1. Nātikiyādibyākaraṇa

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā nātike viharati giñjakāvasathe.
nātike → nādike (si, sya-all, km, pts1ed) | nātike → nādike (pts) | nātike → nādike (bj: sīmu, syā, PTS) | nātike → nādike (cck: sī. syā. pī.) | Nādike → Bm Nātike. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ตำหนักอิฐ ในนาทิกคาม

Tena kho pana samayena bhagavā parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
cetivaṁsesu → cetiyavaṁsesu (mr) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (si, pts1ed); macchasurasenesu (sya-all, km) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts) | cetivaṁsesu → cetiyavaṁsesu (bj: machasaṁ) | cetivaṁsesu → cetiyavaṁsesu (cck: ka.) | majjhasūrasenesu → macchasurasenesu (cck: syā.); macchasūrasenesu (cck: sī. pī.) | abbhatīte → Sct abbhatite; Oldenberg, MV. i. 23, 5, abbhatitaṁ. (pts note) | uppattīsu → Sdt -tisu: Bm K upapattīsu, and below 2, 3. (pts note) | Ceti- → Bm Cetiya, and below. (pts note)ได้ทรงพยากรณ์ เหล่าชนผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย(อุบาสกอุบาสิกา) ที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว ในแคว้น รอบ ๆ คือ แคว้นกาสี แคว้นโกศล แคว้นวัชชี แคว้นมัลละ แคว้นเจตี แคว้น วังสะ แคว้นกุรุ แคว้นปัญจาละ แคว้นมัจฉะ และแคว้นสุรเสนะ ในเรื่องการอุบัติ ว่า

“asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno → uppanno (pts1ed); upapannoti (mr) | upapanno asu → uppannoasu (pts) | upapanno → uppanno (pts) | upapanno → upapannoti (cck: ka.) | uppanno → -7 Sc omits; St inserts by correction; Bm K upapanno, each time; Bm adds ti after repetition. (pts note)“คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น

Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
paropaññāsa → ti paropaññāsaṁ (bj) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paropaññāsa nātikiyā → paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | nātikiyā → nādikiyā (pts) | Nādikiyā → SS nadikā; Bm nātikiyā (and below); K paññāsā nād-. (pts note) | abbhatītā → So SS Bm. (pts note)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในโลกนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก

Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
sakideva → sakiṁdeva (mr) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | sakideva → sakiṁdevaṁ (bj: kām) | sakideva → sakiṁdeva (cck: ka.) | Sādhikā → SS sādhita; below sādhika; Bm K sādhikā cp. xvi. 2, 7. (pts note)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๙๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพ ไปแล้วเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้

Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā”ti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับ ดับชีพไปแล้วเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า”

Assosuṁ kho nātikiyā paricārakā:
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts)ชาวบ้านนาทิกคามผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยได้ฟังข่าวว่า “bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts); macchasurasenesu (sya-all) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts)“พระผู้มี พระภาคได้ทรงพยากรณ์เหล่าชนผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว ในแคว้นรอบ ๆ คือ แคว้นกาสี แคว้นโกศล แคว้นวัชชี แคว้นมัลละ แคว้นเจตี แคว้นวังสะ แคว้นกุรุ แคว้นปัญจาละ แคว้นมัจฉะ และแคว้นสุรเสนะ ในเรื่องการ อุบัติว่า ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno paropaññāsa → upapannoti paropaññāsaṁ (bj) | upapanno → uppanno (pts) | uppanno → Bm adds ti, and below. (pts note)‘คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paropaññāsa nātikiyā → paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | nātikiyā → nādikiyā (pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในโลกนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๙๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะ เบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’”ti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับ ดับชีพไปแล้วเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า” Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā.
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (bj: syā, kām) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (cck: syā. ka.) | pañha- → Sc pañhaṁ; K pañhā. (pts note) | veyyākaraṇaṁ → St veyyākk-. (pts note)เพราะเหตุนั้นแล ชาวบ้านนาทิกคามผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยจึงมีใจยินดี เบิกบานใจ เกิดปีติและโสมนัส เพราะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาค

Assosi kho āyasmā ānando:ท่านพระอานนท์ได้ฟังข่าวว่า “bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts); macchasurasenesu (sya-all) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts) | uppattīsu → SS -isu. (pts note)“พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ เหล่าชนผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว ในแคว้นรอบ ๆ คือ แคว้น กาสี แคว้นโกศล แคว้นวัชชี แคว้นมัลละ แคว้นเจตี แคว้นวังสะ แคว้นกุรุ แคว้น ปัญจาละ แคว้นมัจฉะ และแคว้นสุรเสนะ ในเรื่องการอุบัติว่า ‘asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno → uppanno (pts)‘คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
paropaññāsa nātikiyā → ti paropaññāsanātikiyā (bj); paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย ที่ล่วงลับดับชีพไปแล้วเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในโลกนั้น ไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๙๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพ ไปแล้วเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā’ti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts) | pañcasatāni nātikiyā → pañca satāni nādikiyā (pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพ ไปแล้วเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความ แน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า’ Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all)เพราะเหตุนั้นแล ชาวบ้านนาทิกคามผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยจึงมีใจยินดี เบิกบานใจ เกิดปีติและโสมนัส เพราะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

2. Ānandaparikathāคำกราบทูลเลียบเคียงของพระอานนท์

Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ มีความคิดดังนี้ว่า “ime kho panāpi ahesuṁ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā.
kho panāpi → tena kho panāpi (sya-all); te kho panapi (pts1ed) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | panāpi → panapi (bj: PTS) | māgadhikā → māgadhakātipi pāṭho (sya-all note) | pi → -1 Bm K panāpi, and below. (pts note) | Māgadhakā → K Māgadhikā, and below; note, Māgadhakātipi pāṭho. (pts note)“มีชาวมคธเหล่านี้ จำนวนมากเป็นผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยและเป็นรัตตัญญูซึ่งล่วงลับดับชีพไปแล้ว Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi.
kālaṅkatehi → kālakatehi (bj, pts) | aṅgamāgadhakehi → māgadhikehi (sya-all); māgadhakehi (pts) | kālaṅkatehi te → kālakatehi tena (sya-all) | aṅgamāgadhakehi → aṅgamāgadhikehi (bj: syā) | aṅgamāgadhakehi → aṅgamāgadhikehi (cck: syā.) | AṅgaMagadhā → Sc Māgadhā. (pts note) | Māgadhakehi → Bm Aṅga-Māg-; K -ikehi, and below. (pts note)แต่ เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ชาวอังคะและชาวมคธผู้เลื่อมใสในพระพุทธ เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ Te kho panāpi ahesuṁ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino.
paripūrakārino → paripūrīkārino (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | panāpi → tena kho panāpi (cck: syā.) | Te → K tena, and below 6. (pts note) | paripūrakārino → K paripūrīk-, and below. (pts note)ผู้รักษาศีลให้บริบูรณ์ที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว เหล่านั้น แคว้นอังคะและแคว้นมคธจึงดูประหนึ่งว่าว่างจากชาวอังคะและชาวมคธ Te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā;
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts)ผู้เคย บำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว tesampissa sādhu veyyākaraṇaṁ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tesampissa → tesampassa (bj) | tesampassa → tesampissa (bj: machasaṁ) | assa → Bm K pi 'ssa, and below. (pts note)การพยากรณ์คนเหล่านั้นพึงให้สำเร็จประโยชน์ ได้(คือ)คนจำนวนมากพึงเลื่อมใส จากนั้นจะไปสู่สุคติภูมิ

Ayaṁ kho panāpi ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca.
panāpi → pana pi (pts)อนึ่ง พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งแคว้นมคธ ผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงเกื้อกูลพวกพราหมณ์และคหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท Apissudaṁ manussā kittayamānarūpā viharanti:
kittayamānarūpā → kittiyamānarūpā (sya-all)ทราบว่า ชาวบ้านพากันสรรเสริญอยู่ว่า ‘evaṁ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato, evaṁ mayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti.
phāsu → phāsukaṁ (sya-all, km) | kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | phāsu → phāsukaṁ (bj: syā) | phāsu → phāsukaṁ (cck: syā.) | evaṁ → SS eva. (pts note) | phāsu → So SS Bm (below, Sdt phāsuṁ); K phāsukaṁ. (pts note)‘พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น ผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงปกครองให้พวกเราอยู่เป็นสุข สวรรคตแล้ว’ พวกเราอยู่อย่างผาสุก ในแว่นแคว้นของพระองค์ผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม So kho panāpi ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī.
paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all) | panāpi → pana pi (pts)อนึ่ง พระเจ้าแผ่นดิน พระองค์นั้น ทรงเลื่อมใสในพระพุทธ เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ และทรงรักษาศีลให้บริบูรณ์’ Apissudaṁ manussā evamāhaṁsu:และทราบว่าชาวบ้านพูดกันอย่างนี้ว่า ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṁ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti.
kālaṅkatoti → kālakatoti (bj, pts) | kittayamānarūpo kālaṅkatoti → kittiyamānarūpo kālakatoti (sya-all)‘แม้จนกระทั่ง เวลาจะสวรรคต พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งแคว้นมคธก็ยังทรงสรรเสริญพระผู้มี พระภาคอยู่จนสวรรคต So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts)พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ท้าวเธอ ผู้สวรรคตไปแล้ว Tassapissa sādhu veyyākaraṇaṁ bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tassapissa → tassa passa (bj)การพยากรณ์ท้าวเธอพึงให้สำเร็จประโยชน์ได้ คือ ชนจำนวนมากพึงเลื่อมใส จากนั้น จะไปสู่สุคติภูมิ

Bhagavato kho pana sambodhi magadhesu.
magadhesu → māgadhesu (sya-all) | Magadhesu → So SS but afterwards Māg-. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ในแคว้นมคธ Yattha kho pana bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṁ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya.
pana → (bj) | tatra → tattha (bj, pts) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | magadhesu → māgadhesu (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts)ทำไมพระองค์จึงไม่ทรงพยากรณ์ ชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว ในเรื่องการอุบัติที่พระองค์ ได้ตรัสรู้ Bhagavā ce kho pana māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā;
dīnamanā → ninnamanā (sya-all, km); dīnamānā (pts1ed) | ce → ceva (bj) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts) | byākareyya dīnamanā tenassu → vyākareyya dīnamānā tena ssu (pts) | dīnamanā → ninnamanā (cck: syā.); dīnamānā (cck: sī. pī.) | ninnamanā → dīnamānā (sya-all: sī.) | dīnamānā → Sc dinamānā; Bm dinamanā; K ninnamanā; K (Sī) dīnamānā; and below. (pts note)ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับ ดับชีพไปแล้วในการอุบัติ yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṁ te bhagavā na byākareyyā”ti?
dīnamanā māgadhakā → ninnamanā māgadhikā (sya-all) | panassu dīnamanā → pana ssu dīnamānā (pts) | te → taṁ (pts) | taṁ → Bm K te. (pts note)พวกชาวมคธจะพึงน้อยใจว่า ‘ไฉน พระผู้มีพระภาคจึง ไม่ทรงพยากรณ์ชาวมคธเหล่านั้น”

Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha eko raho anuvicintetvā rattiyā paccūsasamayaṁ paccuṭṭhāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
māgadhake → māgadhike (sya-all)ท่านพระอานนท์ปรารภชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย พิจารณา ถึงเหตุนี้อยู่ในที่สงัดเพียงลำพัง พอใกล้สว่าง จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “sutaṁ metaṁ, bhante:
Sutaṁ → Bm sutametaṁ. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ข้าพระพุทธเจ้าได้สดับมาว่า ‘bhagavā kira parito parito janapadesu paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu byākaroti kāsikosalesu vajjimallesu cetivaṁsesu kurupañcālesu majjhasūrasenesu:
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | majjhasūrasenesu → macchasūrasenesu (bj, pts); macchasurasenesu (sya-all) | kāsikosalesu vajjimallesu → kāsīkosalesu vajjīmallesu (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu byākaroti → kālakate uppattīsu vyākaroti (pts)‘พระผู้มีพระภาค ได้ทรงพยากรณ์เหล่าชนผู้เคย บำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว ในแคว้นรอบ ๆ คือ แคว้นกาสี แคว้นโกศล แคว้นวัชชี แคว้นมัลละ แคว้นเจตี แคว้นวังสะ แคว้นกุรุ แคว้นปัญจาละ แคว้นมัจฉะ และแคว้นสุรเสนะ ในเรื่องการอุบัติว่า “asu amutra upapanno, asu amutra upapanno.
upapanno → uppanno (pts)‘คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น คนโน้นเกิด ณ ที่โน้น Paropaññāsa nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātikā tattha parinibbāyino anāvattidhammā tasmā lokā.
paropaññāsa → ti paropaññāsaṁ (bj) | kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paropaññāsa nātikiyā → paropaññāsā nādikiyā (sya-all) | nātikiyā → nādikiyā (pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้ว เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในโลกนั้นไม่หวน กลับมาจากโลกนั้นอีก Sādhikā navuti nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmino, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissanti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๙๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพ ไปแล้วเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวก็ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ Sātirekāni pañcasatāni nātikiyā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇāti.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | nātikiyā → nādikiyā (sya-all) | sambodhiparāyaṇāti → sambodhiparāyanāti (sya-all, pts) | pañcasatāni nātikiyā → pañca satāni nādikiyā (pts)ชาวบ้านนาทิกคามมากกว่า ๕๐๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพ ไปแล้วเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความ แน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า’ Tena ca nātikiyā paricārakā attamanā ahesuṁ pamuditā pītisomanassajātā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”’ti.
nātikiyā → nādikiyā (sya-all, pts) | pañhaveyyākaraṇaṁ sutvāti → pañhāveyyākaraṇaṁ sutvā (sya-all) | ahesuṁ → (pts) | attamanā → SS omit ahesuṁ: K attamanā ahesuṁ. (pts note) | sutvā → Bm adds ti. (pts note)เพราะเหตุนั้นแล ชาวบ้านนาทิกคามผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย จึงมีใจยินดี เบิกบานใจ เกิดปีติและโสมนัส เพราะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาค Ime kho panāpi, bhante, ahesuṁ māgadhakā paricārakā bahū ceva rattaññū ca abbhatītā kālaṅkatā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | panāpi → pana pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ มีชาวมคธเหล่านี้จำนวนมากเป็นผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย และเป็นรัตตัญญูซึ่งล่วงลับดับชีพไปแล้ว Suññā maññe aṅgamagadhā aṅgamāgadhakehi paricārakehi abbhatītehi kālaṅkatehi.
kālaṅkatehi → kālakatehi (bj, pts) | aṅgamāgadhakehi → māgadhikehi (sya-all); māgadhakehi (pts) | kālaṅkatehi te → kālakatehi tena (sya-all) | Aṅga-Magadhā → Bm inserts aṅga. (pts note)แต่เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ ชาวอังคะและชาวมคธผู้เลื่อมใสในพระพุทธ เลื่อมใสในพระธรรม Te kho panāpi, bhante, ahesuṁ buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārino, te abbhatītā kālaṅkatā bhagavatā abyākatā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | paripūrakārino → paripūrīkārino (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | Te → K tena, as in 4. (pts note)เลื่อมใสในพระสงฆ์ ผู้รักษาศีลให้บริบูรณ์ ที่ได้ล่วงลับดับชีพไปแล้วเหล่านั้น แคว้นอังคะและแคว้นมคธ จึงดูประหนึ่งว่าว่างจากชาวอังคะและชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพ ไปแล้ว Tesampissa sādhu veyyākaraṇaṁ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tesampissa → tesampassa (bj)การพยากรณ์คนเหล่านั้น พึงให้สำเร็จประโยชน์ได้ (คือ) คนจำนวนมากพึง เลื่อมใส จากนั้นจะไปสู่สุคติภูมิ Ayaṁ kho panāpi, bhante, ahosi rājā māgadho seniyo bimbisāro dhammiko dhammarājā hito brāhmaṇagahapatikānaṁ negamānañceva jānapadānañca.
panāpi → pana pi (pts) | janapadānañ → K jāna-. (pts note)อนึ่ง พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งแคว้นมคธ ผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงเกื้อกูลพวกพราหมณ์และคหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท Apissudaṁ manussā kittayamānarūpā viharanti:
kittayamānarūpā → kittiyamānarūpā (sya-all)ทราบว่า ชาวบ้านพากันสรรเสริญอยู่ว่า ‘evaṁ no so dhammiko dhammarājā sukhāpetvā kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | so → SS omit evaṁ no so, 4. (pts note)‘พระเจ้าแผ่นดินพระองค์นั้น ผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงปกครองให้พวกเราอยู่เป็นสุข สวรรคตแล้ว Evaṁ mayaṁ tassa dhammikassa dhammarañño vijite phāsu viharimhā’ti.
phāsu → phāsukaṁ (sya-all)พวกเราอยู่อย่างผาสุก ในแว่นแคว้นของพระองค์ผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม So kho panāpi, bhante, ahosi buddhe pasanno dhamme pasanno saṅghe pasanno sīlesu paripūrakārī.
paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all) | panāpi → pana pi (pts) | bhante → K omits. (pts note)อนึ่ง พระเจ้าแผ่นดิน พระองค์นั้น ทรงเลื่อมใสในพระพุทธ เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ และทรงรักษาศีลให้บริบูรณ์’ Apissudaṁ manussā evamāhaṁsu:และทราบว่าชาวบ้านพูดกันอย่างนี้ว่า ‘yāva maraṇakālāpi rājā māgadho seniyo bimbisāro bhagavantaṁ kittayamānarūpo kālaṅkato’ti.
kālaṅkatoti → kālakatoti (bj, pts) | kittayamānarūpo kālaṅkatoti → kittiyamānarūpo kālakatoti (sya-all)‘แม้จนกระทั่ง เวลาจะสวรรคต พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งแคว้นมคธก็ยังทรงสรรเสริญพระผู้มี พระภาคอยู่จนสวรรคต’ So abbhatīto kālaṅkato bhagavatā abyākato;
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts)พระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ท้าวเธอ ผู้สวรรคตไปแล้ว tassapissa sādhu veyyākaraṇaṁ, bahujano pasīdeyya, tato gaccheyya sugatiṁ.
tassapissa → tassa passa (bj)การพยากรณ์ท้าวเธอพึงให้สำเร็จประโยชน์ได้ คือ คนจำนวนมากพึงเลื่อมใส จากนั้นจะไปสู่สุคติภูมิ Bhagavato kho pana, bhante, sambodhi magadhesu.
magadhesu → māgadhesu (sya-all) | Magadhesu → SS Māg-, but in 4 SS Mag-. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ในแคว้นมคธ Yattha kho pana, bhante, bhagavato sambodhi magadhesu, kathaṁ tatra bhagavā māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya?
tatra → tattha (bj, pts) | kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | magadhesu → māgadhesu (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts)ทำไมพระองค์จึงไม่ทรง พยากรณ์ชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยที่ล่วงลับดับชีพไปแล้วในเรื่องการอุบัติที่ พระองค์ได้ตรัสรู้ Bhagavā ce kho pana, bhante, māgadhake paricārake abbhatīte kālaṅkate upapattīsu na byākareyya, dīnamanā tenassu māgadhakā paricārakā;
kālaṅkate → kālakate (bj, sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | dīnamanā → ninnamanā (sya-all) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | kālaṅkate upapattīsu → kālakate uppattīsu (pts) | byākareyya dīnamanā tenassu → vyākareyya dīnamānā tena ssu (pts) | dīnamanā → ninanamanā (bj: syā); dīnamānā (bj: PTS)ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์ชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย ที่ล่วงลับดับชีพไปแล้วในเรื่องการอุบัติ yena kho panassu dīnamanā māgadhakā paricārakā kathaṁ te bhagavā na byākareyyā”ti.
panassu → panassu bhante (bj) | dīnamanā māgadhakā → ninnamanā māgadhikā (sya-all) | panassu dīnamanā → pana ssu bhante dīnamānā (pts) | te → taṁ (pts) | bhante → K omits. (pts note) | taṁ → Bm K te. (pts note) | na → SS omit na; but St has an imperfect n after kathaṁ before taṁ. (pts note)พวกชาวมคธจะพึงน้อยใจว่า ‘ไฉน พระผู้มี พระภาคจึงไม่ทรงพยากรณ์ชาวมคธเหล่านั้น” Idamāyasmā ānando māgadhake paricārake ārabbha bhagavato sammukhā parikathaṁ katvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
māgadhake → māgadhike (sya-all)ท่านพระอานนท์ กราบทูลเลียบเคียงปรารภชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย ณ เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะถวายอภิวาทแล้ว กระทำ ประทักษิณจากไป

Atha kho bhagavā acirapakkante āyasmante ānande pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya nātikaṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | pattacīvaramādāya nātikaṁ → pattacīvaraṁ ādāya nādikaṁ (sya-all, pts) | āyasmante → āyasmato (pts) | āyasmato → Bm K āyasmante. (pts note)เมื่อท่านพระอานนท์จากไปไม่นาน ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาค ทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนาทิกคามเพื่อบิณฑบาต Nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṁ katvā manasikatvā sabbaṁ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdi:
aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (bj, sya-all, km, pts1ed) | sabbaṁ cetasā → sabbaṁ cetaso (bj, sya-all, km); sabbacetaso (pts1ed) | aṭṭhiṁ → aṭṭhikatvā manasi (bj) | manasikatvā → (bj) | cetasā → cetesā (bj) | nātike → nādike (sya-all, pts) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (pts) | sabbaṁ cetasā → sabbacetaso (pts) | katvā → aṭṭhikatvā (cck: sī. syā. pī.) | cetasā → sabbacetasā (cck: pī.) | sabba-cetaso → Bm sabbaṁ cetasā; K sabbaṁ cetaso, and in 9. (pts note)เมื่อเสด็จกลับจากบิณฑบาต ภายหลังเสวยพระกระยาหารเสร็จแล้ว ทรงล้างพระบาท เสด็จเข้าไปในตำหนักอิฐ ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว ทรงตั้งพระทัย เพ่งพิจารณาเหตุการณ์ทุกอย่าง ปรารภชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย ด้วยพระ ดำริว่า “gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ, yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts)“เราจะรู้คติและอภิสัมปรายภพของชาวมคธเหล่านั้นว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้น มีคติเป็นอย่างไร และมีอภิสัมปรายภพเป็นอย่างไร” Addasā kho bhagavā māgadhake paricārake:
māgadhake → māgadhike (sya-all)แล้วได้ทรงเห็นชาวมคธผู้เคย บำรุงพระรัตนตรัยว่า “yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
yaṁabhisamparāyāti atha kho → yaṁabhisamparāyā athakho (sya-all) | yaṁabhisamparāyāti → yamabhisamparāyā (pts) | yam-abhisamparāyā → Bm adds ti. (pts note)“ผู้เจริญเหล่านั้น มีคติเป็นอย่างไร และมีอภิสัมปรายภพเป็น อย่างไร”

Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito giñjakāvasathā nikkhamitvā vihārapacchāyāyaṁ paññatte āsane nisīdi.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all) | vihārapacchāyāyaṁ → vihāracchāyāyaṁ (sya-all) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (pts)ครั้นในเวลาเย็น เสด็จออกจากการหลีกเร้น ออกจากตำหนักอิฐ ประทับ นั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้วในร่มเงาพระวิหาร

Atha kho āyasmā ānando yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “upasantapadisso, bhante, bhagavā bhātiriva bhagavato mukhavaṇṇo vippasannattā indriyānaṁ.
upasantapadisso → upasantapatisso (sya-all) | vippasannattā → pasannattā (pts) | upasantapadisso → upasantapatiso (bj: kām) | upasantapadisso → upasantapatiso (cck: ka.) | upasantapatisso → upasantappadisso (sya-all: sī.) | Upasantappadisso → Sd upasampassadisso; Bm upasantapatiso; K upasantapatisso; K (Sī) upasantappadisso. (pts note) | pasannattā → Bm K vippasannattā. (pts note)“ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระอาการอันสงบ สีพระพักตร์ผุดผ่องยิ่งนัก เพราะพระอินทรีย์ผ่องใส Santena nūnajja, bhante, bhagavā vihārena vihāsī”ti?วันนี้พระองค์คงประทับอยู่ด้วยธรรมเป็นเครื่องอยู่อันสงบ เป็นแน่”

“Yadeva kho me tvaṁ, ānanda, māgadhake paricārake ārabbha sammukhā parikathaṁ katvā uṭṭhāyāsanā pakkanto, tadevāhaṁ nātike piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto pāde pakkhāletvā giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṁ katvā manasikatvā sabbaṁ cetasā samannāharitvā paññatte āsane nisīdiṁ:
aṭṭhiṁ → aṭṭhikatvā manasi (bj) | manasikatvā → (bj) | cetasā → cetesā (bj); cetaso (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | nātike → nādike (sya-all) | aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (sya-all, pts) | tadevāhaṁ nātike → tad evāhaṁ nādike (pts) | piṇḍapātapaṭikkanto → piṇḍapāto paṭikkanto (pts) | sabbaṁ cetasā → sabbacetaso (pts) | aṭṭhikatvā → aṭṭhiṁkatvā (bj: machasaṁ) | ārabbha → So Bm K, SS omit. (pts note) | Māgadhake → K Māgadhike. (pts note) | sabba-cetaso → Bm sabbaṁ cetasā; K sabbaṁ cetaso, and below. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เพราะเหตุที่เธอปรารภชาวมคธผู้เคยบำรุง พระรัตนตรัย พูดเลียบเคียงเฉพาะหน้าเราแล้ว ลุกจากอาสนะจากไป เราเที่ยวไป ยังนาทิกคามเพื่อบิณฑบาต เมื่อกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว ล้างเท้าเข้าไปยังตำหนักอิฐ นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว ตั้งจิตเพ่งพิจารณาเหตุการณ์ ทุกอย่างปรารภชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยด้วยคิดว่า ‘gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ, yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā’ti.
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts)‘เราจะรู้คติและอภิ สัมปรายภพของชาวมคธเหล่านั้นว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้น มีคติเป็นอย่างไรและมี อภิสัมปรายภพเป็นอย่างไร’ Addasaṁ kho ahaṁ, ānanda, māgadhake paricārake ‘yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā’ti.
yaṁabhisamparāyāti → yaṁabhisamparāyāti janavasabhāgamanaṁ (bj); yamabhisamparāyā (pts) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | yaṁabhisamparāyāti atha kho → yaṁabhisamparāyā athakho (sya-all) | yam-abhisamparāyā → Bm adds ti. (pts note)อานนท์ ตถาคตได้เห็นชาวมคธผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัย แล้วว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้นมีคติเป็นอย่างไร และมีอภิสัมปรายภพเป็นอย่างไร’

3. Janavasabhayakkhaชนวสภยักษ์

Atha kho, ānanda, antarahito yakkho saddamanussāvesi:อานนท์ ทันใดนั้น ยักษ์ที่ไม่ปรากฏตัว เปล่งเสียงให้ได้ยินว่า ‘janavasabho ahaṁ, bhagavā;‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์ชื่อชนวสภะ janavasabho ahaṁ, sugatā’ti.ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์ชื่อ ชนวสภะ’ Abhijānāsi no tvaṁ, ānanda, ito pubbe evarūpaṁ nāmadheyyaṁ sutaṁ yadidaṁ janavasabho”ti?
sutaṁ → sutvā (pts1ed) | sutaṁ → sutvā (pts) | sutaṁ → sutvā (cck: pī.) | sutvā → Sct sutaṁ, but below sutvā; Bm K sutaṁ, and below. (pts note)อานนท์ ชื่อชนวสภะนี้ เธอรู้จัก (หรือ) เคยได้ยินมาก่อนหรือไม่”

“Na kho ahaṁ, bhante, abhijānāmi ito pubbe evarūpaṁ nāmadheyyaṁ sutaṁ yadidaṁ janavasabhoti, api ca me, bhante, lomāni haṭṭhāni ‘janavasabho’ti nāmadheyyaṁ sutvā.
sutaṁ → sutvā (pts) | ca → hi (pts) | haṭṭhāni janavasabhoti → naṭṭhāni janavasabho ti (pts) | hi → Bm K ca. (pts note)ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ชื่อชนวสภะนี้ ข้าพระองค์ ไม่รู้จัก (และ)ไม่เคยได้ยินมาก่อน แต่พอข้าพระองค์ได้ยินชื่อชนวสภะเท่านั้น ขนก็ ลุกชูชัน Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:จึงคิดว่า ‘na hi nūna so orako yakkho bhavissati yadidaṁ evarūpaṁ nāmadheyyaṁ supaññattaṁ yadidaṁ janavasabho’”ti.
yadidaṁ → yassidaṁ (bj, pts) | hi → ha (pts) | supaññattaṁ → (pts) | yassidaṁ → yadidaṁ (bj: machasaṁ) | nūna → naha nūna (sya-all: sī.) | nūna → So Scdt K (Sī); Bm na hi nuna; K na hi nūna. (pts note) | idaṁ → Bm K yadidaṁ. (pts note) | nāma-dheyyaṁ → Bm K insert supaññattaṁ. (pts note)‘ผู้ที่ได้นามว่า ‘ชนวสภะ’ นี้คงไม่ใช่ยักษ์ชั้นต่ำเป็นแน่”

“Anantarā kho, ānanda, saddapātubhāvā uḷāravaṇṇo me yakkho sammukhe pāturahosi.
anantarā → antarā (sya-all) | saddapātubhāvā → saddassa pātubhāvo (sya-all) | uḷāravaṇṇo → uḷāravaṇṇo so (pts) | Anantarā → K antarā. (pts note) | so → Bm K omit. (pts note) | me → SS ma. (pts note) | sammukhe → Sct pamukhe; Sd pamukho. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ ขณะที่มีเสียงดังขึ้น ยักษ์มีผิวพรรณผุดผ่อง ยิ่งนัก ปรากฏขึ้นต่อหน้าเรา Dutiyakampi saddamanussāvesi:
dutiyakampi → dutiyampi (bj, cck, sya-all) | saddam → K All MSS. saddham. (pts note)ยักษ์นั้นเปล่งเสียงให้ได้ยินอีกเป็นครั้งที่ ๒ ว่า ‘bimbisāro ahaṁ, bhagavā;‘ข้าแต่ พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือพิมพิสาร bimbisāro ahaṁ, sugatāti.
sugatāti → sugata (sya-all, pts) | Sugata → Bm -āti. (pts note)ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือพิมพิสาร Idaṁ sattamaṁ kho ahaṁ, bhante, vessavaṇassa mahārājassa sahabyataṁ upapajjāmi, so tato cuto manussarājā bhavituṁ pahomi.
manussarājā bhavituṁ pahomi → so ito cuto manussesu rājā bhavituṁ pahomi (sya-all, km); amanussarājā divi homi (pts1ed) | tato → ito (sya-all) | manussarājā → manussesu rājā (sya-all) | sahabyataṁ upapajjāmi → sahavyataṁ uppajjāmi (pts) | bhavituṁ pahomi → amanussarājā divi homi (pts) | pahomi → manussarājā pi homi (bj: PTS) | pahomi → so tato cuto manussarājā, amanussarājā divi homi (cck: sī. pī.) | pahomi → tato cuto manussā rājā amanussā rājā divi homi (sya-all: sī.) | So → K So ito cuto manussesu rājā bhavituṁ pahomi; K (Sī) So tato cuto manussā rājā amanussā rājā divi homi. (pts note) | homi → -13 Bm bhavituṁ pahomi. (pts note)ครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๗ ที่ข้าพระองค์เข้าถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับท้าวเวสวัณมหาราช จุติจากสวรรค์ชั้นจาตุมหาราชนี้แล้ว สามารถไปเกิดเป็นพระราชาในโลกมนุษย์

Ito satta tato satta, saṁsārāni catuddasa;
saṁsārāni → saṁsarāmi (sya-all)ข้าพระองค์จุติจากเทวโลก ๗ ครั้ง จากมนุษยโลก ๗ ครั้ง รวมเวลาท่องเที่ยวอยู่ ๑๔ ครั้ง Nivāsamabhijānāmi, yattha me vusitaṁ pure.รู้จักภพที่เคยอยู่อาศัย ในกาลก่อน

Dīgharattaṁ kho ahaṁ, bhante, avinipāto avinipātaṁ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’”ti.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่มีทางตกต่ำ ทราบดีถึงความไม่ ตกต่ำมาช้านาน ข้าพระองค์ตั้งความปรารถนาไว้เพื่อเป็นพระสกทาคามี ”

“Acchariyamidaṁ āyasmato janavasabhassa yakkhassa, abbhutamidaṁ āyasmato janavasabhassa yakkhassa.
abbhutamidaṁ → abbhūtamidaṁ (sya-all) | abbhutam → Sd abhibhūtam; K abbhūtam. (pts note)ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า “การที่ชนวสภยักษ์ประกาศว่า

‘Dīgharattaṁ kho ahaṁ, bhante, avinipāto avinipātaṁ sañjānāmī’ti ca vadesi, ‘āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāyā’ti ca vadesi, kutonidānaṁ panāyasmā janavasabho yakkho evarūpaṁ uḷāraṁ visesādhigamaṁ sañjānātī”ti?
ca vadesi → pavedesi (sya-all) | uḷāraṁ visesādhigamaṁ → uḷāravisesādhigamaṁ (sya-all) | vadesi → K pavedesi, and in the next clause. (pts note) | uḷāraṁ → K uḷāra-. (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่มีทางตกต่ำ ทราบดีถึงความไม่ตกต่ำมาช้านาน’ และประกาศว่า ‘ตั้งความปรารถนาไว้เพื่อเป็นพระสกทาคามีเช่นนี้ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ ก็อะไรเล่าที่เป็นเหตุทำให้ชนวสภยักษ์ทราบดีว่า จะบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่เห็น ปานนี้ได้”

“‘Na aññatra, bhagavā, tava sāsanā, na aññatra, sugata, tava sāsanā;
aññatra → aññattha (bj, pts1ed) | aññatra → aññattha (pts) | aññatra → aññattha (cck: sī. pī.) | aññattha → K aññatra, and in the next clause. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ชนวสภยักษ์ประกาศว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์มิได้เว้นจากคำสอนของพระองค์เลย ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์มิได้เว้น จากคำสอนของพระองค์เลย yadagge ahaṁ, bhante, bhagavati ekantikato abhippasanno, tadagge ahaṁ, bhante, dīgharattaṁ avinipāto avinipātaṁ sañjānāmi, āsā ca pana me santiṭṭhati sakadāgāmitāya.
ekantikato → ekantato (sya-all, km); ekantagato (pts1ed) | ekantikato abhippasanno → ekantagato abhipasanno (pts) | ekantikato → ekantato (bj: syā) | ekantikato → ekantato (cck: syā.); ekantagato (cck: pī.) | ekantato → ekantagato (sya-all: sī.) | ekantagato → SS ekantigato; Bm kato; K ekantato; K (Sī) ekantagato. (pts note) | abhipasanno → K abhippasanno. (pts note)นับตั้งแต่วันที่ข้าพระองค์เลื่อมใสพระผู้มีพระภาค อย่างมากเป็นต้นมา ข้าพระองค์ไม่มีทางตกต่ำ ทราบดีถึงความไม่ตกต่ำมาช้านาน และตั้งความปรารถนาไว้เพื่อเป็นพระสกทาคามี Idhāhaṁ, bhante, vessavaṇena mahārājena pesito virūḷhakassa mahārājassa santike kenacideva karaṇīyena addasaṁ bhagavantaṁ antarāmagge giñjakāvasathaṁ pavisitvā māgadhake paricārake ārabbha aṭṭhiṁ katvā manasikatvā sabbaṁ cetasā samannāharitvā nisinnaṁ:
aṭṭhiṁ katvā → aṭṭhikatvā (bj, sya-all, pts) | cetasā → cetesā (bj); cetaso (sya-all) | māgadhake → māgadhike (sya-all) | sabbaṁ cetasā → sabbacetaso (pts) | Vessavaṇena → SS -vanena; and subsequently. (pts note)ดังจะกราบทูลให้ทรงทราบ ข้าพระองค์ ได้รับบัญชาจากท้าวเวสวัณมหาราช ให้ไปเฝ้าท้าววิรุฬหกมหาราชด้วยธุระอย่างหนึ่ง ระหว่างทางได้พบพระผู้มีพระภาคซึ่งกำลังเสด็จเข้าไปยังตำหนักอิฐ ประทับอยู่ ทรงตั้งพระทัยเพ่งพิจารณาเหตุการณ์ทุกอย่าง ปรารภชาวมคธผู้เคยบำรุงพระ รัตนตรัยด้วยทรงพระดำริว่า “gatiṁ nesaṁ jānissāmi abhisamparāyaṁ, yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.
nesaṁ → tesaṁ (bj, pts)‘เราจะรู้คติและอภิสัมปรายภพของชาวมคธเหล่านั้นว่า ‘ผู้เจริญเหล่านั้น มีคติเป็นอย่างไรและมีอภิสัมปรายภพเป็นอย่างไร’ Anacchariyaṁ kho panetaṁ, bhante, yaṁ vessavaṇassa mahārājassa tassaṁ parisāyaṁ bhāsato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ:
sutaṁ sammukhā → (sya-all) | tassaṁ → yaṁ (pts) | yaṁ → Bm K tassaṁ. (pts note) | sammukhā → -3 K omits. (pts note)ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ที่ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ท้าวเวสวัณ มหาราชผู้กล่าวอยู่ในบริษัทนั้นว่า “yaṅgatikā te bhavanto yaṁabhisamparāyā”ti.‘ชาวมคธผู้เจริญเหล่านั้น มีคติเป็นอย่างไรและ มีอภิสัมปรายภพเป็นอย่างไร’ Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:ข้าพระองค์จึงมีความคิดดังนี้ว่า “bhagavantañca dakkhāmi, idañca bhagavato ārocessāmī”ti.
ārocessāmīti → āroceyyāmīti (pts)‘เราจักเฝ้าพระผู้มี พระภาค และจักกราบทูลเรื่องนี้ให้ทรงทราบ’ Ime kho me, bhante, dvepaccayā bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.
me → (pts) | upasaṅkamituṁ → pakkamituṁ (pts) | kho → Bm K insert me. (pts note) | pakkamituṁ → Bm upasaṁkamituṁ. (pts note)เหตุ ๒ ประการนี้แล ที่ทำให้ข้าพระองค์ ได้มาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค

4. Devasabhāเทวสภ

Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya puṇṇamāya rattiyā kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā.
pannarase → paṇṇarase (bj) | pannarase vassūpanāyikāya puṇṇāya → paṇṇarase vassupanāyikāya (sya-all) | tadahuposathe pannarase → tadahu posathe paṇṇarase (pts) | kevalakappā → kavalakappā (pts) | puṇṇāya → K omits. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหลายวันมาแล้ว ในคืนเพ็ญวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ อันเป็นวันเข้าพรรษา พวกเทพชั้นดาวดึงส์ทั้งสิ้นนั่งประชุมกันในสุธัมมา เทวสภา Mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti.
dibbaparisā → dibbā parisā (pts1ed) | samantato nisinnā honti → sannisinnā honti (bj); sannisinnā honti sannipatitā (mr) | nisinnā → sannisinnā (bj) | honti → honti sannipatitā (bj) | dibbaparisā → dibbā parisā (bj: PTS) | honti → hoti (bj: PTS) | dibbaparisā → dibbā parisā (cck: sī. pī.) | honti → nisinnā hoti (cck: sī.); sannisinnā honti sannipatitā (cck: ka.) | dibbā → Km K dibba-, and below. (pts note) | nisinnā → Bm sannisinnā. (pts note) | honti → Sc hoti; Bm adds sannipatitā. (pts note) | mahārājā → Bm K -jāno, and below. (pts note)มีเทพบริษัทมากมายนั่งอยู่โดยรอบ ท้าวจาตุมหาราชประทับอยู่ในทิศ ทั้ง ๔ คือ

Puratthimāya disāya dhataraṭṭho mahārājā pacchimābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
deve → devehi (sya-all) | pacchimābhimukho → pacchāmukho (pts) | pacchimābhimukho → pacchābhimuko (bj: machasaṁ) | pacchimābhimukho → pacchābhimukho (cck: ka.) | pacchāmukho → Bm pacchābhimukho; K pacchimābhimukho. (pts note) | deve → K devehi, and subsequently. (pts note)๑. ทิศตะวันออกมีท้าวธตรฐมหาราช ประทับนั่งผินพระพักตร์ไป ทางทิศตะวันตก มีพวกเทพอยู่เบื้องหน้า dakkhiṇāya disāya virūḷhako mahārājā uttarābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
deve → devehi (sya-all)๒. ทิศใต้มีท้าววิรุฬหกมหาราช ประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศ เหนือ มีพวกเทพอยู่เบื้องหน้า pacchimāya disāya virūpakkho mahārājā puratthābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā;
puratthābhimukho → puratthimābhimukho (sya-all, pts) | deve → devehi (sya-all) | puratthābhimukho → puratthimābhimukho (bj: machasaṁ) | puratthimābhimukho → So K; St Bm purattābhimukho. (pts note)๓. ทิศตะวันตกมีท้าววิรูปักษ์มหาราช ประทับนั่งผินพระพักตร์ไป ทางทิศตะวันออก มีพวกเทพอยู่เบื้องหน้า uttarāya disāya vessavaṇo mahārājā dakkhiṇābhimukho nisinno hoti deve purakkhatvā.
deve → devehi (sya-all)๔. ทิศเหนือมีท้าวเวสวัณมหาราช ประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทาง ทิศใต้ มีพวกเทพอยู่เบื้องหน้า Yadā, bhante, kevalakappā ca devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā, mahatī ca dibbaparisā samantato nisinnā honti, cattāro ca mahārājāno catuddisā nisinnā honti. Idaṁ nesaṁ hoti āsanasmiṁ;
nisinnā → sannisinnā (bj) | honti → honti sannipatitā (bj) | nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | sannisinnā → nisinnā (sya-all) | dibbaparisā → dibbā parisā (pts) | sannisinnā → K nisinnā. (pts note) | nisinnā → Bm sannisinnā. (pts note) | honti → Bm adds sannipatitā. (pts note) | ca → Scd omit. (pts note)เมื่อครั้งที่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ทั้งสิ้นนั่งประชุมกันในสุธัมมาเทวสภา มีเทพบริษัท มากมายนั่งอยู่โดยรอบ มีท้าวจาตุมหาราชประทับอยู่ในทิศทั้ง ๔ นี้เป็นธรรมเนียม ในการนั่งของท้าวจาตุมหาราช atha pacchā amhākaṁ āsanaṁ hoti.ข้างหลังถัดออกมาเป็นที่นั่งของข้าพระองค์ทั้งหลาย

Ye te, bhante, devā bhagavati brahmacariyaṁ caritvā adhunūpapannā tāvatiṁsakāyaṁ, te aññe deve atirocanti vaṇṇena ceva yasasā ca.
atirocanti → ativirocenti (sya-all) | adhunūpapannā → adhunuppannā (pts) | atirocanti → K ativirocanti. (pts note)เทพเหล่านั้นประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว เดี๋ยวนี้เกิดในสวรรค์ ชั้นดาวดึงส์ รุ่งเรืองเกินเทพเหล่าอื่นด้วยวรรณะและยศ Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā:นัยว่า ด้วยเหตุนั้น พวกเทพ ชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดี เบิกบานใจ เกิดปีติและโสมนัส กล่าวว่า “dibbā vata bho kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā”ti.
paripūrenti → paripūranti (bj) | asurakāyāti → asurā kāyāti (bj) | asura-kāyāti → Sc asukārāyāti; Sd K asurakāyāti; St asurakāyāyāti; Bm asurākāyāti. (pts note)‘ท่านทั้งหลาย หมู่เทพเจริญเต็มที่ หมู่อสูรเสื่อมถอยลง ’

Atha kho, bhante, sakko devānamindo devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi:
kho → Bm K kho, SS omit. (pts note)ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของพวกเทพชั้นดาวดึงส์ ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

“Modanti vata bho devā, tāvatiṁsā sahindakā;
sahindakā → saindakā (si) | sahindakā → saindakā (bj: sīmu) | sahindakā → saindakā (cck: sī.) | sahindakā → SS sa-indakā. See p. 221. (pts note)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลายพวกเทพชั้นดาวดึงส์ มีพระอินทร์เป็นประธาน Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammataṁ.
sudhammataṁ → modanti bho punardevāඃ tayasatriṁśa saśatrakāṁ tathāgataṁ namasyantā dharmasya sukhadharmatām (bj: mahāvastu)ถวายนมัสการพระตถาคตและความดีของพระธรรม เมื่อเห็นเทพเหล่าใหม่

Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;
nave → nave va (sya-all, pts) | ca → (sya-all, pts) | deve → So Sdt K; Sc nave ca deve; Bm nave deve ca, and so at 18. At 18 SS nave va deve; K nave ca deve. (pts note) yasassine → yasassino (sya-all, km, pts1ed) | yasassine → yasassino (pts) | yasassine → yasassino (bj: syā) | yasassine → yasassino (cck: syā.)ผู้มีวรรณะและยศ ผู้เคยประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต Sugatasmiṁ brahmacariyaṁ, caritvāna idhāgate.
brahmacariyaṁ → brahmacaryaṁ (pts) | brahmacaryaṁ → MSS. and K -cariyaṁ. (pts note)ซึ่งมา ณ ที่นี้(ด้วย) ก็พากันบันเทิงใจนัก

Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;
aññe → Sc te vaṇṇa here but sabbe te at 18; Sdt te v'; aññe here but te aññe at 18. (pts note)เทพเหล่านั้นเป็นสาวก ของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.
visesūpagatā → visesupagatā (sya-all)ทั้งหมดเป็นผู้บรรลุคุณวิเศษ รุ่งเรืองเกินเทพเหล่าอื่นในที่นี้ ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ

Idaṁ disvāna nandanti, tāvatiṁsā sahindakā;
sahindakā → Sc Bm sa-y-; K sah- and so Bm K twice at 18 and SS at 21. (pts note)พวกเทพชั้นดาวดึงส์มีพระอินทร์เป็นประธาน ครั้นเห็นเหตุนี้แล้วพากันเพลิดเพลิน Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammatan”ti.ถวายนมัสการพระตถาคต และความดีของพระธรรม’

Tena sudaṁ, bhante, devā tāvatiṁsā bhiyyoso mattāya attamanā honti pamuditā pītisomanassajātā
bhiyyoso → bhīyoso (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นัยว่า เพราะเหตุนั้น พวกเทพชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดี เบิกบานใจ เกิดปีติและโสมนัส สุดจะประมาณได้ “dibbā vata, bho, kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā”ti.
paripūrenti → paripūranti (bj)กล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลาย หมู่เทพ เจริญเต็มที่ หมู่อสูรเสื่อมถอยลง’

Atha kho, bhante, yenatthena devā tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnā honti sannipatitā, taṁ atthaṁ cintayitvā taṁ atthaṁ mantayitvā vuttavacanāpi taṁ cattāro mahārājāno tasmiṁ atthe honti. Paccānusiṭṭhavacanāpi taṁ cattāro mahārājāno tasmiṁ atthe honti,
vuttavacanāpi taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (mr) | paccānusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭhavacanāpi (sya-all, pts) | kho → (pts) | taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (bj: kām) | paccanusiṭṭhavacanāpi → paccanusiṭṭhavacanā pi taṁ (bj: machasaṁ) | taṁ → vuttavacanā nāmidaṁ (cck: ka.) | taṁ → paccānusiṭṭhavacanā nāmidaṁ (cck: ka.) | Atha → Bm K add kho. (pts note) | taṁ → Bm nām'; idaṁ; K agrees with SS. (pts note) | taṁ → Bm nām'; idaṁ. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล แม้ท้าวจาตุมหาราชได้รับคำบอกเล่าเรื่องที่ เป็นเหตุให้พวกเทพชั้นดาวดึงส์ต้องมานั่งประชุมคิดพิจารณากันในสุธัมมาเทวสภาแล้ว ก็ยังดำเนินการในเรื่องนั้นอยู่ ทั้งได้รับคำแนะนำที่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ตามพร่ำสอน เฉพาะแล้ว ก็ทรงดำเนินการในเรื่องนั้นอยู่ sakesu sakesu āsanesu ṭhitā avipakkantā.
avipakkantā → adhipakkantā (mr) | sakesu → (pts) | avipakkantā → ayipakkantā (bj: kām) | avipakkantā → adhipakkantā (cck: ka.) | sakesu → Bm K sakesu sakesu. (pts note)และต่างยังคงประทับยืนอยู่ ณ ที่ประทับ ของตน ๆ ไม่ยอมจากไป

Te vuttavākyā rājāno, paṭiggayhānusāsaniṁ;
paṭigayhānusāsaniṁ → Sd pariggay-; St paggay-; Bm K paṭigg-. See p. 225. (pts note)ท้าวจาตุมหาราชเหล่านั้น ได้รับคำบอกแล้ว ทั้งได้รับคำแนะนำแล้ว Vippasannamanā santā, aṭṭhaṁsu samhi āsaneti.จึงมีพระทัยผ่องใส ประทับยืนสงบอยู่ ณ ที่ประทับของตน ๆ

Atha kho, bhante, uttarāya disāya uḷāro āloko sañjāyi, obhāso pāturahosi atikkammeva devānaṁ devānubhāvaṁ.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ได้เกิดแสงสว่างเจิดจ้าขึ้นทาง ทิศเหนือ ปรากฏโอภาส เกินเทวานุภาพของเทพทั้งหลาย Atha kho, bhante, sakko devānamindo deve tāvatiṁse āmantesi:
kho → (sya-all, pts) | Atha → Bm adds kho, but not K. (pts note)ทีนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ รับสั่งเรียกพวกเทพชั้นดาวดึงส์มาตรัสว่า “yathā kho, mārisā, nimittāni dissanti, uḷāro āloko sañjāyati, obhāso pātubhavati, brahmā pātubhavissati. Brahmuno hetaṁ pubbanimittaṁ pātubhāvāya yadidaṁ āloko sañjāyati obhāso pātubhavatī”ti.
uḷāro → (sya-all, pts) | hetaṁ → etaṁ (pts) | Yathā → Sd yatho; Sct yato; but see i. 220; ii. 225. (pts note) | dissanti → Bm inserts uḷāro. (pts note) | Brahmuno → Bm adds h'; (from the verse). (pts note)‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย มีนิมิตที่สังเกตได้ (คือ) แสงสว่างเกิดขึ้น โอภาสปรากฏขึ้น พระพรหมก็จะปรากฏองค์ขึ้น เพราะ การที่แสงสว่างเกิดขึ้น โอภาสปรากฏขึ้นนี้ จัดเป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของ พระพรหม’

Yathā nimittā dissanti, brahmā pātubhavissati;เมื่อมีนิมิตที่สังเกตได้ พระพรหมก็จะปรากฏองค์ขึ้น Brahmuno hetaṁ nimittaṁ, obhāso vipulo mahāti.
nimittaṁ → pubbanimittaṁ (sya-all) | nimittaṁ → MSS. and K pubba-nimittaṁ. (pts note)เพราะโอภาสอันเจิดจ้ายิ่ง เป็นนิมิตแห่งพระพรหม

5. Sanaṅkumārakathāเรื่องสนังกุมารพรหม

Atha kho, bhante, devā tāvatiṁsā yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu:
kho → (sya-all) | yathāsakesu → sakesu (pts) | Tāvatiṁsā → Bm adds yathā. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลำดับนั้น พวกเทพชั้นดาวดึงส์นั่งบนที่นั่ง ของตน ๆ กล่าวว่า “obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā”ti.
ñassāma → K yassāma, and below. (pts note)‘พวกเราจักรู้โอภาสนั้น เมื่อรู้ชัดผลที่ปรากฏแล้วจึงจะไป’ Cattāropi mahārājāno yathāsakesu āsanesu nisīdiṁsu:แม้ท้าวจาตุมหาราชประทับบนที่ประทับของตน ๆ ก็กล่าวว่า “obhāsametaṁ ñassāma yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā”ti.‘พวกเราจักรู้ โอภาสนั้น เมื่อรู้ชัดผลที่ปรากฏแล้วจึงจะไป’

Idaṁ sutvā devā tāvatiṁsā ekaggā samāpajjiṁsu:
devā → So K; SS Bm omit. (pts note)พวกเทพชั้นดาวดึงส์สดับเรื่องนี้แล้ว นั่งสงบอยู่มีความคิดตรงกันว่า “obhāsametaṁ ñassāma, yaṁvipāko bhavissati, sacchikatvāva naṁ gamissāmā”ti.‘พวกเราจักรู้โอภาสนั้น เมื่อรู้ชัดผลที่ปรากฏ แล้วจึงจะไป’

Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā pātubhavati.
abhinimminitvā → K abhinimmitvā. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมปรากฏแก่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ พระองค์ทรงเนรมิตอัตภาพให้หยาบปรากฏขึ้น Yo kho pana, bhante, brahmuno pakativaṇṇo anabhisambhavanīyo so devānaṁ tāvatiṁsānaṁ cakkhupathasmiṁ.เพราะรูปร่างปกติของพรหมไม่อาจ ปรากฏในคลองจักษุของพวกเทพชั้นดาวดึงส์ได้ Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.
atirocati → atīrocati (pts)เมื่อสนังกุมารพรหมปรากฏแก่พวก เทพชั้นดาวดึงส์ พระองค์ก็รุ่งเรืองเกินเทพเหล่าอื่นด้วยวรรณะและยศ Seyyathāpi, bhante, sovaṇṇo viggaho mānusaṁ viggahaṁ atirocati;
sovaṇṇo viggaho → sovaṇṇaviggaho (sya-all) | sovaṇṇo viggaho mānusaṁ viggahaṁ → sovaṇṇaviggaho manussaviggahaṁ (pts) | manussa-viggahaṁ → Bm K mānusaṁ. (pts note) | atirocati → Bm atiroceti. (pts note)ร่างกายที่เป็น ทองคำ ย่อมงดงามเกินร่างกายมนุษย์ ฉันใด evameva kho, bhante, yadā brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, so aññe deve atirocati vaṇṇena ceva yasasā ca.เมื่อสนังกุมารพรหมปรากฏแก่พวก เทพชั้นดาวดึงส์ พระองค์ก็รุ่งเรืองเกินเทพเหล่าอื่นด้วยวรรณะและยศ ฉันนั้น

Yadā, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pātubhavati, na tassaṁ parisāyaṁ koci devo abhivādeti vā paccuṭṭheti vā āsanena vā nimanteti.
tassa → Bm K tassaṁ. (pts note)เหมือนกัน เมื่อสนังกุมารพรหมปรากฏแก่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ ในเทพบริษัทนั้น เทพบางองค์ไม่ไหว้ ไม่ต้อนรับ ไม่เชิญด้วยอาสนะ Sabbeva tuṇhībhūtā pañjalikā pallaṅkena nisīdanti:
pañjalikā → Sc añjalikā, Sd pajalikā. (pts note) | na → So SS which vary afterwards; K pallaṅke, but in 18 -kena. (pts note)ทั้งหมดพากันนั่งขัดสมาธิ ประนมมือนิ่งอยู่ด้วยดำริว่า “yassadāni devassa pallaṅkaṁ icchissati brahmā sanaṅkumāro, tassa devassa pallaṅke nisīdissatī”ti.
pallaṅkaṁ → (bj, sya-all, pts) | nisīdissatīti → nisīdissati (sya-all) | nisīdissatīti → K nisīdissati. (pts note)‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจะประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพ ที่พระองค์ปรารถนา’ Yassa kho pana, bhante, devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ; uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ.
pallaṅke → Sct add na. (pts note) | nisīdati → SS nisīdissati. (pts note)สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังค์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นได้ความยินดี อย่างยิ่ง ได้โสมนัสอย่างยิ่ง Seyyathāpi, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto adhunābhisitto rajjena, uḷāraṁ so labhati vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati somanassapaṭilābhaṁ;
adhunābhisitto → adhunāvasitto (sya-all) | adhunāvasitto → adhunābhisittotipi pāṭho (sya-all note) | adhunābhisitto → K adhunāvasitto, and in note adhunābhisitto ti pi pāṭno. (pts note)กษัตราธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วเพิ่งจะครองราชย์ ทรงได้ความยินดีอย่างยิ่ง ได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด evameva kho, bhante, yassa devassa brahmā sanaṅkumāro pallaṅke nisīdati, uḷāraṁ so labhati devo vedapaṭilābhaṁ, uḷāraṁ so labhati devo somanassapaṭilābhaṁ.สนังกุมารพรหมประทับ นั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นก็ได้ความยินดีอย่างยิ่ง ได้ความโสมนัส อย่างยิ่ง ฉันนั้นเหมือนกัน

Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro oḷārikaṁ attabhāvaṁ abhinimminitvā kumāravaṇṇī hutvā pañcasikho devānaṁ tāvatiṁsānaṁ pāturahosi.
kumāravaṇṇī → kumāravaṇṇo (sya-all, mr) | kumāravaṇṇī → kumāravaṇṇo (cck: syā. ka.) | abhinimminitvā → K abhinimmitvā. (pts note) | kumāra-vaṇṇī → K -vaṇṇo. (pts note)จากนั้น สนังกุมารพรหมทรงเนรมิตอัตภาพให้หยาบ เป็นรูปร่างกุมารเช่นกับปัญจสิขเทพบุตร ปรากฏแก่พวกเทพชั้นดาวดึงส์ So vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīdi.
antalikkhe → antaḷikkhe (bj)แล้วเหาะ ขึ้นอากาศนั่งขัดสมาธิในอากาศบนที่ว่างกลางอากาศ Seyyathāpi, bhante, balavā puriso supaccatthate vā pallaṅke same vā bhūmibhāge pallaṅkena nisīdeyya;เหมือนบุรุษมีกำลังนั่งขัดสมาธิ บนบัลลังก์ที่ปูลาดไว้ดีแล้ว หรือบนพื้นที่ราบเรียบเสมอกันฉะนั้น evameva kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro vehāsaṁ abbhuggantvā ākāse antalikkhe pallaṅkena nisīditvā devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sampasādaṁ viditvā imāhi gāthāhi anumodi:
antalikkhe → antaḷikkhe (bj)ทรงทราบความ เลื่อมใสของพวกเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว จึงทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

“Modanti vata bho devā, tāvatiṁsā sahindakā;‘ท่านผู้เจริญทั้งหลายพวกเทพชั้นดาวดึงส์ มีพระอินทร์เป็นประธาน Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammataṁ.ถวายนมัสการพระตถาคตและความดีของพระธรรม เมื่อเห็นเทพเหล่าใหม่ ผู้มีวรรณะและมียศ

Nave deve ca passantā, vaṇṇavante yasassine;
nave → nave va (sya-all, pts) | ca → (sya-all, pts) yasassine sugatasmiṁ → yasassino sugatamhi (sya-all) | yasassine → yasassino (pts) | yasassino → Sct Bm yasassine. (pts note)ผู้เคยประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต ซึ่งมา ณ ที่นี้(ด้วย) Sugatasmiṁ brahmacariyaṁ, caritvāna idhāgate.
Sugatasmiṁ → K Sagatasmi. (pts note)ก็พากันบันเทิงใจนัก เทพเหล่านั้นเป็นสาวก

Te aññe atirocanti, vaṇṇena yasasāyunā;ของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดิน ทั้งหมดเป็นผู้บรรลุคุณวิเศษ Sāvakā bhūripaññassa, visesūpagatā idha.
visesūpagatā → visesupagatā (sya-all)รุ่งเรืองเกินเทพเหล่าอื่นในที่นี้ ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ

Idaṁ disvāna nandanti, tāvatiṁsā sahindakā;พวกเทพชั้นดาวดึงส์มีพระอินทร์เป็นประธาน ครั้นเห็นเหตุนี้แล้ว พากันเพลิดเพลิน Tathāgataṁ namassantā, dhammassa ca sudhammatan”ti.
sudhammatanti imamatthaṁ → sudhammatan ti idam atthaṁ (pts)ถวายนมัสการพระตถาคต และความดีของพระธรรม’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha;
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts) | abhāsittha → Sc rāhāsittha; Sdt Bm bhāsittha here and in 21. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti vissaṭṭho ca viññeyyo ca mañju ca savanīyo ca bindu ca avisārī ca gambhīro ca ninnādī ca.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | mañju → mañjū (sya-all, pts) | saro → Sdt omit. (pts note) | bindu → Sd bandu, St bindū. (pts note)ขณะที่ สนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้มีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ ประการ คือ (๑) แจ่มใส (๒) ชัดเจน (๓) นุ่มนวล (๔) ชวนฟัง (๕) กลมกล่อม (๖) ไม่พร่า (๗) ลึกซึ้ง (๘) กังวาน Yathāparisaṁ kho pana, bhante, brahmā sanaṅkumāro sarena viññāpeti; na cassa bahiddhā parisāya ghoso niccharati.
sarena → sarena ca (sya-all) | sarena → K inserts ca. (pts note)สนังกุมารพรหมเปล่งเสียงให้รู้กันเฉพาะในบริษัทเท่านั้น เสียงของสนังกุมารพรหมนั้น ไม่ได้ดังออกไปภายนอกบริษัท Yassa kho pana, bhante, evaṁ aṭṭhaṅgasamannāgato saro hoti, so vuccati “brahmassaro”ti.ผู้มีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ ประการเช่นนี้เรียกว่า ‘มีเสียงเหมือนเสียงพรหม’

Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro tettiṁse attabhāve abhinimminitvā devānaṁ tāvatiṁsānaṁ paccekapallaṅkesu pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṁse āmantesi:
pallaṅkena → paccekapallaṅkesu paccekapallaṅkena (si, mr), paccekapallaṅke (sya-all, km) | tettiṁse → tettiṁsa (bj) | pallaṅkena → paccekapallaṅkena (bj) | paccekapallaṅkesu pallaṅkena → paccekapallaṅke (sya-all) | pallaṅkena → paccekapallaṅkena (cck: ka.) | abhinimminitvā → K abhinimmitvā. (pts note) | pacceka-pallaṅkesu → Bm inserts pacceka-; K omits paccekapallaṅkesu, but follows with paccekapallaṅke. (pts note)ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมเนรมิตอัตภาพเป็นรูปเนรมิต ๓๓ องค์ ประทับนั่ง บนบัลลังก์ของพวกเทพชั้นดาวดึงส์ทุกบัลลังก์ รับสั่งเรียกพวกเทพชั้นดาวดึงส์มา ตรัสว่า “taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāvañca so bhagavā bahujanahitāya paṭipanno bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
yāvañca so → yāvañceso (sya-all) | yāvañca → yāva ca (pts) | lokānukampāya → lokānukampakāya (pts) | Yāva → Bm K yāvañ. (pts note) | ca → K ce. (pts note) | lokānukampakāya → K -kampāya. (pts note)‘พวกเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร ก็พระผู้มีพระภาค พระองค์นี้ ทรงปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเพียงไร Ye hi keci, bho, buddhaṁ saraṇaṁ gatā dhammaṁ saraṇaṁ gatā saṅghaṁ saraṇaṁ gatā sīlesu paripūrakārino te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā appekacce paranimmitavasavattīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce nimmānaratīnaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce tusitānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce yāmānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce tāvatiṁsānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti, appekacce cātumahārājikānaṁ devānaṁ sahabyataṁ upapajjanti.
bho → bhonto (sya-all) | paripūrakārino → paripūrīkārino (sya-all) | paranimmitavasavattīnaṁ → parinimmitavasavattīnaṁ (sya-all) | appekacce paranimmitavasavattīnaṁ → app ekacce parinimmitavasavattīnaṁ (pts) | sahabyataṁ upapajjanti appekacce → sahavyataṁ uppajjanti app ekacce (pts); (pts) | sahabyataṁ upapajjanti appekacce cātumahārājikānaṁ → cātummahārājikānaṁ (pts) | sahabyataṁ upapajjanti → sahavyataṁ uppajjanti (pts) | bho → K bhonto. (pts note) | devānaṁ → Bm K repeat the whole clause. (pts note)เหล่าชนผู้เจริญผู้ถึงพระพุทธเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็น สรณะ รักษาศีลให้บริบูรณ์ หลังจากตายไป บางพวกถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับ พวกเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพวกเทพชั้นนิมมานรดี บางพวกถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพวกเทพชั้นดุสิต บางพวกถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับ พวกเทพชั้นยามา บางพวกถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพวกเทพชั้นดาวดึงส์ บางพวก ถึงความเป็นผู้อยู่ร่วมกับพวกเทพชั้นจาตุมหาราช Ye sabbanihīnaṁ kāyaṁ paripūrenti, te gandhabbakāyaṁ paripūrentī”ti.
paripūrentīti imamatthaṁ → paripūrentī ti idamatthaṁ (bj)พวกที่ยังกายให้บริบูรณ์ซึ่งต่ำ กว่าเขาทั้งหลาย ย่อมไปเพิ่มจำนวนหมู่เทพคนธรรพ์’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha;
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts)สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato ghosoyeva devā maññanti:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | Brahmuno → SS -na; K brahmāsanaṁk-. (pts note) | ghoso → Sc so, Sd soso. (pts note) | yeva → Sc yevā. (pts note) | devo → Sc omits; Bm K devā. (pts note) | maññati → Bm K -nti. (pts note)ขณะที่สนังกุมารพรหมตรัสเนื้อ ความนี้มีเสียงดัง พวกเทพเข้าใจเสียงของสนังกุมารพรหมว่า “yvāyaṁ mama pallaṅke svāyaṁ ekova bhāsatī”ti.
ekova → eko ca (sya-all) | svāyaṁ ekova → so yaṁ eko va (pts) | yaṁ → Bm yvāyaṁ. (pts note) | yaṁ → Bm K svāyaṁ. (pts note) | va → K ca. (pts note)‘ผู้ที่นั่งบนบัลลังก์ของ เรากับผู้พูดเป็นคนเดียวกัน

Ekasmiṁ bhāsamānasmiṁ, sabbe bhāsanti nimmitā;
nimmitā → ekasya bhāṣamānasya sarve bhāṣanti nirmitāඃ ekasya tuṣaṇīmbhūtasya sarve tuṣṇīmbhavanti te (bj: divyāvadāna)(พระโบราณาจารย์กล่าวว่า) เมื่อสนังกุมารพรหมผู้เดียวกล่าว รูปเนรมิตทุกรูปก็กล่าว Ekasmiṁ tuṇhimāsīne, sabbe tuṇhī bhavanti te.
tuṇhimāsīne → tuṇhimāsine (sya-all); tuṇhīm āsīne (pts)เมื่อสนังกุมารพรหมนิ่ง รูปเนรมิตทุกรูปก็นิ่ง

Tadāsu devā maññanti, tāvatiṁsā sahindakā;
tadāsu → tadassu (sya-all)พวกเทพชั้นดาวดึงส์มีพระอินทร์เป็นประธาน สำคัญสนังกุมารพรหมว่า Yvāyaṁ mama pallaṅkasmiṁ, svāyaṁ ekova bhāsatīti.
yvāyaṁ → yo ayaṁ (pts) | ayaṁ → SS yoyaṁ, K yvāyaṁ. (pts note) | pallaṅke → K pallaṅkasmiṁ. (pts note) ekova → eko ca (sya-all) | yaṁ → K svāyaṁ. K yvāyaṁ. (pts note) | va → K ca. (pts note)‘ผู้ที่นั่งบนบัลลังก์ของเรา กับผู้พูดเป็นคนเดียวกัน’

Atha kho, bhante, brahmā sanaṅkumāro ekattena attānaṁ upasaṁharati, ekattena attānaṁ upasaṁharitvā sakkassa devānamindassa pallaṅke pallaṅkena nisīditvā deve tāvatiṁse āmantesi:
upasaṁharati → upasaṁhāsi (bj) | āmantesi → āmantesi iddhipāda bhāvanā (bj) | pallaṅkena → (sya-all) | ekattena → ekante (pts) | upasaṁharati ekattena → upasaṁhāsi ekante (pts) | devānamindassa pallaṅke → devānam indassa (pts) | ekante → Bm K ekattena, and below. (pts note) | upasaṁhāsi → K -saṁharati. (pts note) | pallaṅkena → St Bm pallaṅke pallaṅkena; K pallaṅke. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมกลับคืนตนเป็นผู้เดียว ประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของท้าวสักกะจอมเทพ รับสั่งเรียกพวกเทพชั้นดาวดึงส์ มาตรัสว่า

6. Bhāvitaiddhipādaการเจริญอิทธิบาท ๔ ประการ

“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya.
iddhipahutāya → iddhibahulīkatāya (sya-all, km) | supaññattā cime → supaññattāpime (sya-all) | paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya → iddhibahulīkatāya iddhivisevitāya (sya-all) | paññattā → (pts) | iddhipahutāya → iddhibahulīkatāya (cck: syā.) | iddhivisavitāya → iddhivisevitāya (cck: syā.) | iddhibahulīkatāya → iddhipahutāyāti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | iddhivisevitāya → iddhiāsevitāyāti vā iddhivisatāyāti vā pāṭho (sya-all note) | v → Bm c'; K p'; cp. 20. (pts note) | iddhipahutāya → K bahulīkatāya and below; K (note) iddhipahutāyāti pāṭhena bhaviṭabbaṁ. (pts note) | iddhi-visavitāya → K visevitāya, and below note iddhi-āsavitāyāti vā iddhivisatāyāti vā pāṭho. (pts note)‘พวกเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงบัญญัติ อิทธิบาท ๔ ประการนี้ แม้ที่ทรงบัญญัติไว้อย่างดี ก็เพียงเพื่อเพิ่มพูนความสำเร็จ เพื่อให้ชำนาญในเรื่องความสำเร็จ เพื่อพลิกแพลงให้เกิดความสำเร็จ Katame cattāro?อิทธิบาท ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ Idha bho bhikkhu chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เจริญอิทธิบาท คือฉันทสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจากฉันทะ และความเพียรสร้างสรรค์) Vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
viriyasamādhi → Bm K repeat the clause after each. (pts note)๒. เจริญอิทธิบาท คือวิริยสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจากวิริยะ และความเพียรสร้างสรรค์) Cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.๓. เจริญอิทธิบาท คือจิตตสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจากจิตตะ และความเพียรสร้างสรรค์) Vīmaṁsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.๔. เจริญอิทธิบาท คือวิมังสาสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจาก วิมังสาและความเพียรสร้างสรรค์) Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro iddhipādā paññattā iddhipahutāya iddhivisavitāya iddhivikubbanatāya.
iddhipahutāya iddhivisavitāya → iddhibahulīkatāya iddhivisevitāya (sya-all)พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงบัญญัติอิทธิบาท ๔ ประการนี้แล เพื่อเพิ่มพูนความสำเร็จ เพื่อให้ชำนาญ ในเรื่องความสำเร็จ เพื่อพลิกแพลงให้เกิดความสำเร็จ

Ye hi keci bho atītamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhosuṁ, sabbe te imesaṁyeva catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā.
ye → yepi (sya-all) | hi → K pi (but in 20 hi). (pts note) | anekavihitaṁ → SS omit here only. (pts note)ท่านผู้เจริญ ในอดีตกาลได้มีสมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งได้อิทธิวิธญาณ หลายอย่าง เพราะเจริญ เพราะเพิ่มพูนอิทธิบาท ๔ ประการนี้ Yepi hi keci bho anāgatamaddhānaṁ samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhossanti, sabbe te imesaṁyeva catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā.
vā → (pts) | pi → Bm K pi hi and below. (pts note)ในอนาคตกาลจักมี สมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งได้อิทธิวิธญาณหลายอย่าง เพราะเจริญ เพราะเพิ่ม พูนอิทธิบาท ๔ ประการนี้ Yepi hi keci bho etarahi samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhonti, sabbe te imesaṁyeva catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā.
pi → Bm pi hi. (pts note)ในปัจจุบันก็มีสมณะหรือพราหมณ์พวกหนึ่งได้อิทธิ วิธญาณหลายอย่าง เพราะเจริญ เพราะเพิ่มพูนอิทธิบาท ๔ ประการนี้ Passanti no, bhonto devā tāvatiṁsā, mamapimaṁ evarūpaṁ iddhānubhāvan”ti?
mamapimaṁ → mamapīmaṁ (sya-all); mama pi naṁ (pts) | mamapīmaṁ → mamapi naṁ (sya-all: sī.) | naṁ → Bm maṁ; K prints mama pimaṁ; K (Sī) mamapi naṁ. (pts note)พวกเทพ ชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญไม่เห็นฤทธิ์และอานุภาพเช่นนี้ของเราหรือ’

“Evaṁ, mahābrahme”ti.
mahābrahmeti ahampi → brahme ti aham pi (pts) | Brahme → Bm K Mahā-Brāhme. (pts note)พวกเทพชั้นดาวดึงส์กราบทูลว่า ‘เห็น พระเจ้าข้า’

“Ahampi kho bho imesaṁyeva catunnañca iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā evaṁ mahiddhiko evaṁmahānubhāvo”ti.
imesaṁyeva catunnañca → imesaṁ yeva catunnaṁ (bj, pts) | catunnañca → catunnaṁ (sya-all)สนังกุมารพรหมตรัสว่า ‘เรามีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ ก็เพราะเจริญ เพราะเพิ่มพูนอิทธิบาท ๔ ประการนี้เหมือนกัน’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṁse āmantesi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | āmantesi → āmantesi okāsādhigamā (bj)จึงรับสั่งเรียก พวกเทพชั้นดาวดึงส์มาตรัสว่า

7. Tividhaokāsādhigamaวิธีการบรรลุโอกาส ๓ ประการ

“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāvañcidaṁ tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj)‘พวกเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงรู้วิธีการบรรลุ โอกาส (ช่องว่าง) ๓ ประการ ก็เพียงเพื่อให้ถึงความสุข Katame tayo?วิธีการบรรลุโอกาส ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ

Idha bho ekacco saṁsaṭṭho viharati kāmehi saṁsaṭṭho akusalehi dhammehi.๑. บุคคลบางคนในโลกนี้ยังเกี่ยวข้องด้วยกาม เกี่ยวข้องด้วยอกุศล ธรรมอยู่ So aparena samayena ariyadhammaṁ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṁ paṭipajjati.
ariyadhammaṁ → ariyaṁ dhammaṁ (pts)ต่อมาเขาฟังธรรมของพระอริยะ มนสิการโดย แยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม So ariyadhammassavanaṁ āgamma yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ asaṁsaṭṭho viharati kāmehi asaṁsaṭṭho akusalehi dhammehi.
yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjati (sya-all) | dhammānudhammapaṭipattiṁ → K Dhammānudhammaṁ paṭipajjati, and below. (pts note)เขาอาศัยการฟังธรรม ของพระอริยะ อาศัยการมนสิการโดยแยบคาย อาศัยการปฏิบัติ ธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่เกี่ยวข้องด้วยกาม ไม่เกี่ยวข้องด้วย อกุศลธรรม สุขย่อมเกิดขึ้น Tassa asaṁsaṭṭhassa kāmehi asaṁsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | bhīyo → K bhiyyo and below. (pts note)โสมนัสยิ่งกว่าสุขย่อมเกิดขึ้น แก่เขาผู้ไม่เกี่ยวข้องด้วยกาม ไม่เกี่ยวข้องด้วยอกุศลธรรม Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṁ jāyetha;
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (pts1ed, mr) | pamudā → mudā (bj) | pamudā pāmojjaṁ → mudā pāmujjaṁ (pts) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (cck: pī. ka.) | pāmojjaṁ → pāmujjantīti vā pāṭho (sya-all note) | mudā → K pamudā, and below. (pts note) | pāmujjaṁ → K pāmojjaṁ and below; K note pāmujjantīti vā pāṭho. (pts note)ท่านผู้เจริญ ความปราโมทย์ เกิดจากความเบิกบานใจ แม้ฉันใด evameva kho, bho, asaṁsaṭṭhassa kāmehi asaṁsaṭṭhassa akusalehi dhammehi uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts)สุขย่อมเกิดขึ้น โสมนัสยิ่งกว่าสุขย่อมเกิดขึ้น (จากความบันเทิงใจ) แก่เขาผู้ไม่เกี่ยวข้องด้วยกาม ไม่เกี่ยวข้องด้วยอกุศลธรรมอยู่ ฉันนั้น Ayaṁ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena paṭhamo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj)พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงรู้วิธีการบรรลุโอกาสที่ ๑ นี้ เพื่อให้ถึงความสุข

Puna caparaṁ, bho, idhekaccassa oḷārikā kāyasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā vacīsaṅkhārā appaṭippassaddhā honti, oḷārikā cittasaṅkhārā appaṭippassaddhā honti.
pe → K repeats appaṭippassaddhā honti. (pts note)๒. บุคคลบางคนในโลกนี้มีกายสังขาร อย่างหยาบยังไม่สงบระงับ มีวจีสังขาร อย่างหยาบยังไม่สงบระงับ มีจิตตสังขาร อย่าง หยาบยังไม่สงบระงับ So aparena samayena ariyadhammaṁ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṁ paṭipajjati.ต่อมา เขาฟังธรรมของพระอริยะ มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม Tassa ariyadhammassavanaṁ āgamma yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ oḷārikā kāyasaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā vacīsaṅkhārā paṭippassambhanti, oḷārikā cittasaṅkhārā paṭippassambhanti.
yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjantassa (sya-all) | dhammānudhamma-paṭipattiṁ → K dhammānudhammaṁ paṭipajjantassa. (pts note) | pe → Not in SS; K repeats the clause. (pts note)เขาอาศัย การฟังธรรมของพระอริยะ อาศัยการมนสิการโดยแยบคาย อาศัยการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม กายสังขารอย่างหยาบ Tassa oḷārikānaṁ kāyasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ vacīsaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ cittasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ → (pts) | bhiyyo → bhīyo (pts)ย่อมสงบระงับ วจีสังขารอย่างหยาบย่อมสงบระงับ จิตตสังขาร อย่างหยาบย่อมสงบระงับ เพราะกายสังขารอย่างหยาบสงบ ระงับ วจีสังขารอย่างหยาบย่อมสงบระงับ จิตตสังขารอย่าง หยาบย่อมสงบระงับ สุขย่อมเกิดขึ้น โสมนัสยิ่งกว่าสุขย่อม เกิดขึ้นแก่เขา Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṁ jāyetha;
pamudā → mudā (bj) | pamudā pāmojjaṁ → mudā pāmujjam (pts) | mudā → Bm pamudā. (pts note)ท่านผู้เจริญ ความปราโมทย์เกิดจากความ เบิกบานใจ แม้ฉันใด evameva kho bho oḷārikānaṁ kāyasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ vacīsaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ cittasaṅkhārānaṁ paṭippassaddhiyā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
paṭippassaddhiyā oḷārikānaṁ → (pts) | bhiyyo → bhīyo (pts) | kho → So Bm K; SS omit. (pts note)ท่านผู้เจริญ เพราะกายสังขารอย่างหยาบ สงบระงับ เพราะวจีสังขารอย่างหยาบสงบระงับ เพราะจิตต สังขารอย่างหยาบสงบระงับ สุขย่อมเกิดขึ้น โสมนัสยิ่งกว่าสุข ย่อมเกิดขึ้น ฉันนั้น Ayaṁ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dutiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj)พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงรู้วิธีการบรรลุโอกาส ที่ ๒ นี้ เพื่อให้ถึงความสุข

Puna caparaṁ, bho, idhekacco ‘idaṁ kusalan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti, ‘idaṁ akusalan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti.๓. บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ‘Idaṁ sāvajjaṁ idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan’ti yathābhūtaṁ nappajānāti.
sāvajjaṁ → sāvajjanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | anavajjaṁ → anavajjanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | sevitabbaṁ → sevitabbanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | hīnaṁ → hīnanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | paṇītaṁ → paṇītanti yathābhūtaṁ nappajānāti (sya-all) | sāvajjaṁ → K sāvajjan ti yathābhūtam nappajānāti, and so throughout. (pts note)ไม่รู้ชัดตามความ เป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งมีโทษ’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งไม่มีโทษ’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่ง ควรเสพ’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งไม่ควรเสพ’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งเลว’ ไม่รู้ชัดตามความ เป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งประณีต’ ไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งดำ สิ่งขาว และสิ่งมีส่วนเปรียบ ’ So aparena samayena ariyadhammaṁ suṇāti, yoniso manasi karoti, dhammānudhammaṁ paṭipajjati.
ariyadhammaṁ → ariyaṁ dhammam (pts)ต่อมาเขาฟังธรรม ของพระอริยะ มนสิการโดยแยบคาย ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ ธรรม So ariyadhammassavanaṁ āgamma yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ, ‘idaṁ kusalan’ti yathābhūtaṁ pajānāti, ‘idaṁ akusalan’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
yonisomanasikāraṁ dhammānudhammappaṭipattiṁ → yoniso manasikāraṁ dhammānudhammaṁ paṭipajjati (sya-all)เขาอาศัยการฟังธรรมของพระอริยะ อาศัยการมนสิการ โดยแยบคาย อาศัยการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ย่อม รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็น จริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ‘Idaṁ sāvajjaṁ idaṁ anavajjaṁ, idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na sevitabbaṁ, idaṁ hīnaṁ idaṁ paṇītaṁ, idaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgan’ti yathābhūtaṁ pajānāti.
sāvajjaṁ → sāvajjanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | anavajjaṁ → anavajjanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | sevitabbaṁ → sevitabbanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | hīnaṁ → hīnanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all) | paṇītaṁ → paṇītanti yathābhūtaṁ pajānāti (sya-all)ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่ง มีโทษ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งไม่มีโทษ’ ย่อม รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งควรเสพ’ ย่อมรู้ชัดตาม ความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งไม่ควรเสพ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็น จริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งเลว’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่ง ประณีต’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นสิ่งดำ สิ่งขาว และสิ่งมีส่วนเปรียบ’ Tassa evaṁ jānato evaṁ passato avijjā pahīyati, vijjā uppajjati.เมื่อเขารู้เห็นอย่างนี้ ย่อมละอวิชชาได้ วิชชาย่อมเกิดขึ้น Tassa avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | avijjāvirāgā → Bm avijjāvitarāgā, and below. (pts note)เพราะอวิชชาดับลง เพราะวิชชาเกิดขึ้น สุข ย่อมเกิดขึ้น โสมนัสยิ่งกว่าสุขย่อมเกิดขึ้น Seyyathāpi, bho, pamudā pāmojjaṁ jāyetha;
pamudā → mudā (bj) | pamudā pāmojjaṁ → mudā pāmujjaṁ (pts) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj: kām) | mudā → Bm K pamudā. (pts note)ท่านผู้เจริญ ความ ปราโมทย์เกิดจากความเบิกบานใจ แม้ฉันใด evameva kho, bho, avijjāvirāgā vijjuppādā uppajjati sukhaṁ, sukhā bhiyyo somanassaṁ.
bhiyyo → bhīyo (pts) | bho → Bm omits, but not K. (pts note) | avijjā-virāgā → Bm vitar-. (pts note)เพราะอวิชชาดับลง เพราะวิชชาเกิดขึ้น สุขย่อมเกิดขึ้น โสมนัส ยิ่งกว่าสุขย่อมเกิดขึ้น ฉันนั้นเหมือนกัน Ayaṁ kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tatiyo okāsādhigamo anubuddho sukhassādhigamāya.
sukhassādhigamāya → sukhassa adhigamāya (bj)พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงรู้วิธีการบรรลุโอกาส ที่ ๓ นี้ เพื่อให้ถึงความสุข

Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo okāsādhigamā anubuddhā sukhassādhigamāyā”ti.
sukhassādhigamāyāti imamatthaṁ → sukhassa adhigamāyāti idamatthaṁ (bj)ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธ เจ้าพระองค์นั้น ทรงรู้วิธีการบรรลุโอกาส ๓ ประการนี้แล เพื่อให้ถึงความสุข’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha,
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṁse āmantesi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | āmantesi → āmantesi satipaṭṭhānā (bj)สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปว่า

8. Catusatipaṭṭhānaสติปัฏฐาน ๔ ประการ

“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāya.
paññattā → (bj, sya-all, pts) | supaññattā cime → supaññattāpīme (sya-all) | v → Bm c'; K p'. (pts note)‘พวกเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร พระผู้มี พระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงบัญญัติ สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ แม้ที่ทรงบัญญัติไว้อย่างดี ก็เพียงเพื่อให้บรรลุกุศลธรรม Katame cattāro?สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ

Idha, bho, bhikkhu ajjhattaṁ kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Ajjhattaṁ kāye kāyānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati.ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณา เห็นกายในกายภายในอยู่ ย่อมตั้งจิตมั่นโดยชอบ ย่อมผ่องใส โดยชอบในกายานุปัสสนานั้น So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā parakāye ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.ภิกษุนั้นตั้งจิตมั่นโดยชอบ ผ่องใสโดยชอบในกายานุปัสสนานั้นแล้ว ก็ย่อมบังเกิดมีญาณ ทัสสนะ ในกายอื่นภายนอก

Ajjhattaṁ vedanāsu vedanānupassī viharati …pe…
vedanānupassī viharati → (pts)๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ภิกษุ นั้นเมื่อพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่ ย่อมตั้ง จิตมั่นโดยชอบ ย่อมผ่องใสโดยชอบในเวทนานุปัสสนานั้น ภิกษุ นั้นตั้งจิตมั่นโดยชอบ ผ่องใสโดยชอบในเวทนานุปัสสนานั้นแล้ว bahiddhā paravedanāsu ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.ก็ย่อมบังเกิดมีญาณทัสสนะในเวทนาอื่นภายนอก

Ajjhattaṁ citte cittānupassī viharati …pe…
cittānupassī viharati → (pts)๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ภิกษุนั้นเมื่อพิจารณา เห็นจิตในจิตภายในอยู่ ย่อมตั้งจิตมั่นโดยชอบ ย่อมผ่องใสโดย ชอบในจิตตานุปัสสนานั้น ภิกษุนั้นตั้งจิตมั่นโดยชอบ ผ่องใส โดยชอบในจิตตานุปัสสนานั้นแล้ว bahiddhā paracitte ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.ก็ย่อมบังเกิดมีญาณทัสสนะ ในจิตอื่นภายนอก

Ajjhattaṁ dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Ajjhattaṁ dhammesu dhammānupassī viharanto tattha sammā samādhiyati, sammā vippasīdati.
samādhiyati → samādhiyatī (pts)ภิกษุ นั้นเมื่อพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ ย่อมตั้ง จิตมั่นโดยชอบ ย่อมผ่องใสโดยชอบในธัมมานุปัสสนานั้น So tattha sammā samāhito sammā vippasanno bahiddhā paradhammesu ñāṇadassanaṁ abhinibbatteti.ภิกษุ นั้นตั้งจิตมั่นโดยชอบ ผ่องใสโดยชอบในธัมมานุปัสสนานั้นแล้ว ก็ย่อมบังเกิดมีญาณทัสสนะในธรรมอื่นภายนอก

Ime kho, bho, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro satipaṭṭhānā paññattā kusalassādhigamāyā”ti.
kusalassādhigamāyāti imamatthaṁ → kusalassa adhigamāyāti idamatthaṁ (bj)ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้แล เพื่อให้บรรลุ กุศลธรรม’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (sya-all, pts) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsitvā deve tāvatiṁse āmantesi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj) | āmantesi → āmantesi samādhiparikkhārā (bj)สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว จึงตรัสต่อไปว่า

9. Sattasamādhiparikkhāraบริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการ

“Taṁ kiṁ maññanti, bhonto devā tāvatiṁsā, yāva supaññattā cime tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena satta samādhiparikkhārā sammāsamādhissa paribhāvanāya sammāsamādhissa pāripūriyā.
samādhiparikkhārā → sammāsamādhiparikkhārā (bj) | paribhāvanāya → bhāvanāya (bj, sya-all) | supaññattā cime → supaññattāpīme (sya-all) | paribhāvanāya sammāsamādhissa → bhāvanāya samādhissa (pts) | ime → Bm cime; K pime. (pts note) | samādhi-parikkhārā → Ang. iv. 40; comp. M. i. 301, Asl. 305. (pts note) | bhāvanāya → Bm pari bhāv-. (pts note) | samādhissa → Bm K omit. (pts note)‘พวกเทพชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ทรงบัญญัติบริขารแห่ง สมาธิ ๗ ประการนี้ แม้ที่ทรงบัญญัติอย่างดี ก็เพียงเพื่อความเจริญ เพื่อความ บริบูรณ์แห่งสัมมาสมาธิ Katame satta?
satta → satta seyyathīdaṁ (pts)บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการ อะไรบ้าง คือ Sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati.๑. สัมมาทิฏฐิ (เห็นชอบ) ๒. สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) ๓. สัมมาวาจา (เจรจาชอบ) ๔. สัมมากัมมันตะ (กระทำชอบ) ๕. สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ) ๖. สัมมาวายามะ (พยายามชอบ) ๗. สัมมาสติ (ระลึกชอบ) Yā kho, bho, imehi sattahaṅgehi cittassa ekaggatā parikkhatā, ayaṁ vuccati, bho, ariyo sammāsamādhi saupaniso itipi saparikkhāro itipi.
sattahaṅgehi → sattahi aṅgehi (bj) | satta → St sattahi corrected to satta; Bm K Hardy sattah'. (pts note) | parikkhatā → SS Bm parikkhattā; K parikkhatā; Sum. parikhārā. (pts note) | pi → Sc omits the second iti pi. (pts note)ท่านผู้เจริญทั้งหลาย สภาวะที่จิตมีอารมณ์เดียวซึ่งมีองค์ ๗ ประการนี้แวดล้อม เรียกว่า ‘อริยสัมมาสมาธิที่มีอุปนิสะ ’ บ้าง ว่า ‘อริยสัมมาสมาธิที่มีบริขาร’ บ้าง

Sammādiṭṭhissa, bho, sammāsaṅkappo pahoti, sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti, sammāvācassa sammākammanto pahoti. Sammākammantassa sammāājīvo pahoti, sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti, sammāvāyāmassa sammāsati pahoti, sammāsatissa sammāsamādhi pahoti, sammāsamādhissa sammāñāṇaṁ pahoti, sammāñāṇassa sammāvimutti pahoti.
pahoti → K ca hoti, and onwards. (pts note)ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ผู้มีสัมมาทิฏฐิ จึงมีสัมมาสังกัปปะ ผู้มีสัมมาสังกัปปะ จึงมีสัมมาวาจา ผู้มีสัมมาวาจา จึงมีสัมมากัมมันตะ ผู้มีสัมมากัมมันตะ จึงมี สัมมาอาชีวะ ผู้มีสัมมาอาชีวะ จึงมีสัมมาวายามะ ผู้มีสัมมาวายามะ จึงมีสัมมาสติ ผู้มีสัมมาสติ จึงมีสัมมาสมาธิ ผู้มีสัมมาสมาธิ จึงมีสัมมาญาณะ ผู้มีสัมมาญาณะ จึงมีสัมมาวิมุตติ

Yañhi taṁ, bho, sammā vadamāno vadeyya:ท่านผู้เจริญทั้งหลาย บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าวถึงองค์ธรรมใดว่า ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā’ti idameva taṁ sammā vadamāno vadeyya.
dvārā → dvārāti (sya-all, km, mr) | opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | dvārāti idameva taṁ → dvārā ti ida metaṁ (bj) | viññūhi → viññūhīti (sya-all) | apārutā → apārutā te (sya-all) | sammā vadamāno → sammāsambuddhe aveccappasādena samannāgataṁ sammāvadamāno (sya-all) | viññūhi apārutā → viññūhīti apārūtā (pts) | Bhagavatā → Sd Bhagavato. (pts note) | opanayiko → Sd omits; Bm opaneyyiko and below. (pts note) | viññūhīti → Bm viññūhi, and below. It looks as if the sentence may have once ended with viññuhīti, as on p. 222 and often elsewhere. (pts note) | Apārūtā → Sc apāyutā, corrected to apārūyutā; Sd apārūpātā, corrected to apārūtā; K apārutā. (pts note) | dvārā → Sc dvāra, omits ti. (pts note) | vadeyya → Sc omits idam . . . vadeyya; Bm idam etaṁ, etc.; K Idam eva taṁ Sammā-sambuddhe aveccappasādena samannāgataṁ, etc. (pts note)‘พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นชัดด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ เฉพาะตน’ ประตูแห่งอมตะจึงจะชื่อว่าเปิดแล้ว Svākkhāto hi, bho, bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko, akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhi apārutā amatassa dvārā.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | bho → (sya-all) | apārutā → apārutā te (sya-all); apārūtā (pts) | dvārā → dvārāti (sya-all) | opanayiko → opaneyyako (bj: machasaṁ) | dvārā → dvārāti (cck: syā. ka.) | bho → K omits. (pts note) | viññūhi → SS vinnūhīti; Bm -ñūhi; so K here. (pts note) | apārūtā → Sd apārūpā; K apārutā. (pts note) | dvārā → Sc dvāra; Bm add ti. (pts note)บุคคลเมื่อจะกล่าวให้ถูกต้องพึงกล่าว ถึงองค์ธรรมที่ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสัมมาสัมพุทธเจ้านี้แลว่า ‘พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นชัดด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้ เฉพาะตน’ ประตูแห่งอมตะจึงจะชื่อว่าเปิดแล้ว

Ye hi keci, bho, buddhe aveccappasādena samannāgatā, dhamme aveccappasādena samannāgatā, saṅghe aveccappasādena samannāgatā, ariyakantehi sīlehi samannāgatā, ye cime opapātikā dhammavinītā sātirekāni catuvīsatisatasahassāni māgadhakā paricārakā abbhatītā kālaṅkatā tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpannā avinipātadhammā niyatā sambodhiparāyaṇā.
kālaṅkatā → kālakatā (bj, sya-all, pts) | dhammavinītā → dhamme vinītā (sya-all) | māgadhakā → māgadhikā (sya-all) | sambodhiparāyaṇā → sambodhiparāyanā (sya-all, pts) | cime → hi kec ime (pts) | hi → Sd omits ye hi; St omits hi; K Bm ye cime. (pts note) | kālakatā → Bm kālaṅk-. (pts note) | sambodhiparāyanā → Sd Atth'; ime 'v'; ettha. (pts note)ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ชนเหล่าใดประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว ในพระพุทธ ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วย ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะชอบใจ ชนเหล่านี้ เป็นโอปปาติกะ เป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำ(ให้ตั้งอยู่)ในธรรมแล้ว เป็นชาว มคธ มีจำนวนมากกว่า ๒,๔๐๐,๐๐๐ คน ผู้เคยบำรุงพระรัตนตรัยล่วงลับดับชีพ ไปแล้วเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความ แน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า Atthi cevettha sakadāgāmino.อนึ่ง ในชนจำนวนนั้น ผู้ที่เป็นพระสกทาคามีก็มีอยู่

Atthāyaṁ itarā pajā, puññābhāgāti me mano;
atthāyaṁ → athāyaṁ (bj: syā) | Atthāyaṁ → athāyaṁ (cck: sī. syā.) puññābhāgāti → puññabhāgāti (bj) | puññābhāgāti me mano → puññabhāgāti mama no (sya-all) | Puññābhāgā → Sc bhāga. (pts note) | mano → K puññabhāgāti mama me. (pts note)ข้าพเจ้ากลัวการพูดเท็จจึงไม่อาจคิดคำนวณว่า ‘ในจำนวนนั้น เหล่าชนนอกนี้ Saṅkhātuṁ nopi sakkomi, musāvādassa ottappan”ti.
nopi → (sya-all) | pi → K omits no pi. (pts note) ottappanti imamatthaṁ → ottapanti idamatthaṁ (bj, pts) | ottapanti → ottappanti (bj: machasaṁ) | ottappan → Bm ottapan. (pts note)เป็นผู้มีส่วนแห่งบุญ (นั้นด้วยหรือไม่)’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro bhāsittha, imamatthaṁ, bhante, brahmuno sanaṅkumārassa bhāsato vessavaṇassa mahārājassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all) | bhāsittha imamatthaṁ → abhāsittha idamatthaṁ (sya-all, pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว เมื่อสนัง กุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ ท้าวเวสวัณมหาราชทรงดำริอย่างนี้ว่า “acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, evarūpopi nāma uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṁ uḷāraṁ dhammakkhānaṁ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī”ti.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | nāma → Sc omits pi nāma (pts note)‘น่าอัศจรรย์ จริง ไม่เคยปรากฏ จักมีพระศาสดาผู้ยิ่งเช่นนี้ จักมีการแสดงธรรมที่ยิ่งเช่นนี้ จักปรากฏการบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่งเช่นนี้’

Atha, bhante, brahmā sanaṅkumāro vessavaṇassa mahārājassa cetasā cetoparivitakkamaññāya vessavaṇaṁ mahārājānaṁ etadavoca:
mahārājānaṁ etadavoca → mahārājaṁ etad avoca (pts)ลำดับนั้น สนังกุมารพรหม ทรงทราบ พระดำริของท้าวเวสวัณมหาราชด้วยพระทัย จึงตรัสกับท้าวเวสวัณมหาราชดังนี้ว่า “taṁ kiṁ maññati bhavaṁ vessavaṇo mahārājā atītampi addhānaṁ evarūpo uḷāro satthā ahosi, evarūpaṁ uḷāraṁ dhammakkhānaṁ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyiṁsu.‘เวสวัณมหาราชผู้เจริญเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร ในอดีตกาลก็ได้มีพระศาสดาผู้ยิ่ง เช่นนี้ ได้มีการแสดงธรรมที่ยิ่งเช่นนี้ ได้ปรากฏการบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่งเช่นนี้ Anāgatampi addhānaṁ evarūpo uḷāro satthā bhavissati, evarūpaṁ uḷāraṁ dhammakkhānaṁ, evarūpā uḷārā visesādhigamā paññāyissantī”ti.ถึงใน อนาคตกาลก็จักมีพระศาสดาผู้ยิ่งเช่นนี้ จักมีการแสดงธรรมที่ยิ่งเช่นนี้ จักปรากฏ การบรรลุคุณวิเศษที่ยิ่งเช่นนี้’

Imamatthaṁ, bhante, brahmā sanaṅkumāro devānaṁ tāvatiṁsānaṁ abhāsi, imamatthaṁ vessavaṇo mahārājā brahmuno sanaṅkumārassa devānaṁ tāvatiṁsānaṁ bhāsato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ sayaṁ parisāyaṁ ārocesi’”.
sutaṁ → sutvā (pts1ed) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (pts1ed) | imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all, pts) | sayaṁ → sāyaṁ (sya-all) | imamatthaṁ bhante → idam atthaṁ (pts) | sutaṁ → sutvā (pts) | paṭiggahitaṁ sayaṁ parisāyaṁ → paṭiggahetvā saparisāyaṁ (pts) | sutaṁ → sutvā (cck: sī. pī.) | paṭiggahitaṁ → sutvā sammukhā paṭiggahetvā (sya-all: sī.) | parisāyaṁ → saparisāyaṁ (sya-all: sī.) | atthaṁ → Sd Bm K insert bhante. (pts note) | paṭiggahetvā → Bm K sutaṁ sammukhā patiggahitaṁ (twice, but not the third and fourth times); K (Sī) sutvā sammukhā paṭiggahetvā. (pts note) | saparisāyaṁ → Sd yaṁ; Bm sayaṁ; K sāyaṁ parisāyaṁ; K (Sī) saparisāyaṁ. (pts note)สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้แก่พวกเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว ท้าวเวสวัณมหาราชทรงนำเนื้อความนี้ที่ได้ทรงสดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ของ สนังกุมารพรหมผู้ตรัสแก่พวกเทพชั้นดาวดึงส์มาตรัสบอกแก่บริษัทของพระองค์

Imamatthaṁ janavasabho yakkho vessavaṇassa mahārājassa sayaṁ parisāyaṁ bhāsato sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ bhagavato ārocesi.
sutaṁ → sutvā (bj, pts1ed) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (pts1ed) | imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all, pts) | sayaṁ → sāyaṁ (sya-all); (pts) | sutaṁ → sutvā (pts) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (pts) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahetvā (cck: sī. pī.) | paṭiggahitaṁ → sutvā sammukhā paṭiggahetvā (sya-all: sī.) | Mahārājassa → Sd inserts saṁ; Bm sayaṁ; K sāyaṁ. (pts note)ชนวสภยักษ์นำเนื้อความนี้ที่ได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ของท้าวเวสวัณมหาราชที่ ตรัสแก่บริษัทของพระองค์มากราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค Imamatthaṁ bhagavā janavasabhassa yakkhassa sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā sāmañca abhiññāya āyasmato ānandassa ārocesi, imamatthamāyasmā ānando bhagavato sammukhā sutvā sammukhā paṭiggahetvā ārocesi bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
imamatthaṁ → idamatthaṁ (bj, sya-all, pts) | imamatthamāyasmā → idamatthaṁ āyasmā (bj, sya-all, pts) | abhiññāya → Sd pañña (corrected to pañca) abhiññā; Sct pañca abhiññāya. (pts note)พระผู้มีพระภาคได้ทรง สดับรับเนื้อความนี้มาเฉพาะหน้าของชนวสภยักษ์ด้วย ทรงรู้แจ้งด้วยพระองค์เองด้วย แล้วตรัสบอกแก่ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ได้สดับรับเนื้อความนั้นมาเฉพาะ พระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคแล้วบอกแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย Tayidaṁ brahmacariyaṁ iddhañceva phītañca vitthārikaṁ bāhujaññaṁ puthubhūtaṁ yāva devamanussehi suppakāsitanti.
vitthārikaṁ → vitthāritaṁ (bj) | bāhujaññaṁ → bahujaññaṁ (sya-all) | ti → = XVI. 3, 35, 36 (above pp. 113, 114). (pts note)พรหมจรรย์ นี้นั้น จึงบริบูรณ์กว้างขวาง แพร่หลาย รู้จักกันโดยมาก มั่นคงดี กระทั่ง เทพและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้’

Janavasabhasuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.
pañcamaṁ → (pts)ชนวสภสูตรที่ ๕ จบ