rūpiyamayo khandho ahosi sovaṇṇamayāni pattāni ca phalāni ca.
rūpiyamayassa → rūpimayassa (pts) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและ ผลเป็นทอง Veḷuriyamayassa tālassa veḷuriyamayo khandho ahosi phalikamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayāni → phaḷikamayāni (bj)ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก Phalikamayassa tālassa phalikamayo khandho ahosi veḷuriyamayāni pattāni ca phalāni ca.
phalikamayassa → phaḷikamayassa (bj) | phalikamayo → phaḷikamayo (bj)ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ Lohitaṅkamayassa tālassa lohitaṅkamayo khandho ahosi masāragallamayāni pattāni ca phalāni ca.ต้นตาลแก้ว โกเมนมีลำต้นเป็นแก้วโกเมน ใบและผลเป็นแก้วบุษราคัม Masāragallamayassa tālassa masāragallamayo khandho ahosi lohitaṅkamayāni pattāni ca phalāni ca.ต้นตาลแก้วบุษราคัมมี ลำต้นเป็นแก้วบุษราคัม ใบและผลเป็นแก้วโกเมน Sabbaratanamayassa tālassa sabbaratanamayo khandho ahosi, sabbaratanamayāni pattāni ca phalāni ca.ต้นตาลทำด้วยรัตนะทุกอย่าง มีลำต้นทำด้วยรัตนะทุกอย่าง ใบและผลทำด้วยรัตนะทุกอย่าง Tāsaṁ kho panānanda, tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi, vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
panānanda → pana ānanda (bj) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | kamanīyo → Bm khamaniyo; K khammaniyo, and below. (pts note)แถวต้นตาลเหล่านั้น ยามเมื่อต้องลม เกิดเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้ เคลิบเคลิ้ม Seyyathāpi, ānanda, pañcaṅgikassa tūriyassa suvinītassa suppaṭitāḷitassa sukusalehi samannāhatassa saddo hoti vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca;
tūriyassa → turiyassa (bj, sya-all, pts) | sukusalehi → kusalehi (bj) | khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | sukusalehi samannāhatassa → kusalehi susamannāhatassa (sya-all) | hoti vaggu → ahosi vaggū (sya-all) | suppaṭitāḷitassa sukusalehi → suppaṭipatālitassa kusalehi (pts)อานนท์ ดนตรีเครื่องห้า ที่บุคคลปรับเสียงดีประโคมดีแล้ว บรรเลงโดย ผู้เชี่ยวชาญ ย่อมมีเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้ม ฉันใด evameva kho, ānanda, tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddo ahosi vaggu ca rajanīyo ca khamanīyo ca madanīyo ca.
khamanīyo → kamanīyo (bj, sya-all, pts) | vaggu → vaggū (sya-all)แถวต้นตาล เหล่านั้น ยามเมื่อต้องลม เกิดเสียงไพเราะ น่ายินดี ชวนฟังชวนให้เคลิบเคลิ้ม ฉันนั้น Ye kho panānanda, tena samayena kusāvatiyā rājadhāniyā dhuttā ahesuṁ soṇḍā pipāsā, te tāsaṁ tālapantīnaṁ vāteritānaṁ saddena paricāresuṁ.
saddena → saddesu (bj) | rājadhāniyā → rajadhāniyā (pts) | paricāresuṁ → SS parivāresum. (pts note)สมัยนั้น ในกรุงกุสาวดีราชธานี มีนักเลง นักเล่น และนักดื่มร้องรำทำเพลง ตามเสียง แถวต้นตาลยามต้องลมเหล่านั้น

Niṭṭhite kho panānanda, dhamme pāsāde niṭṭhitāya dhammāya ca pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye tena samayena samaṇesu vā samaṇasammatā brāhmaṇesu vā brāhmaṇasammatā’, te sabbakāmehi santappetvā dhammaṁ pāsādaṁ abhiruhi.
pokkharaṇiyā rājā mahāsudassano ‘ye → ye kho panānanda (sya-all, km, pts1ed, mr) | dhamme → dhamme ca (bj, pts) | ye → ye kho panānanda (bj: syā, kām) | ye → ye ko panānanda (cck: syā. ka.) | ca → Sd va; Bm K omits. (pts note) | pāsāde → Bm inserts niṭhitāya; K niṭṭhitāya ca. (pts note) | ca → K omits. (pts note) | ye → Bmp K add kho pan'; Ānanda. (pts note) | abhirūhi → K -hīti. (pts note)เมื่อธรรมปราสาทและสระธรรมโบกขรณีสร้างสำเร็จแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ได้ทรงเลี้ยงสมณพราหมณ์ทั้งหลายให้เอิบอิ่มด้วยสมณบริขารและพราหมณบริขาร ตามที่ต้องการทุกอย่างแล้ว เสด็จขึ้นสู่ธรรมปราสาท

Paṭhamabhāṇavāro.ภาณวารที่ ๑ จบ

5. Jhānasampattiทรงเจริญฌานสมาบัติ

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงดำริดังนี้ว่า ‘kissa nu kho me idaṁ kammassa phalaṁ kissa kammassa vipāko, yenāhaṁ etarahi evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo’ti?
idaṁ → Scd imaṁ. (pts note)‘เหตุที่เรามี ฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในเวลานี้ เป็นผลเป็นวิบากแห่งกรรมอะไรหนอ’

Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:ทรงดำริดังนี้ว่า ‘tiṇṇaṁ kho me idaṁ kammānaṁ phalaṁ tiṇṇaṁ kammānaṁ vipāko, yenāhaṁ etarahi evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo, seyyathidaṁ—เหตุที่เรามีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ในเวลานี้ เป็นผลเป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง คือ dānassa damassa saṁyamassā’ti.
saṁyamassāti → K saññamassāti. (pts note)(๑) การให้ (๒) การข่มใจ (๓) การสำรวม

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano yena mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvāre ṭhito udānaṁ udānesi:
mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts) | mahāviyūhassa → mahāvyūhassa (pts)แล้วจึงเสด็จเข้าไปยังเรือนยอดมหาวิยูหะ ประทับยืนที่พระทวาร ทรงเปล่งพระอุทานว่า ‘tiṭṭha, kāmavitakka, tiṭṭha, byāpādavitakka, tiṭṭha, vihiṁsāvitakka.‘กามวิตกเอ๋ย เจ้าจงหยุด จงกลับเพียงแค่นี้เถิด พยาบาทวิตกเอ๋ย Ettāvatā, kāmavitakka, ettāvatā, byāpādavitakka, ettāvatā, vihiṁsāvitakkā’ti.เจ้าจงหยุด จงกลับเพียงแค่นี้เถิด วิหิงสาเอ๋ย เจ้าจงหยุด จงกลับเพียงแค่นี้เถิด’

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ pavisitvā sovaṇṇamaye pallaṅke nisinno vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all, pts) | mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts) | paṭhamajjhānaṁ → BB always paṭhamaṁ jhānaṁ, &c. (pts note)อานนท์ จากนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปในเรือนยอด มหาวิยูหะ ประทับนั่งบนบัลลังก์ทอง ทรงสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย แล้วทรงบรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขเกิดจากวิเวกอยู่ Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all) | pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ → pīti sukhaṁ dutiyajjhānaṁ (pts)เพราะวิตกและ วิจารสงบระงับ ทรงบรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใสภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่ง ผุดขึ้น ไม่มีวิตกวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ Pītiyā ca virāgā upekkhako ca vihāsi, sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedesi, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
satimā → satīmā (bj) | ca → (sya-all) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all) | sampajāno sukhañca → (pts) | paṭisaṁvedesi yaṁ → paṭisaṁvedeti yan (pts) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukhavihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts) | sato → Bmp add ca. (pts note)เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย ทรงบรรลุตติยฌาน ที่พระอริยะ สรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja vihāsi.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all) | atthagamā → Bmp K atthaṅgamā. (pts note)เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัส และโทมนัสดับไปก่อนแล้ว ทรงบรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาอยู่

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamitvā sovaṇṇamayaṁ kūṭāgāraṁ pavisitvā rūpiyamaye pallaṅke nisinno
mahāviyūhā → mahāvyūhā (pts) | rūpiyamaye → rūpimaye (pts)จากนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงออกจากเรือนยอดมหาวิยูหะเสด็จ เข้าไปยังเรือนยอดทอง ประทับนั่งบนบัลลังก์เงิน mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts)ทรงมีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไป ตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Karuṇāsahagatena cetasā …pe…ทรงมีกรุณาจิต ฯลฯ muditāsahagatena cetasā …pe…ทรงมีมุทิตาจิต ฯลฯ upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi. Tathā dutiyaṁ tathā tatiyaṁ tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā vihāsi.
uddhamadho → uddhadhoma (bj) | vihāsi → vihāsi nagarādīni (bj) | abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts)ทรงมีอุเบกขาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

6. Caturāsītinagarasahassādiทรงมีเมืองขึ้น ๘๔,๐๐๐ เมืองเป็นต้น

Rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti nagarasahassāni ahesuṁ kusāvatīrājadhānippamukhāni;
kusāvatīrājadhānippamukhāni caturāsīti pāsādasahassāni → kusāvatīrājadhānīpamukhāni caturāsītipāsādasahassāni (sya-all) | nagarasahassāni → kūṭāgāra sahassāni (pts) | caturāsītinagara-sahassāni → Sc often, and Sdt occasionally asītiṁ. See p. 3. (pts note)อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีเมืองขึ้น ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุง กุสาวดีราชธานีเป็นเมืองหลวง caturāsīti pāsādasahassāni ahesuṁ dhammapāsādappamukhāni;ทรงมีปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ มีธรรมปราสาทเป็น ที่ประทับ caturāsīti kūṭāgārasahassāni ahesuṁ mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni;ทรงมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็นที่ประทับ caturāsīti pallaṅkasahassāni ahesuṁ sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni;
gonakatthatāni → goṇakatthitāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj); kadadalimigapavarapaccattharaṇāni (sya-all) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | ubhatolohitakūpadhānāni caturāsīti nāgasahassāni → ubhatolohitakupadhānāni caturāsītināgasahassāni (sya-all) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts) | sāramayāni → K masāragallamayāni. (pts note) | goṇakatthatāni → K inserts paṭikatthatāni; so Bm which, however omits paṭalik-. (pts note) | paṭalikatthatāni → Bp paṭilakkhatāni. (pts note) | sa-uttaracchadanāni → Bmp K cchadāni. (pts note) | lohitakūpadhānāni → Sdt Bm lohitakupa-. (pts note)ทรงมีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ เป็นบัลลังก์ทอง บัลลังก์เงิน บัลลังก์งา บัลลังก์แก้ว บุษราคัม ลาดด้วยพรมขนสัตว์ชายยาว ลาดด้วยสักหลาด ลาดด้วยผ้าปักลวดลาย ลาดด้วยหนังกวางอย่างดี มีพนักสูง หุ้มนวมสีแดงทั้ง ๒ ข้าง caturāsīti nāgasahassāni ahesuṁ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni;ทรงมีช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้าง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาช้างตระกูลอุโบสถ เป็นช้างทรง caturāsīti assasahassāni ahesuṁ sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni;ทรงมีม้า ๘๔,๐๐๐ ม้า มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วย ตาข่ายทอง มีพญาม้าวลาหกเป็นม้าทรง caturāsīti rathasahassāni ahesuṁ sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni;
vyaggha-camma-parivārāni → Bmp K throughout byaggha. (pts note)ทรงมีราชรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนัง ราชสีห์ หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง หุ้มด้วยหนังเสือเหลือง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลือง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีเวชยันต์ราชรถเป็นรถ พระที่นั่ง caturāsīti maṇisahassāni ahesuṁ maṇiratanappamukhāni;
maṇiratanappamukhāni caturāsīti itthisahassāni → maṇiratanapamukhāni caturāsītiitthīsahassāni (sya-all)ทรงมีแก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีมณีแก้วเป็นชั้นยอด caturāsīti itthisahassāni ahesuṁ subhaddādevippamukhāni;
subhaddādevippamukhāni caturāsīti gahapatisahassāni → subhaddādevīpamukhāni caturāsītigahapatisahassāni (sya-all); subhaddadevīpamukhāni caturāsītigahapatisahassāni (pts)ทรงมีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นอัครมเหสี caturāsīti gahapatisahassāni ahesuṁ gahapatiratanappamukhāni;ทรงมีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็น หัวหน้า caturāsīti khattiyasahassāni ahesuṁ anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni;
pariṇāyakaratanappamukhāni caturāsīti dhenusahassāni → parināyakaratanapamukhāni caturāsītidhenusahassāni (bj) | anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni caturāsīti dhenusahassāni → anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni caturāsītidhenusahassāni (pts) | anuyantāni → anuyuttāni (sya-all: sī.) | anuyuttāni → Bmp K anuyantāni throughout; K (Sī) anuyuttāni. (pts note)ทรงมีกษัตริย์ผู้สวามิภักดิ์ ๘๔,๐๐๐ องค์ มีปริณายกแก้วเป็นหัวหน้า caturāsīti dhenusahassāni ahesuṁ duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni;
duhasandanāni → dhuvasandanāni (bj); duhasandanāni dukūlasandānāni (cck); dukūlasandanāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni → kaṁsupadhāraṇāni caturāsītivatthakoṭisahassāni (sya-all) | dhuvasandanāni → duhasandanāni (bj: machasaṁ); dukulasandanāni (bj: PTS) | duhasandanāni → dukūlasandanāni (cck: pī.) | dukūlasandānāni → dukūlasandanāni (cck: pī.); dukūlasandānāni (cck: saṁ. ni. 3.96) | kaṁsupadhāraṇāni → dukulasandanāni kaṁsupasandanāni (sya-all: sī.) | kaṁsūpadhāraṇāni → Sc kiṅsupadhāranāni; K (Sī) kaṅsūpasandanāni. (pts note)ทรงมีโคนม ๘๔,๐๐๐ ตัวที่พร้อมจะให้น้ำนม จนสามารถเอาภาชนะรองรับได้ caturāsīti vatthakoṭisahassāni ahesuṁ khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ;
kappāsika-sukhumānaṁ → St omits. (pts note) | koseyya-sukhumānaṁ → Sd omits. (pts note)ทรงมีผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อดีรวม ๘๔,๐๐๐ โกฏิ rañño, ānanda, mahāsudassanassa caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṁ sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyittha.
rañño, ānanda, mahāsudassanassa → idaṁ pāṭho pts1ed potthake natthi | caturāsīti thālipākasahassāni ahesuṁ → caturāsītithālipākasahassāni (bj) | abhihariyittha → abhiharīyittha (bj); abhiharayittha (sya-all) | sāyaṁ pātaṁ → sāyapātaṁ (pts) | mahāsudassanassa → ( ) sī. ipotthakesu natthi (cck note) | sāyapātaṁ → Bmp K always and St occasionally sāyaṁ pātaṁ. (pts note) | abhihariyittha → Scd abhihāriy-; St abhihārīy-; Bp abhihariy-; K abhiharay-. (pts note)ทรงมีสำรับพระกระยาหารที่มีคนนำมาถวายทั้งเช้าและเย็น ๘๔,๐๐๐ สำรับ

Tena kho panānanda, samayena rañño mahāsudassanassa caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti.
āgacchanti → gacchanti (bj) | caturāsīti nāgasahassāni → caturāsītināgasahasasāni (sya-all) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināgasahassāni sāyapātaṁ (pts) | āgacchanti → SS gacchanti. (pts note)อานนท์ สมัยนั้น ช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้าง มาสู่ที่เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทั้งเช้าและเย็น Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa etadahosi:ท้าวเธอทรงดำริดังนี้ว่า ‘imāni kho me caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti, yannūna vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni sakiṁ sakiṁ upaṭṭhānaṁ āgaccheyyun’ti.
dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ → dvecattārīsaṁ nāgasahassāni dvecattārīsaṁ (bj); dvecattāḷīsaṁ dvecattāḷīsaṁ (sya-all) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināgasahassāni sāyapātaṁ (pts) | nūna → SS nūnāhaṁ. (pts note) | cattārīsaṁ → Bm K cattāḷīsaṁ. (pts note) | nāga-sahassāni → -13 Sc omits, but not in the repetitions; Bm omits; K omits the first nāgasahassāni. (pts note)‘ช้างของเราทั้ง ๘๔,๐๐๐ ช้างนี้มาหาเรา ทั้งเช้าและเย็น ทางที่ดี ควรให้ช้างของเรา ๔๒,๐๐๐ ช้างมาหาเรา ๑๐๐ ปี ต่อครั้ง’ Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano pariṇāyakaratanaṁ āmantesi:
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj)จึงรับสั่งเรียกปริณายกแก้วมาตรัสว่า ‘imāni kho me, samma pariṇāyakaratana, caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti, tena hi, samma pariṇāyakaratana, vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni sakiṁ sakiṁ upaṭṭhānaṁ āgacchantū’ti.
dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ → dvecattārīsaṁ nāgasahassāni dvecattārīsaṁ (bj); dvecattāḷīsaṁ dvecattāḷīsaṁ (sya-all) | caturāsīti nāgasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītināgasahassāni sāyapātaṁ (pts) | nāga-sahassāni → -14 Bm K omit, and below. (pts note)“สหายปริณายกแก้ว ช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้างนี้ มาหาเราทั้งเช้าและเย็น อย่ากระนั้นเลย ควรให้ช้าง ๔๒,๐๐๐ ช้างมาหาเรา ๑๐๐ ปี ต่อครั้งเถิด’ ‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṁ rañño mahāsudassanassa paccassosi.
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | kho → (sya-all)ปริณายกแก้วทูลรับสนองพระบรมราชโองการ Atha kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa aparena samayena vassasatassa vassasatassa accayena dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ nāgasahassāni sakiṁ sakiṁ upaṭṭhānaṁ āgamaṁsu.
dvecattālīsaṁ dvecattālīsaṁ → dvecattārīsaṁ nāgasahassāni dvecattārīsaṁ (bj); dvecattāḷīsaṁ dvecattāḷīsaṁ (sya-all) | āgamaṁsu → āgamaṁsu subhaddā yūpasaṅkamanaṁ (bj) | āgamaṁsu atha kho → āgamiṁsu athakho (sya-all)ต่อมา ช้าง ๔๒,๐๐๐ ช้าง มาสู่ที่เฝ้าของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ๑๐๐ ปี ต่อครั้ง

7. Subhaddādeviupasaṅkamanaพระนางสุภัททาเทวีเข้าเฝ้า

Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā bahunnaṁ vassānaṁ bahunnaṁ vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ accayena etadahosi:
vassasatānaṁ bahunnaṁ → (bj) | bahunnaṁ vassasahassānaṁ → bahunnuṁ vasasatasahassānaṁ (pts) | etadahosi ciraṁ diṭṭho → etad ahosi ciradiṭṭho (pts) | vasa-satasahassānaṁ → Bm K omit sata. (pts note)อานนท์ ครั้นล่วงไปหลายปีหลายร้อยปีหลายพันปี พระนางสุภัททา เทวีทรงดำริดังนี้ว่า ‘ciraṁ diṭṭho kho me rājā mahāsudassano. Yannūnāhaṁ rājānaṁ mahāsudassanaṁ dassanāya upasaṅkameyyan’ti.
ciraṁ diṭṭho → ciradiṭṭho (bj) | kho → Bmp K ciraṁ; Sc -diṭṭhi kho; Sdt -diṭṭhiko; Bm K diṭṭho kho; Bp ṭhito kho. In the repetition all MSS. diṭṭho. (pts note)‘นานแล้วที่เราได้เข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทางที่ดี เราควร เข้าเฝ้าพระองค์อีก‘

Atha kho, ānanda, subhaddā devī itthāgāraṁ āmantesi:จึงรับสั่งเรียกพระสนมมาตรัสว่า ‘etha tumhe sīsāni nhāyatha pītāni vatthāni pārupatha.
nhāyatha → nahāyatha (bj, pts) | sīsāni nhāyatha → sīsanhāyatha (sya-all) | pārupatha ciraṁ diṭṭho → pārūpatha ciradiṭṭho (pts) | nahāyatha → Sc nahāyata; Bp nāyataṁ; Bm nhāyatha; K sīsanhāyatha (and below). (pts note) | pārūpatha → K pārup- (and below). (pts note)“มาเถิด เธอทั้งหลาย จงอาบน้ำสระผม ห่มผ้าสีเหลือง Ciraṁ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṁ mahāsudassanaṁ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti.
ciraṁ diṭṭho → ciradiṭṭho (bj) | upasaṅkamissāmāti → upasaṅkameyyāmāti (sya-all) | cira-diṭṭho → Bm K ciraṁ. (pts note)นานแล้วที่เราได้เข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ เราจะ ไปเข้าเฝ้าพระองค์อีก’

‘Evaṁ, ayye’ti kho, ānanda, itthāgāraṁ subhaddāya deviyā paṭissutvā sīsāni nhāyitvā pītāni vatthāni pārupitvā yena subhaddā devī tenupasaṅkami.
nhāyitvā → nahāyitvā (bj) | paṭissutvā sīsāni nhāyitvā → paṭissuṇitvā sīsanhāyitvā (sya-all) | sīsāni nhāyitvā → sīsaṁ nahāyitvā (pts) | pārupitvā → pārūpitvā (pts) | ayye → Sdt ayyā. (pts note) | paṭissutvā → Bp paṭisutvā; K paṭissuṇitvā. (pts note) | sīsaṁ → Bmp sīsani. (pts note) | nahāyitvā → Bm nhāy-; Bp nāyitvā. (pts note)พวกพระสนมทูลรับสนองพระราชเสาวนีย์แล้วอาบน้ำสระผม ห่มผ้าสีเหลือง เข้าไปเฝ้าพระนางสุภัททาเทวีถึงที่ประทับ

Atha kho, ānanda, subhaddā devī pariṇāyakaratanaṁ āmantesi:
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj)ทีนั้น พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกปริณายกแก้วมาตรัสว่า ‘kappehi, samma pariṇāyakaratana, caturaṅginiṁ senaṁ, ciraṁ diṭṭho no rājā mahāsudassano, rājānaṁ mahāsudassanaṁ dassanāya upasaṅkamissāmā’ti.
ciraṁ diṭṭho → ciradiṭṭho (bj, pts) | upasaṅkamissāmāti → upasaṅkameyyāmāti (sya-all)‘พ่อปริณายกแก้ว ท่านจงจัดหมู่จาตุรงคินีเสนาให้พร้อม นานแล้วที่เราได้เข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ เราจะไปเข้าเฝ้าพระองค์อีก’

‘Evaṁ, devī’ti kho, ānanda, pariṇāyakaratanaṁ subhaddāya deviyā paṭissutvā caturaṅginiṁ senaṁ kappāpetvā subhaddāya deviyā paṭivedesi:
pariṇāyakaratanaṁ → parināyakaratanaṁ (bj) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all)ปริณายกแก้วทูลรับสนองพระราชเสาวนีย์แล้ว จัดหมู่จาตุรงคินีเสนาไว้ให้ เรียบร้อย กราบทูลพระนางสุภัททาเทวีดังนี้ว่า ‘kappitā kho, devi, caturaṅginī senā,
kho → kho te (sya-all, pts) | caturaṅginī senā yassadāni → caturaṅginisenā yassa dāni (pts)“ขอเดชะพระเทวี ข้าพระพุทธเจ้าจัด หมู่จตุรงคินีเสนาพร้อมแล้ว yassadāni kālaṁ maññasī’ti.ขอพระองค์จงทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด พระเจ้าข้า’

Atha kho, ānanda, subhaddā devī caturaṅginiyā senāya saddhiṁ itthāgārena yena dhammo pāsādo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dhammaṁ pāsādaṁ abhiruhitvā yena mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ tenupasaṅkami.
mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts)จากนั้น พระนางสุภัททาเทวีพร้อมด้วยหมู่จตุรงคินีเสนาและพระสนม ได้เสด็จ เข้าไปยังธรรมปราสาทขึ้นสู่ธรรมปราสาทเข้าไปยังเรือนยอดมหาวิยูหะ Upasaṅkamitvā mahāviyūhassa kūṭāgārassa dvārabāhaṁ ālambitvā aṭṭhāsi.
mahāviyūhassa kūṭāgārassa → mahāvyūhassa kūtāgārassa (pts)ประทับยืน เหนี่ยวบานพระทวารเรือนยอดมหาวิยูหะอยู่

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano saddaṁ sutvā:
saddaṁ sutvā kiṁ → kin (pts) | Mahā-sudassano → BB and K add saddaṁ sutvā. (pts note)ลำดับนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสดับเสียง ‘kiṁ nu kho mahato viya janakāyassa saddo’ti mahāviyūhā kūṭāgārā nikkhamanto addasa subhaddaṁ deviṁ dvārabāhaṁ ālambitvā ṭhitaṁ, disvāna subhaddaṁ deviṁ etadavoca:
mahāviyūhā kūṭāgārā → mahāviyūhakūṭāgārā (bj) | kho → kho so (sya-all) | deviṁ → dviṁ (sya-all) | saddoti mahāviyūhā → saddo ti mahāvyūhā (pts) | kho → K adds so. (pts note)จึงทรงดำริดังนี้ว่า ‘เสียง อะไรหนอ เหมือนเสียงของหมู่มหาชน’ จึงเสด็จออกจากเรือนยอดมหาวิยูหะ ทอดพระเนตรเห็นพระนางสุภัททาเทวีประทับยืนเหนี่ยวบานพระทวารอยู่ จึงตรัส กับพระนางสุภัททาเทวีดังนี้ว่า ‘ettheva, devi, tiṭṭha mā pāvisī’ti.
devi → devī (bj) | devi → Bm devī. (pts note) | pāvisīti → Bm pāvīsīti. (pts note)‘เทวี เธอหยุดอยู่ที่นั่นแหละ อย่าเข้ามาเลย’

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
Ānanda → SS omit. (pts note)รับสั่ง เรียกราชบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘ehi tvaṁ, ambho purisa, mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṁ pallaṅkaṁ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapehī’ti.
mahāviyūhā → mahāvyūhā (pts) | paññapehīti → paññāpehīti (pts) | nīharitvā → Bm niharitvā, and below. (pts note) | paññāpehīti → Bm K paññap-. (pts note)‘พ่อผู้เจริญ มาทางนี้ พ่อจงนำบัลลังก์ทองจาก เรือนยอดมหาวิยูหะไปตั้งในสวนตาลทอง’

‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, so puriso rañño mahāsudassanassa paṭissutvā mahāviyūhā kūṭāgārā sovaṇṇamayaṁ pallaṅkaṁ nīharitvā sabbasovaṇṇamaye tālavane paññapesi.
mahāviyūhā → mahāvyūhā (pts) | paññapesi → paññāpesi (pts)ราชบุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้ว เชิญบัลลังก์ทองจากเรือนยอดมหา วิยูหะไปตั้งไว้ในสวนตาลทอง Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno.
pāde → pādena (sya-all) | pāde → Bmp K pādena. (pts note) | accādhāya → Sd accādāya; Bp acchādhāya. (pts note)จากนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสำเร็จสีหไสยาโดย พระปรัศว์เบื้องขวา ซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ

Atha kho, ānanda, subhaddāya deviyā etadahosi:อานนท์ ลำดับนั้น พระนางสุภัททาเทวีทรงดำริดังนี้ว่า ‘vippasannāni kho rañño mahāsudassanassa indriyāni, parisuddho chavivaṇṇo pariyodāto, mā heva kho rājā mahāsudassano kālamakāsī’ti rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
parisuddho → parisuddhāni (sya-all) | parisuddho → K parisuddhāni. (pts note)‘พระอินทรีย์ ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะผ่องใสยิ่งนัก พระฉวีวรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง ท้าวเธออย่าได้ สวรรคตเลย’ ‘Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni.
caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all) | kho → Bm K omit. (pts note) | te → Sd Bp omit. (pts note)จึงกราบทูลดังนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระองค์ทรงมีเมืองขึ้น ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นเมืองหลวง Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.
apekhaṁ → Sd occasionally apekhakaṁ; St āpekhaṁ, and so afterwards; Bmp K throughout apekkhaṁ. (pts note)โปรดทรงพอพระทัยเมืองเหล่านี้ โปรดทรง เยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด

Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni.ทรงมีปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ มีธรรมปราสาท เป็นที่ประทับ Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยปราสาทเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรง พระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāvyūhakūṭāgārapamukhāni (pts)ทรงทรงมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็นที่ประทับ Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยเรือนยอดเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | ubhatolohitakūpadhānāni → ubhatolohitakupadhānāni (sya-all) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)ทรงมีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ เป็นบัลลังก์ทอง บัลลังก์เงิน บัลลังก์งา บัลลังก์แก้ว บุษราคัม ลาดด้วยพรมขนสัตว์ชายยาว ลาดด้วยสักหลาด ลาดด้วยผ้าปักลวดลาย ลาดด้วยหนังกวางอย่างดี มีพนักสูง หุ้มนวมสีแดงทั้ง ๒ ข้าง Ettha, deva, chandaṁ janehi, jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัย บัลลังก์เหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni.ทรงมีช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้าง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาช้างตระกูลอุโบสถ เป็นช้างทรง Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยช้างเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรง พระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni.ทรงมีม้า ๘๔,๐๐๐ ม้า มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วย ตาข่ายทอง มีพญาม้าวลาหกเป็นม้าทรง Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยม้าเหล่านี้ โปรดทรง เยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni.
vejayantarathappamukhāni → vejayantarathapamukhāni (bahūsu) aññesu īdiyesu ṭhānesu pakārassa damittaṁ dissate (bj note)ทรงมีราชรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง หุ้มด้วยหนังเสือเหลือง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลือง มีเครื่อง ประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีเวชยันต์ราชรถเป็นรถพระที่นั่ง Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยราชรถเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni.ทรงมี แก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีมณีแก้วเป็นชั้นยอด Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยแก้วเหล่านี้ โปรดทรง เยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni.
caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni itthīratanapamukhāni (sya-all)ทรงมีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีนางแก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยสตรีเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni.ทรงมี คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยคหบดีเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni.
pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanappamukhāni (bj) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts)ทรงมีกษัตริย์ผู้สวามิภักดิ์ ๘๔,๐๐๐ องค์ มีปริณายกแก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยกษัตริย์เหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยใน การดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni.
caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni → caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni kaṁsūpadhārāni (pts)ทรงมีโคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่พร้อมจะให้น้ำนมจนสามารถ เอาภาชนะรองรับได้ Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยโคนมเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรง พระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.ทรงมีผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อ ดีรวม ๘๔,๐๐๐ โกฏิ Ettha, deva, chandaṁ janehi, jīvite apekkhaṁ karohi.โปรดทรงพอพระทัยผ้าเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรง พระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyati.
abhihariyati → abhiharayittha (sya-all); abhihariyittha (pts) | caturāsīti → (pts) | sāyaṁ pātaṁ → sāyapātaṁ (pts) | abhihariyittha → Sd abhihāriyittha; St abhihārīyittha; Bp atihariyati; Bm abhihariyati; K abhiharayittha. (pts note)ทรงมีสำรับพระกระยาหารที่มีคนนำมาถวายทั้งเช้าและเย็น ๘๔,๐๐๐ สำรับ Ettha, deva, chandaṁ janehi jīvite apekkhaṁ karohī’ti.
apekkhaṁ karohīti → apekhaṁ kārohīti (pts)โปรดทรงพอพระทัยสำรับพระกระยาหารเหล่านี้ โปรดทรงเยื่อใยในการดำรง พระชนม์เถิด’

Evaṁ vutte, ānanda, rājā mahāsudassano subhaddaṁ deviṁ etadavoca:
Ānanda → SS omit. (pts note) | Subhaddaṁ → Sc Subhadda. (pts note) | deviṁ → Sc deviṁ. (pts note)อานนท์ เมื่อพระนางสุภัททาเทวี กราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้ามหา สุทัสสนะได้ตรัสตอบดังนี้ว่า ‘Dīgharattaṁ kho maṁ tvaṁ, devi, iṭṭhehi kantehi piyehi manāpehi samudācarittha;
piyehi → (sya-all, pts) | samudācarittha → samudācaritvā (sya-all, pts) | maṁ → Sc man; St pana. (pts note) | tvaṁ → Sc taṁ. (pts note) | iṭṭhehi → Sc iddhehi; Sdt idhehi; Bmp iṭhehi. (pts note) | manāpehi → Sdt omit; Bm pīyehi man-. (pts note) | samudācaritvā → Bmp samudācarittha. (pts note)‘เทวี เธอพูดทักทายเราด้วยสิ่งอันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจมาช้านาน atha ca pana maṁ tvaṁ pacchime kāle aniṭṭhehi akantehi appiyehi amanāpehi samudācarasī’ti.
appiyehi → (sya-all, pts) | akantehi → Bm inserts apīyehi. (pts note)แต่มาครั้งสุดท้าย เธอทักทายเราด้วยสิ่งอันไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจเลย’

‘Kathaṁ carahi taṁ, deva, samudācarāmī’ti?
kathaṁ carahi → kathañca hi (sya-all)พระนางสุภัททาเทวีทูลถามว่า ‘หม่อมฉันจะกราบทูล อย่างไรเล่า จึงจะพอพระทัย เพคะ’

‘Evaṁ kho maṁ tvaṁ, devi, samudācara:ท้าวเธอตรัสว่า 'เทวี เธอจงทักทายเราอย่างนี้ว่า “sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṁ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā.
kālaṅkiriyā → kālakiriyā (bj, sya-all) | deva → (sya-all) | sāpekkhassa kālaṅkiriyā → sāpekhassa kālakiriyā (pts) | deva → K omits (here only). (pts note) | deva → Sc āve; Sdt Ānanda deva. (pts note) | kāla-kiriyā → Bmp kālaṁ, and below (pts note)'ขอเดชะ ความพลัดพราก ความทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยนเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี พระองค์อย่าสวรรคตทั้งที่ทรงมีความอาลัยอยู่เลย เพราะการสวรรคตของผู้ยังมีความ อาลัยเป็นทุกข์ การสวรรคตของผู้ยังมีความอาลัยบัณฑิตติเตียน พระองค์ Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni.
caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all)ทรงมี เมืองขึ้น ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นเมืองหลวง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts) | apekhaṁ → K apekkhaṁ (and onwards). (pts note) | akāsi → -15 Scd Bm mākāsi throughout; St in the first two clauses mā karohi, afterwards mākāsi. (pts note)โปรดทรงละความ พอพระทัยเมืองเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni.
caturāsīti-pāsāda-sahassāni → K pa down to mā akāsi. (pts note)ทรงมีปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ มีธรรมปราสาทเป็นที่ประทับ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยปราสาท เหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahāvyūhakūṭāgārapamukhāni (pts) | caturāsīti-kūṭāgāra-sahassāni → K pa down to the first mā akāsi. (pts note)ทรงมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็นที่ประทับ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยเรือนยอดเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)ทรงมีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ เป็น บัลลังก์ทอง บัลลังก์เงิน บัลลังก์งา บัลลังก์แก้วบุษราคัม ลาดด้วยพรมขนสัตว์ ชายยาว ลาดด้วยสักหลาด ลาดด้วยผ้าปักลวดลาย ลาดด้วยหนังกวางอย่างดี มีพนักสูง หุ้มนวมสีแดงทั้ง ๒ ข้าง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni.๘๔,๐๐๐ ช้าง มีเครื่อง ประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาช้างตระกูลอุโบสถเป็นช้างทรง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยช้างเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni.ทรงมีม้า ๘๔,๐๐๐ ม้า มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาม้าวลาหกเป็นม้าทรง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยม้าเหล่านี้ โปรดอย่า ทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni.
byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni → vyagghacammaparivārāni (pts)ทรงมีราชรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนัง ราชสีห์ หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง หุ้มด้วยหนังเสือเหลือง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลือง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีเวชยันต์ราชรถเป็นรถ พระที่นั่ง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยราชรถเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการ ดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni.ทรงมีแก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีมณีแก้วเป็นชั้นยอด Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละ ความพอพระทัยแก้วเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni.
caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni subhaddādevipamukhāni (sya-all)ทรงมี สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นอัครมเหสี Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัย สตรีเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni.ทรงมีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยคหบดีเหล่านี้ โปรดอย่าทรง เยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni.
pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanappamukhāni (bj) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts)ทรงมีกษัตริย์ผู้สวามิภักดิ์ ๘๔,๐๐๐ องค์ มีปริณายก แก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยกษัตริย์เหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใย ในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni.
caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj); caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all)ทรงมีโคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่พร้อมจะให้น้ำนมจนสามารถ เอาภาชนะรองรับได้ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยโคนมเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใย ในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.ทรงมีผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อดีรวม ๘๔,๐๐๐ โกฏิ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยผ้าเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyati.
abhihariyati → abhiharayittha (sya-all); abhihariyittha (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītithālipākasahassāni sāyapātaṁ (pts) | abhihariyittha → Sc abhiharīyittha; Bm abhihariyati; K abhiharayittha. See p. 197. (pts note)ทรงมีสำรับพระกระยาหารที่มีคนนำมา ถวายทั้งเช้าและเย็น ๘๔,๐๐๐ สำรับ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsī”’ti.
mākāsīti → mā akāsīti (sya-all) | apekkhaṁ mākāsīti → apekhaṁ mā akāsīti (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยสำรับพระกระยาหาร เหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด’

Evaṁ vutte, ānanda, subhaddā devī parodi assūni pavattesi.
assūni → Sdt Bp both times assuni. (pts note)อานนท์ เมื่อพระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ พระนางสุภัททา Atha kho, ānanda, subhaddā devī assūni puñchitvā rājānaṁ mahāsudassanaṁ etadavoca:
puñchitvā → pamajjitvā (bj, sya-all, km, pts1ed); puñjitvā (mr) | puñchitvā → pamajjitvā (pts) | pamajjitvā → puñjitvā (bj: machasaṁ) | puñchitvā → pamajjitvā (cck: sī. syā. pī.); puñjitvā (cck: ka.) | pamajjitvā → Sum pamacchitvā; Bm puñjitvā. (pts note)เทวีทรงพระกันแสงหลั่งพระอัสสุชล ทรงเช็ดพระอัสสุชลแล้ว ได้กราบทูลพระเจ้า มหาสุทัสสนะดังนี้ว่า ‘Sabbeheva, deva, piyehi manāpehi nānābhāvo vinābhāvo aññathābhāvo, mā kho tvaṁ, deva, sāpekkho kālamakāsi, dukkhā sāpekkhassa kālaṅkiriyā, garahitā ca sāpekkhassa kālaṅkiriyā.
kālaṅkiriyā → kālakiriyā (bj, sya-all) | ca → (sya-all) | sāpekkhassa kālaṅkiriyā → sāpekhassa kālakiriyā (pts)‘ขอเดชะ ความพลัดพราก ความทอดทิ้ง ความแปรเปลี่ยน เป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทุกอย่างจะต้องมี พระองค์อย่าสวรรคตทั้งที่ทรงมี อาลัยอยู่เลย เพราะการสวรรคตของผู้ยังมีความอาลัยเป็นทุกข์ การสวรรคตของผู้ ยังมีความอาลัยบัณฑิตติเตียน พระองค์ Imāni te, deva, caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni.
caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all)ทรงมีเมืองขึ้น ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุง กุสาวดีราชธานีเป็นเมืองหลวง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยเมืองเหล่านี้ โปรดอย่า ทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni.ทรงมีปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ มีธรรมปราสาท เป็นที่ประทับ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยปราสาทเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใย ในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni.
caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni → caturāsītikūṭāgārasahassāni mahā vyūhakūṭāgārapamukhāni (pts)ทรงมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็น ที่ประทับ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยเรือนยอดเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการ ดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | ubhatolohitakūpadhānāni → ubhatolohitakupadhānāni (sya-all) | rūpiyamayāni → rūpimayāni (pts) | gonakatthatāni paṭikatthatāni → goṇakatthatāni (pts) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → kadalimigapaccattharaṇāni sauttaracchadanāni ubhato lohitakūpadhānāni (pts)ทรงมีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ เป็นบัลลังก์ทอง บัลลังก์เงิน บัลลังก์งา บัลลังก์แก้วบุษราคัม ลาดด้วยพรมขนสัตว์ชายยาว ลาดด้วยสักหลาด ลาดด้วยผ้าปักลวดลาย ลาดด้วยหนังกวางอย่างดี มีพนักสูง หุ้มนวมสีแดง ทั้ง ๒ ข้าง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยบัลลังก์เหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใย ในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni.ทรงมีช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้าง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาช้างตระกูลอุโบสถเป็นช้างทรง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความ พอพระทัยช้างเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni.ทรงมีม้า ๘๔,๐๐๐ ม้า มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาม้า วลาหกเป็นม้าทรง Ettha, deva, chandaṁ pajaha, jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยม้าเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใย ในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni.
byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni → vyagghacammaparivārāni (pts)ทรงมีราชรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หุ้มด้วย หนังเสือโคร่ง หุ้มด้วยหนังเสือเหลือง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลือง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีเวชยันต์ราชรถเป็นรถพระที่นั่ง Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความ พอพระทัยราชรถเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni.ทรงมีแก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีมณีแก้วเป็นชั้นยอด Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยแก้วเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni.
caturāsīti itthisahassāni itthiratanappamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni itthīratanapamukhāni (sya-all) | itthiratanappamukhāni → subhaddādevipamukhāni (pts)ทรงมีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีนางแก้ว เป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ pajaha, jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยสตรีเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการ ดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni.ทรงมีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรง ละความพอพระทัยคหบดีเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni.
pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanappamukhāni (bj) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts)ทรงมีกษัตริย์ผู้สวามิภักดิ์ ๘๔,๐๐๐ องค์ มีปริณายกแก้วเป็นหัวหน้า Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรง ละความพอพระทัยกษัตริย์เหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni.
caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj); caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all)ทรงมีโคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่พร้อมจะให้น้ำนมจนสามารถเอาภาชนะรองรับได้ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยโคนมเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใยในการดำรงพระ ชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.ทรงมีผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อดี รวม ๘๔,๐๐๐ โกฏิ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsi.
mākāsi → mā akāsi (sya-all) | apekkhaṁ mākāsi → apekhaṁ mā akāsi (pts)โปรดทรงละความพอพระทัยผ้าเหล่านี้ โปรดอย่าทรงเยื่อใย ในการดำรงพระชนม์เถิด Imāni te, deva, caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyati.
abhihariyati → abhiharīyati (bj); abhiharayittha (sya-all); abhihariyittha (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītithālipākasahassāni sāyapātaṁ (pts)ทรงมีสำรับพระกระยาหารที่มีคนนำมาถวายทั้งเช้าและเย็น ๘๔,๐๐๐ สำรับ Ettha, deva, chandaṁ pajaha jīvite apekkhaṁ mākāsī’ti.
mākāsīti → mākāsīti brahmalokūpagamanaṁ (bj) | mākāsīti atha kho → mā akāsīti athakho (sya-all) | apekkhaṁ mākāsīti → apekhaṁ mā akāsīti (pts) | akāsīti → MSS. akāsi. (pts note)โปรดทรงละความพอพระทัยสำรับพระกระยาหารเหล่านี้ โปรดอย่า ทรงเยื่อใยในการดำรงพระชนม์เถิด’

8. Brahmalokūpagamaพระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จสู่พรหมโลก

Atha kho, ānanda, rājā mahāsudassano na cirasseva kālamakāsi.
na cirasseva → naciraṁyeva (sya-all) | naciraṁyeva → na cirasseva (sya-all: sī.) | cirass → So Sct Bp; Sd cirassen'; K ciraṁ yeva; K (Sī) cirass'; eva. (pts note)อานนท์ ต่อจากนั้นไม่นาน พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็ได้สวรรคต Seyyathāpi, ānanda, gahapatissa vā gahapatiputtassa vā manuññaṁ bhojanaṁ bhuttāvissa bhattasammado hoti; evameva kho, ānanda, rañño mahāsudassanassa māraṇantikā vedanā ahosi.
māraṇantikā → maraṇantikā (sya-all) | ānanda → (pts) | kho → Bm K insert Ānanda. (pts note) | māraṇantikā → Scd māran-; K mar-. (pts note)ท้าวเธอ ทรงมีความรู้สึกขณะใกล้จะสวรรคตเหมือนคหบดีหรือบุตรคหบดี ผู้บริโภคโภชนะที่ ชอบใจและก็ย่อมเมาในรสอาหาร ฉะนั้น

Kālaṅkato ca, ānanda, rājā mahāsudassano sugatiṁ brahmalokaṁ upapajji.
kālaṅkato ca ānanda → kālakato cānanda (bj) | kālaṅkato → kālakato (sya-all) | kālaṅkato ca → kālakato (pts) | upapajji → uppajji (pts) | Kāla-kato → Sct add vā; K ca. (pts note) | uppajji → Bmp K upapajji. (pts note)พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เมื่อสวรรคตแล้ว ได้ไปเกิดในสุคติพรหมโลก Rājā, ānanda, mahāsudassano caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṁ kīḷi.
kumārakīḷaṁ → … kīḷitaṁ (bj, mr); … kīḷikaṁ (pts1ed) | caturāsīti vassasahassāni kumārakīḷaṁ → caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṁ (bj); caturāsītivassasahassāni kumārakīḷikaṁ (pts) | kumārakīḷitaṁ → kumārakīḷaṁ (bj: machasaṁ) | kumārakīḷaṁ → kīḷitaṁ (cck: ka.); kīḷikaṁ (cck: sī. pī.) | kumāra-kīḷikaṁ → SS kīlikaṁ; K kīḷim. (pts note) | kīḷi → SS kīli; Bm kili. (pts note)อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทรงเล่นอย่างเด็กอยู่ ๘๔,๐๐๐ ปี Caturāsīti vassasahassāni oparajjaṁ kāresi.ทรงดำรง ตำแหน่งอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี Caturāsīti vassasahassāni rajjaṁ kāresi.ทรงครองราชย์อยู่ ๘๔,๐๐๐ ปี Caturāsīti vassasahassāni gihibhūto dhamme pāsāde brahmacariyaṁ cari.
brahmacariyaṁ cari → brahmacariyaṁ ācari (sya-all, km); brahmacariyamacari (mr) | gihibhūto → gihībhūto (bj, pts1ed); gīhibhūto (km) | caturāsīti vassasahassāni gihibhūto → caturāsītivassasahassāni gihībhūto (bj, pts) | gihībhūto → gihibhūto (bj: machasaṁ) | cari → brahmacariyamacarī (bj: kām) | gihibhūto → gihībhūto (cck: sī. pī.) | cari → brahmacariyamacari (cck: ka.) | Dhamme → Sd dhammo. (pts note) | pāsāde → Sd pāsāda. (pts note) | cari → Bp acari; K ācari. (pts note)ทรงดำรงเพศคฤหัสถ์ ประพฤติพรหมจรรย์อยู่ในธรรมปราสาท ๘๔,๐๐๐ ปี So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā brahmalokūpago ahosi.
brahmalokūpago → brahmalokupago (sya-all) | maraṇā → -10 Bp rammaṇā. (pts note)เพราะทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ ประการ หลังจากสวรรคตแล้วจึงไปเกิดในพรหมโลก

Siyā kho panānanda, evamassa:
Siyā → K adds nu. (pts note) | Ānanda → -12 sdt panete Ānanda; Bp panatenananda; K pan Ananda. (pts note) | assa → Sd eva tassa corrected to etassa. (pts note)อานนท์ เธอคงเห็นอย่างนี้ว่า ‘añño nūna tena samayena rājā mahāsudassano ahosī’ti,‘พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ในสมัยนั้น คงจะเป็นคนอื่นแน่’ na kho panetaṁ, ānanda, evaṁ daṭṭhabbaṁ. Ahaṁ tena samayena rājā mahāsudassano ahosiṁ.
panetaṁ → pana taṁ (pts) | taṁ → -14 Bmp K pan'; etaṁ. (pts note) | ahosiṁ → SS Bmp ahosin ti. (pts note)แต่ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เราเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะในสมัยนั้น

Mama tāni caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni, mama tāni caturāsīti pāsādasahassāni dhammapāsādappamukhāni, mama tāni caturāsīti kūṭāgārasahassāni mahāviyūhakūṭāgārappamukhāni, mama tāni caturāsīti pallaṅkasahassāni sovaṇṇamayāni rūpiyamayāni dantamayāni sāramayāni gonakatthatāni paṭikatthatāni paṭalikatthatāni kadalimigapavarapaccattharaṇāni sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni, mama tāni caturāsīti nāgasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni uposathanāgarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti assasahassāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni valāhakaassarājappamukhāni, mama tāni caturāsīti rathasahassāni sīhacammaparivārāni byagghacammaparivārāni dīpicammaparivārāni paṇḍukambalaparivārāni sovaṇṇālaṅkārāni sovaṇṇadhajāni hemajālapaṭicchannāni vejayantarathappamukhāni, mama tāni caturāsīti maṇisahassāni maṇiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni, mama tāni caturāsīti gahapatisahassāni gahapatiratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni, mama tāni caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni kaṁsūpadhāraṇāni, mama tāni caturāsīti vatthakoṭisahassāni khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ, mama tāni caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ bhattābhihāro abhihariyittha.
gonakatthatāni → goṇakatthatāni (bj) | kadalimigapavarapaccattharaṇāni → kādalimigapavarapaccattharaṇāni (bj) | pariṇāyakaratanappamukhāni → parināyakaratanapamukhāni (bj) | caturāsīti dhenusahassāni duhasandanāni → caturāsītidhenusahassāni dhuvasandanāni (bj); caturāsītidhenusahassāni dukūlasandanāni (pts) | abhihariyittha → abhiharīyittha (bj); abhiharayittha (sya-all) | caturāsīti nagarasahassāni kusāvatīrājadhānippamukhāni → caturāsītinagarasahassāni kusāvatīrājadhānīpamukhāni (sya-all) | sāramayāni gonakatthatāni → masāragallamayāni goṇakatthatāni (sya-all) | sauttaracchadāni ubhatolohitakūpadhānāni → suuttaracchadāni ubhatolohitakupadhānāni (sya-all) | caturāsīti itthisahassāni subhaddādevippamukhāni → caturāsītiitthīsahassāni subhaddādevīpamukhāni (sya-all); caturāsītiitthisahassāni subhaddadevīpamukhāni (pts) | kaṁsūpadhāraṇāni → kaṁsupadhāraṇāni (sya-all) | caturāsīti khattiyasahassāni anuyantāni pariṇāyakaratanappamukhāni → caturāsītikhattiyasahassāni anuyuttāni pariṇāyakaratanapamukhāni (pts) | caturāsīti thālipākasahassāni sāyaṁ pātaṁ → caturāsītithālipākasahassāni sāyapātaṁ (pts) | abhihariyittha → So Scd Bp -hāray-; St -hāriyittha; Bm K -harayittha. (pts note)เรามีเมืองขึ้น ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นเมืองหลวง มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ มีธรรมปราสาทเป็นที่อยู่ มีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอด มหาวิยูหะเป็นที่อยู่ มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ เป็นบัลลังก์ทอง บัลลังก์เงิน บัลลังก์งา บัลลังก์แก้วบุษราคัม ลาดด้วยพรมขนสัตว์ชายยาว ลาดด้วยสักหลาด ลาดด้วยผ้าปักลวดลาย ลาดด้วยหนังกวางอย่างดี มีพนักสูง หุ้มนวมสีแดง ทั้ง ๒ ข้าง มีช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้าง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วย ตาข่ายทอง มีพญาช้างตระกูลอุโบสถเป็นช้างทรง มีม้า ๘๔,๐๐๐ ม้า มีเครื่อง ประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีพญาม้าวลาหกเป็นม้าทรง มีราชรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หุ้มด้วยหนังเสือโคร่ง หุ้มด้วยหนังเสือเหลือง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลือง มีเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยตาข่ายทอง มีเวชยันต์ราชรถเป็นรถพระที่นั่ง มีแก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีมณีแก้วเป็นชั้นยอด มีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นอัครมเหสี มีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นหัวหน้า มีกษัตริย์ผู้สวามิภักดิ์ ๘๔,๐๐๐ องค์ มีปริณายกแก้ว เป็นหัวหน้า มีโคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่พร้อมจะให้น้ำนมจนสามารถเอาภาชนะ รองรับได้ มีผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อดีรวม ๘๔,๐๐๐ โกฏิ มีสำรับอาหารที่มีคนนำมาถวายทั้งเช้าและเย็น ๘๔,๐๐๐ สำรับ

Tesaṁ kho panānanda, caturāsītinagarasahassānaṁ ekaññeva taṁ nagaraṁ hoti, yaṁ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṁ kusāvatī rājadhānī.
yeva → K ekaññeva. (pts note)บรรดาเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง ในสมัยนั้น เราอยู่ครอบครองเมือง เดียวเท่านั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti pāsādasahassānaṁ ekoyeva so pāsādo hoti, yaṁ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṁ dhammo pāsādo.ปราสาท ๘๔,๐๐๐ องค์ เราอยู่ในปราสาท หลังเดียวเท่านั้น คือ ธรรมปราสาท Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti kūṭāgārasahassānaṁ ekaññeva taṁ kūṭāgāraṁ hoti, yaṁ tena samayena ajjhāvasāmi yadidaṁ mahāviyūhaṁ kūṭāgāraṁ.
mahāviyūhaṁ → mahāvyūhaṁ (pts)เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง เราอยู่ในเรือนยอด หลังเดียวเท่านั้น คือ เรือนยอดมหาวิยูหะ Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti pallaṅkasahassānaṁ ekoyeva so pallaṅko hoti, yaṁ tena samayena paribhuñjāmi yadidaṁ sovaṇṇamayo vā rūpiyamayo vā dantamayo vā sāramayo vā.
yadidaṁ → (sya-all) | sāramayo → masāragallamayo (sya-all) | rūpiyamayo → rūpimayo (pts)บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ บัลลังก์ที่เรา ใช้สอย คือ บัลลังก์ทอง บัลลังก์เงิน บัลลังก์งา หรือบัลลังก์แก้วบุษราคัม บัลลังก์ใด บัลลังก์หนึ่งเท่านั้น Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti nāgasahassānaṁ ekoyeva so nāgo hoti, yaṁ tena samayena abhiruhāmi yadidaṁ uposatho nāgarājā.
abhiruhāmi → abhirūhāmi (pts) | abhirūhāmi → Sc K abhiruhāmi, and below. (pts note)ช้าง ๘๔,๐๐๐ ช้าง ช้างที่เราขี่เชือกเดียวเท่านั้น คือ พญาช้าง ตระกูลอุโบสถ Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti assasahassānaṁ ekoyeva so asso hoti, yaṁ tena samayena abhiruhāmi yadidaṁ valāhako assarājā.
abhiruhāmi → abhirūhāmi (pts) | Valāhako → Sc Valāho. (pts note)ม้า ๘๔,๐๐๐ ม้า ม้าที่เราขี่ตัวเดียวเท่านั้น คือ พญาม้าวลาหก Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti rathasahassānaṁ ekoyeva so ratho hoti, yaṁ tena samayena abhiruhāmi yadidaṁ vejayantaratho.
abhiruhāmi → abhirūhāmi (pts)ราชรถ ๘๔,๐๐๐ คัน ราชรถที่เราใช้คันเดียวเท่านั้น คือ เวชยันต์ราชรถ Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti itthisahassānaṁ ekāyeva sā itthī hoti, yā tena samayena paccupaṭṭhāti khattiyānī vā vessinī vā.
khattiyānī → khattiyinī (bj); khattiyāyinī (sya-all) | caturāsīti itthisahassānaṁ → caturāsītiitthīsahassānaṁ (sya-all) | vessinī → vessāyinī (sya-all); velāmikānī (pts) | itthī → itthi (pts) | khattiyinī → khattiyānī (bj: machasaṁ); khattiyāyinī (bj: syā) | vessinī → vessayinī (bj: syā) | vessinī → vessāyinī (cck: syā.); velāmikānī (cck: ka. sī. pī.); velāmikā (cck: saṁ. ni. 3.96) | vā → khattiyāyinī vā velānimikāni vā (sya-all: sī.) | maṁ → Sd ma; Bmp K omit. (pts note) | khattiyānī → Sc khattiyāni, Bp khattiyāyini; Bm khattiyinī; K -yāyinī. (pts note) | vā → Sc Velamikāneva; Bp soyini vā; Bm Vessinī vā; K Vessāyinī vā; K (Sī) Khattiyāyinī vā Velānimikānī vā. (pts note)สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง นางกษัตริย์หรือนางแพศย์คนเดียวเท่านั้นที่ปรนนิบัติเรา Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti vatthakoṭisahassānaṁ ekaṁyeva taṁ dussayugaṁ hoti, yaṁ tena samayena paridahāmi khomasukhumaṁ vā kappāsikasukhumaṁ vā koseyyasukhumaṁ vā kambalasukhumaṁ vā.ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิ ผ้าที่เรานุ่งมีเพียงคู่เดียวเท่านั้น จะเป็นผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้าย เนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี หรือผ้ากัมพลเนื้อดีก็ตาม Tesaṁ kho panānanda, caturāsīti thālipākasahassānaṁ ekoyeva so thālipāko hoti, yato nāḷikodanaparamaṁ bhuñjāmi tadupiyañca sūpeyyaṁ.
nāḷikodanaparamaṁ → nālikodanaparamaṁ (bj); nāḷikodanaṁ paramaṁ (sya-all) | tadūpiyañ → Sc Bm K tadupiyañ. (pts note)สำรับอาหาร ๘๔,๐๐๐ สำรับ สำรับอาหารที่เราบริโภคเพียงสำรับเดียวเท่านั้น คือ ข้าวสุกทะนานหนึ่งเป็นอย่างมาก พร้อมด้วยกับข้าวพอสมควรแก่ข้าวสุกนั้น

Passānanda, sabbete saṅkhārā atītā niruddhā vipariṇatā.ดูเถิด อานนท์ สังขารเหล่านั้นทั้งปวงล่วงลับดับไป ผันแปรไปแล้ว Evaṁ aniccā kho, ānanda, saṅkhārā;สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล evaṁ addhuvā kho, ānanda, saṅkhārā;สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล evaṁ anassāsikā kho, ānanda, saṅkhārā.สังขารทั้งหลาย ไม่น่ายินดีอย่างนี้แล Yāvañcidaṁ, ānanda, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṁ, alaṁ virajjituṁ, alaṁ vimuccituṁ.อานนท์ ข้อนี้จึงควรเบื่อหน่าย ควรคลายกำหนัด ควรจะหลุด พ้นไปจากสังขารทั้งปวงโดยแท้

Chakkhattuṁ kho panāhaṁ, ānanda, abhijānāmi imasmiṁ padese sarīraṁ nikkhipitaṁ, tañca kho rājāva samāno cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato, ayaṁ sattamo sarīranikkhepo.
nikkhipitaṁ → nikkhipitā (bj) | chakkhattuṁ → pakkhittaṁ (sya-all) | tañca → yañca (sya-all) | rājāva samāno cakkavattī → rājā vasamāno cakkavatti (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | Chakkhattuṁ → Sc chakkhattu; Sd chakkattuṁ; Bp chakkattu; K chakkhittum. (pts note)อานนท์ เรารู้ว่า การที่เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม เป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ได้รับชัยชนะ มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ ได้ทอดทิ้งสรีระไว้ ณ สถานที่นี้ถึง ๖ ครั้งแล้ว การทอดทิ้งสรีระครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๗ Na kho panāhaṁ, ānanda, taṁ padesaṁ samanupassāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yattha tathāgato aṭṭhamaṁ sarīraṁ nikkhipeyyā”ti.อานนท์ เราไม่เห็นสถานที่อื่นใด ในโลกพร้อม ทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและ มนุษย์ ที่ตถาคตจะทอดทิ้งสรีระเป็นครั้งที่ ๘ เลย”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดาได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvā → K vatvāna. (pts note)จึงได้ตรัส พระคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

“Aniccā vata saṅkhārā, uppādavayadhammino;“สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา Uppajjitvā nirujjhanti, tesaṁ vūpasamo sukho”ti.เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นความสุข”

Mahāsudassanasuttaṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ.
catutthaṁ → (pts)มหาสุทัสสนสูตรที่ ๔ จบ