Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṁ.
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในถ้ำอินทสาละที่ภูเขาเวทิยกะ ทางทิศเหนือ ของหมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ

Tena kho pana samayena sakkassa devānamindassa ussukkaṁ udapādi bhagavantaṁ dassanāya.เวลานั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงเกิดความขวนขวายเพื่อจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi:ทรงมีความดำริดังนี้ว่า “kahaṁ nu kho bhagavā etarahi viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti?“บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ ณ ที่ไหนหนอ”

Addasā kho sakko devānamindo bhagavantaṁ magadhesu viharantaṁ pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṁ.
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all)ทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในถ้ำอินทสาละ ที่ภูเขา เวทิยกะ ทางทิศเหนือของหมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก แห่งกรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ Disvāna deve tāvatiṁse āmantesi:จึงรับสั่งเรียกพวกเทพชั้นดาวดึงส์มาตรัสว่า “ayaṁ, mārisā, bhagavā magadhesu viharati, pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṁ.
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all)“ท่านผู้ นิรทุกข์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในถ้ำอินทสาละที่ภูเขาเวทิยกะ ทางทิศเหนือ ของหมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ แคว้นมคธ Yadi pana, mārisā, mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṁ sammāsambuddhan”ti?ทางที่ดี ชาวเราควรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น”

“Evaṁ, bhaddantavā”ti kho devā tāvatiṁsā sakkassa devānamindassa paccassosuṁ.พวกเทพชั้นดาวดึงส์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว

Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ āmantesi:
gandhabbadevaputtaṁ → gandhabbaputtaṁ (sya-all, pts) | gandhabbadevaputtaṁ → gandhabbaputtaṁ (bj: syā) | gandhabbadevaputtaṁ → gandhabbaputtaṁ (cck: syā.)ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะ คันธรรพบุตร มา ตรัสว่า “ayaṁ, tāta pañcasikha, bhagavā magadhesu viharati pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate indasālaguhāyaṁ.
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all)“พ่อปัญจสิขะ พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในถ้ำอินทสาละที่ภูเขาเวทิยกะ ทางทิศเหนือของหมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งตั้งอยู่ทางทิศตะวันออกแห่งกรุง ราชคฤห์ แคว้นมคธ Yadi pana, tāta pañcasikha, mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṁ sammāsambuddhan”ti?
yadi → yadi hi (sya-all)ทางที่ดี ชาวเราควรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น”

“Evaṁ, bhaddantavā”ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya sakkassa devānamindassa anucariyaṁ upāgami.
beluvapaṇḍuvīṇaṁ → beluvapaṇḍuṁ vīṇaṁ (bj); veḷuvapaṇḍuvīṇaṁ (sya-all) | gandhabbadevaputto → gandhabbaputto (sya-all, pts)ปัญจสิขะ คันธรรพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้วถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูม ตามเสด็จท้าวสักกะจอมเทพมา

Atha kho sakko devānamindo devehi tāvatiṁsehi parivuto pañcasikhena gandhabbadevaputtena purakkhato—
gandhabbadevaputtena → gandhabbaputtena (sya-all, pts)ต่อมา ท้าวสักกะจอมเทพ ผู้มีเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แวดล้อม มีปัญจสิขะ คันธรรพบุตรนำเสด็จ seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—devesu tāvatiṁsesu antarahito magadhesu pācīnato rājagahassa ambasaṇḍā nāma brāhmaṇagāmo, tassuttarato vediyake pabbate paccuṭṭhāsi.
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam evaṁ (pts)ได้ทรงหายตัวจาก(ภพ)ชั้นดาวดึงส์ไปปรากฏอยู่ที่ภูเขาเวทิยกะ ทางทิศเหนือของหมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์ เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขน ออกหรือคู้แขนเข้าฉะนั้น

Tena kho pana samayena vediyako pabbato atiriva obhāsajāto hoti ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo yathā taṁ devānaṁ devānubhāvena.
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all)เวลานั้น ภูเขาเวทิยกะและหมู่บ้านพราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์สว่างไสวยิ่งนัก ด้วย เทวานุภาพของเหล่าเทพ Apissudaṁ parito gāmesu manussā evamāhaṁsu:ชาวบ้านใกล้เรือนเคียงรอบ ๆ กล่าวกันอย่างนี้ว่า “ādittassu nāmajja vediyako pabbato jhāyatisu nāmajja vediyako pabbato jalatisu. Nāmajja vediyako pabbato.
jalatisu → jālatissu (bj); jalatassu (sya-all, km); jalitassu (pts1ed) | jhāyatisu → jhāyatissu (bj); jhāyatassu (sya-all, km); pajjhāyitassu (pts1ed) | pabbato kiṁsu → kiṁ su (sya-all) | jhāyatisu nāmajja → pajjhāyit assu nām ajja (pts) | jalatisu nāmajja → jalit assu nām ajja (pts) | jhāyatissu → jhāyatisu (bj: machasaṁ); jhāyatassu (bj: syā) | jalatissu → jalatisu (bj: machasaṁ); jalatassu (bj: syā); jalitassu (bj: PTS) | jhāyatisu → jhāyatassu (cck: syā.); pajjhāyitassu (cck: sī. pī.) | jalatisu → jalatassu (cck: syā.); jalitassu (cck: sī. pī.) | jalatassu → jhāyitassu … jalitassūtipi pāṭhadvayena bhavitabbaṁ (sya-all note)“วันนี้ ภูเขาเวทิยกะถูกไฟเผาไหม้ลุกโชติช่วง ทำไมหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะและหมู่บ้าน Kiṁsu nāmajja vediyako pabbato atiriva obhāsajāto ambasaṇḍā ca brāhmaṇagāmo”ti;
ambasaṇḍā → ambasaṇḍo (sya-all)พราหมณ์ชื่ออัมพสัณฑ์จึงสว่างไสวยิ่งนักเล่า” saṁviggā lomahaṭṭhajātā ahesuṁ.พากันตกใจขนพองสยองเกล้า

Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ āmantesi:
gandhabbadevaputtaṁ → gandhabbaputtaṁ (sya-all, pts)ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะ คันธรรพบุตรมา ตรัสว่า “durupasaṅkamā kho, tāta pañcasikha, tathāgatā mādisena, jhāyī jhānaratā, tadantaraṁ paṭisallīnā.
tadantaraṁ → tadanantara (bj); tadanantaraṁ (sya-all, km, pts1ed, mr) | tadantaraṁ paṭisallīnā → tadantarapaṭisallīnā (bj); tadanantaraṁ patisallīnā (pts) | tadantarapaṭisallīnā → tadantarā paṭisallīnā (bj: machasaṁ); tadanantaraṁ (bj: syā, kām, PTS) | tadantaraṁ → tadanantaraṁ (cck: sī. syā. pī. ka.)“ปัญจสิขะ ตถาคตทรงเข้าฌาน ทรงพอพระทัยในฌาน ระหว่างที่พระองค์ ประทับหลีกเร้นอยู่ คนเช่นเรายากที่จะเข้าไปเฝ้าได้ Yadi pana tvaṁ, tāta pañcasikha, bhagavantaṁ paṭhamaṁ pasādeyyāsi, tayā, tāta, paṭhamaṁ pasāditaṁ pacchā mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyāma arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
tvaṁ → (pts)ทางที่ดี พ่อควรทำให้พระองค์ ทรงพอพระทัยก่อน หลังจากนั้น พวกเราจึงควรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น”

“Evaṁ, bhaddantavā”ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā beluvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya yena indasālaguhā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā:
gandhabbadevaputto → gandhabbaputto (sya-all, pts) | beluvapaṇḍuvīṇaṁ → veḷuvapaṇḍuvīṇaṁ (sya-all) | beluvapaṇḍuvīṇaṁ → veḷuvapaṇḍuvīṇā (bj: syā)ปัญจสิขะ คันธรรพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะ ตูมเข้าไปจนถึงถ้ำอินทสาละ “ettāvatā me bhagavā neva atidūre bhavissati nāccāsanne, saddañca me sossatī”ti—
nāccāsanne → na accāsanena (bj) | atidūre bhavissati → avidūre kho vasati (sya-all)แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร คะเนดูว่า “ระยะเท่านี้พระผู้ มีพระภาคประทับอยู่ไม่ไกลนัก ไม่ใกล้นักจากเรา และทรงได้ยินเสียงของเรา” ekamantaṁ aṭṭhāsi.

1. Pañcasikhagītagāthāเพลงขับกล่อมของปัญจสิขะ คันธรรพบุตร

Ekamantaṁ ṭhito kho pañcasikho gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṁ assāvesi, imā ca gāthā abhāsi buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā:
gandhabbadevaputto beluvapaṇḍuvīṇaṁ → gandhabbaputto veḷuvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya (sya-all) | gāthā → gāthāyo (sya-all) | arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā → arahantupasañhitā kāmupasañhitā (sya-all) | gandhabbadevaputto → gandhabbaputto (pts) | beluvapaṇḍuvīṇaṁ → veḷuvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya (cck: syā.) | saṅghūpasañhitā → saṅghūpasañhitāti pāṭho na dissati (sya-all: sī.)ปัญจสิขะ คันธรรพบุตรยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้บรรเลงพิณสีเหลือง ดังผลมะตูมและกล่าวคาถาอันเกี่ยวเนื่องด้วยพระพุทธ เกี่ยวเนื่องด้วยพระธรรม เกี่ยวเนื่องด้วยพระสงฆ์ เกี่ยวเนื่องด้วยพระอรหันต์ และเกี่ยวเนื่องด้วยกามเหล่านี้ว่า

“Vande te pitaraṁ bhadde, timbaruṁ sūriyavacchase;
sūriyavacchase → suriyavaccase (bj, pts); suriyavacchase (sya-all) | suriyavacchase → suriyavaccase (sya-all: sī.)“แม่ภัททาสุริยวัจฉสา ฉันขอกราบท่านติมพรุบิดาของเธอ Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama.
jātāsi kalyāṇī → jātā si kalyāṇi (pts)โดยเหตุที่เธอเกิดมางดงาม ทำให้ฉันปลื้มใจ

Vātova sedataṁ kanto, pānīyaṁva pipāsato;
vātova sedataṁ → vāto va sedakaṁ (pts) | sedataṁ → sedanaṁ (bj: PTS)เหมือนสายลมย่อมเป็นที่ปรารถนาของผู้มีเหงื่อ หรือเหมือนน้ำเป็นที่ปรารถนาของผู้กระหาย Aṅgīrasi piyāmesi, dhammo arahatāmiva.
aṅgīrasi → aṅgīrasī (bj) | aṅgīrasi piyāmesi → aṅgiraṁsī piyā mesi (sya-all) arahatāmiva → arahataṁ iva (sya-all)เธอผู้ไฉไลเป็นที่รักของฉัน ดุจธรรมเป็นที่รักของพระอรหันต์

Āturasseva bhesajjaṁ, bhojanaṁva jighacchato;เธอจงช่วยดับความเร่าร้อน เหมือนช่วยวางยาคนไข้ผู้กระสับกระส่าย Parinibbāpaya maṁ bhadde, jalantamiva vārinā.
parinibbāpaya maṁ → parinibbāpayi (sya-all) | maṁ → (pts) jalantamiva vārinā sītodakaṁ → jalantam iva varinā sītodakiṁ (pts)เหมือนให้อาหารแก่ผู้หิว หรือเหมือนใช้น้ำดับไฟที่กำลังลุกอยู่

Sītodakaṁ pokkharaṇiṁ, yuttaṁ kiñjakkhareṇunā;
sītodakaṁ → sītodakiṁ (bj: sīmu, PTS) yutta → yutaṁ (bj: sīmu, PTS)ขอให้ฉันได้ซบลงจดถันและอุทรของเธอ เหมือนช้างที่ร้อนจัดในคราวร้อน Nāgo ghammābhitattova, ogāhe te thanūdaraṁ.
ghammābhitattova ogāhe → ghammābhitatto va ogahe (pts)หยั่งลงสู่สระโบกขรณีมีน้ำเย็น ระคนด้วยละอองเกสรดอกปทุม

Accaṅkusova nāgova, jitaṁ me tuttatomaraṁ;
nāgova → nāgo ca (sya-all) | accaṅkusova nāgova → accaṅkuso va nāgo ca (pts)ฉันมึนงงเพราะ(เห็น)ช่วงขาที่งามสมส่วน Kāraṇaṁ nappajānāmi, sammatto lakkhaṇūruyā.
lakkhaṇūruyā → lakkhaṇūrasā (pts)ไม่รับรู้เหตุการณ์ (อะไรๆ) เหมือนช้างเหลือขอเพราะถือว่าเราชนะได้แล้ว

Tayi gedhitacittosmi, cittaṁ vipariṇāmitaṁ;
gedhitacittosmi → gadhitacittosmi (sya-all); gathitacitto smi (pts)ฉันมีใจจดจ่อที่เธอ ไม่อาจกลับใจที่แปรผันไป Paṭigantuṁ na sakkomi, vaṅkaghastova ambujo.
vaṅkaghastova → vaṅkaghattova (sya-all) | vaṅkaghattova → vaṅkaghasovātipi pāṭho (sya-all note)เหมือนปลาที่กลืนเบ็ดเข้าไป

Vāmūru saja maṁ bhadde, saja maṁ mandalocane;นางผู้เจริญ เธอจงเอาขาซ้ายกระหวัดฉันไว้ เธอผู้มีดวงตาหยาดเยิ้มจงกระหวัดฉันไว้เถิด Palissaja maṁ kalyāṇi, etaṁ me abhipatthitaṁ.เธอผู้งดงามจงสวมกอดฉันไว้ สิ่งนี้คือสิ่งที่ฉันปรารถนายิ่งนัก

Appako vata me santo, kāmo vellitakesiyā;ความใคร่ของฉันต่อเธอผู้มีผมงามสลวย ถึงมีน้อย Anekabhāvo samuppādi, arahanteva dakkhiṇā.
samuppādi → samapādi (bj, sya-all) | anekabhāvo → anekabhāgo (bj: PTS) | samapādi → samapāda (bj: PTS) | anekabhāvo → anekabhāgotipi pāṭho (sya-all note)ก็เกิดผลมาก เหมือนทักษิณาที่ถวายแด่พระอรหันต์

Yaṁ me atthi kataṁ puññaṁ, arahantesu tādisu;นางผู้งดงามทั่วสรรพางค์ บุญที่ฉันได้ทำไว้ ในพระอรหันต์ผู้คงที่นั้น Taṁ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṁ vipaccataṁ.จงอำนวยผลแก่ฉัน พร้อมกับเธอ

Yaṁ me atthi kataṁ puññaṁ, asmiṁ pathavimaṇḍale;
pathavimaṇḍale taṁ me → paṭhavimaṇḍale tamme (bj) | pathavimaṇḍale → paṭhavimaṇḍale (sya-all) | pathavimaṇḍale taṁ → puthuvimaṇḍale tam (pts)นางผู้งดงามทั่วสรรพางค์ บุญที่ฉันได้ทำไว้ ในปฐพีมณฑลนี้ Taṁ me sabbaṅgakalyāṇi, tayā saddhiṁ vipaccataṁ.จงอำนวยผลแก่ฉัน พร้อมกับเธอ

Sakyaputtova jhānena, ekodi nipako sato;แม่(ภัททา)สุริยวัจฉสา ฉันใฝ่ฝันหาเธอ เหมือนพระสมณศากยบุตรผู้ทรงเข้าฌาน อยู่ผู้เดียว ผู้มีปัญญาครองตน มีสติ Amataṁ muni jigīsāno, tamahaṁ sūriyavacchase.
jigīsāno → jigiṁsāno (bj, sya-all, km, pts1ed) | jigīsāno → jigiṁsāno (cck: sī. syā. pī.) sūriyavacchase → suriyavaccase (bj); suriyavacchase (sya-all)เป็นมุนี แสวงหาอมตธรรม

Yathāpi muni nandeyya, patvā sambodhimuttamaṁ;แม่คุณคนงาม ถ้าฉันได้อยู่ร่วมกับเธอ Evaṁ nandeyyaṁ kalyāṇi, missībhāvaṁ gato tayā.
missībhāvaṁ → missabhāvaṁ (sya-all); missībhavaṁ (pts)ก็จะพึงชื่นชม เหมือนพระมุนีบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดพึงชื่นชมฉะนั้น

Sakko ce me varaṁ dajjā, tāvatiṁsānamissaro;
ce → ca (pts) tāvatiṁsānamissaro → śatraśva me varaṁ dadyāt trayastriṁśānamiśvaraඃ (bj: mahāvastu)หากท้าวสักกะ ผู้เป็นใหญ่แห่งดาวดึงส์ จะประทานพรแก่ฉัน Tāhaṁ bhadde vareyyāhe, evaṁ kāmo daḷho mama.ฉันก็จะต้องเลือกเอาเธอเป็นแน่ ความปรารถนาของฉันมั่นคงอยู่อย่างนี้

Sālaṁva na ciraṁ phullaṁ, pitaraṁ te sumedhase;แม่คุณผู้เฉลียวฉลาด ฉันขอน้อมไหว้บิดาของเธอ Vandamāno namassāmi, yassāsetādisī pajā”ti.
yassāsetādisī → yassa setādisī (sya-all)ผู้มีธิดางามเช่นนี้ ดุจต้นสาละที่ผลิดอกใหม่ ๆ ฉะนั้น”

Evaṁ vutte, bhagavā pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ etadavoca:
gandhabbadevaputtaṁ → gandhabbaputtaṁ (sya-all) | gandhabbadevaputtaṁ etadavoca → gandhabbaputtaṁ etad avoca (pts)เมื่อปัญจสิขะ คันธรรพบุตรกราบทูลอย่างนี้ พระผู้มีพระภาคได้ ตรัสกับปัญจสิขะ คันธรรพบุตรดังนี้ว่า “saṁsandati kho te, pañcasikha, tantissaro gītassarena, gītassaro ca tantissarena;
kho → kho pana (pts)“ปัญจสิขะ เสียงสายพิณของท่านเทียบได้กับ เสียงขับร้อง และเสียงขับร้องเทียบได้กับเสียงสายพิณ na ca pana te, pañcasikha, tantissaro gītassaraṁ ativattati, gītassaro ca tantissaraṁ.
na ca pana → neva pana (sya-all, km) | na ca → neva (sya-all) | ativattati → ativattati na (sya-all); (pts) | tantissaro → tantissaro ativaṇṇati (pts) | ca → vā (pts) | pana → neva pana (cck: syā.)เสียงสายพิณของท่านไม่เกิน เสียงขับร้อง และเสียงขับร้องก็ไม่เกินเสียงสายพิณ Kadā saṁyūḷhā pana te, pañcasikha, imā gāthā buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā”ti?
saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā → saṅghupasañhitā arahantupasañhitā (sya-all)คาถาอันเกี่ยวเนื่องด้วยพระพุทธ เกี่ยวเนื่องด้วยพระธรรม เกี่ยวเนื่องด้วยพระสงฆ์ เกี่ยวเนื่องด้วยพระอรหันต์ และ เกี่ยวเนื่องด้วยกามเหล่านี้ ท่านประพันธ์ไว้เมื่อไร”

“Ekamidaṁ, bhante, samayaṁ bhagavā uruvelāyaṁ viharati najjā nerañjarāya tīre ajapālanigrodhe paṭhamābhisambuddho.
ajapālanigrodhe → ajapālanigrodhamūle (bj, pts) | ekamidaṁ → ekamidāhaṁ (sya-all)ปัญจสิขะ คันธรรพบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ ประพันธ์คาถาเหล่านี้ไว้ เมื่อสมัยที่พระผู้มีพระภาคแรกตรัสรู้ ประทับอยู่ใต้ต้น อชปาลนิโครธ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ตำบลอุรุเวลา Tena kho panāhaṁ, bhante, samayena bhaddā nāma sūriyavacchasā timbaruno gandhabbarañño dhītā, tamabhikaṅkhāmi.
bhaddā nāma sūriyavacchasā → bhaddānāma suriyavaccasā (bj) | sūriyavacchasā → suriyavacchasā (sya-all); suriyavaccasā (pts) | tamabhikaṅkhāmi → tamābhikaṅkhāmi (sya-all)สมัยนั้น ข้าพระองค์หลงรัก ภัททาสุริยวัจฉสา ธิดาของท้าวติมพรุคันธรรพราช Sā kho pana, bhante, bhaginī parakāminī hoti;แต่นางรักผู้อื่น sikhaṇḍī nāma mātalissa saṅgāhakassa putto, tamabhikaṅkhati.
sikhaṇḍī → sikhaṇḍi (sya-all); sikhaddhi (pts) | tamabhikaṅkhati → tamābhikaṅkhati (sya-all)คือหลงรักสิขัณฑี บุตรของมาตลีสังคาหกเทพบุตร Yato kho ahaṁ, bhante, taṁ bhaginiṁ nālatthaṁ kenaci pariyāyena.เมื่อข้าพระองค์ไม่ได้นางด้วยวิธีหนึ่ง Athāhaṁ beluvapaṇḍuvīṇaṁ ādāya yena timbaruno gandhabbarañño nivesanaṁ tenupasaṅkamiṁ; upasaṅkamitvā beluvapaṇḍuvīṇaṁ assāvesiṁ, imā ca gāthā abhāsiṁ buddhūpasañhitā dhammūpasañhitā saṅghūpasañhitā arahantūpasañhitā kāmūpasañhitā—
gāthā → gāthāyo (bj) | beluvapaṇḍuvīṇaṁ → veḷuvapaṇḍuvīṇaṁ (sya-all) | ca → (sya-all)จึงถือเอาพิณสี เหลืองดังผลมะตูมเข้าไปยังนิเวศน์ของท้าวติมพรุคันธรรพราช แล้วบรรเลงพิณขึ้น กล่าวคาถาอันเกี่ยวเนื่องด้วยพระพุทธ เกี่ยวเนื่องด้วยพระธรรม เกี่ยวเนื่องด้วย พระสงฆ์ เกี่ยวเนื่องด้วยพระอรหันต์ และเกี่ยวเนื่องด้วยกามเหล่านี้ว่า

Vande te pitaraṁ bhadde, timbaruṁ sūriyavacchase;
sūriyavacchase → suriyavaṭṭase (bj); suriyavacchase (sya-all); suriyavaccase (pts)‘แม่ภัททาสุริยวัจฉสา ฉันขอกราบท่านติมพรุบิดาของเธอ Yena jātāsi kalyāṇī, ānandajananī mama.
jātāsi kalyāṇī → jātā si kalyāṇi (pts)โดยเหตุที่เธอเกิดมางดงาม ทำให้ฉันปลื้มใจ

…pe…ฯลฯ

Sālaṁva na ciraṁ phullaṁ, pitaraṁ te sumedhase;แม่คุณผู้เฉลียวฉลาด ฉันขอน้อมไหว้บิดาของเธอ Vandamāno namassāmi, yassāsetādisī pajāti.
yassāsetādisī → yassa setādisī (sya-all)ผู้มีธิดางามเช่นนี้ ดุจต้นสาละที่ผลิตดอกใหม่ ๆ ฉะนั้น’

Evaṁ vutte, bhante, bhaddā sūriyavacchasā maṁ etadavoca:
sūriyavacchasā → suriyavaccasā (bj, pts); suriyavacchasā (sya-all)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้ นางภัททาสุริยวัจฉสา กล่าวตอบว่า ‘na kho me, mārisa, so bhagavā sammukhā diṭṭho, api ca sutoyeva me so bhagavā devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sudhammāyaṁ sabhāyaṁ upanaccantiyā.‘ท่านผู้นิรทุกข์ ฉันไม่เคยเห็นพระผู้มีพระภาคในที่เฉพาะพระพักตร์ เป็นแต่เคยได้ยินเมื่อเข้าไปฟ้อนในสุธัมมาเทวสภาของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์เท่านั้น Yato kho tvaṁ, mārisa, taṁ bhagavantaṁ kittesi, hotu no ajja samāgamo’ti.เนื่องจากท่านได้กล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นได้ ก็จงมาสมาคมกับพวกเรา ณ บัดนี้’ Soyeva no, bhante, tassā bhaginiyā saddhiṁ samāgamo ahosi.ข้าพระองค์จึงได้ร่วมสมาคมกับนาง Na ca dāni tato pacchā”ti.
ca dāni → vadāmi (sya-all)และไม่ใช่ครั้งนี้เท่านั้น หลังจากนั้นมา ข้าพระองค์ก็ได้สมาคมกันอีก”

2. Sakkūpasaṅkamaท้าวสักกะจอมเทพเข้าเฝ้า

Atha kho sakkassa devānamindassa etadahosi:ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีความดำริดังนี้ว่า “paṭisammodati pañcasikho gandhabbadevaputto bhagavatā, bhagavā ca pañcasikhenā”ti.
gandhabbadevaputto → gandhabbaputto (sya-all, pts)“ปัญจสิขะ คันธรรพบุตร ได้ทูลปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคก็ทรงปราศรัย กับปัญจสิขะ”

Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṁ gandhabbadevaputtaṁ āmantesi:
gandhabbadevaputtaṁ → gandhabbaputtaṁ (sya-all, pts)จึงรับสั่งเรียกปัญจสิขะ คันธรรพบุตรมาตรัสว่า “abhivādehi me tvaṁ, tāta pañcasikha, bhagavantaṁ:
me tvaṁ → metthaṁ (bj)“ปัญจสิขะ พ่อจง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคตามคำของเราว่า ‘sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī’”ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะ จอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์ พร้อมด้วยบริษัท ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของ พระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร”

“Evaṁ, bhaddantavā”ti kho pañcasikho gandhabbadevaputto sakkassa devānamindassa paṭissutvā bhagavantaṁ abhivādeti:
abhivādeti → abhivādesi (bj, sya-all, pts) | gandhabbadevaputto → gandhabbaputto (sya-all, pts)ปัญจสิขะ คันธรรพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้วถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ตามรับสั่งว่า “sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī”ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะ จอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์ พร้อมด้วย บริษัท ขอถวายอภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร’

“Evaṁ sukhī hotu, pañcasikha, sakko devānamindo sāmacco saparijano;
evaṁ → (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปัญจสิขะ ขอให้ท้าวสักกะ จอมเทพพร้อมด้วย อำมาตย์ พร้อมด้วยบริษัทจงมีความสุขเถิด sukhakāmā hi devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā”ti.
devā → deva (pts)เพราะว่ามีพวกเทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และสัตว์เหล่าอื่นอีกจำนวนมากต่างก็ปรารถนาความสุข”

Evañca pana tathāgatā evarūpe mahesakkhe yakkhe abhivadanti.
yakkhe → (pts)พระตถาคตทั้งหลายย่อมประทานพรแก่เทพผู้มีศักดิ์ใหญ่เช่นนี้อย่าง นี้แล Abhivadito sakko devānamindo bhagavato indasālaguhaṁ pavisitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
abhivadito → abhivādito (pts)ท้าวสักกะ จอมเทพผู้อันพระผู้มีพระภาคได้ประทานพรแล้ว เสด็จเข้าไปยังถ้ำ อินทสาละของพระผู้มีพระภาค ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร Devāpi tāvatiṁsā indasālaguhaṁ pavisitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu.แม้พวกเทพ ชั้นดาวดึงส์ก็เข้าไปยังถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่ สมควร Pañcasikhopi gandhabbadevaputto indasālaguhaṁ pavisitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
gandhabbadevaputto → gandhabbaputto (sya-all) | pañcasikhopi gandhabbadevaputto → pañcasikho pi gandhabbaputto (pts)แม้ปัญจสิขะ คันธรรพบุตร ก็เข้าไปยังถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มี พระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร

Tena kho pana samayena indasālaguhā visamā santī samā samapādi, sambādhā santī urundā samapādi, andhakāro guhāyaṁ antaradhāyi, āloko udapādi yathā taṁ devānaṁ devānubhāvena.
urundā → uruddhā (sya-all, km); uruddā (mr) | santī → santi (sya-all) | santī urundā → santi uruddhā (sya-all) | samapādi → sampādi (pts) | samapādi andhakāro guhāyaṁ antaradhāyi → sampādi andhakāraguhāyaṁ (pts) | urundā → uruddā (cck: ka.) | uruddhā → urundā (sya-all: sī.)เวลานั้น ถ้ำอินทสาละซึ่งมีพื้นไม่สม่ำเสมอก็สม่ำเสมอ ที่คับแคบก็กลับ กว้างขวาง ความมืดในถ้ำหายไป เกิดความสว่างขึ้นเพราะเทวานุภาพของเหล่าเทพ

Atha kho bhagavā sakkaṁ devānamindaṁ etadavoca:ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท้าวสักกะ จอมเทพดังนี้ว่า “acchariyamidaṁ āyasmato kosiyassa, abbhutamidaṁ āyasmato kosiyassa tāva bahukiccassa bahukaraṇīyassa yadidaṁ idhāgamanan”ti.
abbhutamidaṁ āyasmato → abbhutamidaāyasmato (bj) | idhāgamananti cirapaṭikāhaṁ → idhāṁ gamananti cirappatikāhaṁ (bj) | abbhutamidaṁ → abbhūtamidaṁ (sya-all) | tāva → tava (sya-all)“นี้เป็น เหตุน่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏที่ท้าวโกสีย์ มีกิจมาก มีหน้าที่ที่จะต้องทำอีกมาก เสด็จมาถึงที่นี้ได้”

“Cirapaṭikāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamitukāmo; api ca devānaṁ tāvatiṁsānaṁ kehici kehici kiccakaraṇīyehi byāvaṭo; evāhaṁ nāsakkhiṁ bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.
kehici → kehici (sya-all, km) | kehici → kehici (cck: syā.)ท้าวสักกะ จอมเทพกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนา จะมาเฝ้าพระผู้มีพระภาคตั้งนานแล้ว แต่มัวสาละวนด้วยกิจหน้าที่ของพวกเทพชั้น ดาวดึงส์ จึงไม่สามารถมาเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ Ekamidaṁ, bhante, samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati salaḷāgārake.
salaḷāgārake atha khvāhaṁ → saḷalāgārake athakhvāhaṁ (bj) | ekamidaṁ → ekam ida (pts)ครั้งหนึ่ง พระผู้มีพระภาค ประทับอยู่ที่สลฬาคาร เขตกรุงสาวัตถี Atha khvāhaṁ, bhante, sāvatthiṁ agamāsiṁ bhagavantaṁ dassanāya.
atha khvāhaṁ → athakhohaṁ (sya-all) | khvāhaṁ → kho ham (pts) | sāvatthiṁ → sāvatthiyaṁ (pts)ข้าพระองค์ได้ไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อจะเฝ้า พระองค์ Tena kho pana, bhante, samayena bhagavā aññatarena samādhinā nisinno hoti, bhūjati ca nāma vessavaṇassa mahārājassa paricārikā bhagavantaṁ paccupaṭṭhitā hoti, pañjalikā namassamānā tiṭṭhati.
bhūjati → bhuñjatī (bj); bhujagī (sya-all, km); bhuñjati (pts1ed) | bhūjati ca → bhuñjatī (bj); bhujagī (sya-all) | tiṭṭhati atha khvāhaṁ → athakhvāhaṁ (bj) | aññatarena → aññatareṇa (pts) | bhūjati → bhuñjatī (pts) | mahārājassa → (pts) | tiṭṭhati → (pts) | bhūjati → bhuñjatī ca (cck: sī. pī.); bhujagī (cck: syā.) | bhujagī → a. evaṁ. sī. yu. bhuñjatī (sya-all note)แต่ขณะนั้นพระองค์ประทับเข้าสมาธิอยู่ มีนางปริจาริกาของท้าวเวสวัณ มหาราชชื่อว่าภุชคีคอยอุปัฏฐาก นางยืนประนมมือถวายนมัสการอยู่

Atha khvāhaṁ, bhante, bhūjatiṁ etadavocaṁ:
bhūjatiṁ → bhuñjatiṁ (bj); bhujagiṁ (sya-all) | atha khvāhaṁ → athakhohaṁ (sya-all) | khvāhaṁ → kho haṁ (pts) | bhūjatiṁ etadavocaṁ → bhuñjatiṁ etad avocaṁ (pts)ขณะนั้น ข้าพระองค์กล่าวกับนางว่า ‘abhivādehi me tvaṁ, bhagini, bhagavantaṁ:‘น้องหญิง เธอจงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคตามคำ ของเราว่า “sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī”’ti.‘ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์พร้อมด้วยบริษัท ขอถวาย อภิวาทพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร’

Evaṁ vutte, bhante, sā bhūjati maṁ etadavoca:
bhūjati → bhuñjati (bj); bhujagī (sya-all) | bhante sā bhūjati → bhuñjatī (pts)เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้ นางตอบข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘akālo kho, mārisa, bhagavantaṁ dassanāya;‘ท่านผู้นิรทุกข์ เวลานี้ไม่ใช่เวลาที่จะเฝ้าพระผู้มีพระภาค paṭisallīno bhagavā’ti.
paṭisallīno bhagavāti → patisallīno bhagavā ti (pts)พระองค์ท่านทรงหลีกเร้นเพียงลำพัง’

‘Tena hi, bhagini, yadā bhagavā tamhā samādhimhā vuṭṭhito hoti, atha mama vacanena bhagavantaṁ abhivādehi:
hi → hī (cck)ข้าพระองค์จึงสั่งว่า ‘น้องหญิง ถ้าอย่างนั้น คราวที่พระผู้มีพระภาคทรงออกจากสมาธิ “sakko, bhante, devānamindo sāmacco saparijano bhagavato pāde sirasā vandatī”’ti.เธอจงถวายอภิวาทพระองค์ตามคำของ เราว่า ‘ท้าวสักกะ จอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์พร้อมด้วยบริษัท ขอถวายอภิวาท พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระเศียร’ Kacci me sā, bhante, bhaginī bhagavantaṁ abhivādesi?นางได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค หรือไม่ Sarati bhagavā tassā bhaginiyā vacanan”ti?
vacananti → vacanantī (bj)พระองค์ทรงระลึกถึงคำของนางได้อยู่หรือ”

“Abhivādesi maṁ sā, devānaminda, bhaginī, sarāmahaṁ tassā bhaginiyā vacanaṁ.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เธอไหว้เราแล้ว เราระลึกถึงคำของเธอได้ Api cāhaṁ āyasmato nemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito”ti.
āyasmato nemisaddena → cakkanemisaddena (sya-all, km) | āyasmato → āyasmato ca (bj, pts) | nemisaddena → cakkanemisaddena (cck: syā.)และเรา ออกจากสมาธิเพราะเสียงล้อรถของพระองค์”

“Ye te, bhante, devā amhehi paṭhamataraṁ tāvatiṁsakāyaṁ upapannā, tesaṁ me sammukhā sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ:
upapannā tesaṁ → uppannā tesam (pts) | paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts)ท้าวสักกะจอมเทพกราบทูลว่า “ข้าพระองค์ได้สดับรับมาเฉพาะหน้าพวกเทพ ผู้เกิดในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ก่อนกว่าพวกข้าพระองค์ว่า ‘yadā tathāgatā loke uppajjanti arahanto sammāsambuddhā, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyā’ti.
paripūrenti → paripūranti (bj)‘คราวที่พระตถาคตอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลก หมู่เทพเจริญเต็มที่ หมู่อสูรเสื่อมถอยลง’ Taṁ me idaṁ, bhante, sakkhidiṭṭhaṁ yato tathāgato loke uppanno arahaṁ sammāsambuddho, dibbā kāyā paripūrenti, hāyanti asurakāyāti.
paripūrenti → paripūranti (bj)ข้อนี้ข้าพระองค์ได้เห็นประจักษ์แล้วว่า เมื่อพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จอุบัติขึ้นในโลก หมู่เทพเจริญเต็มที่ หมู่อสูรเสื่อมถอยลง’

2.1. Gopakavatthuเรื่องโคปกเทพบุตร

Idheva, bhante, kapilavatthusmiṁ gopikā nāma sakyadhītā ahosi buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī.
paripūrakārinī → paripūrīkārinī (sya-all)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้ ได้มีศากยธิดานามว่าโคปิกา ผู้เลื่อมใสในพระพุทธ เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ ผู้รักษาศีล ให้ บริบูรณ์ Sā itthittaṁ virājetvā purisattaṁ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā.
itthittaṁ → itthicittaṁ (cck, pts1ed); itthīcittaṁ (sya1ed, sya2ed, km) | purisattaṁ → purisacittaṁ (sya-all, km, pts1ed) | itthittaṁ → itthīcittaṁ (sya-all); itthicittaṁ (pts) | purisattaṁ → purisacittaṁ (pts) | upapannā → uppannā (pts) | itthittaṁ → itthicittaṁ (cck: syā.) | purisattaṁ → purisacittaṁ (cck: syā.)หน่ายความรู้สึกเป็นหญิง อบรมความรู้สึกเป็นชาย หลังจากตายแล้วไป เกิดในสุคติโลกสวรรค์ Devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sahabyataṁ amhākaṁ puttattaṁ ajjhupagatā.
ajjhupagatā tatrapi → ajjhūpagatā tatra pi (pts)ได้อยู่ร่วมกับพวกเทพชั้นดาวดึงส์ ได้เป็นบุตรของข้าพระองค์ Tatrapi naṁ evaṁ jānanti:
tatrapi → tatrāpi (sya-all)ในที่นั้นพวกเทพรู้จักเธออย่างนี้ว่า ‘gopako devaputto, gopako devaputto’ti.‘โคปกเทพบุตร’

Aññepi, bhante, tayo bhikkhū bhagavati brahmacariyaṁ caritvā hīnaṁ gandhabbakāyaṁ upapannā.
upapannā → uppannā (pts)ภิกษุอื่นอีก ๓ รูปประพฤติ พรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค ไปเกิดในหมู่คนธรรพ์ซึ่งเป็นชั้นต่ำ Te pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārayamānā amhākaṁ upaṭṭhānaṁ āgacchanti amhākaṁ pāricariyaṁ.
samaṅgībhūtā → samaṅgibhūtā (bj, sya-all, pts)พวกคนธรรพ์นั้น เอิบอิ่ม พรั่งพร้อม ได้รับการบำเรออยู่ด้วยกามคุณ ๕ มาสู่ที่บำรุงบำเรอของข้า พระองค์

Te amhākaṁ upaṭṭhānaṁ āgate amhākaṁ pāricariyaṁ gopako devaputto paṭicodesi:
gopako → gopako nāma (bj)โคปกเทพบุตรกล่าวเตือนพวกคนธรรพ์ผู้มายังที่บำรุงบำเรอของข้าพระองค์ว่า ‘kutomukhā nāma tumhe, mārisā, tassa bhagavato dhammaṁ assuttha—
assuttha → assutthā (bj); āyūhittha (sya-all, km); assutvā (pts1ed) | assuttha ahañhi → assutthā ahaṁ hi (bj); āyūhittha ahaṁ hi (sya-all) | assuttha ahañhi nāma → assutvā ahaṁ hi (pts) | assuttha → āyuhittha (cck: syā.)‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พวกท่านหันหน้าไปทางไหน ทั้งที่ได้ฟังพระธรรมของพระ ผู้มีพระภาคพระองค์นั้นแล้ว ahañhi nāma itthikā samānā buddhe pasannā dhamme pasannā saṅghe pasannā sīlesu paripūrakārinī itthittaṁ virājetvā purisattaṁ bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā, devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sahabyataṁ sakkassa devānamindassa puttattaṁ ajjhupagatā.
samānā → samāna (bj) | paripūrakārinī itthittaṁ → paripūrīkārinī itthīcittaṁ (sya-all) | purisattaṁ → purisacittaṁ (sya-all, pts) | itthittaṁ → itthicittaṁ (pts) | upapannā → uppannā (pts) | ajjhupagatā idhāpi → ajjhūpagatā idha pi (pts)เราเป็นหญิงเลื่อมใสในพระพุทธ เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ รักษาศีลให้บริบูรณ์ หน่ายความรู้สึกเป็นหญิง อบรมความรู้สึก เป็นชาย หลังจากตายแล้วมาเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ได้อยู่ร่วมกับพวกเทพชั้นดาวดึงส์ เป็นบุตรของท้าวสักกะจอมเทพ Idhāpi maṁ evaṁ jānanti:ในที่นี้พวกเทพรู้จักเราอย่างนี้ว่า “gopako devaputto gopako devaputto”ti.‘โคปกเทพบุตร’ Tumhe pana, mārisā, bhagavati brahmacariyaṁ caritvā hīnaṁ gandhabbakāyaṁ upapannā.
upapannā → uppannā (pts)ส่วนพวกท่านประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค มาเกิดในหมู่คนธรรพ์ซึ่งเป็น ชั้นต่ำ Duddiṭṭharūpaṁ vata bho addasāma, ye mayaṁ addasāma sahadhammike hīnaṁ gandhabbakāyaṁ upapanne’ti.
bho → (pts) | upapanneti → uppanne ti (pts)พวกเราได้เห็นผู้ร่วมประพฤติธรรมที่มาเกิดในหมู่คนธรรพ์ซึ่งเป็นชั้นต่ำ นับว่าได้เห็นรูปที่ไม่น่าดูเลย’

Tesaṁ, bhante, gopakena devaputtena paṭicoditānaṁ dve devā diṭṭheva dhamme satiṁ paṭilabhiṁsu kāyaṁ brahmapurohitaṁ, eko pana devo kāme ajjhāvasi.
devo → devo te va (pts)เมื่อพวกคนธรรพ์ ๓ ตน ถูกโคปกเทพบุตรตักเตือน มีเทพ ๒ องค์ กลับได้สติในปัจจุบันทันทีแล้วไปเกิดในพรหมโลกชั้นพรหมปุโรหิตา ส่วนเทพอีกองค์หนึ่งยังคงอยู่ในกามภพ

‘Upāsikā cakkhumato ahosiṁ, nāmampi mayhaṁ ahu “gopikā”ti;โคปกเทพบุตรกล่าวว่า ‘เรามีนามว่า ‘โคปิกา’ Buddhe ca dhamme ca abhippasannā, saṅghañcupaṭṭhāsiṁ pasannacittā.เป็นอุบาสิกาของพระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุ เราเลื่อมใสอย่างยิ่งในพระพุทธ พระธรรม และมีจิตเลื่อมใสบำรุงพระสงฆ์

Tasseva buddhassa sudhammatāya, sakkassa puttomhi mahānubhāvo;เพราะความดีของพระธรรมของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นทีเดียว เราได้เป็นบุตรของท้าวสักกะ มีอานุภาพมาก Mahājutīko tidivūpapanno, jānanti maṁ idhāpi “gopako”ti.
mahājutīko → mahājutiko (sya-all, pts) jānanti → jānanti pi (pts)มีความรุ่งเรืองมาก มาเกิดในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ แม้ในที่นี้พวกเทพรู้จักเราว่า ‘โคปกเทพบุตร’

Athaddasaṁ bhikkhavo diṭṭhapubbe, gandhabbakāyūpagate vasīne;
athaddasaṁ → addasaṁ (sya-all) gandhabbakāyūpagate vasīne → gandhabbakāyūpagatevahīne (bj) | vasīne imehi → vasine ime hi (sya-all)เราได้มาเห็นพวกภิกษุผู้เป็นสาวกของพระโคดม ผู้เกิดอยู่ในหมู่คนธรรพ์ Imehi te gotamasāvakāse, ye ca mayaṁ pubbe manussabhūtā.ซึ่งเราเคยเห็นมาแล้ว เมื่อครั้งเป็นมนุษย์

Annena pānena upaṭṭhahimhā, pādūpasaṅgayha sake nivesane;ยังได้เคยปรนนิบัติเท้า ในเรือนของตน แล้วอุปัฏฐากด้วยข้าวและน้ำ Kutomukhā nāma ime bhavanto, buddhassa dhammāni paṭiggahesuṁ.
buddhassa dhammāni paṭiggahesuṁ → buddhassa dhammaṁ na paṭiggahesuṁ (sya-all, km, pts1ed) | dhammāni → dhammaṁ na (sya-all, pts) | paṭiggahesuṁ → buddhassa dhammaṁ na paṭiggahesuṁ (cck: syā.)ท่านเหล่านี้หันหน้าไปทางไหน จึงไม่ได้รับพระธรรมของพระพุทธเจ้า

Paccattaṁ veditabbo hi dhammo, sudesito cakkhumatānubuddho;พระธรรมที่วิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ที่พระพุทธเจ้าผู้มีพระจักษุตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงไว้ดีแล้ว Ahañhi tumheva upāsamāno, sutvāna ariyāna subhāsitāni.
ahañhi tumheva upāsamāno → ahaṁpi tumhe va upāsamānā (sya-all) sutvāna ariyāna → sutvā ariyānaṁ (bj) | ariyāna → ariyānaṁ (sya-all)แม้เราก็เข้าไปหาพวกท่าน ได้ฟังสุภาษิตของพระอริยเจ้า

Sakkassa puttomhi mahānubhāvo, mahājutīko tidivūpapanno;
mahājutīko → mahājutiko (sya-all, pts)ได้เป็นบุตรของท้าวสักกะ มีอานุภาพมาก มีความรุ่งเรืองมาก มาเกิดในเทวโลกชั้นดาวดึงส์ Tumhe pana seṭṭhamupāsamānā, anuttaraṁ brahmacariyaṁ caritvā.
seṭṭhamupāsamānā anuttaraṁ → seṭṭham upāsamānā anuttare (pts) anuttaraṁ → anuttare (sya-all)ส่วนพวกท่านเข้าไปนั่งใกล้พระพุทธเจ้าผู้ประเสริฐ ประพฤติพรหมจรรย์ในพระพุทธเจ้าผู้ยอดเยี่ยม

Hīnaṁ kāyaṁ upapannā bhavanto, anānulomā bhavatūpapatti;
hīnaṁ kāyaṁ → hīnakāyaṁ (sya-all, pts) bhavatūpapatti → bhavatopapatti (bj)แต่กลับมาเกิดในหมู่เทพชั้นต่ำ การเกิดของพวกท่านไม่สมควร Duddiṭṭharūpaṁ vata addasāma, sahadhammike hīnakāyūpapanne.
sahadhammike → sadhammike (pts)เราได้มาเห็นผู้ร่วมประพฤติธรรม มาเกิดในหมู่เทพชั้นต่ำนับว่าได้เห็นรูปที่ไม่น่าดูเลย

Gandhabbakāyūpagatā bhavanto, devānamāgacchatha pāricariyaṁ;พวกท่านมาเกิดในหมู่คนธรรพ์ ยังต้องมาสู่ที่บำรุงบำเรอของพวกเทพ Agāre vasato mayhaṁ, imaṁ passa visesataṁ.
imaṁ → idaṁ (pts)ขอให้ท่านจงดูความวิเศษอันนี้ ของเราผู้อยู่ครองเรือนเถิด

Itthī hutvā svajja pumomhi devo, dibbehi kāmehi samaṅgibhūto’;
itthī → itthi (bj, pts) | svajja → svājja (sya-all) | devo → devā (sya-all)เราเป็นหญิง แต่วันนี้เป็นเทพบุตร ผู้พรั่งพร้อมด้วยกามคุณอันเป็นทิพย์’ Te coditā gotamasāvakena, saṁvegamāpādu samecca gopakaṁ.
saṁvegamāpādu → saṁvegamāpāduṁ (bj)คนธรรพ์พวกนั้นพร้อมกันมาพบโคปกเทพบุตร ถูกเทพบุตรผู้เป็นสาวกของพระโคดมตักเตือนแล้ว จึงเกิดความสังเวชว่า

‘Handa viyāyāma byāyāma, mā no mayaṁ parapessā ahumhā’;
byāyāma → viyāyamāma (bj, sya-all, km, pts1ed) | viyāyāma → byāyamāma (bj); vigāyāma (sya-all, km); vitāyāma (pts1ed) | viyāyāma byāyāma → byāyamāma viyāyamāma (bj); vigāyāma viyāyamāma (sya-all); vitāyāma viyāyamāma (pts) | viyāyāma → vigāyāma (cck: syā.); vitāyāma (cck: pī.) | byāyāma → viyāyamāma (cck: sī. pī.) ahumhā → ahumha (bj, pts)‘เอาเถิด พวกเราจะเพียรพยายาม อย่าได้เป็นคนรับใช้ของผู้อื่นอีกเลย’ Tesaṁ duve vīriyamārabhiṁsu, anussaraṁ gotamasāsanāni.
vīriyamārabhiṁsu anussaraṁ → vīriyam ārabhiṁsu anussarā (pts)บรรดาคนธรรพ์เหล่านั้น คนธรรพ์ ๒ ตน ระลึกถึงคำสอนของพระโคดมได้

Idheva cittāni virājayitvā, kāmesu ādīnavamaddasaṁsu;
ādīnavamaddasaṁsu → ādīnavamaddasiṁsu (sya-all, pts)จึงได้เริ่มตั้งความเพียร หน่ายความคิดในภพนี้ เห็นโทษในกาม Te kāmasaṁyojanabandhanāni, pāpimayogāni duraccayāni.
kāmasaṁyojanabandhanāni pāpimayogāni → kāmasaññojanabandhanāni pāpimato yogāni (sya-all)ตัดกามสังโยชน์ และกามพันธน์ อันเป็นโยคะที่ละได้ยากของมารผู้มีบาป

Nāgova sannāni guṇāni chetvā, deve tāvatiṁse atikkamiṁsu;
sannāni guṇāni → sandānaguṇāni (bj, pts1ed); santāni guṇāni (sya-all, km) | sannāni → santāni (sya-all) | nāgova sannāni guṇāni chetvā → nāgo va sandānaguṇāni bhetvā (pts) | guṇāni → sandānaguṇāni (cck: sī. pī.); santāni guṇāni (cck: syā.) | chetvā → bhetvā (sya-all: sī.)ก้าวล่วงเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ เพราะตัดกามคุณอันมีอยู่เสียได้ ประดุจช้างตัดบ่วงบาศได้ Saindā devā sapajāpatikā, sabbe sudhammāya sabhāyupaviṭṭhā.
saindā devā sapajāpatikā → saindadevā sapajāpatīkā (sya-all, pts)เทพทั้งหมดพร้อมทั้งพระอินทร์และพระปชาบดี เข้าไปนั่งประชุมกันในสุธัมมาเทวสภา

Tesaṁ nisinnānaṁ abhikkamiṁsu, vīrā virāgā virajaṁ karontā;
tesaṁ nisinnānaṁ abhikkamiṁsu → te saṁnisinnānaṁ atikkamiṁsu (bj); tesannisinnā na atikkamiṁsu (sya-all)ซึ่งล้วนแต่เป็นผู้กล้า ปราศจากราคะ กำลังบำเพ็ญธรรมที่ปราศจากความกำหนัด ได้ก้าวล่วงเทพพวกนั้นที่นั่งอยู่ Te disvā saṁvegamakāsi vāsavo, devābhibhū devagaṇassa majjhe.ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าเทพ ทอดพระเนตรเทพเหล่านั้น ท่ามกลางหมู่เทพแล้วทรงสังเวชว่า

‘Imehi te hīnakāyūpapannā, deve tāvatiṁse abhikkamanti’;
deve tāvatiṁse abhikkamanti → devetāvatiṁse atikkamanti (bj) | abhikkamanti saṁvegajātassa vaco → atikkamanti saṁvegajātassava te (sya-all) | abhikkamanti → atikkamanti (pts)‘เทพเหล่านั้นมาเกิดในหมู่เทพชั้นต่ำกว่า เวลานี้กลับก้าวล่วงพวกเทพชั้นดาวดึงส์ได้’ Saṁvegajātassa vaco nisamma, so gopako vāsavamajjhabhāsi.
so → (sya-all)โคปกเทพบุตรนั้นพิจารณาถ้อยคำของท้าวสักกะ ผู้ทรงเกิดความสังเวชแล้ว กราบทูลท้าววาสวะว่า

‘Buddho janindatthi manussaloke, kāmābhibhū sakyamunīti ñāyati;
janindatthi → pan ind atthi (pts)‘มีพระพุทธเจ้าผู้ทรงเป็นจอมคนอยู่ในมนุษยโลก ทรงครอบงำกามเสียได้ พระนามว่าพระศากยมุนี Tasseva te puttā satiyā vihīnā, coditā mayā te satimajjhalatthuṁ’.
tasseva te → tassete (bj, pts) coditā → cuditā (sya-all); cūtā (pts) | satimajjhalatthuṁ → sati paccalatthuṁ (sya-all, pts)เทพพวกนั้นเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น เป็นผู้เสื่อมจากสติ ถูกข้าพระองค์ตักเตือนแล้วจึงกลับได้สติ’

Tiṇṇaṁ tesaṁ āvasinettha eko, gandhabbakāyūpagato vasīno;
āvasinettha → vasīnettha (bj); avasinettha (sya-all, km); avasīnettha (pts1ed) | āvasinettha → avasīn ettha (pts) | āvasinettha → avasīnettha (cck: pī.) vasīno → vahīno (bj)บรรดาท่านทั้ง ๓ เหล่านั้น ผู้หนึ่งคงเกิดในหมู่คนธรรพ์อยู่ในภพนี้ Dve ca sambodhipathānusārino, devepi hīḷenti samāhitattā.
ca → ceca (bj) | ca sambodhipathānusārino → va sambodhipadānusārino (sya-all)อีก ๒ ท่านดำเนินตามทางสัมโพธิ เพราะเป็นผู้มีจิตมั่นคง ย่อมเย้ยเทวโลก ได้

Etādisī dhammappakāsanettha, na tattha kiṅkaṅkhati koci sāvako;การประกาศธรรมในศาสนานี้เป็นเช่นนี้ ไม่มีพระสาวกรูปไหนจะสงสัยอะไร ในการประกาศธรรมนั้นเลย Nitiṇṇaoghaṁ vicikicchachinnaṁ, buddhaṁ namassāma jinaṁ janindaṁ.
nitiṇṇaoghaṁ vicikicchachinnaṁ → nitthiṇṇaoghaṁ vicikicchachājinnaṁ (bj)พวกข้าพระองค์ขอนอบน้อมพระชินพุทธเจ้า ผู้ทรงเป็นจอมคน ทรงข้ามโอฆะได้ ทรงตัดความสงสัยได้แล้ว

Yaṁ te dhammaṁ idhaññāya, visesaṁ ajjhagaṁsu te;
ajjhagaṁsu → ajjhagamaṁsu (sya-all); ajjhagamaṁsuṁ (km) | ajjhagaṁsu → ajjhagamaṁsu (cck: syā.)บรรดาคนธรรพ์ ๓ ตนนั้น ๒ ตนรู้ธรรมอันใดของพระองค์แล้ว ถึงความเป็นผู้วิเศษ Kāyaṁ brahmapurohitaṁ, duve tesaṁ visesagū.ไปเกิดในหมู่พรหมชั้นพรหมปุโรหิตา บรรลุคุณวิเศษแล้ว

Tassa dhammassa pattiyā, āgatamhāsi mārisa;
āgatamhāsi → āgatamhāpi (sya-all); āgat amhāse (pts)ท่านผู้นิรทุกข์ ขอประทานวโรกาส ถึงพวกข้าพระองค์ก็มาเพื่อบรรลุธรรมนั้น Katāvakāsā bhagavatā, pañhaṁ pucchemu mārisā”ti.
katāvakāsā → katokāsā (pts)หากพระผู้มีพระภาคทรงประทานวโรกาส ก็จะขอทูลถามปัญหา”

Atha kho bhagavato etadahosi:ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพระดำริว่า “dīgharattaṁ visuddho kho ayaṁ yakkho, yaṁ kiñci maṁ pañhaṁ pucchissati, sabbaṁ taṁ atthasañhitaṁyeva pucchissati, no anatthasañhitaṁ.
yakkho → sakko (bj, sya-all, km, pts1ed) | ayaṁ yakkho → ayaṁsakko (bj) | yakkho yaṁ kiñci → sakko yaṅkiñci (sya-all) | yakkho → sakko (pts) | anatthasañhitaṁ yañcassāhaṁ → anatthasaṁhitaṁ yam assāhaṁ (pts) | yakkho → sakko (cck: sī. syā. pī.)“ท้าวสักกะทรงเป็นผู้ บริสุทธิ์มาช้านาน จะตรัสถามปัญหากับเรา ก็จะตรัสถามทุกอย่างที่ประกอบด้วย ประโยชน์ จะไม่ตรัสถามปัญหาที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ Yañcassāhaṁ puṭṭho byākarissāmi, taṁ khippameva ājānissatī”ti.และท้าวเธอจะทรงเข้า ใจที่เราตอบได้ฉับพลันเทียว”

Atha kho bhagavā sakkaṁ devānamindaṁ gāthāya ajjhabhāsi:จากนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท้าวสักกะจอมเทพเป็นพระคาถาว่า

“Puccha vāsava maṁ pañhaṁ, yaṁ kiñci manasicchasi;“วาสวะ พระองค์ทรงปรารถนาสิ่งใดไว้ในพระทัย Tassa tasseva pañhassa, ahaṁ antaṁ karomi te”ti.ก็โปรดถามปัญหานั้นกับอาตมภาพเถิด อาตมภาพจะแก้ปัญหานั้นให้ถึงที่สุดแด่พระองค์”

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.ภาณวารที่ ๑ จบ

Katāvakāso sakko devānamindo bhagavatā imaṁ bhagavantaṁ paṭhamaṁ pañhaṁ apucchi:
devānamindo bhagavatā imaṁ bhagavantaṁ → devānamindo bhagavantaṁ imaṁ (pts1ed) | apucchi kiṁsaṁyojanā → apucchida kiṁsaññojanā (bj) | devānamindo bhagavatā → devānam indo bhagavantaṁ (pts) | bhagavantaṁ → (pts) | apucchi → pucchi (pts) | bhagavantaṁ → devānamindo bhagavantaṁ imaṁ (cck: sī. pī.)เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงประทานพระวโรกาสแล้ว ท้าวสักกะจอมเทพ ได้ทูลถามปัญหาข้อที่ ๑ นี้ว่า

“Kiṁsaṁyojanā nu kho, mārisa, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te:“ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ พวกเทพ มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และสัตว์เหล่าอื่นอีกจำนวนมากต่างก็มีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṁ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino”ti?
ca → ce (bj, pts) | averā → averātha (sya-all) | abyāpajjā → abyāpajjhā (sya-all, pts) | sabyāpajjā viharanti → sabyāpajjhā viharachti (sya-all) | sabyāpajjā → savyāpajjhā (pts) | saverinoti → verino ti (pts) | abyāpajjā → avyāpajjhu (bj: PTS)‘ขอพวกเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร จงเป็นผู้ไม่ถูกลงโทษ จงเป็นผู้ไม่มีศัตรู จงเป็นผู้ไม่ถูก เบียดเบียน จงเป็นผู้ไม่จองเวรกันอยู่เถิด’ แต่เพราะมีอะไรเป็นเครื่องผูกมัดเล่า พวกเขาจึงยังคงมีเวร ถูกลงโทษ มีศัตรู ถูกเบียดเบียน ยังจองเวรกันอยู่”

Itthaṁ sakko devānamindo bhagavantaṁ pañhaṁ apucchi.
bhagavantaṁ pañhaṁ → imaṁ paṭhamaṁ pañhaṁ (pts1ed) | bhagavantaṁ → bhagavantaṁ imaṁ paṭhamaṁ (pts) | pañhaṁ → imaṁ paṭhamaṁ pañhaṁ (cck: sī. pī.)ท้าวเธอ ได้ทูลถามปัญหาอย่างนี้ Tassa bhagavā pañhaṁ puṭṭho byākāsi:พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า

“Issāmacchariyasaṁyojanā kho, devānaminda, devā manussā asurā nāgā gandhabbā ye caññe santi puthukāyā, te:
issāmacchariyasaṁyojanā → issāmacchariyasaññoyojanā (bj)“จอมเทพ พวกเทพ มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และสัตว์เหล่าอื่นอีกจำนวนมาก ต่างมีความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘averā adaṇḍā asapattā abyāpajjā viharemu averino’ti iti ca nesaṁ hoti, atha ca pana saverā sadaṇḍā sasapattā sabyāpajjā viharanti saverino”ti.
ca → ce (bj, pts) | abyāpajjā → abyāpajjhā (sya-all, pts) | sabyāpajjā viharanti → sabyāpajjhā viharantā (sya-all) | sabyāpajjā → savyāpajjhā (pts) | saverinoti → verino ti (pts)‘ขอพวกเราจงเป็น ผู้ไม่มีเวร จงเป็นผู้ไม่ถูกลงโทษ จงเป็นผู้ไม่มีศัตรู จงเป็นผู้ไม่ถูกเบียดเบียน จงเป็น ผู้ไม่จองเวรกันอยู่เถิด’ แต่เพราะมีอิสสา(ความริษยา) และมัจฉริยะ(ความตระหนี่) เป็นเครื่องผูกมัด พวกเขาจึงยังคงมีเวร ถูกลงโทษ มีศัตรู ถูกเบียดเบียน จองเวร กันอยู่”

Itthaṁ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามอย่างนี้แล้ว Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi:ท้าวสักกะจอมเทพมีพระทัยยินดีชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.“ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṅkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.
pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhassa veyyākaraṇaṁ (bj); pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all)เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในเรื่องนี้ หมดความแคลงใจแล้วเพราะได้ฟังการตรัส ตอบปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi:
uttari → uttariṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | uttari pañhaṁ apucchi → uttariṁ pañhamapucchi (bj) | uttari → uttariṁ (cck, pts) | uttariṁ → uttariṁ (cck: sī. syā. pī.)ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล้ว ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า

“Issāmacchariyaṁ pana, mārisa, kiṁnidānaṁ kiṁsamudayaṁ kiṁjātikaṁ kiṁpabhavaṁ;“ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ อิสสาและมัจฉริยะ มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นเหตุเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด kismiṁ sati issāmacchariyaṁ hoti;
kismiṁ → kismiṁ hi (sya-all)เมื่อมี อะไร จึงมีอิสสาและมัจฉริยะ kismiṁ asati issāmacchariyaṁ na hotī”ti?
kismiṁ → kismiṁ hi (sya-all)เมื่อไม่มีอะไร จึงไม่มีอิสสาและมัจฉริยะ”

“Issāmacchariyaṁ kho, devānaminda, piyāppiyanidānaṁ piyāppiyasamudayaṁ piyāppiyajātikaṁ piyāppiyapabhavaṁ;พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ อิสสาและมัจฉริยะ มีอารมณ์อันเป็น ที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นต้นเหตุ มีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นเหตุเกิด มีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นกำเนิด มีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่ รักเป็นแดนเกิด piyāppiye sati issāmacchariyaṁ hoti,
piyāppiye → piyāppiye hi (pts)เมื่อมีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก จึงมีอิสสาและมัจฉริยะ piyāppiye asati issāmacchariyaṁ na hotī”ti.เมื่อไม่มีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก จึงไม่มีอิสสาและมัจฉริยะ”

“Piyāppiyaṁ pana, mārisa, kiṁnidānaṁ kiṁsamudayaṁ kiṁjātikaṁ kiṁpabhavaṁ;
pana → kho pana (bj, csp1ed)ท้าวเธอทูลถามว่า “อารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก มีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นเหตุเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด kismiṁ sati piyāppiyaṁ hoti;เมื่อมีอะไรจึงมีอารมณ์ อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก kismiṁ asati piyāppiyaṁ na hotī”ti?
kismiṁ → kismī (bj)เมื่อไม่มีอะไรจึงไม่มีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก”

“Piyāppiyaṁ kho, devānaminda, chandanidānaṁ chandasamudayaṁ chandajātikaṁ chandapabhavaṁ;พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีฉันทะ เป็นต้นเหตุ มีฉันทะเป็นเหตุเกิด มีฉันทะเป็นกำเนิด มีฉันทะเป็นแดนเกิด chande sati piyāppiyaṁ hoti;เมื่อมี ฉันทะจึงมีอารมณ์อันเป็นที่รักและไม่เป็นที่รัก chande asati piyāppiyaṁ na hotī”ti.เมื่อไม่มีฉันทะจึงไม่มีอารมณ์อันเป็นที่ รักและไม่เป็นที่รัก”

“Chando pana, mārisa, kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavo;
Chando pana → kho pana (bj, csp1ed)ท้าวเธอทูลถามว่า “ฉันทะมีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นเหตุเกิด มีอะไรเป็น กำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด kismiṁ sati chando hoti;เมื่อมีอะไรจึงมีฉันทะ kismiṁ asati chando na hotī”ti?เมื่อไม่มีอะไรจึงไม่มีฉันทะ”

“Chando kho, devānaminda, vitakkanidāno vitakkasamudayo vitakkajātiko vitakkapabhavo;พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ฉันทะมีวิตก เป็นต้นเหตุ มีวิตกเป็นเหตุเกิด มีวิตกเป็นกำเนิด มีวิตกเป็นแดนเกิด vitakke sati chando hoti;เมื่อมีวิตกจึงมีฉันทะ vitakke asati chando na hotī”ti.เมื่อไม่มีวิตกจึงไม่ มีฉันทะ”

“Vitakko pana, mārisa, kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavo;
Vitakko pana → kho pana (bj, csp1ed)ท้าวเธอทูลถามว่า “วิตกมีอะไรเป็นต้นเหตุ มีอะไรเป็นเหตุเกิด มีอะไรเป็น กำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด kismiṁ sati vitakko hoti;เมื่อมีอะไรจึงมีวิตก kismiṁ asati vitakko na hotī”ti?เมื่อไม่มีอะไรจึงไม่มีวิตก”

“Vitakko kho, devānaminda, papañcasaññāsaṅkhānidāno papañcasaññāsaṅkhāsamudayo papañcasaññāsaṅkhājātiko papañcasaññāsaṅkhāpabhavo;พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “วิตกมีแง่ต่างแห่งปปัญจสัญญา เป็นต้นเหตุ มีแง่ต่างแห่งปปัญจสัญญาเป็นเหตุเกิด มีแง่ต่างแห่งปปัญจสัญญาเป็นกำเนิด มีแง่ ต่างแห่งปปัญจสัญญาเป็นแดนเกิด papañcasaññāsaṅkhāya sati vitakko hoti;เมื่อมีแง่ต่างแห่งปปัญจสัญญาจึงมีวิตก papañcasaññāsaṅkhāya asati vitakko na hotī”ti.เมื่อไม่มี แง่ต่างแห่งปปัญจสัญญาจึงไม่มีวิตก”

“Kathaṁ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ paṭipanno hotī”ti?
papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ → papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminīpaṭipadaṁ (bj, sya-all); papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminipaṭipadaṁ (pts)ท้าวเธอทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงจะชื่อว่า ปฏิบัติตามข้อปฏิบัติอันสมควรและดำเนินไปสู่ความดับแง่ต่างแห่งปปัญจสัญญา”

2.2. Vedanākammaṭṭhānaเรื่องเวทนากัมมัฏฐาน

“Somanassampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
somanassampāhaṁ → somanassaṁ cāhaṁ (sya-all) | Somanassaṁpāhaṁ → pahaṁ (cck: sī. pī.); cāhaṁ (cck: syā. kaṁ.) | cāhaṁ → sabbavāresu pahanti pāṭho dissati (sya-all: sī.)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ เรากล่าวโสมนัสไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampi.
sevitabbampi asevitabbampi domanassampāhaṁ → sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi domanassaṁ cāhaṁ (sya-all)โสมนัสที่ควรเสพและโสมนัสที่ไม่ควรเสพ Domanassampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—กล่าวโทมนัสไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampi.
sevitabbampi asevitabbampi upekkhampāhaṁ → sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi upekkhaṁ cāhaṁ (sya-all)โทมนัส ที่ควรเสพและโทมนัสที่ไม่ควรเสพ Upekkhampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—และกล่าวอุเบกขาไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampi.
sevitabbampi asevitabbampi somanassampāhaṁ → sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi somanassaṁ cāhaṁ (sya-all)อุเบกขาที่ควร เสพและอุเบกขาที่ไม่ควรเสพ

Somanassampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวโสมนัสไว้ ๒ อย่าง คือ โสมนัสที่ควรเสพและโสมนัสที่ไม่ควรเสพ’ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้ เช่นนั้น Tattha yaṁ jaññā somanassaṁบรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น โสมนัสใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me somanassaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṁ somanassaṁ na sevitabbaṁ.
abhivaḍḍhanti → abhivāḍḍhanti (pts)‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง’ โสมนัสเช่นนี้เป็น โสมนัสที่ไม่ควรเสพ Tattha yaṁ jaññā somanassaṁบรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น โสมนัสใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me somanassaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṁ somanassaṁ sevitabbaṁ.‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น’ โสมนัสเช่นนี้เป็น โสมนัสที่ควรเสพ Tattha yañce savitakkaṁ savicāraṁ, yañce avitakkaṁ avicāraṁ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare.
te → se (pts1ed) | avitakke avicāre → avitakkaavicāre (bj) | te → (sya-all); se (pts) | te → se (cck: sī. pī.)ในโสมนัส นั้น โสมนัสใดมีวิตก มีวิจาร และโสมนัสใดไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น โสมนัสที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ประณีตกว่า’ Somanassampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti.
somanassampāhaṁ → somanassaṁ cāhaṁ (sya-all)ข้อที่เรากล่าวว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวโสมนัสไว้ ๒ อย่าง คือ โสมนัสที่ควรเสพ และโสมนัสที่ไม่ควรเสพ’ Iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

Domanassampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
domanassampāhaṁ → domanassaṁ cāhaṁ (sya-all)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวโทมนัสไว้ ๒ อย่าง คือ โทมนัสที่ควรเสพและโทมนัสที่ไม่ควรเสพ’ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้ เช่นนั้น Tattha yaṁ jaññā domanassaṁบรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น โทมนัสใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me domanassaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpaṁ domanassaṁ na sevitabbaṁ.‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง’ โทมนัสเช่นนี้เป็น โทมนัสที่ไม่ควรเสพ Tattha yaṁ jaññā domanassaṁบรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น โทมนัสใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me domanassaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpaṁ domanassaṁ sevitabbaṁ.‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น’ โทมนัสเช่นนี้เป็น โทมนัสที่ควรเสพ Tattha yañce savitakkaṁ savicāraṁ, yañce avitakkaṁ avicāraṁ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare.
avitakke avicāre → avitakkaavicāre (bj) | te → (sya-all); se (pts)ในโทมนัสนั้น โทมนัสใดมีวิตก มีวิจาร และโทมนัสใดไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ประณีตกว่า Domanassampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti
domanassampāhaṁ → domanassaṁ cāhaṁ (sya-all)ข้อที่เรากล่าวว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวโทมนัสไว้ ๒ อย่าง คือ โทมนัสที่ควรเสพ และโทมนัสที่ไม่ควรเสพ’ iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

Upekkhampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
upekkhampāhaṁ → upekkhaṁ cāhaṁ (sya-all)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวอุเบกขาไว้ ๒ อย่าง คือ อุเบกขาที่ควรเสพและอุเบกขาที่ไม่ควรเสพ’ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้ เช่นนั้น Tattha yaṁ jaññā upekkhaṁบรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น อุเบกขาใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me upekkhaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā upekkhā na sevitabbā.‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง’ อุเบกขาเช่นนี้เป็น อุเบกขาที่ไม่ควรเสพ Tattha yaṁ jaññā upekkhaṁ
upekkhaṁ → upekkhā (bj)บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น อุเบกขาใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me upekkhaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā upekkhā sevitabbā.‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น’ อุเบกขาเช่นนี้เป็น อุเบกขาที่ควรเสพ Tattha yañce savitakkaṁ savicāraṁ, yañce avitakkaṁ avicāraṁ, ye avitakke avicāre, te paṇītatare.
avitakke avicāre → avitakkaavicāre (bj) | te → (sya-all); se (pts)ในอุเบกขานั้น อุเบกขาใดมีวิตก มีวิจาร และอุเบกขาใดไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น อุเบกขาที่ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร ประณีตกว่า’ Upekkhampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi, asevitabbampīti
upekkhampāhaṁ → upekkhaṁ cāhaṁ (sya-all)ข้อที่เรากล่าวไว้ว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวอุเบกขาไว้ ๒ อย่าง คือ อุเบกขาที่ ควรเสพและอุเบกขาที่ไม่ควรเสพ’ iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

Evaṁ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ paṭipanno hotī”ti.
papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminiṁ paṭipadaṁ → papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminīpaṭipadaṁ (bj, sya-all); papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāminipaṭipadaṁ (pts)จอมเทพ ภิกษุปฏิบัติอย่างนี้แล จึงจะชื่อว่าปฏิบัติตามข้อปฏิบัติ อันสมควร และดำเนินไปสู่ความดับแง่ต่างแห่งปปัญจสัญญา”

Itthaṁ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามอย่างนี้แล้ว Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi:ท้าวสักกะจอมเทพมีพระทัยยินดีชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.“ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṅkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.
pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhābyākaraṇaṁ (sya-all)เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในเรื่องนี้ หมดความแคลงใจแล้ว เพราะได้ฟังการ ตรัสตอบปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

2.3. Pātimokkhasaṁvaraปาติโมกขสังวร (สำรวมในปาติโมกข์)

Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi:
uttari → uttariṁ (bj, cck, sya-all, pts)ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล้ว ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า

“Kathaṁ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu pātimokkhasaṁvarāya paṭipanno hotī”ti?“ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ภิกษุปฏิบัติ อย่างไร จึงจะชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสำรวมในปาติโมกข์”

“Kāyasamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
kāyasamācārampāhaṁ → kāyasamācāraṁ cāhaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ เรากล่าวกายสมาจาร(ความประพฤติ ทางกาย) ไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj) | sevitabbampi asevitabbampi vacīsamācārampāhaṁ → sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi vacīsamācāraṁ cāhaṁ (sya-all)กายสมาจารที่ควรเสพและกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ Vacīsamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—กล่าววจีสมาจาร(ความประพฤติทางวาจา)ไว้ ๒ อย่างคือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi pariyesanaṁpāhaṁ → asevitabbampīti pariyesanampāhaṁ (bj) | sevitabbampi asevitabbampi pariyesanaṁpāhaṁ → sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi pariyesanaṁ cāhaṁ (sya-all)วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ Pariyesanaṁpāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—และกล่าวปริเยสนา(การแสวงหา)ไว้ ๒ อย่างคือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj) | sevitabbampi asevitabbampi kāyasamācārampāhaṁ → sevitabbaṁpi asevitabbaṁpi kāyasamācāraṁ cāhaṁ (sya-all)ปริเยสนาที่ควรเสพและปริเยสนาที่ไม่ควรเสพ

Kāyasamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi sevitabbampi asevitabbampīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวกายสมาจารไว้ ๒ อย่างคือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึง กล่าวไว้เช่นนั้น Tattha yaṁ jaññā kāyasamācāraṁบรรดากายสมาจาร ๒ อย่างนั้น กายสมาจารใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me kāyasamācāraṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo kāyasamācāro na sevitabbo.‘เมื่อเราเสพ กายสมาจารนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง’ กายสมาจารเช่นนี้เป็นกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ Tattha yaṁ jaññā kāyasamācāraṁบรรดากายสมาจาร ๒ อย่างนั้น กายสมาจารใดบุคคลรู้ว่า ‘imaṁ kho me kāyasamācāraṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo kāyasamācāro sevitabbo.‘เมื่อเราเสพ กายสมาจารนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น’ กายสมาจารเช่นนี้เป็นกายสมาจารที่ควรเสพ Kāyasamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
kāyasamācārampāhaṁ → kāyasamācāraṁ cāhaṁ (sya-all)ข้อที่เรากล่าวว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampītiกาย สมาจารที่ควรเสพและกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

Vacīsamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
vacīsamācārampāhaṁ → vacīsamācāraṁ cāhaṁ (sya-all)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘จอมเทพ เรากล่าววจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?วจี สมาจารที่ควรเสพและวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้ เช่นนั้น Tattha yaṁ jaññā vacīsamācāraṁ ‘imaṁ kho me vacīsamācāraṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpo vacīsamācāro na sevitabbo.บรรดาวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น วจีสมาจารใดบุคคลรู้ว่า ‘เมื่อเราเสพ วจีสมาจารนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง’ วจีสมาจารเช่นนี้เป็นวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ Tattha yaṁ jaññā vacīsamācāraṁ ‘imaṁ kho me vacīsamācāraṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpo vacīsamācāro sevitabbo.บรรดาวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น วจีสมาจารใดบุคคลรู้ว่า ‘เมื่อเราเสพวจี สมาจารนี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น’ วจีสมาจารเช่นนี้เป็นวจีสมาจารที่ควรเสพ Vacīsamācārampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
vacīsamācārampāhaṁ → vacīsamācāraṁ cāhaṁ (sya-all)ข้อที่เรากล่าวว่า ‘จอมเทพ เรากล่าววจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampītiวจีสมาจาร ที่ควรเสพและวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

Pariyesanaṁpāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
pariyesanaṁpāhaṁ → pariyesanaṁ cāhaṁ (sya-all)เรากล่าวไว้เช่นนี้แลว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวปริเยสนาไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampīti iti kho panetaṁ vuttaṁ, kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?ปริเยสนา ที่ควรเสพและปริเยสนาที่ไม่ควรเสพ’ เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น Tattha yaṁ jaññā pariyesanaṁ ‘imaṁ kho me pariyesanaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyantī’ti, evarūpā pariyesanā na sevitabbā.บรรดาปริเยสนา ๒ อย่างนั้น ปริเยสนาใดบุคคลรู้ว่า ‘เมื่อเราเสพปริเยสนา นี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง’ ปริเยสนานี้เป็น ปริเยสนาที่ไม่ควรเสพ Tattha yaṁ jaññā pariyesanaṁ ‘imaṁ kho me pariyesanaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’ti, evarūpā pariyesanā sevitabbā.บรรดาปริเยสนา ๒ อย่างนั้น ปริเยสนาใดบุคคลรู้ว่า ‘เมื่อเราเสพปริเยสนา นี้แล อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น’ ปริเยสนาเช่นนี้ เป็นปริเยสนาที่ควรเสพ Pariyesanaṁpāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
pariyesanaṁpāhaṁ → pariyesanaṁ cāhaṁ (sya-all)ข้อที่เรากล่าวว่า ‘จอมเทพ เรากล่าวปริเยสนาไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampītiปริเยสนาที่ ควรเสพและปริเยสนาที่ไม่ควรเสพ’ iti yaṁ taṁ vuttaṁ, idametaṁ paṭicca vuttaṁ.เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้

Evaṁ paṭipanno kho, devānaminda, bhikkhu pātimokkhasaṁvarāya paṭipanno hotī”ti.จอมเทพ ภิกษุปฏิบัติอย่างนี้แล จึงจะชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสำรวมในปาติโมกข์”

Itthaṁ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามอย่างนี้แล้ว Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi:ท้าวสักกะจอมเทพมีพระทัยยินดีชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.“ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น’ Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṅkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.ข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในเรื่องนี้ หมดความแคลงใจแล้ว เพราะได้ฟังการตรัส ตอบปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

2.4. Indriyasaṁvaraอินทริยสังวร (สำรวมอินทรีย์)

Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi:
uttari → uttariṁ (bj, cck, pts)ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล้ว ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า

“Kathaṁ paṭipanno pana, mārisa, bhikkhu indriyasaṁvarāya paṭipanno hotī”ti?“ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ภิกษุปฏิบัติ อย่างไร จึงจะชื่อว่าปฏิบัติเพื่อสำรวมอินทรีย์”

“Cakkhuviññeyyaṁ rūpampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
rūpampāhaṁ → rūpaṁ cāhaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ เรากล่าวรูปที่พึงรู้แจ้งทางตาไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj)รูปที่ควรเสพ และรูปที่ไม่ควรเสพ Sotaviññeyyaṁ saddampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
saddampāhaṁ → saddaṁ cāhaṁ (sya-all)กล่าวเสียงที่พึงรู้แจ้งทางหูไว้ ๒ อย่าง คือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj)เสียงที่ควรเสพและเสียงที่ไม่ควรเสพ Ghānaviññeyyaṁ gandhampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—
gandhampāhaṁ → gandhaṁ cāhaṁ (sya-all)กล่าวกลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูก ไว้ ๒ อย่างคือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj)กลิ่นที่ควรเสพและกลิ่นที่ไม่ควรเสพ Jivhāviññeyyaṁ rasampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—กล่าวรสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ไว้ ๒ อย่างคือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj)รสที่ควรเสพและรสที่ไม่ควรเสพ Kāyaviññeyyaṁ phoṭṭhabbampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—กล่าวโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย ไว้ ๒ อย่างคือ sevitabbampi, asevitabbampi.
asevitabbampi → asevitabbampīti (bj)โผฏฐัพพะที่ควรเสพและโผฏฐัพพะที่ไม่ควรเสพ Manoviññeyyaṁ dhammampāhaṁ, devānaminda, duvidhena vadāmi—กล่าวธรรมารมณ์ ที่พึงรู้แจ้งทางใจไว้ ๒ อย่างคือ sevitabbampi, asevitabbampī”ti.ธรรมารมณ์ที่ควรเสพและธรรมารมณ์ที่ไม่ควรเสพ”

Evaṁ vutte, sakko devānamindo bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ท้าวสักกะจอมเทพได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า

“Imassa kho ahaṁ, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānāmi.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมรู้ชัดเนื้อความแห่งพระภาษิตที่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้ว่า Yathārūpaṁ, bhante, cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpaṁ cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ na sevitabbaṁ.
parihāyanti → parihāyantīti (bj, sya-all)‘เมื่อบุคคลเสพรูปที่พึงรู้ แจ้งทางตาเช่นใด อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง รูปที่พึงรู้แจ้งทางตาเช่นนี้เป็นรูปที่ไม่ควรเสพ Yathārūpañca kho, bhante, cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpaṁ cakkhuviññeyyaṁ rūpaṁ sevitabbaṁ.
abhivaḍḍhanti → abhivaḍḍhantīti (bj, sya-all)เมื่อบุคคลเสพรูปที่พึงรู้แจ้งทางตา เช่นใด อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น รูปที่พึงรู้แจ้ง ทางตาเช่นนี้เป็นรูปที่ควรเสพ Yathārūpañca kho, bhante, sotaviññeyyaṁ saddaṁ sevato …pe…เมื่อบุคคลเสพเสียงที่พึงรู้แจ้งทางหูเช่นใด ฯลฯ ghānaviññeyyaṁ gandhaṁ sevato …เมื่อ บุคคลเสพกลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูกเช่นใด ฯลฯ jivhāviññeyyaṁ rasaṁ sevato …เมื่อบุคคลเสพรสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น เช่นใด ฯลฯ kāyaviññeyyaṁ phoṭṭhabbaṁ sevato …เมื่อบุคคลเสพโผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกายเช่นใด ฯลฯ manoviññeyyaṁ dhammaṁ sevato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo na sevitabbo.
parihāyanti → parihāyantīti (bj, sya-all)เมื่อบุคคลเสพ ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจเช่นใด’ อกุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น กุศลธรรม ทั้งหลายเสื่อมลง ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจเช่นนี้ เป็นธรรมารมณ์ที่ไม่ควรเสพ Yathārūpañca kho, bhante, manoviññeyyaṁ dhammaṁ sevato akusalā dhammā parihāyanti, kusalā dhammā abhivaḍḍhanti, evarūpo manoviññeyyo dhammo sevitabbo.
abhivaḍḍhanti → abhivaḍḍhantīti (bj, sya-all)เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจเช่นใด อกุศลธรรมทั้งหลายเสื่อมลง กุศลธรรมทั้งหลายเจริญยิ่งขึ้น ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจเช่นนี้ เป็นธรรมารมณ์ที่ ควรเสพ’

Imassa kho me, bhante, bhagavatā saṅkhittena bhāsitassa evaṁ vitthārena atthaṁ ājānato
me → ahaṁ (sya-all) | ājānato → ājānanto (sya-all)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมรู้ชัดเนื้อความแห่งพระภาษิตที่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้ได้โดยพิสดารอย่างนี้แล tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṅkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.
pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all)จึงไม่มีความสงสัยในเรื่องนี้ หมดความแคลงใจแล้ว เพราะได้ฟังการตรัสตอบปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ uttari pañhaṁ apucchi:
sakko → sakkā (bj) | uttari → uttariṁ (bj, cck, sya-all, pts)ท้าวสักกะจอมเทพชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล้ว ได้ทูลถามปัญหาให้ยิ่งขึ้นไปว่า

“Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā”ti?“ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ ทั้งหมด มีวาทะ(หลักการ)อย่างเดียวกัน มีศีล(ข้อปฏิบัติ)อย่างเดียวกัน มีฉันทะ (ลัทธิ) อย่างเดียวกัน มีอัชโฌสานะ (จุดหมาย)อย่างเดียวกัน หรือหนอ”

“Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ สมณพราหมณ์ทั้งหมด ไม่มีวาทะ อย่างเดียวกัน ไม่มีศีลอย่างเดียวกัน ไม่มีฉันทะอย่างเดียวกัน ไม่มีอัชโฌสานะ อย่างเดียวกัน”

“Kasmā pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā”ti?ท้าวเธอทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ ทั้งหมด จึงไม่มีวาทะอย่างเดียวกัน ไม่มีศีลอย่างเดียวกัน ไม่มีฉันทะอย่างเดียวกัน ไม่มีอัชโฌสานะอย่างเดียวกัน”

“Anekadhātu nānādhātu kho, devānaminda, loko.พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ โลกมีธาตุหลากหลาย มีธาตุต่างกัน Tasmiṁ anekadhātunānādhātusmiṁ loke yaṁ yadeva sattā dhātuṁ abhinivisanti, taṁ tadeva thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti:
parāmāsā → parāmassa (bj, pts) | anekadhātunānādhātusmiṁ → anekadhātumhi nānādhātumhi (sya-all)ในโลกที่มีธาตุหลากหลายมีธาตุต่างกันนั้น เหล่าสัตว์ยึดมั่นธาตุใด ๆ อยู่ ก็ย่อมยึด มั่นธาตุนั้น ๆ ด้วยเรี่ยวแรงและความยึดมั่นอยู่ว่า ‘idameva saccaṁ moghamaññan’ti.‘นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นไม่จริง’ Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā ekantavādā ekantasīlā ekantachandā ekantaajjhosānā”ti.เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมด จึงไม่มีวาทะอย่างเดียวกัน ไม่มีศีลอย่าง เดียวกัน ไม่มีฉันทะอย่างเดียวกัน ไม่มีอัชโฌสานะอย่างเดียวกัน”

“Sabbeva nu kho, mārisa, samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā”ti?ท้าวเธอทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมด มีความ สำเร็จสูงสุด มีความเกษมจากโยคะสูงสุด ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุด อันสูงสุด หรือหนอ”

“Na kho, devānaminda, sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā”ti.
samaṇabrāhmaṇā → samaṇabrahmaṇā (sya-all) | devānaminda sabbe → devānam inda (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ สมณพราหมณ์ทั้งหมด ไม่มีความ สำเร็จสูงสุด ไม่มีความเกษมจากโยคะสูงสุด ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุด ไม่มี ที่สุดอันสูงสุด”

“Kasmā pana, mārisa, na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā”ti?ท้าวเธอทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ ทั้งหมด จึงไม่มีความสำเร็จสูงสุด ไม่มีความเกษมจากโยคะสูงสุด ไม่ประพฤติ พรหมจรรย์ถึงที่สุด ไม่มีที่สุดอันสูงสุด”

“Ye kho, devānaminda, bhikkhū taṇhāsaṅkhayavimuttā te accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā.
kho → kho te (sya-all) | devānaminda bhikkhū → te devānam inda samaṇabrāhmaṇā (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “จอมเทพ ภิกษุทั้งหลายผู้หลุดพ้นเพราะสิ้น ตัณหาเท่านั้นจึงจะมีความสำเร็จสูงสุด มีความเกษมจากโยคะสูงสุด ประพฤติ พรหมจรรย์ถึงที่สุด มีที่สุดอันสูงสุด Tasmā na sabbe samaṇabrāhmaṇā accantaniṭṭhā accantayogakkhemī accantabrahmacārī accantapariyosānā”ti.เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงไม่มี ความสำเร็จสูงสุด ไม่มีความเกษมจากโยคะสูงสุด ไม่ประพฤติพรหมจรรย์ถึงที่สุด ไม่มีที่สุดอันสูงสุด”

Itthaṁ bhagavā sakkassa devānamindassa pañhaṁ puṭṭho byākāsi.เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามอย่างนี้แล้ว Attamano sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinandi anumodi:ท้าวสักกะจอมเทพมีพระทัยยินดีชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.“ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต Tiṇṇā mettha kaṅkhā vigatā kathaṅkathā bhagavato pañhaveyyākaraṇaṁ sutvā”ti.
pañhaveyyākaraṇaṁ → pañhāveyyākaraṇaṁ (sya-all)เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ไม่มีความสงสัยในเรื่องนี้ หมดความแคลงใจแล้ว เพราะได้ฟังการตรัส ตอบปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

Itiha sakko devānamindo bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā bhagavantaṁ etadavoca:ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

“Ejā, bhante, rogo, ejā gaṇḍo, ejā sallaṁ, ejā imaṁ purisaṁ parikaḍḍhati tassa tasseva bhavassa abhinibbattiyā.
abhinibbattiyā → abhinipphattiyā (pts) | abhinibbattiyā → abhinipphattiyāti vā pāṭho (sya-all note)“ความหวั่นไหวเป็นโรค ความหวั่นไหว เป็นหัวฝี ความหวั่นไหวเป็นลูกศร ความหวั่นไหวฉุดคร่าบุรุษนี้ไปเพื่อบังเกิดใน ภพนั้น ๆ Tasmā ayaṁ puriso uccāvacamāpajjati.ฉะนั้น บุรุษนี้จึงถึงฐานะสูงบ้างต่ำบ้าง Yesāhaṁ, bhante, pañhānaṁ ito bahiddhā aññesu samaṇabrāhmaṇesu okāsakammampi nālatthaṁ, te me bhagavatā byākatā.
yesāhaṁ → yesvāhaṁ (bj)ปัญหาที่ข้าพระองค์ไม่ได้แม้โอกาสจะถามในสมณพราหมณ์เหล่าอื่นนอก พระธรรมวินัยนี้ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสตอบแก่ข้าพระองค์แล้ว Dīgharattānusayitañca pana me vicikicchākathaṅkathāsallaṁ, tañca bhagavatā abbuḷhan”ti.
pana → yañca pana (sya-all, km); yañca pana (pts1ed) | dīgharattānusayitañca → dīgharattānupassatā yañca (sya-all) | abbuḷhanti → abbūḷhanti (sya-all, pts) | pana → dīgharattānupassatā, yañca pana (cck: syā.); dīgharattānusayino, yañca pana (cck: sī. pī.) | pana → tañca panāti vā pāṭho (sya-all note)และได้ทรงถอน ลูกศรคือความสงสัยและความเคลือบแคลงที่นอนเนื่องมานานของข้าพระองค์ด้วย”

“Abhijānāsi no tvaṁ, devānaminda, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā”ti?
devānaminda → devānamindo (pts1ed) | pucchitāti → pucchitoti (sya-all) | pucchitāti abhijānāmahaṁ → pucchittho ti abhijānām ahaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “จอมเทพ พระองค์ทรงจำได้หรือไม่ว่าปัญหา ข้อนี้ได้ตรัสถามสมณพราหมณ์เหล่าอื่นมาบ้างแล้ว”

“Abhijānāmahaṁ, bhante, ime pañhe aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā”ti.
pucchitāti yathā kathaṁ → pucchitoti yathākathaṁ (sya-all)ท้าวเธอทูลตอบว่า “ข้าพระองค์ยังจำได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Yathā kathaṁ pana te, devānaminda, byākaṁsu? Sace te agaru bhāsassū”ti.
byākaṁsu → byākariṁsu (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “ท่านเหล่านั้นตอบว่าอย่างไร หากไม่หนักพระทัย เชิญพระองค์ตรัสเถิด”

“Na kho me, bhante, garu yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā”ti.
vāti tena hi → cāti tenahi (sya-all) | bhagavantarūpo vāti → bhagavantarūpā vā ti (pts)ท้าวเธอทูลตอบว่า “ณ สถานที่ที่มีพระผู้มีพระภาค หรือผู้เปรียบดังพระผู้มี พระภาคประทับอยู่ หม่อมฉันไม่หนักใจเลย พระพุทธเจ้าข้า”

“Tena hi, devānaminda, bhāsassū”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น เชิญพระองค์ตรัสเถิด จอมเทพ”

“Yesvāhaṁ, bhante, maññāmi samaṇabrāhmaṇā āraññikā pantasenāsanāti, tyāhaṁ upasaṅkamitvā ime pañhe pucchāmi, te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaṁyeva paṭipucchanti:
Yesvāhaṁ → yesāhaṁ (sya-all, km); ye sāhaṁ (pts1ed) | āraññikā → āraññakā (bj, sya-all) | yesvāhaṁ → yesāhaṁ (sya-all, pts) | samaṇabrāhmaṇā āraññikā pantasenāsanāti → samaṇabrāhmaṇe āraññakā pantasenāsanā ti (pts) | svāhaṁ → yesvāhaṁ (bj: sīmu) | Yesvāhaṁ → yesāhaṁ (cck: sī. syā. pī.)ท้าวเธอทูลตอบว่า “ข้าพระองค์เข้าไปหาสมณพราหมณ์ ที่เข้าใจว่า ‘เป็นผู้ อยู่ป่า อยู่ในเสนาสนะอันสงัด’ แล้วถามปัญหาเหล่านี้ ท่านเหล่านั้น เมื่อถูกถาม ก็ตอบไม่ได้กลับย้อนถามข้าพระองค์ว่า ‘ko nāmo āyasmā’ti?‘ท่านชื่ออะไร’ Tesāhaṁ puṭṭho byākaromi:เมื่อถูกย้อนถาม ข้าพระองค์ จึงตอบว่า ‘ahaṁ kho, mārisa, sakko devānamindo’ti.‘เราชื่อท้าวสักกะจอมเทพ’ Te mamaṁyeva uttari paṭipucchanti:
mamaṁyeva uttari → mamaṁ yeva uttariṁ (bj, pts) | uttari → uttariṁ (sya-all)ท่านเหล่านั้นก็ยังถามต่อไปอีกว่า ‘kiṁ panāyasmā, devānaminda, kammaṁ katvā imaṁ ṭhānaṁ patto’ti?
devānaminda → devānamindo (cck: sī. pī.)‘ท่านทำ กรรมอะไรจึงถึงฐานะอันนี้เล่า’ Tesāhaṁ yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ desemi.
yathāpariyattaṁ → yathāpāriyattaṁ (pts)ข้าพระองค์จึงแสดงธรรม ตามที่ได้ฟังที่ได้เรียนมา Te tāvatakeneva attamanā honti:
tāvatakeneva → tāvaken eva (pts)ท่านเหล่านั้นมีใจยินดีด้วยเหตุเพียงเท่านี้ว่า ‘sakko ca no devānamindo diṭṭho, yañca no apucchimhā, tañca no byākāsī’ti.
apucchimhā → apucchimha (bj)‘พวกเราได้เห็นท้าวสักกะจอมเทพ และท้าวเธอได้ตรัสตอบปัญหาที่พวกเราถาม’ Te aññadatthu mamaṁyeva sāvakā sampajjanti, na cāhaṁ tesaṁ.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all)ท่านเหล่านั้นยอมเป็นสาวกของ ข้าพระองค์ ส่วนข้าพระองค์ไม่ยอมเป็นสาวกของท่านเหล่านั้น Ahaṁ kho pana, bhante, bhagavato sāvako sotāpanno avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo”ti.
sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyanoti (sya-all, pts)แต่(บัดนี้)ข้าพระองค์ เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นพระโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะ สำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า ”

2.5. Somanassapaṭilābhakathāเรื่องการได้โสมนัส

“Abhijānāsi no tvaṁ, devānaminda, ito pubbe evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhan”ti?พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “จอมเทพ พระองค์ยังทรงจำการได้ ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้ก่อนแต่นี้ได้หรือไม่”

“Abhijānāmahaṁ, bhante, ito pubbe evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhan”ti.ท้าวเธอทูลตอบว่า “ข้าพระองค์ยังจำการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้ ก่อนแต่นี้ได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Yathā kathaṁ pana tvaṁ, devānaminda, abhijānāsi ito pubbe evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhan”ti?พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “พระองค์ยังทรงจำการได้ความยินดี การได้โสมนัส เช่นนี้ก่อนแต่นี้ได้ว่าอย่างไร”

“Bhūtapubbaṁ, bhante, devāsurasaṅgāmo samupabyūḷho ahosi.
samupabyūḷho → samūpabyuḷho (cck); samupabyuḷho (sya1ed, sya2ed, km); samūpabbūḷho (pts1ed) | samupabyūḷho → samupabyuḷho (sya-all); samupabbūḷho (pts) | samupabyūḷho → samūpabbuḷho (cck: sī. pī.) | samupabyuḷho → samūpabbulho (sya-all: sī.)ท้าวเธอกราบทูลว่า“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว Tasmiṁ kho pana, bhante, saṅgāme devā jiniṁsu, asurā parājayiṁsu.
parājayiṁsu → parājiyiṁsu (bj); parājiṁsu (pts1ed) | asurā → asurā va (sya-all) | parājayiṁsu → parājiṁsu (pts) | parājayiṁsu → parājiṁsu (cck: sī. pī.)เมื่อครั้งเกิด สงครามระหว่างเทพกับอสูรถึงขั้นรบประชิด Tassa mayhaṁ, bhante, taṁ saṅgāmaṁ abhivijinitvā vijitasaṅgāmassa etadahosi:
vijitasaṅgāmassa → abhivijitasaṅgāmassa (sya-all)ในสงครามนั้นพวกเทพชนะ พวกอสูร พ่ายแพ้ เมื่อข้าพระองค์ชนะสงครามจึงมีความคิดว่า ‘yā ceva dāni dibbā ojā yā ca asurā ojā, ubhayametaṁ devā paribhuñjissantī’ti.
ubhayametaṁ → ubhayamettha (bj, sya-all, km) | paribhuñjissantīti → paribhuñjissantatī ti (bj) | ca asurā ojā ubhayametaṁ → va asuraojā ubhayam etaṁ (pts) | ubhayametaṁ → ubhayamettha (cck: syā.) | ubhayamettha → ubhayametaṁ (sya-all: sī.)‘บัดนี้พวกเทพในเทวโลกจะ บริโภคโอชา (รส) ๒ ประการ คือ ทิพยโอชาและอสูรโอชา’ So kho pana me, bhante, vedapaṭilābho somanassapaṭilābho sadaṇḍāvacaro sasatthāvacaro na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati.
so → yo (pts)การได้ความยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์นั้นเป็นทางมาแห่งทัณฑาวุธ เป็นทางมาแห่งศัสตราวุธ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อคลายกำหนัด ไม่เป็นไปเพื่อดับ ไม่เป็น ไปเพื่อสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อตรัสรู้ ไม่เป็นไปเพื่อนิพพาน Yo kho pana me ayaṁ, bhante, bhagavato dhammaṁ sutvā vedapaṭilābho somanassapaṭilābho, so adaṇḍāvacaro asatthāvacaro ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattatī”ti.
ekantanibbidāya → ekantanibbibāya (sya-all)ส่วนการได้ความยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์ เพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มี พระภาคนั้น ไม่เป็นทางมาแห่งทัณฑาวุธ ไม่เป็นทางมาแห่งศัสตราวุธ เป็นไปเพื่อ ความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน”

“Kiṁ pana tvaṁ, devānaminda, atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedesī”ti?
kiṁ → kathaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “จอมเทพ พระองค์ทรงพิจารณาเห็น อำนาจประโยชน์ อะไร จึงทรงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้”

“Cha kho ahaṁ, bhante, atthavase sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.
pavedemi → pavedemīti (bj)ท้าวเธอกราบทูลว่า “ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการ จึงได้ประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ประการที่ ๑ นี้แลว่า ‘เมื่อข้าพระองค์เกิดเป็นเทพ ดำรงอยู่ในที่นี้ Punarāyu ca me laddho, evaṁ jānāhi mārisa.
punarāyu ca → punevāyu va (sya-all) mārisa → mārisāti (bj, sya-all, pts)ข้าพระองค์กลับได้อายุเพิ่มขึ้นอีก ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด’

Imaṁ kho ahaṁ, bhante, paṭhamaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.จึงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Cutāhaṁ diviyā kāyā, āyuṁ hitvā amānusaṁ;
cutāhaṁ → cutohaṁ (bj) amānusaṁ → amanusaṁ (pts)ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ประการที่ ๒ นี้แลว่า ‘เมื่อข้าพระองค์จุติจากกายทิพย์ ละอายุของอมนุษย์ Amūḷho gabbhamessāmi, yattha me ramatī mano.
gabbhamessāmi → gabbham issāmi (pts) mano → manoti (sya-all)เป็นผู้ไม่หลง จะเข้าสู่ครรภ์ในตระกูลที่ข้าพระองค์มีใจยินดี’

Imaṁ kho ahaṁ, bhante, dutiyaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.จึงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี

Svāhaṁ amūḷhapaññassa, viharaṁ sāsane rato;
amūḷhapaññassa → amūḷhapañhassa (sya-all, km); amūḷhapaṅh’assu (pts1ed) | svāhaṁ amūḷhapaññassa → so haṁ amūḷhapañh assu (pts) | amūḷhapaññassa → amūḷhapañhassa (cck: ?)ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ประการที่ ๓ นี้แลว่า ‘เมื่อข้าพระองค์นั้น ยินดีในศาสนา ของพระผู้มีพระภาคผู้มีปัญญาไม่ลุ่มหลง Ñāyena viharissāmi, sampajāno paṭissato.
paṭissato → patissato (bj); paṭissatoti (sya-all)ข้าพระองค์มีสัมปชัญญะ มีสติอยู่โดยชอบธรรม ’

Imaṁ kho ahaṁ, bhante, tatiyaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.จึงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Ñāyena me carato ca, sambodhi ce bhavissati;
ñāyena → ñāyena ca (sya-all) | carato ca → parato (sya-all)ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ประการที่ ๔ นี้แลว่า ‘เมื่อข้าพระองค์ประพฤติโดยชอบธรรม ก็จักมีสัมโพธิ Aññātā viharissāmi, sveva anto bhavissati.
aññātā → aññathā (bj) anto → manto (bj) | bhavissati → bhavissatīti (sya-all, pts)ข้าพระองค์จะรู้ทั่วถึง อยู่ นั่นแหละจะเป็นที่สุดของข้าพระองค์ ’

Imaṁ kho ahaṁ, bhante, catutthaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.จึงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Cutāhaṁ mānusā kāyā, āyuṁ hitvāna mānusaṁ;
cutāhaṁ → cutohaṁ (bj)ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ประการที่ ๕ นี้แลว่า ‘เมื่อข้าพระองค์จุติจากกายมนุษย์ ละอายุของมนุษย์แล้ว Puna devo bhavissāmi, devalokamhi uttamo.
devo → deva (bj) devalokamhi uttamo → devalokasmimuttamoti (sya-all) | devalokamhi → devalokasmiṁ (pts)จักเกิดเป็นเทพอีก ข้าพระองค์จะเป็นผู้สูงสุดในเทวโลก’

Imaṁ kho ahaṁ, bhante, pañcamaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.จึงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Te paṇītatarā devā, akaniṭṭhā yasassino;
Te → ye (?) | Te → ye (cck: ?)ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ประการที่ ๖ นี้แลว่า ‘เทพเหล่านั้นชั้นอกนิฏฐภพ เป็นผู้ประณีตกว่า เป็นผู้มียศ Antime vattamānamhi, so nivāso bhavissati.
bhavissati → bhavissatīti (sya-all, pts)ในภพสุดท้ายที่ดำเนินไปอยู่ อกนิฏฐภพนั้นจะเป็นที่อยู่ของข้าพระองค์’

Imaṁ kho ahaṁ, bhante, chaṭṭhaṁ atthavasaṁ sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.จึงประกาศการได้ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Ime kho ahaṁ, bhante, cha atthavase sampassamāno evarūpaṁ vedapaṭilābhaṁ somanassapaṭilābhaṁ pavedemi.ข้าพระองค์พิจารณาเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการนี้แล จึงประกาศการได้ ความยินดี การได้โสมนัสเช่นนี้

Apariyositasaṅkappo, vicikiccho kathaṅkathī;
vicikiccho → vicikicchī (bj, pts) | vicikiccho kathaṅkathī vicariṁ → vicikicchākathaṁkathī vicaraṁ (sya-all)ข้าพระองค์มีความดำริยังไม่ถึงที่สุด มีความสงสัยเคลือบแคลง Vicariṁ dīghamaddhānaṁ, anvesanto tathāgataṁ.
vicariṁ dīghamaddhānaṁ → vicarī dīgham addhānaṁ (pts) | vicariṁ → vicari (bj: PTS)เที่ยวแสวงหาพระตถาคต อยู่สิ้นกาลนาน

Yassu maññāmi samaṇe, pavivittavihārino;
yassu → yyāssu (bj); yassa (sya-all)ข้าพระองค์เข้าไปหาสมณะ ที่เข้าใจว่าเป็นผู้อยู่เงียบสงบ Sambuddhā iti maññāno, gacchāmi te upāsituṁ.
maññāno → maññamāno (sya-all) | sambuddhā → sambuddho (pts) | sambuddhā → sambuddho (bj: PTS) te → no (sya-all: sī.)สำคัญว่า ‘เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า’

‘Kathaṁ ārādhanā hoti, kathaṁ hoti virādhanā’;ท่านเหล่านั้นเมื่อถูกถามว่า ความสำเร็จเป็นอย่างไร ความไม่สำเร็จเป็นอย่างไร Iti puṭṭhā na sampāyanti, magge paṭipadāsu ca.
sampāyanti → sambhonti (bj, sya-all, km, pts1ed) | sampāyanti → sambhonti (pts) | sambhonti → sampāyanti (bj: sīmu) | sampāyanti → sambhonti (cck: syā.)ก็ไม่สามารถตอบ ในเรื่องมรรคและปฏิปทาได้

Tyassu yadā maṁ jānanti, sakko devānamāgato;
tyassu → tyāssu (bj, pts); tyassa (sya-all)เมื่อท่านเหล่านั้นรู้ว่า ข้าพระองค์เป็นท้าวสักกะมาจากเทวโลก Tyassu mameva pucchanti, ‘kiṁ katvā pāpuṇī idaṁ’.
tyassu → tyāssu (bj); tyassa (sya-all)ก็พากันถามข้าพระองค์ว่า ‘ท่านทำกรรมอะไรจึงถึงฐานะนี้เล่า’

Tesaṁ yathāsutaṁ dhammaṁ, desayāmi jane sutaṁ;
jane sutaṁ → janesuta (bj) | sutaṁ → janesuta (cck: ka. sī.)ข้าพระองค์จึงแสดงธรรมแก่ท่านเหล่านั้น ตามที่ได้ฟังมาในหมู่ชน Tena attamanā honti, ‘diṭṭho no vāsavoti ca’.
honti → te nassatatamanā (bj: PTS)ท่านเหล่านั้นมีใจยินดีด้วยเหตุเพียงเท่านั้นว่า พวกเราได้เห็นท้าววาสวะแล้ว

Yadā ca buddhamaddakkhiṁ, vicikicchāvitāraṇaṁ;
buddhamaddakkhiṁ → sambuddhamaddakkhiṁ (sya-all)เมื่อข้าพระองค์นั้นได้เห็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ข้ามความสงสัยแล้ว Somhi vītabhayo ajja, sambuddhaṁ payirupāsiya.
payirupāsiya → payirupāsayiṁ (sya-all, km, mr); payirūpāsiya (pts1ed) | payirupāsiya → payiru pāsayiṁ (bj: machasaṁ) | payirupāsiya → payirupāsayiṁ (cck: syā. ka.)ข้าพระองค์นั้นหมดความหวาดกลัว ในวันนี้ ได้เข้าเฝ้าพระสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว

Taṇhāsallassa hantāraṁ, buddhaṁ appaṭipuggalaṁ;ข้าพระองค์ขอถวายอภิวาทพระพุทธเจ้า ผู้ทรงกำจัดลูกศรคือตัณหาได้ ไม่มีบุคคลเปรียบเทียบได้ Ahaṁ vande mahāvīraṁ, buddhamādiccabandhunaṁ.
buddhamādiccabandhunaṁ → vandām ādiccabandhunaṁ (pts) | buddhamādiccabandhunaṁ → candamādiccabandhunaṁ (bj: PTS)ทรงเป็นพระมหาวีระ ทรงเป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์

Yaṁ karomasi brahmuno, samaṁ devehi mārisa;
karomasi → karomase (sya-all, pts) | karomasi → yaṁ karomaso (bj: PTS)ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์กับพวกเทพ กระทำความนอบน้อมอันใดแก่พระพรหม Tadajja tuyhaṁ kassāma, handa sāmaṁ karoma te.
kassāma → dassāmi (sya-all, km); dassāma (mr) | kassāma → dassāma (cck: syā. ka.)ตั้งแต่วันนี้ไป ข้าพระองค์ จักถวายความนอบน้อมอันนั้นแด่พระองค์ ขอพระวโรกาสทำการนอบน้อมแด่พระองค์

Tvameva asi sambuddho, tuvaṁ satthā anuttaro;
Tvameva asi → tvameva sivaṁ (sya-all, km); tuvamevasi (pts1ed) | asi → tuvamevasi (cck: pī.)พระองค์ผู้เดียวเท่านั้นที่ตรัสรู้ ทรงเป็นพระศาสดาที่ยอดเยี่ยม Sadevakasmiṁ lokasmiṁ, natthi te paṭipuggalo”ti.ไม่มีบุคคลใดทั้งในโลกและเทวโลก มาเปรียบเทียบกับพระองค์ได้”

Atha kho sakko devānamindo pañcasikhaṁ gandhabbaputtaṁ āmantesi:ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะ คันธรรพบุตร มาตรัสว่า “bahūpakāro kho mesi tvaṁ, tāta pañcasikha, yaṁ tvaṁ bhagavantaṁ paṭhamaṁ pasādesi.
pañcasikha → pañcasikhaṁ (bj)“พ่อปัญจสิขะ เธอมีคุณมากแก่เรา ที่ทำให้พระผู้มีพระภาคทรงพอ พระทัยก่อน Tayā, tāta, paṭhamaṁ pasāditaṁ pacchā mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamimhā arahantaṁ sammāsambuddhaṁ.
upasaṅkamimhā → upasaṅkamimha (bj, pts) | taṁ → (pts)เธอทำให้พระองค์ทรงพอพระทัยก่อนแล้ว ภายหลัง พวกเราจึงได้ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า Pettike vā ṭhāne ṭhapayissāmi, gandhabbarājā bhavissasi, bhaddañca te sūriyavacchasaṁ dammi, sā hi te abhipatthitā”ti.
vā → ca (bj); (sya-all, pts) | sūriyavacchasaṁ → suriyavacchasaṁ (bj, sya-all); suriyavaccasaṁ (pts)เราจะตั้งเธอไว้ในตำแหน่งของบิดา เธอจะเป็นเจ้าแห่งคนธรรพ์ เราจะยกนางภัททาสุริยวัจฉสาให้เธอ เพราะว่านางเป็น ผู้ที่เธอปรารถนาอย่างยิ่ง”

Atha kho sakko devānamindo pāṇinā pathaviṁ parāmasitvā tikkhattuṁ udānaṁ udānesi:
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts)ท้าวสักกะจอมเทพได้ธรรมจักษุ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงใช้พระหัตถ์ตบปฐพี ทรงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า

“Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.“ขอนอบน้อมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.ขอนอบน้อมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassā”ti.ขอนอบน้อมพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น”

Imasmiñca pana veyyākaraṇasmiṁ bhaññamāne sakkassa devānamindassa virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:อนึ่ง เมื่อพระผู้มีพระภาคได้ตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว ธรรมจักษุอันปราศจาก ธุลีคือกิเลสปราศจากมลทิน เกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะจอมเทพและแก่เทวดาอื่นอีก ๘๐,๐๐๐ องค์ว่า “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.“สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับ ไปเป็นธรรมดา” Aññesañca asītiyā devatāsahassānaṁ;

iti ye sakkena devānamindena ajjhiṭṭhapañhā puṭṭhā, te bhagavatā byākatā.
ye → ha (pts) | devānamindena ajjhiṭṭhapañhā → devānam indena ajjhittā pañhā (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพอัญเชิญมาทูล ถามแล้ว ด้วยประการฉะนี้ Tasmā imassa veyyākaraṇassa sakkapañhātveva adhivacananti.
sakkapañhātveva → sakkapañhotveva (sya-all)เพราะฉะนั้น เวยยากรณภาษิตนี้จึงมีชื่อว่า “สักกปัญหา”

Sakkapañhasuttaṁ niṭṭhitaṁ aṭṭhamaṁ.
aṭṭhamaṁ → (pts)สักกปัญหสูตรที่ ๘ จบ