1. Sunakkhattavatthu

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้า,ได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā mallesu viharati anupiyaṁ nāma mallānaṁ nigamo.
anupiyaṁ nāma → anupiyā nāma (bj); anuppiyaṁ nāma (sya-all) | anupiyaṁ → anupiyā (bj) | nāma → anuppiyaṁ nāma (cck: syā.) | Anupiyaṁ → So SS Bmr Sum; K Anuppiyaṁ; Sum adds Anopiyan ti pi pāṭho. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่นิคมของชาวมัลละชื่ออนุปิยะในแคว้น มัลละ Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya anupiyaṁ piṇḍāya pāvisi.
anupiyaṁ → anupapiyam (bj: syā); anupiyaṁ (bj: kām)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร เสด็จ เข้าไปยังอนุปิยนิคมเพื่อบิณฑบาต Atha kho bhagavato etadahosi:ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “atippago kho tāva anupiyāyaṁ piṇḍāya carituṁ.
anupiyāyaṁ → anupiyāya (pts1ed); anupiyaṁ (mr) | anupiyāyaṁ → anupiyaṁ (bj: kām) | anupiyāyaṁ → anupiyaṁ (cck: ka.) | Anupiyāya → Br Anupiyaṁ. (pts note)“ยังเช้า เกินไปที่จะเข้าไปยังอนุปิยนิคมเพื่อบิณฑบาต Yannūnāhaṁ yena bhaggavagottassa paribbājakassa ārāmo, yena bhaggavagotto paribbājako tenupasaṅkameyyan”ti.ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาภัคควโคตร ปริพาชกถึงอารามของเขา”

Atha kho bhagavā yena bhaggavagottassa paribbājakassa ārāmo, yena bhaggavagotto paribbājako tenupasaṅkami.ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปหาภัคควโคตรปริพาชกถึงอาราม ของเขา Atha kho bhaggavagotto paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:
Atha → SS addasā; Bmr K atha. Cp. D. ix. 5. (pts note)ภัคควโคตรปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “etu kho, bhante, bhagavā.“ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดเสด็จเข้ามาเถิด Svāgataṁ, bhante, bhagavato.
svāgataṁ → sāgataṁ (pts) | sāgataṁ → So SS and D. ix. 5; Bmr K svāgataṁ. (pts note)ขอรับเสด็จพระผู้มีพระภาค Cirassaṁ kho, bhante, bhagavā imaṁ pariyāyamakāsi yadidaṁ idhāgamanāya.
idh → Sc kho. (pts note)นาน ๆ พระองค์จะมีเวลาเสด็จมา ณ ที่นี้ Nisīdatu, bhante, bhagavā, idamāsanaṁ paññattan”ti.
ti → So D. ix. 5 and Bm K: SS paññattaṁ. (pts note)ขอพระผู้มีพระภาคประทับบนพุทธอาสน์ที่ปูลาด ไว้แล้วเถิด พระพุทธเจ้าข้า”

Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว Bhaggavagottopi kho paribbājako aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.ฝ่ายภัคควโคตรปริพาชกก็เลือกนั่ง ณ ที่สมควรแห่งใดแห่งหนึ่งซึ่งต่ำกว่า Ekamantaṁ nisinno kho bhaggavagotto paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “purimāni, bhante, divasāni purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ etadavoca:“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อหลายวันมาแล้ว สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร (โอรสของเจ้าลิจฉวี) ได้มาหาข้าพระองค์ถึงที่อยู่ ได้บอก ข้าพระองค์ว่า ‘paccakkhāto dāni mayā, bhaggava, bhagavā.
paccakkhāto dāni mayā → paccakkhātodāni mayāta (sya-all)‘ท่านภัคควะ บัดนี้ ข้าพเจ้าบอกคืนพระผู้มีพระภาคแล้ว Na dānāhaṁ bhagavantaṁ uddissa viharāmī’ti.
na dānāhaṁ → nadānāhaṁ bhaggava (bj, sya-all) | dānāhaṁ → dānāhaṁ bhaggava (pts) | Bhaggava → Br omits. (pts note)ข้าพเจ้า ไม่อยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค’ Kaccetaṁ, bhante, tatheva, yathā sunakkhatto licchaviputto avacā”ti?เรื่องที่สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร กล่าวแล้วนั้นเป็นจริงหรือ พระพุทธเจ้าข้า”

“Tatheva kho etaṁ, bhaggava, yathā sunakkhatto licchaviputto avaca.
avaca → Br avoca. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ภัคควะ เรื่องที่สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร กล่าวแล้ว นั่นเป็นจริง

Purimāni, bhaggava, divasāni purimatarāni sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto maṁ etadavoca:เมื่อหลายวันมาแล้ว สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้เข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ไหว้เรา แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘paccakkhāmi dānāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ข้าพระองค์ขอบอกคืนพระผู้มีพระภาค Na dānāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmī’ti.
na dānāhaṁ → nāhaṁ (bj) | Bhagavantaṁ → -8 SS omit. (pts note)ข้าพระองค์จักไม่อยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค’

Evaṁ vutte, ahaṁ, bhaggava, sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:เมื่อเขากล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ว่า ‘api nu tāhaṁ, sunakkhatta, evaṁ avacaṁ,
tāhaṁ → tyāhaṁ (bj) | evaṁ avacaṁ → evamavocaṁ (sya-all) | nu tāhaṁ → nūnāhaṁ (pts) | tyāhaṁ → tāhaṁ (bj: sīmu, PTS) | avacaṁ → So SS Bmr; K avocaṁ. (pts note)‘สุนักขัตตะ เราได้กล่าวกับเธอบ้างหรือว่า ehi tvaṁ, sunakkhatta, mamaṁ uddissa viharāhī’ti?‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่อุทิศเรา’

‘No hetaṁ, bhante’.‘หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘Tvaṁ vā pana maṁ evaṁ avaca—‘ก็หรือเธอได้กล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ahaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmī’ti?‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่ อุทิศพระผู้มีพระภาค’

‘No hetaṁ, bhante’.‘หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘Iti kira, sunakkhatta, nevāhaṁ taṁ vadāmi—‘สุนักขัตตะ จริง ๆ แล้ว เราไม่ได้กล่าวกับเธอเลยว่า ehi tvaṁ, sunakkhatta, mamaṁ uddissa viharāhīti.‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่อุทิศเรา’ Napi kira maṁ tvaṁ vadesi—ทั้งเธอก็ไม่ได้กล่าวกับเราเลยว่า ahaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmīti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ จักอยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค’ Evaṁ sante, moghapurisa, ko santo kaṁ paccācikkhasi?
paccācikkhasi → paccācikkhati (sya-all) | paccācikkhati → katthaci potthake paccakkhāsīti pāṭho dissati (sya-all note) | paccācikkhasi → K note katthaci poṭṭhake ‘paccakkhāsīti'; pāṭho dissati. (pts note)โมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอเป็นใคร จะบอกคืนใคร Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṁ aparaddhan’ti.
yāvañca → yāva ca (csp1ed) | yāvañca → yāva ca (bj: machasaṁ) | yāvañca → yāva ca (cck: ka.)โมฆบุรุษ เธอจงดูเถิดว่า ‘การพูดเช่นนี้ เป็นความผิดของเธอมากเพียงไร’

‘Na hi pana me, bhante, bhagavā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karotī’ti.
hi → Bmr K hi: Sct cāhaṁ; Sd cāha. See 5. (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่พระผู้มีพระภาคมิได้ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์แก่ข้าพระองค์เลย’

‘Api nu tāhaṁ, sunakkhatta, evaṁ avacaṁ—
tāhaṁ → tyāhaṁ (bj) | tāhaṁ → SS nūnāhaṁ, but see 5, Sct nutāhaṁ; Bmr K nu tāhaṁ. (pts note) | avacaṁ → So Bmr K: SS avaca (but avacaṁ in 5). (pts note)‘สุนักขัตตะ เราได้กล่าวกับเธอบ้างหรือว่า ehi tvaṁ, sunakkhatta, mamaṁ uddissa viharāhi, ahaṁ te uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissāmī’ti?
mamaṁ → So SS Bmr; K mama. 6 Bmr ca. (pts note)‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่ อุทิศเรา เราจักแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์แก่เธอ’

‘No hetaṁ, bhante’.‘หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘Tvaṁ vā pana maṁ evaṁ avaca—
Tvaṁ vā → tvañca (csp1ed) | vā → ca (bj)‘หรือว่า เธอได้กล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ahaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmi, bhagavā me uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissatī’ti?‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่ อุทิศพระผู้มีพระภาค (ถ้า)พระผู้มีพระภาคจักแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’

‘No hetaṁ, bhante’.‘หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘Iti kira, sunakkhatta, nevāhaṁ taṁ vadāmi—‘สุนักขัตตะ จริง ๆ แล้ว เราไม่ได้กล่าวกับเธอเลยว่า ehi tvaṁ, sunakkhatta, mamaṁ uddissa viharāhi, ahaṁ te uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissāmīti;‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่อุทิศเรา เราจักแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์แก่เธอ’ napi kira maṁ tvaṁ vadesi—ทั้งเธอก็ไม่ได้กล่าวกับเราเลยว่า ahaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmi, bhagavā me uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissatīti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่อุทิศพระ ผู้มีพระภาค’ (ถ้า)พระผู้มีพระภาคจักแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของ มนุษย์แก่ข้าพระองค์’ Evaṁ sante, moghapurisa, ko santo kaṁ paccācikkhasi?โมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอเป็นใคร จะบอกคืนใคร Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร kate vā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriye akate vā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriye yassatthāya mayā dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti?เราจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ หรือไม่แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ก็ตาม ธรรมที่เราแสดงแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตามหรือ(ไม่)’

‘Kate vā, bhante, uttari manussadhammā iddhipāṭihāriye akate vā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriye yassatthāya bhagavatā dhammo desito so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์ หรือไม่แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ก็ตาม ธรรมที่ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตาม พระพุทธเจ้าข้า’

‘Iti kira, sunakkhatta, kate vā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriye, akate vā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriye, yassatthāya mayā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya.
sammā dukkhakkhayāya → sammādukkhakkhayāyāti (sya-all)‘สุนักขัตตะ จริง ๆ แล้ว เราจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ หรือไม่แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ก็ตาม ธรรมที่เราแสดงแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตาม Tatra, sunakkhatta, kiṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ kataṁ karissati?สุนักขัตตะ เมื่อเป็นเช่นนั้น การที่เราแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์จะก่อผลอะไรได้เล่า Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṁ aparaddhan’ti.
yāvañca → yāva ca (csp1ed)โมฆ- บุรุษ เธอจงดูเถิดว่า ‘การพูดเช่นนี้เป็นความผิดของเธอมากเพียงไร’

‘Na hi pana me, bhante, bhagavā aggaññaṁ paññapetī’ti?
paññapetī’ti → paññāpetīti (pts1ed) | paññapetīti → paññā petīti (pts) | paññapetī’ti → paññāpetīti (cck: pī.) | hi → Sdt nāhaṁ. (pts note) | petīti → Bmr K paññapetīti (and below). (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคมิได้ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลก แก่ข้าพระองค์เลย’

‘Api nu tāhaṁ, sunakkhatta, evaṁ avacaṁ—
tāhaṁ → tyāhaṁ (bj)‘สุนักขัตตะ เราได้กล่าวกับเธอบ้างหรือว่า ehi tvaṁ, sunakkhatta, mamaṁ uddissa viharāhi, ahaṁ te aggaññaṁ paññapessāmī’ti?
paññapessāmīti → paññāpessāmīti (pts)‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่ อุทิศเรา เราจักประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกแก่เธอ’

‘No hetaṁ, bhante’.‘หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘Tvaṁ vā pana maṁ evaṁ avaca—‘สุนักขัตตะ ก็หรือเธอได้กล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ahaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmi, bhagavā me aggaññaṁ paññapessatī’ti?
paññapessatīti → paññāpessatīti (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ จักอยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค (ถ้า)พระผู้มีพระภาคจักประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลกแก่ข้าพระองค์’

‘No hetaṁ, bhante’.‘หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า’

‘Iti kira, sunakkhatta, nevāhaṁ taṁ vadāmi—‘สุนักขัตตะ จริง ๆ แล้ว เราไม่ได้กล่าวกับเธอเลยว่า ehi tvaṁ, sunakkhatta, mamaṁ uddissa viharāhi, ahaṁ te aggaññaṁ paññapessāmīti.
paññapessāmīti napi → paññāpessāmīti na pi (pts)‘มาเถิด สุนักขัตตะ เธอจงอยู่อุทิศเรา เราจักประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกแก่เธอ’ Napi kira maṁ tvaṁ vadesi—ทั้งเธอก็ไม่ ได้กล่าวกับเราเลยว่า ahaṁ, bhante, bhagavantaṁ uddissa viharissāmi, bhagavā me aggaññaṁ paññapessatīti.
paññapessatīti → paññāpessatīti (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักอยู่อุทิศพระผู้มีพระภาค (ถ้า)พระผู้มีพระภาคจักทรงประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกแก่ข้าพระองค์’ Evaṁ sante, moghapurisa, ko santo kaṁ paccācikkhasi?โมฆบุรุษ เมื่อเป็นเช่นนี้ เธอเป็นใคร จะบอกคืนใคร Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่า อย่างไร paññatte vā aggaññe, apaññatte vā aggaññe, yassatthāya mayā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti?
apaññatte → SS app-, but sometimes afterwards ap-. (pts note)เราจะประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก หรือไม่ประกาศทฤษฎีว่าด้วย ต้นกำเนิดของโลกก็ตาม ธรรมที่เราแสดงแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ แก่ผู้กระทำตามหรือ(ไม่)’

‘Paññatte vā, bhante, aggaññe, apaññatte vā aggaññe, yassatthāya bhagavatā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāyā’ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์จะทรงประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก หรือไม่ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกก็ตาม ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงแล้วย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตาม พระพุทธเจ้าข้า’

‘Iti kira, sunakkhatta, paññatte vā aggaññe, apaññatte vā aggaññe, yassatthāya mayā dhammo desito, so niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya.
sammā dukkhakkhayāya → sammādukkhakkhayāyāti (sya-all)สุนักขัตตะ จริง ๆ แล้ว เราจะประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก หรือไม่ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกก็ตาม ธรรมที่เราแสดงแล้วย่อม เป็นไปเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบแก่ผู้กระทำตาม Tatra, sunakkhatta, kiṁ aggaññaṁ paññattaṁ karissati?เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่เราประกาศ ทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก จักก่อผลอะไรได้เล่า Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṁ aparaddhaṁ.
aparaddhaṁ → aparaddhanti (sya-all) | aparaddhanti → itisaddo na dissati (sya-all: sī. ma. yu.) | aparaddhaṁ → So SS Bmr; K aparaddhan ti; (Sī) iti-saddo na dissati. (pts note)โมฆบุรุษ เธอจงดูเถิดว่า ‘การพูดเช่นนี้เป็นความผิดของเธอมากเพียงไร’

Anekapariyāyena kho te, sunakkhatta, mama vaṇṇo bhāsito vajjigāme—สุนักขัตตะ เธอเคยกล่าวสรรเสริญเราที่วัชชีคามด้วยเหตุผลหลายอย่างว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavāti.พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เอง โดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควร ฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ Iti kho te, sunakkhatta, anekapariyāyena mama vaṇṇo bhāsito vajjigāme.สุนักขัตตะ เธอเคยกล่าวสรรเสริญเราที่วัชชีคามด้วยเหตุผล หลายอย่าง อย่างนี้แล

Anekapariyāyena kho te, sunakkhatta, dhammassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme—สุนักขัตตะ เธอเคยกล่าวสรรเสริญพระธรรมที่วัชชีคามด้วยเหตุผลหลายอย่าง ว่า svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhīti.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, pts) | opanayiko → opaneyyako (bj: machasaṁ)‘พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นชัดด้วย ตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชน พึงรู้เฉพาะตน’ Iti kho te, sunakkhatta, anekapariyāyena dhammassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme.สุนักขัตตะ เธอเคยกล่าวสรรเสริญพระธรรมที่วัชชีคามด้วยเหตุผล หลายอย่าง อย่างนี้แล

Anekapariyāyena kho te, sunakkhatta, saṅghassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme—สุนักขัตตะ เธอเคยกล่าวสรรเสริญพระสงฆ์ที่วัชชีคามด้วยเหตุผลหลายอย่าง ว่า suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho, yadidaṁ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho, āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassāti.
pāhuneyyo → pāhuṇeyyo (bj) | āhuneyyo pāhuneyyo → āhuṇeyyo pāhuṇeyyo (pts) | supaṭipanno → suppaṭipanno (bj: machasaṁ) | ujupaṭipanno → ujuppaṭipanno (bj: machasaṁ) | ñāyapaṭipanno → ñāyappaṭipanno (bj: machasaṁ) | Supaṭipanno → Bm supp-: Br suppaṭippanno. (pts note) | uju-paṭipanno → Bm ujupp-: Br ujupaṭippanno. (pts note)‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติถูกทาง ปฏิบัติสมควร ได้แก่ อริยบุคคล ๔ คู่ ๘ บุคคล พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคนี้ เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย ควรแก่ของต้อนรับ ควรแก่ทักษิณา ควรแก่การ ทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก Iti kho te, sunakkhatta, anekapariyāyena saṅghassa vaṇṇo bhāsito vajjigāme.สุนักขัตตะ เธอเคยกล่าวสรรเสริญ พระสงฆ์ที่วัชชีคามด้วยเหตุผลหลายอย่าง อย่างนี้แล

Ārocayāmi kho te, sunakkhatta, paṭivedayāmi kho te, sunakkhatta.สุนักขัตตะ เราขอบอกเธอ เราขอเตือนเธอ Bhavissanti kho te, sunakkhatta, vattāro, no visahi sunakkhatto licchaviputto samaṇe gotame brahmacariyaṁ carituṁ, so avisahanto sikkhaṁ paccakkhāya hīnāyāvattoti.จักมีผู้ด่าว่าเธอได้ว่า ‘สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ไม่สามารถประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดมได้ เมื่อไม่สามารถ ประพฤติได้ ได้บอกคืนสิกขากลับมาเป็นคฤหัสถ์’ Iti kho te, sunakkhatta, bhavissanti vattāro’ti.
vattāroti evaṁ → vattāro ti evam pi (pts)สุนักขัตตะ จักมีผู้ด่าว่าเธอ อย่างนี้แล

Evaṁ kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṁ āpāyiko nerayiko.
evaṁ → evaṁ pi (cck, sya-all) | āpāyiko → apāyiko (pts) | apāyiko → So SS; Bmr K Sum āpāyiko. (pts note)ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เมื่อถูกเราว่ากล่าวอย่างนี้ ได้หนีไปจาก ธรรมวินัยนี้แล้ว เหมือนผู้ควรเกิดในอบายกลับไปตกนรก ฉะนั้น

2. Korakkhattiyavatthuเรื่องนักบวชเปลือยชื่อโกรักขัตติยะ

Ekamidāhaṁ, bhaggava, samayaṁ thūlūsu viharāmi uttarakā nāma thūlūnaṁ nigamo.
thūlūsu → bumūsu (bj, pts1ed) | ayaṁ → arahaṁ (bj, sya-all, pts1ed) | thūlūsu → khulūsu (bj); bumūsu (pts) | thūlūnaṁ → khulūnaṁ (bj); bumūnaṁ (pts) | thūlūsu → bumūsu (cck: sī. pī.) | thūlūsu → būmūsu (sya-all: sī.) | Bumūsu → Sc Bumutthasu; Sd Bumusu; St Bumūsu; Bmr Thūlūsu; K Thūlūsu, (Sī) Būmūsu; Sum SS Khulūsu, Br Thulūsu. (pts note) | Bumūnaṁ → So Sct; Sd Bumunaṁ; Bmr K Thūlūnam. (pts note)ภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่นิคมของชาวถูลู ชื่ออุตตรกา ในชุมชนชาวถูลู Atha khvāhaṁ, bhaggava, pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya sunakkhattena licchaviputtena pacchāsamaṇena uttarakaṁ piṇḍāya pāvisiṁ.
khvāhaṁ → kho haṁ (pts)ครั้นในเวลาเช้า เราครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร มีสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เป็น ปัจฉาสมณะ เข้าไปยังอุตตรกานิคมเพื่อบิณฑบาต Tena kho pana samayena acelo korakkhattiyo kukkuravatiko catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjati.
catukkuṇḍiko → catukuṇḍiko (bj, pts1ed); catukoṇḍiko (cck, csp1ed); catukkoṇḍiko (sya1ed, sya2ed) | catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ → cātukuṇḍiko chamā nikiṇṇaṁ (bj) | kukkuravatiko catukkuṇḍiko → kukkuravattiko catukkoṇḍiko (sya-all) | catukkuṇḍiko → catukuṇḍiko (cck: sī. pī.); catukoṇḍiko (cck: syā. ka.) | Korakkhattiyo → Sc korakkhatiko; Sd korakkhattako; St korakkhattiko; Bmr korakhattiyo; K Sum korakkhattiyo. (pts note) | kukkuravatiko → So Sdt Bmr Sum; Sc kukkara-; K Sum kukkuravattiko. (pts note) | catukuṇḍiko → So SS; Bmr K -koṇḍ-; Sum -koṇṭh.' (pts note) | chamānikkiṇṇaṁ → Sd chalānikkhittaṁ; St chalānikkiṇṇaṁ. (pts note)สมัยนั้น มีนักบวชเปลือย ชื่อโกรักขัตติยะ ประพฤติอย่างสุนัข คือ คลานไปด้วยข้อศอกและเข่ากินอาหาร ที่กองบนพื้นดินด้วยปาก

Addasā kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto acelaṁ korakkhattiyaṁ kukkuravatikaṁ catukkuṇḍikaṁ chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva khādantaṁ mukheneva bhuñjantaṁ.
catukkuṇḍikaṁ chamānikiṇṇaṁ → cātukuṇḍikaṁ chamā nikiṇṇaṁ (bj) | kukkuravatikaṁ catukkuṇḍikaṁ → kukkuravattikaṁ catukkoṇḍikaṁ (sya-all)สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้เห็นเขาแล้ว Disvānassa etadahosi:จึงได้มีความคิด ‘sādhurūpo vata bho ayaṁ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’ti.
ayaṁ → arahaṁ (bj, sya-all, pts) | catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ → cātukuṇḍiko chamā nikiṇṇaṁ (bj) | catukkuṇḍiko → catukkoṇḍiko (sya-all) | cātukuṇḍiko → catukuṇḍhiko (bj: sī); catukoṇḍiko (bj: sīmu) | ayaṁ → arahaṁ (cck: sī. syā. pī.)ดังนี้ว่า ‘สมณะคลานไปด้วยข้อศอกและเข่า กินอาหารที่กองบนพื้นดินด้วยปาก เป็นพระอรหันต์ชั้นดี’

Atha khvāhaṁ, bhaggava, sunakkhattassa licchaviputtassa cetasā cetoparivitakkamaññāya sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:
khvāhaṁ → kho ahaṁ (pts)ครั้งนั้น เราได้รู้ความรำพึงของสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ด้วยใจ จึงกล่าวกับ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ว่า ‘tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti.
moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo → moghapurisa sakyaputtiyo (sya-all, pts1ed) | samaṇo → (sya-all, pts) | sakyaputtiyo → moghapurisa sakyaputtiyo (cck: sī. syā. pī.) | mogha-purisa → Bmr add samaṇo (and below). (pts note)‘โมฆบุรุษ แม้คนเช่นเธอก็ยังปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะ ศากยบุตรอยู่หรือ’

‘Kiṁ pana maṁ, bhante, bhagavā evamāha:เขาได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียก ข้าพระองค์อย่างนี้ว่า “tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī”’ti?
samaṇo → (sya-all, pts) | sakyaputtiyo → moghapurisa sakyaputtiyo (cck: sī. syā. pī.)‘โมฆบุรุษ แม้คนเช่นเธอก็ยังปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะศากย- บุตรอยู่หรือ’

‘Nanu te, sunakkhatta, imaṁ acelaṁ korakkhattiyaṁ kukkuravatikaṁ catukkuṇḍikaṁ chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva khādantaṁ mukheneva bhuñjantaṁ disvāna etadahosi—
catukkuṇḍikaṁ chamānikiṇṇaṁ → cātukuṇḍikaṁ chamā nikiṇṇaṁ (bj) | kukkuravatikaṁ catukkuṇḍikaṁ → kukkuravattikaṁ catukkoṇḍikaṁ (sya-all) | disvāna → disvānassa (sya-all) | imaṁ → SS omit. (pts note) | kukkuravatikaṁ → SS omit. (pts note) | disvāna → Sdt insert te; K disvānassa. (pts note)‘สุนักขัตตะ เธอได้เห็นนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะนี้ ผู้ประพฤติอย่างสุนัข คลานไปด้วยข้อศอกและเข่า กินอาหารที่กองบนพื้นดินด้วยปากแล้ว ได้มีความคิด sādhurūpo vata bho ayaṁ samaṇo catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ bhakkhasaṁ mukheneva khādati, mukheneva bhuñjatī’ti?
ayaṁ → arahā (bj); arahaṁ (sya-all, pts) | catukkuṇḍiko chamānikiṇṇaṁ → cātukuṇḍiko chamā nikiṇṇaṁ (bj) | catukkuṇḍiko → catukkoṇḍiko (sya-all) | mukheneva bhuñjatīti → mukhen eva bhuñjati (pts) | arahā → arahaṁ (bj: sīmu)ดังนี้ว่า ‘สมณะที่คลานไปด้วยข้อศอกและเข่า กินอาหารที่กองบนพื้นดินด้วยปาก เป็นพระอรหันต์ชั้นดี’ มิใช่หรือ’

‘Evaṁ, bhante.
bhante → sante (sya-all)‘ใช่ พระพุทธเจ้าข้า Kiṁ pana, bhante, bhagavā arahattassa maccharāyatī’ti?ก็พระผู้มีพระภาคยังทรงหวงความเป็นพระอรหันต์อยู่หรือ’

‘Na kho ahaṁ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi.
kho ahaṁ → khohaṁ (bj)‘โมฆบุรุษ เรามิได้หวงความเป็นพระอรหันต์เลย Api ca tuyhevetaṁ pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppannaṁ, taṁ pajaha.
uppannaṁ → upapannaṁ (pts)แต่เธอได้เกิดความเห็นชั่ว นี้ขึ้น เธอจงละความเห็นชั่วนั้นเสีย Mā te ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāya.ความเห็นชั่วนั้นอย่าได้มีเพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์ แก่เธอตลอดกาลนานเลย

Yaṁ kho panetaṁ, sunakkhatta, maññasi acelaṁ korakkhattiyaṁ—sādhurūpo ayaṁ samaṇoti. So sattamaṁ divasaṁ alasakena kālaṁ karissati.
ayaṁ samaṇoti → arahaṁ samaṇo ti (bj, pts) | acelaṁ korakkhattiyaṁ → acelo korakkhattiyo (sya-all) | ayaṁ → arahaṁ (sya-all) | sattamaṁ divasaṁ → sattamadivasaṁ (pts) | samaṇoti → maññasi ‘‘acelo korakhattiyo sādhurūpo arahaṁ samaṇoti’’ (cck: syā.) | acelaṁ → So SS Bmr; K acelo. (pts note) | Korakkhattiyaṁ → K korakkhattiyo. (pts note)สุนักขัตตะ นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะ ที่เธอเข้าใจว่าเป็น สมณะผู้เป็นพระอรหันต์ชั้นดีนั้น อีก ๗ วัน จักตายด้วยโรคอลสกะ Kālaṅkato ca kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatra upapajjissati.
kālakañcikā → kālakañjikā (bj, sya-all); kālakañjā (pts1ed) | Kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts1ed) | kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | upapajjissati kālaṅkatañca → uppajjissati kālakatañca (sya-all) | kālakañcikā → kālakañjā (pts) | Kālaṅkato → kālakato (cck: sī. syā. pī.) | kālakañcikā → kālakañjā (cck: sī. pī.); kālakañjikā (cck: syā.) | kālakañjikā → kālakañjā (sya-all: sī.) | Kālakañjā → So SS; Bmr K Sum Kālakañjikā; cp. D. xx. 12. (pts note) | upapajjissati → Bmr K upap- (and below); SS uppa-. (pts note)แล้วจักไปเกิด ในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งต่ำต้อยกว่าหมู่อสูรทุกประเภท Kālaṅkatañca naṁ bīraṇatthambake susāne chaḍḍessanti.
kālaṅkatañca → kālakatañca (bj) | bīraṇatthambake → bīraṇatthambhake (bj, pts); vīraṇatthambhake (sya-all)และคนจักนำศพนั้น ไปทิ้งที่ป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะ Ākaṅkhamāno ca tvaṁ, sunakkhatta, acelaṁ korakkhattiyaṁ upasaṅkamitvā puccheyyāsi—ถ้าเธอประสงค์จะรู้ พึงเข้าไปหานักบวชเปลือยโกรัก- ขัตติยะแล้วถามว่า jānāsi, āvuso korakkhattiya, attano gatinti?
āvuso → āvuso acela (bj) | korakkhattiya → acela korakhattiya (cck: ka.) | āvuso → Bmr insert acela. (pts note)‘ท่านโกรักขัตติยะ ท่านทราบคติของตนหรือ’ Ṭhānaṁ kho panetaṁ, sunakkhatta, vijjati yaṁ te acelo korakkhattiyo byākarissati—เป็นไปได้ที่เขาจัก ตอบว่า jānāmi, āvuso sunakkhatta, attano gatiṁ;‘ท่านสุนักขัตตะ เราทราบคติของเรา kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatrāmhi upapanno’ti.
kālakañcikā → kālakañjikā (bj, sya-all); kālakañjā (pts) | tatrāmhi → tatramhi (bj) | tatrāmhi upapannoti atha kho → tatramhi uppannoti athakho (sya-all) | tatrāmhi upapannoti → tatr amhi upapanno ti (pts)คือจะไปเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งต่ำต้อยกว่าหมู่อสูรทุกประเภท’

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yena acelo korakkhattiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelaṁ korakkhattiyaṁ etadavoca:ภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้เข้าไปหานักบวชเปลือยโกรักขัตติยะ ถึงที่อยู่ แล้วได้พูดกับนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะดังนี้ว่า ‘byākato khosi, āvuso korakkhattiya, samaṇena gotamena—‘ท่านโกรักขัตติยะ พระ สมณโคดมพยากรณ์ว่า’ acelo korakkhattiyo sattamaṁ divasaṁ alasakena kālaṁ karissati.
sattamaṁ divasaṁ → sattamadivasaṁ (pts)อีก ๗ วัน โกรักขัตติยะจักตายด้วยโรคอลสกะ Kālaṅkato ca kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatra upapajjissati.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | kālakañcikā → kālakañjikā (bj, sya-all) | upapajjissati kālaṅkatañca → uppajjissati kālakatañca (sya-all) | kālakañcikā nāma → kālakañjā nāmā (pts)แล้วจักไป เกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งต่ำต้อยกว่าหมู่อสูรทุกประเภท Kālaṅkatañca naṁ bīraṇatthambake susāne chaḍḍessantīti.
kālaṅkatañca → kālakatañca (bj) | bīraṇatthambake → bīraṇatthambhake (bj, pts); vīraṇatthambhake (sya-all)และคนจักนำ ศพนั้นไปทิ้งที่ป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะ’ Yena tvaṁ, āvuso korakkhattiya, mattaṁ mattañca bhattaṁ bhuñjeyyāsi, mattaṁ mattañca pānīyaṁ piveyyāsi.
bhattaṁ → mattamattaṁca (bj: sīmu) | mattaṁ → Bmr mattamattañ. (pts note) | bhattaṁ → Bmr omit. (pts note) | bhuñjeyyāsi → Sdt bhuñjayathāsi. (pts note)ท่านโกรักขัตติยะควรกินอาหารแต่พอสมควร และดื่มน้ำแต่พอสมควร Yathā samaṇassa gotamassa micchā assa vacanan’ti.เพื่อทำให้คำพูดของพระสมณโคดมผิดไป’

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto ekadvīhikāya sattarattindivāni gaṇesi, yathā taṁ tathāgatassa asaddahamāno.
licchaviputto → (pts) | Sunakkhatto → Bmr K add Licchavi-putto. (pts note)ภัคควะ ตอนนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ไม่เชื่อตถาคต จึงนับวันและคืน ตลอด ๗ วัน โดยเริ่มจากวันที่ล่วงไป ๑ วัน ๒ วัน Atha kho, bhaggava, acelo korakkhattiyo sattamaṁ divasaṁ alasakena kālamakāsi.
sattamaṁ divasaṁ → sattamadivasaṁ (pts) | kālamakāsi kālaṅkato ca kālakañcikā → kālam akāsi kālakato kālakañjā (pts)ต่อมา ถึงวันที่ ๗ นักบวชเปลือย โกรักขัตติยะได้ตายด้วยโรคอลสกะ kālaṅkato ca kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatra upapajji.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all) | kālakañcikā → kālakañjikā (bj, sya-all) | upapajji kālaṅkatañca → uppajji kālakatañca (sya-all)แล้วไปเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งต่ำต้อย กว่าหมู่อสูรทุกประเภท kālaṅkatañca naṁ bīraṇatthambake susāne chaḍḍesuṁ.
kālaṅkatañca → kālakatañca (bj) | bīraṇatthambake → bīraṇatthambhake (bj); vīraṇatthambhake (sya-all) | taṁ → So SS; Br K naṁ. (pts note)และคนนำศพนั้นไปทิ้งที่ป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะ

Assosi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto:
licchaviputto → (pts) | Sunakkhatto → Br adds Licchavī-putto. (pts note)ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้ฟังข่าวว่า ‘acelo kira korakkhattiyo alasakena kālaṅkato bīraṇatthambake susāne chaḍḍito’ti.
kālaṅkato bīraṇatthambake → kālakato bīraṇatthambhake (bj, pts); kālakato vīraṇatthambhake (sya-all) | kira → (pts)‘นักบวชเปลือยโกรักขัตติยะ ตายด้วยโรคอลสกะ ถูกเขานำไปทิ้งไว้ที่ป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะ’ Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yena bīraṇatthambakaṁ susānaṁ, yena acelo korakkhattiyo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelaṁ korakkhattiyaṁ tikkhattuṁ pāṇinā ākoṭesi:
bīraṇatthambakaṁ → bīraṇatthambhakaṁ (bj, pts) | yena bīraṇatthambakaṁ → tena vīraṇatthambhakaṁ (sya-all)จึงเข้าไปหาศพนัก บวชเปลือยโกรักขัตติยะถึงป่าช้าชื่อวีรณัตถัมภกะแล้ว ใช้มือตบศพนักบวชเปลือย โกรักขัตติยะ ๓ ครั้ง ถามว่า ‘jānāsi, āvuso korakkhattiya, attano gatin’ti?‘ท่านโกรักขัตติยะ ท่านทราบคติของท่านหรือ’

Atha kho, bhaggava, acelo korakkhattiyo pāṇinā piṭṭhiṁ paripuñchanto vuṭṭhāsi.
paripuñchanto → paripuñjanto (bj, pts)ขณะนั้น ศพนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะลุกขึ้นยืน เอามือลูบหลัง(ของเขา)แล้วตอบว่า ‘Jānāmi, āvuso sunakkhatta, attano gatiṁ.‘ท่านสุนักขัตตะ เราทราบคติของเรา Kālakañcikā nāma asurā sabbanihīno asurakāyo, tatrāmhi upapanno’ti vatvā tattheva uttāno papati.
papati → paripati (bj, sya-all, mr) | kālakañcikā → kālakañjikā (bj, sya-all); kālakañjā (pts) | tatrāmhi upapannoti → tatramhi upapanno ti (bj, pts); tatramhi uppannoti (sya-all) | papati atha kho → paripati athakho (sya-all) | papati → paripati (cck: syā. ka.) | papati → So SS; Br K paripati. (pts note)เราไปเกิดในหมู่อสูรชื่อกาลกัญชิกา ซึ่งต่ำต้อย กว่าหมู่อสูรทุกประเภท’ แล้วล้มลงนอนหงายอยู่ ณ ที่นั้นเอง

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho ahaṁ, bhaggava, sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:ภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ไหว้เรา แล้วนั่ง ณ ที่สมควร เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ดังนี้ว่า ‘Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,‘สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yatheva te ahaṁ acelaṁ korakkhattiyaṁ ārabbha byākāsiṁ, tatheva taṁ vipākaṁ, aññathā vā’ti?
vipākaṁ → vipakkaṁ (bj); vipākaṁ no (sya-all) | vipakkaṁ → vipākaṁ (bj: sīmu) | ahaṁ → Br omits. (pts note) | vipākaṁ → So SS Bmr; K adds no. Cp. 14. (pts note)เราปรารภนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะแล้วพยากรณ์แก่เธอ ไว้อย่างไร ผลของการพยากรณ์เป็นอย่างนั้นหรือ หรือว่าเป็นอย่างอื่น’

‘Yatheva me, bhante, bhagavā acelaṁ korakkhattiyaṁ ārabbha byākāsi, tatheva taṁ vipākaṁ, no aññathā’ti.
vipākaṁ → vipakkaṁ (bj)สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรง ปรารภนักบวชเปลือยโกรักขัตติยะแล้วพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ไว้อย่างไร ผลของการ พยากรณ์เป็นอย่างนั้น มิได้เป็นอย่างอื่นเลย’

‘Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,‘สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante kataṁ vā hoti uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ, akataṁ vā’ti?เมื่อเป็นเช่นนั้น เราได้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ หรือยังไม่ได้แสดง’

‘Addhā kho, bhante, evaṁ sante kataṁ hoti uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ, no akatan’ti.‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อัน เหนือธรรมดาของมนุษย์แล้วแน่นอน มิใช่ไม่ได้ทรงแสดง’

‘Evampi kho maṁ tvaṁ, moghapurisa, uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karontaṁ evaṁ vadesi—‘โมฆบุรุษ ถึงอย่างนี้ เธอยังจะกล่าวกับเราผู้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์ว่า na hi pana me, bhante, bhagavā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karotīti.‘พระผู้มีพระภาคไม่ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ อยู่อีกหรือ Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṁ aparaddhan’ti.เธอจงดูเถิดว่า ‘การพูดเช่นนี้เป็นความผิด ของเธอมากเพียงไร’ Evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṁ āpāyiko nerayiko.
apakkam → So Bmr K; Sct akappam; Sd anappam. (pts note)ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เมื่อถูกเราว่ากล่าวอย่างนี้ ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้แล้ว เหมือนผู้ควรเกิดในอบายกลับไปตกนรก ฉะนั้น

3. Acelakaḷāramaṭṭakavatthuเรื่องนักบวชเปลือยชื่อกฬารมัชฌกะ

Ekamidāhaṁ, bhaggava, samayaṁ vesāliyaṁ viharāmi mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.ภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กูฏาคารศาลา ในป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี Tena kho pana samayena acelo kaḷāramaṭṭako vesāliyaṁ paṭivasati lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme.
kaḷāramaṭṭako → kaḷāramaṭṭhuko (bj); kaḷāramajjako (sya-all); kandaramasuko (pts) | kaḷāramaṭṭhuko → koramaṭṭhako (bj: sīmu); kaṇḍaramasuko (bj: PTS); kalāramaṭṭhako (bj: machasaṁ) | kaḷāramajjako → kandaramasuko (sya-all: sī.) | Kandaramasuko → So Sd and K (Sī); Sc Kalāramaṭṭako; St Kandaramasukho: Bm and Sum-Br Kaḷāramaṭṭako (and below); Br Kalāramaṭṭhako; but in 12 -maṭṭako; K 12 -maṭṭako: K Kaḷāramajjhako; Sum Kaḷāramaṭṭhuko. So St below. (pts note)ขณะนั้น นักบวชเปลือยชื่อกฬารมัชฌกะอยู่ที่วัชชีคาม เขตกรุงเวสาลี ถึงความเป็นผู้ เลิศด้วยลาภและถึงความเป็นผู้เลิศด้วยยศ Tassa sattavatapadāni samattāni samādinnāni honti:
sattavatapadāni → sattavattapadāni (cck: syā. pī.) | vatta-padāni → So Sd K; Sc cata-; St Bmr Sum vata-. (pts note)เขาถือสมาทานวัตรบท ๗ ประการ คือ ‘yāvajīvaṁ acelako assaṁ, na vatthaṁ paridaheyyaṁ, yāvajīvaṁ brahmacārī assaṁ, na methunaṁ dhammaṁ paṭiseveyyaṁ, yāvajīvaṁ surāmaṁseneva yāpeyyaṁ, na odanakummāsaṁ bhuñjeyyaṁ.
acelako → acelo (sya-all) | odana-kummāsaṁ → Bmr -danakumāsaṁ. (pts note)๑. เราพึงเป็นคนเปลือย ไม่นุ่งห่มผ้าตลอดชีวิต ๒. เราพึงประพฤติพรหมจรรย์ ไม่เสพเมถุนตลอดชีวิต ๓. เราพึงดำรงชีพด้วยสุราและเนื้อสัตว์ ไม่กินข้าวและขนมกุมมาส (ขนมสด) ตลอดชีวิต Puratthimena vesāliṁ udenaṁ nāma cetiyaṁ, taṁ nātikkameyyaṁ, dakkhiṇena vesāliṁ gotamakaṁ nāma cetiyaṁ, taṁ nātikkameyyaṁ, pacchimena vesāliṁ sattambaṁ nāma cetiyaṁ, taṁ nātikkameyyaṁ, uttarena vesāliṁ bahuputtaṁ nāma cetiyaṁ taṁ nātikkameyyan’ti.
bahuputtaṁ nāma → bahuputtakannāma (sya-all) | vesāliṁ → vesāliyaṁ (pts) | nāma → bahuputtakaṁ nāma (cck: syā.) | vesāliṁ → a. evaṁ. sī. vesāliyaṁ (sya-all note) | Vesāliyaṁ → So SS and K (Sī); Bmr K Vesāliṁ (and onwards). (pts note) | Sattambaṁ → So St Bmr K; Sc sattamaṁ; Sd sattaccaṁ. (pts note) | uttarena → Sdt uttariṁ. (pts note) | Bahuputtaṁ → So SS Bmr; K -puttakan. (pts note)๔. เราไม่พึงล่วงเกินอุเทนเจดีย์ ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันออกแห่งกรุงเวสาลี ๕. เราไม่พึงล่วงเกินโคตมกเจดีย์ ซึ่งอยู่ทางทิศใต้แห่งกรุงเวสาลี ๖. เราไม่พึงล่วงเกินสัตตัมพเจดีย์ ซึ่งอยู่ทางทิศตะวันตกแห่งกรุงเวสาลี ๗. เราไม่พึงล่วงเกินพหุปุตตกเจดีย์ ซึ่งอยู่ทางทิศเหนือแห่งกรุงเวสาลี ดังนี้ So imesaṁ sattannaṁ vatapadānaṁ samādānahetu lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme.
vatapadānaṁ → vattapadāni (bj: PTS) | vatta-padānaṁ → So K; SS Bmr vata-. (pts note)เพราะการสมาทานวัตรบทครบ ๗ ประการนี้ เขาจึงถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภ และถึงความเป็นผู้เลิศด้วยยศที่วัชชีคาม

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yena acelo kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā acelaṁ kaḷāramaṭṭakaṁ pañhaṁ apucchi.
kaḷāramaṭṭako → kaḷāramaṭṭhuko (bj); kaḷāramajjako (sya-all) | kaḷāramaṭṭakaṁ → kaḷāramaṭṭhukaṁ (bj); kaḷāramajjakaṁ (sya-all); kandaramasukaṁ (pts) | apucchi → pucchi (bj) | kaḷāramaṭṭako tenupasaṅkami → kandaramasuko ten upasaṁkami (pts)ภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เข้าไปหานักบวชเปลือย กฬารมัชฌกะถึงที่อยู่แล้วถามปัญหา Tassa acelo kaḷāramaṭṭako pañhaṁ puṭṭho na sampāyāsi.
kaḷāramaṭṭako → kaḷāramaṭṭhuko (bj); kaḷāramajjako (sya-all); kandaramasuko (pts) | Kandaramasuko → St Kaḷāramasuko. (pts note) | sampāyāsi → So Sdt Bmr; Sc sampāyati. (pts note)เขาถูกถามปัญหาแล้วไม่สามารถตอบปัญหา ของสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตรนั้นให้ถูกต้องได้ Asampāyanto kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi.จึงแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่แช่มชื่นให้ปรากฏ Atha kho, bhaggava, sunakkhattassa licchaviputtassa etadahosi:ขณะนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้มีความคิด ดังนี้ว่า ‘sādhurūpaṁ vata bho arahantaṁ samaṇaṁ āsādimhase.
āsādimhase → asādiyimhase (sya-all) | āsādimhase → āsādiyimhase (sya-all) | āsādimhase → asādiyimhase (cck: syā.) | āsādimhase → So St Bmr and Sum-Br; Sc as-; Sd -hate; K Sum-Scd āsādiyimhase (and below). (pts note)‘เราได้รุกรานสมณะผู้เป็นพระอรหันต์ชั้นดีแล้ว Mā vata no ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyā’ti.
no → K inserts bho. (pts note)ขอความผิดนั้นอย่าได้มีเพื่อ ไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เราตลอดกาลนานเลย’

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho ahaṁ, bhaggava, sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:ครั้งนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตรได้เข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ไหว้เราแล้วนั่ง ณ ที่สมควร เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ดังนี้ว่า ‘tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti.
samaṇo → (sya-all, pts)‘โมฆบุรุษ แม้คนเช่นเธอ ก็ยัง ปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะศากยบุตรอยู่หรือ’

‘Kiṁ pana maṁ, bhante, bhagavā evamāha—เขาได้กล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไฉนพระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรียก ข้าพระองค์อย่างนี้ว่า tvampi nāma, moghapurisa, samaṇo sakyaputtiyo paṭijānissasī’ti?
samaṇo → (sya-all, pts)โมฆบุรุษ แม้คนเช่นเธอ ก็ยังปฏิญาณตนว่าเป็นสมณะ ศากยบุตรอยู่หรือ’

‘Nanu tvaṁ, sunakkhatta, acelaṁ kaḷāramaṭṭakaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ apucchi.
kaḷāramaṭṭakaṁ → kaḷāramaṭṭhukaṁ (bj); kaḷāramajjakaṁ (sya-all); kandaramasukaṁ (pts) | apucchi → pucchi (bj) | Sunakkhatta → SS -aṁ. (pts note) | Kandaramasukaṁ → Sc Kalaramaṭṭakaṁ; Sdt -maṭṭhukaṁ, and below. (pts note)‘สุนักขัตตะ เธอเข้าไปหานักบวชเปลือยกฬารมัชฌกะแล้วถามปัญหา Tassa te acelo kaḷāramaṭṭako pañhaṁ puṭṭho na sampāyāsi.
kaḷāramaṭṭako → kaḷāramaṭṭhuko (bj); kaḷāramajjako (sya-all); kandaramasuko (pts)เขา ถูกถามปัญหาแล้วไม่สามารถตอบปัญหาของเธอให้ถูกต้องได้ Asampāyanto kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi.จึงแสดงความโกรธ ความขัดเคือง และความไม่แช่มชื่นให้ปรากฏ Tassa te etadahosi:
te → SS omit te. (pts note)เธอจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า “sādhurūpaṁ vata bho arahantaṁ samaṇaṁ āsādimhase.
āsādimhase → āsādiyimhase (sya-all)‘เราได้ รุกรานสมณะผู้เป็นพระอรหันต์ชั้นดีแล้ว Mā vata no ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyā”’ti.ขอความผิดนั้นอย่าได้มีเพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อ ทุกข์แก่เราตลอดกาลนานเลย’ มิใช่หรือ’

‘Evaṁ, bhante.‘ใช่ พระพุทธเจ้าข้า Kiṁ pana, bhante, bhagavā arahattassa maccharāyatī’ti?พระผู้มีพระภาคก็ยังหวงความเป็นพระอรหันต์อยู่หรือ’

‘Na kho ahaṁ, moghapurisa, arahattassa maccharāyāmi,
ahaṁ → Bmr K ahaṁ. (pts note)‘โมฆบุรุษ เรามิได้หวงความเป็นพระอรหันต์เลย api ca tuyhevetaṁ pāpakaṁ diṭṭhigataṁ uppannaṁ, taṁ pajaha.แต่เธอได้เกิดความเห็นชั่วนี้ขึ้น เธอจงละความเห็นชั่วนั้นเสีย Mā te ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāya.
dukkhāya → dukkhāyāti (sya-all, csp1ed) | dīgharattaṁ ahitāya → dīgharattaahitāya (bj) | dukkhāya → SS Bmr K dukkhāyāti. Cp. 7, p. 7. (pts note)ความเห็นชั่วนั้นอย่าได้มีเพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เธอ ตลอดกาลนานเลย

Yaṁ kho panetaṁ, sunakkhatta, maññasi acelaṁ kaḷāramaṭṭakaṁ—
kaḷāramaṭṭakaṁ → kaḷāramaṭṭhukaṁ (bj); kaḷāramajjakaṁ (sya-all); kandaramasukaṁ (pts) | Kandaramasukaṁ → Cp. 11. Here Sdt Kalāramaṭthukaṁ; Sc -maṭṭakaṁ. (pts note)สุนักขัตตะ นักบวชเปลือยกฬารมัชฌกะที่เธอเข้าใจว่าเป็นสมณะ sādhurūpo ayaṁ samaṇoti, so nacirasseva parihito sānucāriko vicaranto odanakummāsaṁ bhuñjamāno sabbāneva vesāliyāni cetiyāni samatikkamitvā yasā nihīno kālaṁ karissatī’ti.
yasā nihīno → yasā nikiṇṇo (bj, pts1ed, mr) | ayaṁ → arahaṁ (bj, sya-all, pts1ed) | nihīno → nikkiṇṇo (bj, pts) | sānucāriko → sānucariko (sya-all); sānucariyo (pts) | ayaṁ samaṇoti → arahaṁ samaṇo ti (pts) | parihito → paridahito (bj: sīmu) | sānucariyo → sānucariko (bj: machasaṁ) | nikkiṇṇo → nikiṇṇe (bj: sīmu, kām) | ayaṁ → arahaṁ (cck: syā.) | nihīno → yasānikiṇṇo (cck: ka.) | parihito → So Bmr K; Sc paridahito; Sdt parihīno. (pts note) | sānucariyo → So SS; Bmr K Sum -iko (and below). (pts note) | nikkiṇṇo → So St Bmr; Scd nikinno; K nihīno; (and below). Cp. 7. (pts note)ผู้เป็นพระอรหันต์ชั้นดีนั้น อีกไม่นาน เขาก็จะกลับนุ่งห่มผ้า มีภรรยา กินข้าวและ ขนมกุมมาส ล่วงเกินเจดีย์ที่มีอยู่ในกรุงเวสาลีทั้งหมด กลายเป็นคนเสื่อมยศ แล้วจักตายไป’

Atha kho, bhaggava, acelo kaḷāramaṭṭako nacirasseva parihito sānucāriko vicaranto odanakummāsaṁ bhuñjamāno sabbāneva vesāliyāni cetiyāni samatikkamitvā yasā nihīno kālamakāsi.
kaḷāramaṭṭako → kaḷāramajjako (sya-all) | sānucāriko → sānucariko (sya-all); sānucariyo (pts) | kaḷāramaṭṭako nacirasseva → kandaramasuko na cirass eva (pts) | nihīno kālamakāsi → nikkiṇṇo kālam akāsi (pts) | parihito → So Sd Bmr K; Sc -dahito; St -hīno. (pts note)ภัคควะ ต่อมาไม่นาน นักบวชเปลือยกฬารมัชฌกะ ก็กลับนุ่งห่มผ้า มีภรรยา กินข้าวและขนมกุมมาส ล่วงเกินเจดีย์ที่มีอยู่ในกรุงเวสาลีทั้งหมด กลายเป็นคน เสื่อมยศแล้วตายไป

Assosi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto:
bhaggava → (pts)ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้ฟังข่าวว่า ‘acelo kira kaḷāramaṭṭako parihito sānucāriko vicaranto odanakummāsaṁ bhuñjamāno sabbāneva vesāliyāni cetiyāni samatikkamitvā yasā nihīno kālaṅkato’ti.
kaḷāramaṭṭako → kaḷāramajjako (sya-all); kandaramasuko (pts) | sānucāriko → sānucariko (sya-all); sānucariyo (pts) | kālaṅkatoti atha kho → kālaṁ karoti athakho (sya-all) | nihīno kālaṅkatoti → nikkiṇṇo kālaṁ karoti (pts)‘นักบวชเปลือยกฬาร- มัชฌกะ กลับนุ่งห่มผ้า มีภรรยา กินข้าวและขนมกุมมาส ล่วงเกินเจดีย์ที่มีอยู่ใน กรุงเวสาลีทั้งหมด เสื่อมจากยศแล้วตายไป’ Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho ahaṁ, bhaggava, sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:
licchaviputto → (pts) | Sunakkhatto → Br K add Licchavi-putto. (pts note)จึงเข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ไหว้เราแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร เราจึงกล่าวกับสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ว่า ‘Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,‘สุนักขัตตะ เธอเข้าใจ เรื่องนั้นว่าอย่างไร yatheva te ahaṁ acelaṁ kaḷāramaṭṭakaṁ ārabbha byākāsiṁ, tatheva taṁ vipākaṁ, aññathā vā’ti?
kaḷāramaṭṭakaṁ → kaḷāramaṭṭhukaṁ (bj); kaḷāramajjakaṁ (sya-all); kandaramasukaṁ (pts) | vipākaṁ → vipakkaṁ (bj); vipākaṁ no (sya-all) | vā → So Bmr; SS no aññathā (omitting vā); K no aññathā vā. (pts note)เราปรารภนักบวชเปลือยกฬารมัชฌกะแล้วพยากรณ์แก่เธอไว้ อย่างไร ผลของการพยากรณ์เป็นอย่างนั้นหรือ หรือว่าเป็นอย่างอื่น’

‘Yatheva me, bhante, bhagavā acelaṁ kaḷāramaṭṭakaṁ ārabbha byākāsi, tatheva taṁ vipākaṁ, no aññathā’ti.
kaḷāramaṭṭakaṁ → kaḷāramaṭṭhukaṁ (bj); kaḷāramajjakaṁ (sya-all); kandaramasukaṁ (pts) | vipākaṁ → vipakkaṁ (bj)สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรง ปรารภนักบวชเปลือยกฬารมัชฌกะ แล้วพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ไว้อย่างไร ผลของ การพยากรณ์เป็นอย่างนั้น มิได้เป็นอย่างอื่นเลย’

‘Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,‘สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante kataṁ vā hoti uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ akataṁ vā’ti?เมื่อเป็นเช่นนั้น เราได้แสดง อิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์แล้ว หรือยังไม่ได้แสดง’

‘Addhā kho, bhante, evaṁ sante kataṁ hoti uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ, no akatan’ti.
addhā kho → athakho (sya-all)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ได้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์แล้วแน่นอน มิใช่ไม่ได้ทรงแสดง’

‘Evampi kho maṁ tvaṁ, moghapurisa, uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karontaṁ evaṁ vadesi:
maṁ → So St Bm K; Sc omits; Sd tvaṁ maṁ. (pts note)‘โมฆบุรุษ ถึงอย่างนี้ เธอยังจะกล่าวกับเราผู้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์ว่า “na hi pana me, bhante, bhagavā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karotī”ti.‘พระผู้มีพระภาคไม่ได้ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ อยู่อีกหรือ Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṁ aparaddhan’ti.เธอจงดูเถิดว่า ‘การพูดเช่นนี้เป็น ความผิดของเธอมากเพียงไร’ Evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṁ āpāyiko nerayiko.ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เมื่อถูกเราว่ากล่าวอย่างนี้ ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้แล้ว เหมือนผู้ควรเกิดในอบายกลับไปตกนรก ฉะนั้น

4. Acelapāthikaputtavatthuเรื่องนักบวชเปลือยชื่อปาฏิกบุตร

Ekamidāhaṁ, bhaggava, samayaṁ tattheva vesāliyaṁ viharāmi mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.ภัคควะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กูฏาคารศาลาในป่ามหาวัน เขตกรุง เวสาลีนั้น Tena kho pana samayena acelo pāthikaputto vesāliyaṁ paṭivasati lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts1ed) | pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | pāthikaputto → pāthika (bj: sīmu); pāṭika (bj: syā, PTS) | pāthikaputto → pāṭikaputto (cck: sī. syā. pī.) | Pāṭika-putto → Bm Pāthika-; Br Pātika- (though Pāthika in title). (pts note) | yasagga-ppatto → Sdt omit c'; eva yasagga-ppatto. (pts note)สมัยนั้น นักบวชเปลือยชื่อปาฏิกบุตรอาศัยอยู่ที่วัชชีคาม เขตกรุง เวสาลี ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภและถึงความเป็นผู้เลิศด้วยยศ So vesāliyaṁ parisati evaṁ vācaṁ bhāsati:
so → so ca (bj) | parisati → parisatiṁ (bj) | So → SS omit; Bmr add ca. (pts note) | parisati → So Sc Bmr K; Sd paṭivasati; St pativasati. In subsequent passages SS sometimes agree in pativasati, sometimes in parisatiṁ. (pts note)เขาชอบพูดอวด ในบริษัท ในกรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า ‘samaṇopi gotamo ñāṇavādo, ahampi ñāṇavādo.
samaṇopi → samaṇo (csp1ed) | pi → Br omits. (pts note)‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท เราก็เป็น ญาณวาทด้วย Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ dassetuṁ.ผู้เป็นญาณวาทควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของ มนุษย์กับผู้เป็นญาณวาทด้วยกัน Samaṇo gotamo upaḍḍhapathaṁ āgaccheyya, ahampi upaḍḍhapathaṁ gaccheyyaṁ.
samaṇo → samaṇo ce (bj) | ahampi → ahaṁ ca (pts) | ca → Bmr K pi. (pts note)ขอให้พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะ ไปครึ่งทาง Te tattha ubhopi uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ kareyyāma.
ubhopi uttari manussadhammā → ubho uttarimanussadhammā (pts) | ubho → Bmr K add pi (and below). (pts note)ณ ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์ด้วยกัน Ekañce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati, dvāhaṁ karissāmi.ถ้าพระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักแสดง ๒ อย่าง Dve ce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, cattārāhaṁ karissāmi.ถ้าพระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิ- ปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๒ อย่าง เราจักแสดง ๔ อย่าง Cattāri ce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, aṭṭhāhaṁ karissāmi.ถ้าพระ สมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๔ อย่าง เรา จักแสดง ๘ อย่าง Iti yāvatakaṁ yāvatakaṁ samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati, taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ karissāmī’ti.
yāvatakaṁ → (bj) | taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ → tandiguṇaṁ tandiguṇāhaṁ (bj) | tandiguṇāhaṁ → taddiguṇaṁ (bj: PTS)พระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของ มนุษย์มากเท่าใด ๆ ก็ตาม เราจักแสดงให้มากกว่านั้นเป็นทวีคูณ’

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto maṁ etadavoca:
atha → iti (sya-all) | Atha → So SS Bmr; K iti. (pts note)ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ไหว้เราแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘acelo, bhante, pāthikaputto vesāliyaṁ paṭivasati lābhaggappatto ceva yasaggappatto ca vajjigāme.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร อาศัยอยู่ที่วัชชีคาม เขตกรุงเวสาลี ถึงความเป็นผู้เลิศด้วยลาภและถึงความเป็นผู้ เลิศด้วยยศ So vesāliyaṁ parisati evaṁ vācaṁ bhāsati:
parisati → parisatiṁ (bj)เขาชอบพูดอวดในบริษัท ในกรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า “samaṇopi gotamo ñāṇavādo, ahampi ñāṇavādo.‘พระสมณโคดมเป็น ญาณวาท เราก็เป็นญาณวาทด้วย Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ dassetuṁ.ผู้เป็นญาณวาทควรจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์กับผู้เป็นญาณวาทด้วยกัน Samaṇo gotamo upaḍḍhapathaṁ āgaccheyya, ahampi upaḍḍhapathaṁ gaccheyyaṁ.
gotamo → gotamo ce (bj) | samaṇo → samaṇo ca (pts) | ca → Bmr K omit. (pts note)ขอให้พระสมณโคดมเสด็จมา ครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง Te tattha ubhopi uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ kareyyāma.
ubhopi uttari manussadhammā → ubho uttarimanussadhammā (pts)ณ ที่พบกันนั้น เราทั้งสองพึงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ด้วยกัน Ekañce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati, dvāhaṁ karissāmi.ถ้าพระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักแสดง ๒ อย่าง Dve ce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, cattārāhaṁ karissāmi.ถ้าพระสมณโคดม จักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๒ อย่าง เราจักแสดง ๔ อย่าง Cattāri ce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, aṭṭhāhaṁ karissāmi.ถ้าพระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๔ อย่าง เราจักแสดง ๘ อย่าง Iti yāvatakaṁ yāvatakaṁ samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati, taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ karissāmī”’ti.
pe → So SS; Bmr K repeat the whole to dvāhaṁ karissāmi, and then insert [saṁkhittaṁ]. (pts note)พระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์มากเท่าใด ๆ ก็ตาม เราจักแสดงให้มากกว่านั้นเป็นทวีคูณ’

Evaṁ vutte, ahaṁ, bhaggava, sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:
vutte → vutto (bj)ภัคควะ เมื่อสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร กล่าวอย่างนี้ เราได้กล่าวกับสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ดังนี้ว่า ‘abhabbo kho, sunakkhatta, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)‘สุนักขัตตะ ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละ ความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิด อย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไป เผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

‘Rakkhatetaṁ, bhante, bhagavā vācaṁ, rakkhatetaṁ sugato vācan’ti.
etaṁ → So Bmr K Sum; SS rakkhatto, or rakkhanto. (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรักษาพระวาจา นั้นเถิด ขอพระสุคตจงทรงรักษาพระวาจานั้นเถิด’

‘Kiṁ pana maṁ tvaṁ, sunakkhatta, evaṁ vadesi—‘สุนักขัตตะ ก็ไฉนเธอจึงกล่าวกับเราอย่างนี้ว่า rakkhatetaṁ, bhante, bhagavā vācaṁ, rakkhatetaṁ sugato vācan’ti?‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงรักษาพระวาจานั้นเถิด ขอพระสุคตจงทรงรักษาพระวาจา นั้นเถิด’ ดังนี้เล่า’

‘Bhagavatā cassa, bhante, esā vācā ekaṁsena odhāritā—
odhāritā → ovāditā (pts1ed, mr) | bhagavatā cassa → bhagavatāpassa (sya-all) | odhāritā → ovāditā (bj: sīmu) | odhāritā → ovāditā (cck: ka.) | assa → K pi'ssa. (pts note) | ovāditā → So Bmr Sum-Br; Sc Sum-Sc osāritā; Sdt ovāritā; K odhāritā: Sum-Sd ocāritā. (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคตรัสวาจานี้โดยนัยเดียวว่า abhabbo acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts) | mama → bhagavato (pts)‘ถ้านักบวช เปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจ ที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะ พึงแตกแน่’ Acelo ca, bhante, pāthikaputto virūparūpena bhagavato sammukhībhāvaṁ āgaccheyya, tadassa bhagavato musā’ti.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรอาจแปลงรูปมาเผชิญ หน้ากับพระผู้มีพระภาคก็ได้ ในตอนนั้นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคก็จะเป็นเท็จ’

‘Api nu, sunakkhatta, tathāgato taṁ vācaṁ bhāseyya yā sā vācā dvayagāminī’ti?‘สุนักขัตตะ ตถาคตเคยกล่าววาจาที่เป็น ๒ นัยบ้างไหม’

‘Kiṁ pana, bhante, bhagavatā acelo pāthikaputto cetasā ceto paricca vidito—
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all) | paricca → SS paṭicca (and below). (pts note)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดรู้ใจของนักบวชเปลือย ปาฏิกบุตรด้วยพระทัยว่า abhabbo acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all)‘ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti?
ahaṁ → (bj)‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับ พระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่หรือ’ Udāhu, devatā bhagavato etamatthaṁ ārocesuṁ—
Udāhu → SS insert tassa. (pts note) | Tathāgatassa → Bmr K Bhagavato. (pts note)หรือว่าเหล่าเทวดาก็ได้ กราบทูลความข้อนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า abhabbo, bhante, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
bhante → bhante ca (bj) | pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้านักบวชเปลือย ปาฏิกบุตรยังไม่ละวาจา ฯลฯ Sacepissa evamassa— ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti?
pe → SS Bmr repeat. (pts note)ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

‘Cetasā ceto paricca vidito ceva me, sunakkhatta, acelo pāthikaputto—
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all) | eva → Bmr K add me. (pts note) | Pāṭika-putto → Sc omits acelo Pāṭika-putto; St acelo only. (pts note)‘สุนักขัตตะ เรากำหนดรู้ใจของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรด้วยใจของเรา ว่า abhabbo acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
Pāṭika-putto → Sd repeats abh- ac- Pāṭ-; Br omits acelo Pāṭika-putto. (pts note) | mama → SS omit. (pts note)‘ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้’ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.‘ถึงเราจะไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Devatāpi me etamatthaṁ ārocesuṁ—และเหล่าเทวดาก็ได้บอกความข้อนี้แก่เราว่า abhabbo, bhante, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตรไม่ละวาจา ฯลฯ Sacepissa evamassa— ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Ajitopi nāma licchavīnaṁ senāpati adhunā kālaṅkato tāvatiṁsakāyaṁ upapanno.
kālaṅkato → kālakato (bj)แม้เสนาบดีของเจ้าลิจฉวีชื่ออชิตะ ซึ่งได้ถึงแก่อนิจกรรมไปเมื่อเร็ว ๆ นี้ ไปเกิด ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ Sopi maṁ upasaṅkamitvā evamārocesi—ก็ได้เข้ามาบอกเราอย่างนี้ว่า alajjī, bhante, acelo pāthikaputto;‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเป็น คนไม่ละอาย musāvādī, bhante, acelo pāthikaputto.เป็นคนพูดเท็จ Mampi, bhante, acelo pāthikaputto byākāsi vajjigāme—
mam → Sc mamam: Sd omits to vyākāsi. (pts note)ทั้งได้พยากรณ์ข้าพระองค์ที่วัชชีคามว่า ajito licchavīnaṁ senāpati mahānirayaṁ upapannoti.‘เสนาบดีของ เจ้าลิจฉวีชื่ออชิตะไปเกิดในมหานรก’

Na kho panāhaṁ, bhante, mahānirayaṁ upapanno;ข้าพระองค์มิได้ไปเกิดในมหานรก tāvatiṁsakāyamhi upapanno.
kāyam → So SS; Bmr tāvatiṁsakāyamhi; K tāvatiṁsakāyaṁ. (pts note)แต่ไปเกิด ในหมู่เทพชั้นดาวดึงส์ Alajjī, bhante, acelo pāthikaputto;ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรเป็นคน ไม่ละอาย musāvādī, bhante, acelo pāthikaputto;เป็นคนพูดเท็จ abhabbo ca, bhante, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
ca → cakāro na dissati (sya-all: sī.) | abhabbo → Bmr K add ca; K (Sī) ca-kāro na dissati. (pts note)ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับพระผู้มีพระภาคได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิด อย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.
pe → So K; SS Bmr repeat. (pts note)‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญ หน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

Iti kho, sunakkhatta, cetasā ceto paricca vidito ceva me acelo pāthikaputto abhabbo acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.แม้เพราะเหตุนี้แล เรากำหนดรู้ใจของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรด้วยใจของเรา ว่า ‘ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้’ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่ Devatāpi me etamatthaṁ ārocesuṁ—
me → SS omit. (pts note)และเหล่าเทวดาก็ได้บอกความข้อนี้แก่เราว่า abhabbo, bhante, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā bhagavato sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāthikaputte (bj)‘ข้าแต่ พระองค์ผู้เจริญ ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตรยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัด ความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับพระผู้มีพระภาคได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิด อย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไป เผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

So kho panāhaṁ, sunakkhatta, vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkamissāmi divāvihārāya.
pāthikaputtassa → pāṭikaputtassa (sya-all, pts) | tenupasaṅkamissāmi divāvihārāya → tenupasaṅkamiṁ divā vihārāya (sya-all) | So → Bmr K eso. (pts note) | upasaṁkamissāmi → So Bmr; SS K -miṁ. (pts note)สุนักขัตตะ ก็เรานั้นแล จะเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต กลับจาก บิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว จะเข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือย ปาฏิกบุตร Yassadāni tvaṁ, sunakkhatta, icchasi, tassa ārocehī’ti.เพื่อพักกลางวัน ถ้าเธออยากจะบอกก็จงไปบอกเขาเดี๋ยวนี้’

5. Iddhipāṭihāriyakathāเรื่องอิทธิปาฏิหาริย์

Atha khvāhaṁ, bhaggava, pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṁ piṇḍāya pāvisiṁ.
Atha khvāhaṁ → atha kho svāhaṁ (sya-all); atha kho’ haṁ (pts1ed) | atha khvāhaṁ → athakho svāhaṁ (sya-all) | pattacīvaramādāya vesāliṁ → pattacīvaraṁ ādāya vesāliyaṁ (sya-all, pts) | khvāhaṁ → kho haṁ (pts) | khvāhaṁ → atha kho svāhaṁ (bj: syā) | khvāhaṁ → atha kho svāhaṁ (cck: syā.) | haṁ → So SS; Bmr khvāhaṁ; K svāhaṁ. (pts note)ภัคควะ ครั้นในเวลาเช้า เราครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร เข้าไป ยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต Vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkamiṁ divāvihārāya.
pāthikaputtassa → pāṭikaputtassa (sya-all, pts)กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร เพื่อพักกลางวัน Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto taramānarūpo vesāliṁ pavisitvā yena abhiññātā abhiññātā licchavī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā abhiññāte abhiññāte licchavī etadavoca:ครั้งนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร รีบเข้าไปยังกรุงเวสาลีแล้วเข้าเฝ้าพวกเจ้าลิจฉวีที่มีชื่อเสียงทูลว่า ‘esāvuso, bhagavā vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkami divāvihārāya.
caritvā → vicaritvā (sya-all) | pāthikaputtassa → pāṭikaputtassa (sya-all, pts)‘ท่าน ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต กลับ จากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เสด็จเข้าไปยังอารามของนักบวช เปลือยปาฏิกบุตร เพื่อทรงพักกลางวัน Abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto, sādhurūpānaṁ samaṇānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ bhavissatī’ti.
āyasmanto → Sdt omit the repetition. (pts note)ขอพวกท่านจงรีบออกไป จักมีการแสดง อิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ของพวกสมณะชั้นดี’ Atha kho, bhaggava, abhiññātānaṁ abhiññātānaṁ licchavīnaṁ etadahosi:ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวี ที่มีชื่อเสียงได้พูดกันว่า ‘sādhurūpānaṁ kira, bho, samaṇānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ bhavissati;‘ท่านผู้เจริญ ทราบข่าวว่า จักมีการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ของพวกสมณะชั้นดี handa vata, bho, gacchāmā’ti.ฉะนั้น เชิญพวกเราไป(ดู)กันเถิด’

Yena ca abhiññātā abhiññātā brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā tenupasaṅkami. upasaṅkamitvā abhiññāte abhiññāte nānātitthiye samaṇabrāhmaṇe etadavoca:
nānātitthiyā → nānātitthiya (sya-all) | nānātitthiye → nānātitthiya (sya-all) | ca → (bj) | nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā → nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇā (sya-all) | nānātitthiye samaṇabrāhmaṇe → nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇe (sya-all) | samaṇabrāhmaṇā → nānātitthiya samaṇabrāhmaṇā (bj: syā) | nānātitthiyā → nānātitthiya (cck: syā.) | nānātitthiye → nānātitthiya (cck: syā.) | ca → Br omits. (pts note) | nānā-titthiyā → K titthiya (and below). (pts note)สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เข้าไปหาพวกพราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และ สมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มีชื่อเสียง แล้วบอกอย่างนี้ว่า ‘esāvuso, bhagavā vesāliyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkami divāvihārāya.
pāthikaputtassa → pāṭikaputtassa (sya-all, pts)‘ท่านทั้งหลาย พระ ผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว เสด็จเข้าไปยังอารามของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร เพื่อทรงพักกลางวัน Abhikkamathāyasmanto abhikkamathāyasmanto, sādhurūpānaṁ samaṇānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ bhavissatī’ti.ขอพวกท่านจงรีบออกไป จักมีการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อัน เหนือธรรมดาของมนุษย์ ของพวกสมณะชั้นดี’ Atha kho, bhaggava, abhiññātānaṁ abhiññātānaṁ nānātitthiyānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ etadahosi:
nānātitthiyānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ → nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇānaṁ (sya-all)ครั้งนั้น พวกสมณพราหมณ์ลัทธิ ต่าง ๆ ผู้มีชื่อเสียง ได้พูดกันว่า ‘sādhurūpānaṁ kira, bho, samaṇānaṁ uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ bhavissati;‘ท่านผู้เจริญ ทราบข่าวว่า จักมีการแสดงอิทธิปาฏิหาริย์ อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ของพวกสมณะชั้นดี handa vata, bho, gacchāmā’ti.ฉะนั้น ขอให้พวกเราไป(ดู)กันเถิด’

Atha kho, bhaggava, abhiññātā abhiññātā licchavī, abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā yena acelassa pāthikaputtassa ārāmo tenupasaṅkamiṁsu.
nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā → nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇā (sya-all) | pāthikaputtassa → pāṭikaputtassa (sya-all, pts) | abhiññātā → Sdt insert ca and below. (pts note) | abhiññātā → Bm inserts ca. (pts note)ภัคควะ ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียง พราหมณมหาศาล คหบดีผู้ มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มีชื่อเสียง ต่างพากันไปยังอารามของนักบวช เปลือยปาฏิกบุตร Sā esā, bhaggava, parisā mahā hoti anekasatā anekasahassā.
parisā mahā hoti → parisā hoti (bj, sya-all, pts1ed) | mahā → (bj, sya-all, pts) | hoti → mahā hoti (bj: machasaṁ) | hoti → parisā hoti (cck: sī. syā. pī.) | parisā → Br inserts mahā. (pts note)บริษัทนั้น ๆ เป็นเรือนร้อย เรือนพัน

Assosi kho, bhaggava, acelo pāthikaputto:
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)ภัคควะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรได้ฟังข่าวว่า ‘abhikkantā kira abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā.
brāhmaṇamahāsālā → brāhmaṇamahāsālā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā (bj) | nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā → nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇā (sya-all) | abhiññātā → (pts)‘พวกเจ้าลิจฉวีผู้มี ชื่อเสียง พราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มี ชื่อเสียง ต่างพากันออกมาแล้ว Samaṇopi gotamo mayhaṁ ārāme divāvihāraṁ nisinno’ti.
pi → Bmr omit pi; Sct add bho. (pts note)แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักกลางวันอยู่ที่อาราม ของเรา’ Sutvānassa bhayaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso udapādi.จึงเกิดความกลัว ความสะดุ้ง ขนพองสยองเกล้า Atha kho, bhaggava, acelo pāthikaputto bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo tenupasaṅkami.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts) | tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tiṇḍukakhānuparibbājakārāmo (sya-all) | tindukakhāṇuparibbājakārāmo tenupasaṅkami → tindukkhānuparibbājakārāmo ten upasaṁkami (pts) | tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tiṇḍukakhāṇu (bj: machasaṁ) | lomahaṭṭhajāto → katthaci potthake lomahaṁsajātoti pāṭho dissati (sya-all note) | lomahaṭṭha-jāto → K katthaci poṭṭhake ‘lomahaṁsa-jāto'; ti pāṭho dissati. (pts note)ครั้งนั้น นักบวชเปลือย ปาฏิกบุตร กลัว ตัวสั่น ขนพองสยองเกล้า หนีไปยังอารามของตินทุกขาณุปริพาชก

Assosi kho, bhaggava, sā parisā:บริษัทนั้นได้ฟังข่าวว่า ‘acelo kira pāthikaputto bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo tenupasaṅkanto’ti.
tenupasaṅkanto’ti → tenupasaṅkamantoti (pts1ed, mr) | pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts) | tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tiṇḍukakhānuparibbājakārāmo (sya-all) | tindukakhāṇuparibbājakārāmo tenupasaṅkantoti → tindukkhānuparibbājakārāmo ten upasaṁkamanto ti (pts) | tenupasaṅkanto’ti → tenupasaṅkamanto (cck: sī. pī. ka.)‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร กลัว ตัวสั่น ขนพอง สยองเกล้า หนีเข้าไปยังอารามของตินทุกขาณุปริพาชก’ Atha kho, bhaggava, sā parisā aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
sā → Scdt put sā before Bhaggava. (pts note)ทันใดนั้น บริษัทนั้นได้เรียกบุรุษคนหนึ่งมาสั่งว่า ‘Ehi tvaṁ, bho purisa, yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkama. upasaṅkamitvā acelaṁ pāthikaputtaṁ evaṁ vadehi:
tenupasaṅkama → tenupasaṅkami (bj) | tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tiṇḍukakhānuparibbājakārāmo (sya-all); tindukkhānuparibbājakārāmo (pts) | pāthikaputto tenupasaṅkama → pāṭikaputto tenupasaṅkami (sya-all); pāṭikaputto ten upasaṁkama (pts) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all, pts) | bho → Scdt ambho. (pts note) | yena → Sc adds ca; Sd yenāpi Gotamo āyasmato ārāmo acelo, etc. (pts note)‘พ่อคุณ เธอจงเข้าไปหานัก บวชเปลือยปาฏิกบุตรที่อารามของตินทุกขาณุปริพาชก แล้วจงบอกกับนักบวช เปลือยปาฏิกบุตรอย่างนี้ว่า “abhikkamāvuso, pāthikaputta, abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā, samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno;
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all) | nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā → nānātitthiyasamaṇabrāhmaṇā (sya-all) | abhikkamāvuso pāthikaputta → abhikkam āvuso pāṭikaputta (pts) | abhiññātā → Sdt adds ca. (pts note) | abhiññātā → Bm adds ca. (pts note)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียง พราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มีชื่อเสียง ต่างพากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักกลางวันอยู่ที่อารามของท่าน bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṁ parisati vācā
parisati → parisatiṁ (bj) | esā āvuso pāthikaputta → esāvuso pāṭikaputta (sya-all) | pāthikaputta → pāṭikaputta (pts)อนึ่ง ท่านได้พูดอวดไว้ในบริษัท ในกรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า samaṇopi gotamo ñāṇavādo, ahampi ñāṇavādo.‘พระสมณโคดมเป็น ญาณวาท เราก็เป็นญาณวาทด้วย Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ dassetuṁ.ผู้เป็นญาณวาทควรแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์กับผู้เป็นญาณวาทด้วยกัน Samaṇo gotamo upaḍḍhapathaṁ āgaccheyya ahampi upaḍḍhapathaṁ gaccheyyaṁ.
samaṇo → samaṇo ce (bj) | ahampi → ahaṁ (pts) | ahaṁ → So SS; Bmr ahaṁ pi; K aham pi. (pts note)ขอให้พระสมณโคดมเสด็จมาครึ่งทาง แม้เราก็จะไปครึ่งทาง Te tattha ubhopi uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ kareyyāma.
ubhopi uttari manussadhammā → ubho uttarimanussadhammā (pts) | ubho → Br adds pi. (pts note)ณ ที่พบกันนั้น เราทั้งสองจะแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์ด้วยกัน Ekañce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati, dvāhaṁ karissāmi.ถ้าพระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์ ๑ อย่าง เราจักแสดง ๒ อย่าง Dve ce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, cattārāhaṁ karissāmi.
ce → SS ca. (pts note) | Samaṇo → Br adds pi. (pts note)ถ้าพระสมณโคดมจักทรงแสดง อิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๒ อย่าง เราจักแสดง ๔ อย่าง Cattāri ce samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyāni karissati, aṭṭhāhaṁ karissāmi.ถ้าพระ สมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์ ๔ อย่าง เราจัก แสดง ๘ อย่าง Iti yāvatakaṁ yāvatakaṁ samaṇo gotamo uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karissati, taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ karissāmī”ti
yāvatakaṁ → (bj) | taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ → tandiguṇaṁ tandiguṇāhaṁ (bj) | uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ → uttarimanussadhammā iddhipāṭihāriyāni (sya-all) | yāvatakaṁ → Br omits. (pts note)พระสมณโคดมจักทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของ มนุษย์มากเท่าใด ๆ ก็ตาม เราจักแสดงให้มากกว่านั้นเป็นทวีคูณ’ abhikkamasseva kho āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṁ.
abhikkamasseva → abhikkamayeva (sya-all, pts1ed) | pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all) | abhikkamasseva → abhikkama yeva (pts) | abhikkamasseva → abhikkamayeva (bj: PTS) | abhikkamasseva → abhikkamayeva (cck: sī. syā. pī.) | yeva → Br abhikkam'; ass'; eva. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงออกไปครึ่งทาง Sabbapaṭhamaṁyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno’ti.พระสมณโคดมเสด็จมาก่อนคนทั้งปวงทีเดียว ประทับพัก กลางวันอยู่ที่อารามของท่าน’

Evaṁ, bhoti kho, bhaggava, so puriso tassā parisāya paṭissutvā yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkami. upasaṅkamitvā acelaṁ pāthikaputtaṁ etadavoca:
tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tiṇḍukakhānuparibbājakārāmo (sya-all); tindukkhānuparibbājakārāmo (pts) | pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all) | pāthikaputto tenupasaṅkami → pāṭikaputto ten upasaṁkami (pts)‘ภัคควะ บุรุษนั้นรับคำสั่งแล้ว จึงเข้าไปหานักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ที่อารามของตินทุกขาณุปริพาชก แล้วบอกกับนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā.
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all) | Licchavī → So SS as follows: Bmr K add abhikkantā abhiññātā (ca Bm) abhiññātā ca Brāhmaṇa-mahāsālā . . . pe . . . down to karissāmīti. (Bm repeats the whole.) (pts note)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียง พราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มีชื่อเสียง ต่างพากันออกมาแล้ว Samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno.แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักกลางวันอยู่ที่อารามของท่าน Bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṁ parisati vācā—
parisati → parisatiṁ (bj) | pāthikaputta → pāṭikaputta (pts)อนึ่ง ท่านได้พูดอวดไว้ ในบริษัท ในกรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า samaṇopi gotamo ñāṇavādo; ahampi ñāṇavādo.‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท เราก็เป็นญาณวาท ด้วย Ñāṇavādo kho pana ñāṇavādena arahati uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ dassetuṁ …pe…อนึ่ง ผู้เป็นญาณวาทควรแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์กับผู้ เป็นญาณวาทด้วยกัน ฯลฯ taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ karissāmīti.เราจักแสดงให้มากกว่านั้นเป็นทวีคูณ’ Abhikkamasseva kho, āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṁ.
abhikkamasseva → abhikkama yeva (pts) | yeva → So Sct K; Sd abhikkameyyova; Bmr abhikhamayyeva. (pts note) | kho → K omits. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงออกไปครึ่งทาง Sabbapaṭhamaṁyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno’ti.พระสมณโคดมเสด็จมาก่อนคนทั้งปวงทีเดียว ประทับพัก กลางวันอยู่ที่อารามของท่าน’

Evaṁ vutte, bhaggava, acelo pāthikaputto ‘āyāmi, āvuso, āyāmi, āvuso’ti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṁ.
saṁsappati → saṁsabbati (mr) | pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts) | saṁsappati → saṁsabbati (cck: ka.)ภัคควะ เมื่อบุรุษนั้นกล่าวอย่างนี้ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร จึงกล่าวตอบว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้ Atha kho so, bhaggava, puriso acelaṁ pāthikaputtaṁ etadavoca:
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all) | pāthikaputtaṁ etadavoca → pāṭikaputtaṁ etad avoca (pts)ครั้งนั้น บุรุษนั้น ได้กล่าวกับนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘kiṁ su nāma te, āvuso pāthikaputta, pāvaḷā su nāma te pīṭhakasmiṁ allīnā, pīṭhakaṁ su nāma te pāvaḷāsu allīnaṁ?
pāthikaputta pāvaḷā su → pāṭikaputta pāvaḷāsu (sya-all) | pāthikaputta → pāṭikaputta (pts) | pāvaḷā → pāvuḷā (bj: sīmu) | pīṭhakasmiṁ → So K and later Sct; Scd piṭakasmiṁ (Sd afterwards piṭṭh-); St piyakasmiṁ; Bmr piṭhakasmiṁ. (pts note) | pīṭhakaṁ → Sc pakā; Sd piyamakaṁ; St piṭhamakaṁ. (pts note)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านเป็นอะไรเล่า ตะโพกของท่านติดกับตั่งหรือ หรือว่าตั่งติดกับตะโพกของท่าน Āyāmi āvuso, āyāmi āvusoti vatvā tattheva saṁsappasi, na sakkosi āsanāpi vuṭṭhātun’ti.
saṁsappasi → saṁsappati (bj) | sakkosi āsanāpi → sakkoti āsanā pi (bj)ท่านกล่าวว่า ‘เรา จะไป ๆ’ แต่กลับซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ Evampi kho, bhaggava, vuccamāno acelo pāthikaputto ‘āyāmi, āvuso, āyāmi, āvuso’ti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)ภัคควะ นักบวช เปลือยปาฏิกบุตร แม้ถูกบุรุษต่อว่าอยู่อย่างนี้ ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้

Yadā kho so, bhaggava, puriso aññāsi:ภัคควะ เมื่อบุรุษนั้นได้ทราบว่า ‘parābhūtarūpo ayaṁ acelo pāthikaputto.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้แพ้แล้ว Āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātun’ti.ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ Atha taṁ parisaṁ āgantvā evamārocesi:จึงกลับมาหาบริษัทนั้นแล้วบอกอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ‘parābhūtarūpo, bho, acelo pāthikaputto.
parābhūtarūpo, bho → parābhūtarūpo ayaṁ (bj); parābhūtarūpo bho ayaṁ (sya-all, mr); parābhūtarūpo (pts1ed) | bho → bho ayaṁ (bj); (pts) | pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | bho → parābhūtarūpo bho ayaṁ (cck: syā. ka.); parābhūtarūpo (cck: sī. pī.)นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้ แพ้แล้ว Āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātun’ti.ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจาก ที่นั่งได้’ Evaṁ vutte, ahaṁ, bhaggava, taṁ parisaṁ etadavocaṁ:ภัคควะ เมื่อบุรุษนั้นกล่าวอย่างนี้ เราจึงได้กล่าวกับบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘abhabbo kho, āvuso, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts)‘ท่าน ทั้งหลาย ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความ เห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.‘ถึงเรายังไม่ละ วาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.ภาณวารที่ ๑ จบ

Atha kho, bhaggava, aññataro licchavimahāmatto uṭṭhāyāsanā taṁ parisaṁ etadavoca:ภัคควะ ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีคนหนึ่ง ลุกจากที่นั่ง ได้กล่าว กับบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘tena hi, bho, muhuttaṁ tāva āgametha, yāvāhaṁ gacchāmi.
gacchāmi → paccāgacchāmi (?) | gacchāmi → paccāgacchāmi (cck: ?)‘ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น Appeva nāma ahampi sakkuṇeyyaṁ acelaṁ pāthikaputtaṁ imaṁ parisaṁ ānetun’ti.
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (pts)โปรดคอยสักครู่ได้ไหม บางทีข้าพเจ้า อาจจะไปนำนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรมายังบริษัทนี้ได้’

Atha kho so, bhaggava, licchavimahāmatto yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkami. upasaṅkamitvā acelaṁ pāthikaputtaṁ etadavoca:
tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tindukkhānuparibbājakārāmo (pts) | pāthikaputto tenupasaṅkami → pāṭikaputto ten upasaṁkami (pts)ลำดับนั้น มหาอำมาตย์ของ เจ้าลิจฉวีคนนั้น จึงเข้าไปหานักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ถึงอารามของตินทุกขาณุปริพาชก แล้วกล่าวกับนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkantaṁ te seyyo, abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā. Samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno.
Licchavī → K Saṁkhittaṁ, continues at samaṇo pi; St pe after Licchavī to samaṇo. (pts note)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด ท่านกลับไปดีกว่า พวกเจ้าลิจฉวีผู้มีชื่อเสียง พราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และ สมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มีชื่อเสียง ต่างพากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ ประทับพักกลางวันอยู่ที่อารามของท่าน Bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṁ parisati vācā—
parisati → parisatiṁ (bj)อนึ่ง ท่านได้พูดอวดไว้ในบริษัท ในกรุงเวสาลี อย่างนี้ว่า samaṇopi gotamo ñāṇavādo …pe…
ñāṇavādo → ñāṇapādo (bj) | pe → So St Bm K; Sdt Br repeat the whole. (pts note)‘พระสมณโคดมเป็นญาณวาท เราก็เป็นญาณวาทด้วย ฯลฯ taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ karissāmīti.
taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ → taṁdiguṇaṁ taṁdiguṇāhaṁ (bj)เราจักแสดง ให้มากกว่านั้นเป็นทวีคูณ’ Abhikkamasseva kho, āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṁ.ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงออกไปครึ่งทาง Sabbapaṭhamaṁyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno.
yeva → So Sc Br K; Sd paṭheyeva; St paṭheyyova; Bm paṭhamañeva. (pts note) | Samaṇo → K adds pi. (pts note)พระสมณโคดม เสด็จมาก่อนคนทั้งปวงทีเดียว ประทับพักกลางวันอยู่ที่อารามของท่านแล้ว Bhāsitā kho panesā, āvuso pāthikaputta, samaṇena gotamena parisati vācā—
parisati → parisatiṁ (bj) | te → So Sct; Sd panāvaso; Bm K panesā. (pts note) | Pāṭikaputta → Sd omits down to abhikkamanen'; eva. (pts note)อนึ่ง พระสมณโคดมตรัสวาจาในบริษัทว่า abhabbo kho acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
kho → (pts) | pāthikaputto → pāṭikaputto (pts)‘ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะ คิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.
muddhāpi → muddhaṁ pi (bj)‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไป เผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkamaneneva te jayaṁ karissāma, samaṇassa gotamassa parājayan’ti.
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all) | eva → So Sd Bmr K; Sc abhikkame corrected to -meneva; St abhikkamabhoneva. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด ด้วยการกลับไปของท่านนั่นแหละ พวกเราจะทำให้ท่านชนะ จะทำให้พระสมณโคดมแพ้’

Evaṁ vutte, bhaggava, acelo pāthikaputto ‘āyāmi, āvuso, āyāmi, āvuso’ti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)ภัคควะ เมื่อมหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีกล่าวอย่างนี้ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร จึงกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้ Atha kho so, bhaggava, licchavimahāmatto acelaṁ pāthikaputtaṁ etadavoca:
so → (bj) | licchavimahāmatto → licchavī mahāmatto (bj); jāliyo dārupattikantevāsī (sya-all) | atha kho so → athakho (sya-all) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all) | pāthikaputtaṁ etadavoca → pāṭikaputtaṁ etad avoca (pts)ครั้งนั้น มหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวี จึงกล่าวกับนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘kiṁ su nāma te, āvuso pāthikaputta, pāvaḷā su nāma te pīṭhakasmiṁ allīnā, pīṭhakaṁ su nāma te pāvaḷāsu allīnaṁ?
pāthikaputta pāvaḷā su → pāṭikaputta pāvaḷāsu (sya-all) | pāthikaputta → pāṭikaputta (pts) | pāvaḷāsu → Sd picelā. (pts note)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านเป็นอะไรไปเล่า ตะโพกของท่านติดกับตั่งหรือ หรือว่าตั่ง ติดกับตะโพกของท่าน Āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappasi, na sakkosi āsanāpi vuṭṭhātun’ti.ท่านกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แต่กลับซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ Evampi kho, bhaggava, vuccamāno acelo pāthikaputto ‘āyāmi, āvuso, āyāmi, āvuso’ti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)ภัคควะ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แม้ถูกมหาอำมาตย์ของ เจ้าลิจฉวีเมื่อต่อว่าอยู่อย่างนี้ ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่ นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้

Yadā kho so, bhaggava, licchavimahāmatto aññāsi:
so → So Scd Bmr; St K omit. (pts note) | Licchavi-mahāmatto → St Jāliyodārūpattikantevāsi, omits 3-5 and continues at 6. (pts note)ภัคควะ เมื่อมหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีนั้นได้ทราบว่า ‘parābhūtarūpo ayaṁ acelo pāthikaputto āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātun’ti.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts)‘นักบวชเปลือย ปาฏิกบุตรนี้แพ้แล้ว ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ Atha taṁ parisaṁ āgantvā evamārocesi:จึงกลับมาหาบริษัทนั้นแล้วบอกอย่างนี้ว่า ‘parābhūtarūpo, bho, acelo pāthikaputto āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātun’ti.
parābhūtarūpo, bho → parābhūtarūpo ayaṁ (sya-all); parābhūtarūpo so (pts1ed) | bho → so (pts) | pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | bho → parābhūtarūpo (cck: sī. pī.); parābhūtarūpo ayaṁ (cck: syā.) | so → SS omit. (pts note)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้แพ้แล้ว ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ Evaṁ vutte, ahaṁ, bhaggava, taṁ parisaṁ etadavocaṁ:ภัคควะ เมื่อมหาอำมาตย์ของเจ้าลิจฉวีนั้นกล่าวอย่างนี้ เราจึงได้กล่าวกับ บริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘abhabbo kho, āvuso, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | cittaṁ → vācaṁ (pts)‘ท่านทั้งหลาย ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละ ความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิด อย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyya.
vipateyya → K here and onwards adds ti. (pts note)‘ถึงเราจะไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไป เผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Sace pāyasmantānaṁ licchavīnaṁ evamassa—
pi → Sd pissa; Bmr K p'. (pts note)แม้เจ้าลิจฉวี ผู้เจริญทั้งหลายจะคิดอย่างนี้ว่า mayaṁ acelaṁ pāthikaputtaṁ varattāhi bandhitvā goyugehi āviñcheyyāmāti, tā varattā chijjeyyuṁ pāthikaputto vā.
āviñcheyyāmāti → āviñjeyyāmāti (sya-all); āvijjheyyāmāti (pts1ed) | varattāhi → yāhi varattāhi (sya-all, mr) | āviñcheyyāmāti → āviñjeyyāmāti (bj) | chijjeyyuṁ → chijjeraṁ (bj) | āviñjeyyāmā’ti → āviññeyyāmāti (bj: sīmu) | varattāhi → yāhi varattāhi (cck: syā. ka.) | āviñcheyyāmāti → āviñjeyyāmāti (cck: syā.); āvijjheyyāmāti (cck: sī. pī.) | yāhi → ayaṁ na dissati (sya-all: sī.) | goyuttehi → goyugehīti pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | Pāṭika-puttaṁ → Bmr K add yāhi and below; K (Sī) ayaṁ na dissati. (pts note) | go-yugehi → K go-yuttehi; K (note) go-yugehīti pāṭhena bhavitabbaṁ. (pts note) | āvijjheyyāmāti → Sd aviñjeyyamāti (in 4 āvijeyyāmāti); Bmr āviñcheyyāmāti; K āviñjeyyāmāti. (pts note) | chijjeraṁ → So Scd K; Bmr chijjeyyuṁ. (pts note) | Pāṭika-putto → So Bmr K Sum; SS puttaṁ. (pts note)‘พวกเราจะเอาเชือกมัดนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วใช้โคหลาย ๆ คู่ฉุดมา’ เชือกนั้นก็จะขาด หรือไม่กายของนักบวชเปลือยปาฏิก- บุตรก็จะขาด Abhabbo pana acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pana → (bj)แต่ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัด ความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.‘ถึงเรา ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณ- โคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

Atha kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī uṭṭhāyāsanā taṁ parisaṁ etadavoca:
dārupattik-antevāsī → Cp. D. vol. i., p. 159; Sum. i. 319. (pts note)ภัคควะ ครั้งนั้น ชาลิยปริพาชก ผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ (นักบวช ผู้นิยมใช้บาตรไม้) ลุกจากที่นั่งกล่าวกับบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘tena hi, bho, muhuttaṁ tāva āgametha, yāvāhaṁ gacchāmi;‘ท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ขอให้ท่านทั้งหลายรอคอยสักครู่ appeva nāma ahampi sakkuṇeyyaṁ acelaṁ pāthikaputtaṁ imaṁ parisaṁ ānetun’ti.
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (pts) | aham → K nāmahaṁ. (pts note) | Pāṭika-puttaṁ → So Scd; Bmr K omit. (pts note)ข้าพเจ้าอาจจะไปนำนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรมายัง บริษัทนี้ได้’

Atha kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī yena tindukakhāṇuparibbājakārāmo, yena acelo pāthikaputto tenupasaṅkami. upasaṅkamitvā acelaṁ pāthikaputtaṁ etadavoca:
tindukakhāṇuparibbājakārāmo → tindukkhānuparibbājakārāmo (pts) | pāthikaputto tenupasaṅkami → pāṭikaputto ten upasaṁkami (pts)ภัคควะ ชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะเข้าไปหานักบวชเปลือย ปาฏิกบุตร ถึงอารามของตินทุกขาณุปริพาชกแล้วกล่าวกับนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ดังนี้ว่า ‘abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkantaṁ te seyyo. Abhikkantā abhiññātā abhiññātā licchavī, abhikkantā abhiññātā abhiññātā ca brāhmaṇamahāsālā gahapatinecayikā nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā. Samaṇopi gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno.
abhiññātā → ca (pts)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด ท่านกลับไปดีกว่า พวกเจ้าลิจฉวีผู้มี ชื่อเสียง พราหมณมหาศาล คหบดีผู้มั่งคั่ง และสมณพราหมณ์ลัทธิต่าง ๆ ผู้มี ชื่อเสียง ต่างพากันออกมาแล้ว แม้พระสมณโคดมก็ประทับพักกลางวันอยู่ที่อาราม ของท่าน Bhāsitā kho pana te esā, āvuso pāthikaputta, vesāliyaṁ parisati vācā—
esā → (bj) | parisati → parisatiṁ (bj) | pāthikaputta → pāṭikaputta (pts)อนึ่ง ท่านได้เคยพูดอวดไว้ในบริษัท ในกรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า samaṇopi gotamo ñāṇavādo …pe…‘พระสมณ โคดมเป็นญาณวาท ฯลฯ taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ karissāmīti.
taddiguṇaṁ taddiguṇāhaṁ → taṁdiguṇaṁ taṁdiguṇāhaṁ (bj)เราจักแสดงให้มากกว่านั้นเป็นทวีคูณ’ Abhikkamasseva, kho āvuso pāthikaputta, upaḍḍhapathaṁ.
kho → (bj) | abhikkamasseva kho → abhikkama yeva (pts) | yeva → Br abhikkamasseva. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงออกไปครึ่งทาง Sabbapaṭhamaṁyeva āgantvā samaṇo gotamo āyasmato ārāme divāvihāraṁ nisinno.พระสมณโคดมเสด็จมาก่อนคนทั้งปวงทีเดียว ประทับพัก กลางวันอยู่ที่อารามของท่านแล้ว Bhāsitā kho panesā, āvuso pāthikaputta, samaṇena gotamena parisati vācā—
panesā āvuso → pane te esāvuso (bj) | parisati → parisatiṁ (bj) | pāthikaputta → pāṭikaputta (pts)อนึ่ง พระสมณโคดมได้ตรัสวาจาในบริษัทว่า abhabbo acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | Abhabbo → K adds kho āvuso (but not in 1). (pts note)‘ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyya.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Sace pāyasmantānaṁ licchavīnaṁ evamassa—
pāyasmantānaṁ → āyasmantānaṁ (pts) | Sace → Bmr K add p'. (pts note)แม้เจ้าลิจฉวีผู้เจริญทั้งหลายจะคิดอย่างนี้ว่า mayaṁ acelaṁ pāthikaputtaṁ varattāhi bandhitvā goyugehi āviñcheyyāmāti. Tā varattā chijjeyyuṁ pāthikaputto vā.
āviñcheyyāmāti → āviñjeyyāmāti (bj); āvijjheyyāmāti (pts) | chijjeyyuṁ → chijjeraṁ (bj) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (pts) | chijjeyyuṁ pāthikaputto → chijjeraṁ pāṭikaputto (pts)‘พวกเรา จะเอาเชือกมัดนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วใช้โคหลาย ๆ คู่ฉุดมา’ เชือกนั้นก็จะขาด หรือไม่กายของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรก็จะขาด Abhabbo pana acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts)แต่ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้า กับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ āgaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyāti.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความ เห็นนั้นก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Abhikkamāvuso pāthikaputta, abhikkamaneneva te jayaṁ karissāma, samaṇassa gotamassa parājayan’ti.ท่านปาฏิกบุตร ท่านจงกลับไปเถิด ด้วยการกลับไปของท่านนั่นแหละ พวกเราจะ ทำให้ท่านชนะ จะทำให้พระสมณโคดมแพ้’

Evaṁ vutte, bhaggava, acelo pāthikaputto ‘āyāmi, āvuso, āyāmi, āvuso’ti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts)ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะกล่าวอย่างนี้ นักบวช เปลือยปาฏิกบุตร จึงกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจ ลุกจากที่นั่งได้ Atha kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī acelaṁ pāthikaputtaṁ etadavoca:
pāthikaputtaṁ etadavoca → pāṭikaputtaṁ etad avoca (pts)ครั้งนั้น ชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ จึงกล่าวกับ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรดังนี้ว่า ‘kiṁ su nāma te, āvuso pāthikaputta, pāvaḷā su nāma te pīṭhakasmiṁ allīnā, pīṭhakaṁ su nāma te pāvaḷāsu allīnaṁ?
pāthikaputta → pāṭikaputto (pts)‘ท่านปาฏิกบุตร ท่านเป็นอะไรไปเล่า ตะโพก ของท่านติดกับตั่งหรือ หรือว่าตั่งติดกับตะโพกของท่าน Āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappasi, na sakkosi āsanāpi vuṭṭhātun’ti.ท่านกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แต่กลับซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ Evampi kho, bhaggava, vuccamāno acelo pāthikaputto ‘āyāmi, āvuso, āyāmi, āvuso’ti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātunti.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | āsanāpi vuṭṭhātunti → āsanā pi vuṭṭhātuṁ (pts)ภัคควะ นักบวชเปลือย ปาฏิกบุตร แม้ถูกชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะต่อว่าอยู่อย่างนี้ ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้

Yadā kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī aññāsi:ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะนั้นได้ทราบว่า ‘parābhūtarūpo ayaṁ acelo pāthikaputto āyāmi, āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātun’ti, atha naṁ etadavoca—
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)‘นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้แพ้แล้ว ก็ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่ นั้นเองไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’ จึงกล่าวกับนักบวชเปลือยปาฏิกบุตรดังนี้ว่า

Bhūtapubbaṁ, āvuso pāthikaputta, sīhassa migarañño etadahosi:
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all, pts)‘ท่านปาฏิกบุตร เรื่องเคยมีมาแล้ว คือ ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่า คิดว่า ‘yannūnāhaṁ aññataraṁ vanasaṇḍaṁ nissāya āsayaṁ kappeyyaṁ.‘ทาง ที่ดี เราพึงอาศัยป่าทึบบางแห่งซ่อนตัวอยู่ Tatrāsayaṁ kappetvā sāyanhasamayaṁ āsayā nikkhameyyaṁ, āsayā nikkhamitvā vijambheyyaṁ, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokeyyaṁ, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṁ sīhanādaṁ nadeyyaṁ, tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā gocarāya pakkameyyaṁ.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all, pts)ครั้นซ่อนตัวอยู่ในป่าทึบนั้นแล้ว พึงออก จากที่ซ่อนในเวลาเย็น ครั้นออกจากที่ซ่อนแล้ว พึงบิดกาย ครั้นบิดกายแล้ว พึงเหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศ ครั้นเหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศแล้ว พึงบันลือ สีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้ว จึงออกไปหากิน So varaṁ varaṁ migasaṅghe vadhitvā mudumaṁsāni mudumaṁsāni bhakkhayitvā tameva āsayaṁ ajjhupeyyan’ti.
migasaṅghe → migasaṅghaṁ (sya-all, mr) | tameva āsayaṁ → tamevāsayaṁ (bj) | vigasaṅghe → migasaṅgā (bj: sīmu, syā, kām) | migasaṁghe → migasaṁghaṁ (cck: syā. ka.) | miga-saṁghe → So SS and below: Bmr K saṁghaṁ. (pts note)เรานั้นล่าหมู่เนื้อ ตัวล่ำสัน กินเนื้อนุ่ม ๆ แล้วกลับมาซ่อนตัวอยู่ตามเดิม’

Atha kho, āvuso, so sīho migarājā aññataraṁ vanasaṇḍaṁ nissāya āsayaṁ kappesi.
kho → kho so (bj) | so sīho migarājā → jarasigālo (bj) | atha kho āvuso → athakho (sya-all) | āvuso → So SS; Bmr K omit. (pts note)ครั้งนั้น พญาราชสีห์นั้น อาศัยป่าทึบบางแห่งซ่อนตัวอยู่ Tatrāsayaṁ kappetvā sāyanhasamayaṁ āsayā nikkhami, āsayā nikkhamitvā vijambhi, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokesi, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṁ sīhanādaṁ nadi, tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā gocarāya pakkāmi.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (bj, sya-all, pts) | pakkāmi → pakkami (sya-all, pts)ครั้นซ่อนตัวอยู่ใน ป่าทึบนั้นแล้ว ออกจากที่ซ่อนในเวลาเย็น ครั้นออกจากที่ซ่อนแล้ว บิดกาย ครั้น บิดกายแล้ว เหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศ ครั้นเหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศแล้ว บันลือสีหนาท ๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้ว จึงออกไปหากิน So varaṁ varaṁ migasaṅghe vadhitvā mudumaṁsāni mudumaṁsāni bhakkhayitvā tameva āsayaṁ ajjhupesi.
migasaṅghe → migasaṅghaṁ (sya-all)มันล่า หมู่เนื้อตัวล่ำสัน กินเนื้อนุ่ม ๆ แล้วกลับมาซ่อนตัวอยู่ตามเดิม

Tasseva kho, āvuso pāthikaputta, sīhassa migarañño vighāsasaṁvaḍḍho jarasiṅgālo ditto ceva balavā ca.
jarasiṅgālo → jarasigālo (bj, sya-all, pts1ed) | pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all, pts) | vighāsasaṁvaḍḍho jarasiṅgālo → vighāsasaṁvaddho jarasigālo (sya-all); vighāse saṁvaddho jarasigālo (pts) | jarasigālo → jarasiṅgālo (bj: machasaṁ) | jarasiṅgālo → jarasigālo (cck: sī. syā. pī.) | vighāse → Bmr K vighāsa. (pts note) | Jara-sigālo → Bmr siṅgālo and onwards. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร มีสุนัขจิ้งจอกแก่ตัวหนึ่ง เจริญเติบโตด้วยการกินเนื้อที่ เป็นเดนของราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่านั้นนั่นเอง อ้วนท้วน มีกำลัง Atha kho, āvuso, tassa jarasiṅgālassa etadahosi:
jarasiṅgālassa → jarasigālassa (sya-all) | jarasiṅgālassa etadahosi → jarasigālassa etad ahosi (pts)ต่อมา สุนัขจิ้งจอก แก่ตัวนั้น เกิดความคิดดังนี้ว่า ‘ko cāhaṁ, ko sīho migarājā.
cāhaṁ → So St Bmr K; Scd vāhaṁ. (pts note)‘เราเป็นใคร ราชสีห์เจ้าแห่งสัตว์ป่าเป็นใคร Yannūnāhampi aññataraṁ vanasaṇḍaṁ nissāya āsayaṁ kappeyyaṁ.ทางที่ดี เราควรอาศัยป่าทึบบางแห่งซ่อนตัวอยู่ Tatrāsayaṁ kappetvā sāyanhasamayaṁ āsayā nikkhameyyaṁ, āsayā nikkhamitvā vijambheyyaṁ, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokeyyaṁ, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṁ sīhanādaṁ nadeyyaṁ, tikkhattuṁ sīhanādaṁ naditvā gocarāya pakkameyyaṁ.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all, pts)ครั้นซ่อนตัวอยู่ในป่าทึบนั้น พึงออกจากที่ ซ่อนในเวลาเย็น ครั้นออกจากที่ซ่อนแล้ว พึงบิดกาย ครั้นบิดกายแล้ว พึงเหลียว ดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศ ครั้นเหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศแล้ว พึงบันลือสีหนาท So varaṁ varaṁ migasaṅghe vadhitvā mudumaṁsāni mudumaṁsāni bhakkhayitvā tameva āsayaṁ ajjhupeyyan’ti.
migasaṅghe → migasaṅghaṁ (sya-all)๓ ครั้ง ครั้นบันลือสีหนาท ๓ ครั้งแล้ว จึงออกไปหากิน เรานั้นล่าหมู่เนื้อตัวล่ำสัน กินเนื้อนุ่ม ๆ แล้วกลับมาซ่อนตัวอยู่ตามเดิม’

Atha kho so, āvuso, jarasiṅgālo aññataraṁ vanasaṇḍaṁ nissāya āsayaṁ kappesi.
jarasiṅgālo → jarasigālo (sya-all, pts)ครั้งนั้น สุนัขจิ้งจอกแก่ตัวนั้น อาศัยป่าทึบบางแห่งซ่อนตัวอยู่ Tatrāsayaṁ kappetvā sāyanhasamayaṁ āsayā nikkhami, āsayā nikkhamitvā vijambhi, vijambhitvā samantā catuddisā anuvilokesi, samantā catuddisā anuviloketvā tikkhattuṁ sīhanādaṁ nadissāmīti siṅgālakaṁyeva anadi bheraṇḍakaṁyeva anadi, ke ca chave siṅgāle, ke pana sīhanādeti.
sīhanādeti → sīhanāde (bj) | sīhanādeti → sīhanādo (bj) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all, pts) | siṅgālakaṁyeva → sigālakaṁ (sya-all); sigālakaṁ yeva (pts) | siṅgāle → sigāle (sya-all, pts) | anuvilokesi → anuviloketi (pts) | bheraṇḍakaṁ → bhedaṇḍakaṁ yeva (bj: kām) | sīhanādo → ke ca chace siṁgāle ke pana sīhanādehi (bj: machasaṁ) | bheraṇḍakaṁyeva → bhedaṇḍakaṁyeva (cck: ka.) | sīhanādeti → sīhanāde (cck: ?) | yeva → So SS Bmr; K omits. (pts note) | bheraṇḍakaṁ → So SS K; Bmr bhedaṇḍakaṁ: Sum-Scd bherakaṁ. (pts note) | chave → So Bmr K Sum; Sc kemacchave; Sd kevaccho; St kevaccheve (SS cch throughout, with many other variations). (pts note)ครั้นซ่อนตัว อยู่ในป่าทึบนั้นแล้ว ออกจากที่ซ่อนในเวลาเย็น ครั้นออกจากที่ซ่อนแล้ว บิดกาย ครั้นบิดกายแล้ว เหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศ ครั้นเหลียวดูไปรอบ ๆ ทั้ง ๔ ทิศแล้ว จึงคิดว่า ‘เราจักบันลือสีหนาท’ แต่กลับร้องเสียงสุนัขจิ้งจอกออกมา ๓ ครั้ง ร้องอย่างเสียงสุนัขจิ้งจอกนั่นเอง สุนัขจิ้งจอกผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการบันลือ สีหนาทมีผลเป็นอย่างไร

Evameva kho tvaṁ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṁ maññasi.
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all, pts) | jīvamāno → jivamāno (sya-all) | maññasi → Sc maññesi: Sdt maññeti. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพตามแบบ พระสุคต บริโภคอาหารที่เป็นเดนพระสุคต ยังสำคัญพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันต- สัมมาสัมพุทธเจ้าว่าควรท้าทายได้ ถามว่า Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṁ arahantānaṁ sammāsambuddhānaṁ āsādanāti.
ke → ko (bj) | chave pāthikaputte → chavo pāthikaputto (bj) | pāthikaputte → pāṭikaputte (pts) | pāthikaputto → ke ca chace pāthikaputte (bj: machasaṁ) | āsādanā → So Sc Bmr K Sum; Sd āsādāna; St āsādānā. (pts note)ปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการ ท้าทายพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดผลเป็นอย่างไร

Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī iminā opammena neva asakkhi acelaṁ pāthikaputtaṁ tamhā āsanā cāvetuṁ.
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (pts) | iminā → So SS Bm; Br K add pi. (pts note)ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจที่จะให้ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรลุกจากที่นั่งนั้นได้ แม้ด้วยข้ออุปมานี้ Atha naṁ etadavoca:จึงได้กล่าวกับเขา ดังนี้ว่า

‘Sīhoti attānaṁ samekkhiyāna, amaññi kotthu migarājāhamasmi;
samekkhiyāna amaññi → samekkhiyānaṁ maññi (pts) | samekkhiyānaṁ → -1 So SS Sum; Bmr -naṁ -na; K -na-na. (pts note) maññi → Br Sum amaññi. 3 SS Br asmiṁ. (pts note)สุนัขจิ้งจอกสำคัญตนว่าเป็นราชสีห์ จึงได้ลำพองตัวว่าเป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่า Tatheva so siṅgālakaṁ anadi, ke ca chave siṅgāle ke pana sīhanādeti.
Tatheva → tameva (sya-all) | siṅgālakaṁ → segālakaṁ (bj); sigālakaṁ (pts) | segālakaṁ → sigālakaṁ (bj: machasaṁ) | Tatheva → tameva (cck: syā.) | eva → K tameva. (pts note) | so → SS omit. (pts note) ke → ko (bj) | chave siṅgāle ke → chavo segālo ko (bj) | sīhanādeti → sīhanādoti (bj) | siṅgāle → sigāle (pts) | segālo → segālo (bj: machasaṁ, sīmu)มันจึงได้ร้องเสียงสุนัขจิ้งจอกเช่นนั้นขึ้น สุนัขจิ้งจอกผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการบันลืออย่างราชสีห์เกิดผลเป็นอย่างไร

Evameva kho tvaṁ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṁ maññasi.
pāthikaputta → pāṭikaputta (pts) | maññasi → Sct maññesi; Sd omaññesi. (pts note)ท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพตามแบบพระสุคต บริโภคอาหาร ที่เป็นเดนพระสุคต ยังสำคัญพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าควร ท้าทายได้ ถามว่า Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṁ arahantānaṁ sammāsambuddhānaṁ āsādanā’ti.
ke → ko (bj) | chave pāthikaputte → chavo pāṭikaputto (bj) | pāthikaputte → pāṭikaputte (pts)ปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการท้าทายพระตถาคตผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดผลเป็นอย่างไร

Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī imināpi opammena neva asakkhi acelaṁ pāthikaputtaṁ tamhā āsanā cāvetuṁ.
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all, pts)ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจที่จะให้ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรลุกจากที่นั่งนั้นได้ แม้ด้วยข้ออุปมานี้ Atha naṁ etadavoca:จึงได้กล่าวกับเขา ดังนี้ว่า

‘Aññaṁ anucaṅkamanaṁ, attānaṁ vighāse samekkhiya;
aññaṁ → amaññī (bj) | anucaṅkamanaṁ → So Bmr; Scd manuññaṁ anucaṅkamaṁ vanaṁ; St manūṁñaṁ anuvaṁkamaṁ vanaṁ; K suññaṁ anupakaminaṁ. (pts note) vighāse → So Sc Bmr K Sum; Sd vimpā; St vippāse. (pts note)สุนัขจิ้งจอกเห็นเงาของตน ที่เคลื่อนไหวในน้ำว่าเป็นอย่างอื่น Yāva attānaṁ na passati, kotthu tāva byagghoti maññati.
yāva attānaṁ → yāvattānaṁ (bj) | attānaṁ → So SS Bmr Sum; K yāva attā. (pts note) tāva byagghoti maññati tatheva → migarājāhamasmi tameva (sya-all) | ti → So Sc Bmr K; Sdt va. (pts note)จึงลำพองตัวว่าเป็นเสือ ตราบเท่าที่ยังไม่เห็นตัวเอง (ตามความเป็นจริง)

Tatheva so siṅgālakaṁ anadi, ke ca chave siṅgāle ke pana sīhanādeti.
siṅgālakaṁ → segālakaṁ (bj); sigālakaṁ (sya-all, pts) | segālakaṁ → sigālakaṁ (bj: machasaṁ) | eva → So SS Bmr; K tameva. (pts note) ke → ko (bj) | chave siṅgāle ke → chavo segālo ko (bj) | sīhanādeti → sīhanādoti (bj) | siṅgāle → sigāle (sya-all, pts) | segālo → segālo (bj: machasaṁ, sīmu)มันจึงร้องเสียงสุนัขจิ้งจอกเช่นนั้น สุนัขจิ้งจอกผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการบันลืออย่างราชสีห์เกิดผลเป็นอย่างไร

Evameva kho tvaṁ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṁ maññasi.
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all, pts)ท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพตามแบบพระสุคต บริโภคอาหาร ที่เป็นเดนพระสุคต ยังสำคัญพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าควร ท้าทายได้ ถามว่า Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṁ arahantānaṁ sammāsambuddhānaṁ āsādanā’ti.
ke → ko (bj) | chave pāthikaputte → chavo pāthikaputto (bj) | pāthikaputte → pāṭikaputte (sya-all, pts) | chave → Sc -cchave; Sdt kevacchave. (pts note)ปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการท้าทายพระตถาคตผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดผลเป็นอย่างไร

Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī imināpi opammena neva asakkhi acelaṁ pāthikaputtaṁ tamhā āsanā cāvetuṁ.
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all, pts)ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจที่จะให้ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรลุกจากที่นั่งนั้นได้ แม้ด้วยข้ออุปมานี้ Atha naṁ etadavoca:จึงได้กล่าวกับเขา ดังนี้ว่า

‘Bhutvāna bheke khalamūsikāyo, kaṭasīsu khittāni ca koṇapāni;
bheke → bhiṅge (mr) | khalamūsikāyo → khaḷamūsikāyo (bj) | bheke → bhiṅge (bj: kām) | bheke → bhiṅge (cck: ka.) | bheke → So K Sum; SS heke; Bmr bhiṅge. (pts note) koṇapāni → kūṇapāni (sya-all) | koṇapāni → kuṇapāni (bj: syā) | koṇapāni → kūṇapāni (cck: syā.)สุนัขจิ้งจอกกินกบ(ตามบ่อ) กินหนูตามลานข้าว และกินซากศพที่ทิ้งตามป่าช้า Mahāvane suññavane vivaḍḍho, amaññi kotthu migarājāhamasmi;
migarājāhamasmi tatheva → tāva byagghoti maññati tameva (sya-all) | asmi → So St Bm K; Scd Br miṁ. (pts note)มีตัวอ้วนพีอยู่ในป่าใหญ่ ป่าโปร่ง ลำพองตัวว่าเป็นเจ้าแห่งสัตว์ป่า Tatheva so siṅgālakaṁ anadi, ke ca chave siṅgāle ke pana sīhanādeti.
siṅgālakaṁ → segālakaṁ (bj); sigālakaṁ (sya-all, pts) ke → ko (bj) | chave siṅgāle ke → chavo segālo ko (bj) | sīhanādeti → sīhanādoti (bj) | siṅgāle → sigāle (sya-all, pts)มันจึงร้องเสียงสุนัขจิ้งจอกเช่นนั้นขึ้น สุนัขจิ้งจอกผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการบันลืออย่างราชสีห์เกิดผลเป็นอย่างไร

Evameva kho tvaṁ, āvuso pāthikaputta, sugatāpadānesu jīvamāno sugatātirittāni bhuñjamāno tathāgate arahante sammāsambuddhe āsādetabbaṁ maññasi.
pāthikaputta → pāṭikaputta (sya-all, pts)ท่านปาฏิกบุตร ท่านก็เป็นเช่นนั้น ดำรงชีพตามแบบพระสุคต บริโภคอาหาร ที่เป็นเดนพระสุคต ยังสำคัญพระตถาคตผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่าควร ท้าทายได้ ถามว่า Ke ca chave pāthikaputte, kā ca tathāgatānaṁ arahantānaṁ sammāsambuddhānaṁ āsādanā’ti.
ke → ko (bj) | chave pāthikaputte → chavo pāthikaputto (bj) | pāthikaputte → pāṭikaputte (sya-all, pts)ปาฏิกบุตรผู้ต่ำทรามเป็นใคร และการท้าทายพระตถาคตผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเกิดผลเป็นอย่างไร

Yato kho, bhaggava, jāliyo dārupattikantevāsī imināpi opammena neva asakkhi acelaṁ pāthikaputtaṁ tamhā āsanā cāvetuṁ.
pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (pts)ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะ ไม่อาจที่จะให้ นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรลุกจากที่นั่งนั้นได้ แม้ด้วยข้ออุปมานี้ Atha taṁ parisaṁ āgantvā evamārocesi:จึงกลับมาหา บริษัทนั้น แล้วบอกว่า ‘parābhūtarūpo, bho, acelo pāthikaputto āyāmi āvuso, āyāmi, āvusoti vatvā tattheva saṁsappati, na sakkoti āsanāpi vuṭṭhātun’ti.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นักบวชเปลือยปาฏิกบุตรนี้แพ้แล้ว แต่ยังกล่าวว่า ‘เราจะไป ๆ’ แล้วก็ซบศีรษะอยู่ ณ ที่นั้นเอง ไม่อาจลุกจากที่นั่งได้’

Evaṁ vutte, ahaṁ, bhaggava, taṁ parisaṁ etadavocaṁ:ภัคควะ เมื่อชาลิยปริพาชกผู้เป็นศิษย์ของทารุปัตติกะกล่าวอย่างนี้ เราจึงได้กล่าวกับบริษัทนั้นดังนี้ว่า ‘abhabbo kho, āvuso, acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (sya-all, pts)‘ท่านทั้งหลาย ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyya.‘ถึงเรายังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’ Sacepāyasmantānaṁ licchavīnaṁ evamassa—แม้เจ้า ลิจฉวีผู้เจริญทั้งหลายจะคิดอย่างนี้ว่า mayaṁ acelaṁ pāthikaputtaṁ varattāhi bandhitvā nāgehi āviñcheyyāmāti. Tā varattā chijjeyyuṁ pāthikaputto vā.
āviñcheyyāmāti → āviñjeyyāmāti (sya-all); āvijjheyyāmāti (pts1ed) | nāgehi → goyugehi (sabbattha) | nāgehi → goyugehi (bj) | chijjeyyuṁ → chijjeraṁ (bj) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (pts) | nāgehi āviñcheyyāmāti → goyugehi āvijjheyyāmāti (pts) | chijjeyyuṁ pāthikaputto → chijjeraṁ pāṭikaputto (pts) | nāgehi → goyugehi (sabbattha) aṭṭhakathā passitabbā (cck note) | Pāṭika-puttaṁ → Br adds yāhi. (pts note) | go-yugehi → See 4. Sc yoyugehi; Sd nāhehi; St Sum nāgehi; K goyuttehi. (pts note) | tā → St adds vā. (pts note) | Pāṭika-putto → So Bmr K; SS -te. (pts note)‘พวกเราจะเอาเชือกมัดนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วใช้โคหลาย ๆ คู่ฉุดมา’ เชือกนั้นก็จะขาด หรือไม่กายของนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ก็จะขาด Abhabbo pana acelo pāthikaputto taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā mama sammukhībhāvaṁ āgantuṁ.
pāthikaputto → pāṭikaputto (pts) | pe → So K; SS and Bmr repeat the whole here and below. (pts note)แต่ถ้านักบวชเปลือยปาฏิกบุตร ยังไม่ละวาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความ เห็นนั้น ก็ไม่อาจที่จะมาเผชิญหน้ากับเราได้ Sacepissa evamassa—ahaṁ taṁ vācaṁ appahāya taṁ cittaṁ appahāya taṁ diṭṭhiṁ appaṭinissajjitvā samaṇassa gotamassa sammukhībhāvaṁ gaccheyyanti, muddhāpi tassa vipateyyā’ti.แม้เขาจะคิดอย่างนี้ว่า ‘ถึงเรายังไม่ละ วาจา ไม่ละความคิด ไม่สลัดความเห็นนั้น ก็อาจไปเผชิญหน้ากับพระสมณโคดมได้’ ดังนี้ ศีรษะของเขาจะพึงแตกแน่’

Atha khvāhaṁ, bhaggava, taṁ parisaṁ dhammiyā kathāya sandassesiṁ samādapesiṁ samuttejesiṁ sampahaṁsesiṁ, taṁ parisaṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā mahābandhanā mokkhaṁ karitvā caturāsītipāṇasahassāni mahāviduggā uddharitvā tejodhātuṁ samāpajjitvā sattatālaṁ vehāsaṁ abbhuggantvā aññaṁ sattatālampi acciṁ abhinimminitvā pajjalitvā dhūmāyitvā mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ paccuṭṭhāsiṁ.
dhūmāyitvā → dhūpāyitvā (pts1ed) | acciṁ → aggiṁ (sya-all) | sattatālampi acciṁ → sattatālaṁpi aggiṁ (sya-all) | pajjalitvā → jalitvā (sya-all) | mahāvane → hāvane (sya-all) | khvāhaṁ → kho haṁ (pts) | pajjalitvā dhūmāyitvā → jāletvā dhūpāyitvā (pts) | acciṁ → aggī (bj: syā) | dhūmāyitvā → dhumāyitvā (bj: machasaṁ) | acciṁ → aggiṁ (cck: syā.) | dhūmāyitvā → dhūpāyitvā (cck: sī. pī.) | dhūmāyitvā → dhūpāyitvā (sya-all: sī.) | acciṁ → SS acci; Bmr acchiṁ; K aggiṁ. (pts note) | jāletvā → So SS; Bmr pajjalitvā; K jalitvā. (pts note) | dhūpāyitvā → So SS K (Sī); Bmr K dhūmāyitvā. (pts note)ภัคควะ ต่อจากนั้น เราจึงชี้แจงให้บริษัทนั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยาก รับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วย ธรรมีกถา ครั้นชี้แจงให้บริษัทนั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้ อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว จึงเปลื้องให้ พ้นจากเครื่องผูกใหญ่ ยกสัตว์ประมาณ ๘๔,๐๐๐ ขึ้นจากห้วงน้ำใหญ่ที่ข้ามได้ยาก เข้าเตโชธาตุ เหาะขึ้นสู่อากาศสูงประมาณ ๗ ชั่วลำตาล เนรมิตไฟอื่นให้ลุกโพลง ประมาณ ๗ ชั่วลำตาล มีควันตลบสูงแล้ว จึงมายังกูฏาคารศาลา ป่ามหาวัน

Atha kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto yenāhaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā maṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho ahaṁ, bhaggava, sunakkhattaṁ licchaviputtaṁ etadavocaṁ:ภัคควะ ครั้งนั้น สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ได้เข้าไปหาเราถึงที่อยู่ ไหว้เรา แล้วนั่ง ณ ที่สมควร เราจึงได้กล่าวกับสุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร ดังนี้ว่า ‘Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,‘สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yatheva te ahaṁ acelaṁ pāthikaputtaṁ ārabbha byākāsiṁ, tatheva taṁ vipākaṁ aññathā vā’ti?
vipākaṁ → vipakkaṁ (bj); vipākaṁ no (pts) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all, pts) | aññathā vāti → no aññathāti (sya-all) | yatheva → yath evāhaṁ (pts) | ahaṁ → (pts) | vāti yatheva → ti yath eva (pts) | te → So SS; Bmr K yath'; eva te ahaṁ. (pts note) | aññathā → Br aññathā vā. (pts note)เราปรารภนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วพยากรณ์ แก่เธอไว้อย่างไร ผลของการพยากรณ์เป็นอย่างนั้นหรือ หรือว่าเป็นอย่างอื่น’

‘Yatheva me, bhante, bhagavā acelaṁ pāthikaputtaṁ ārabbha byākāsi, tatheva taṁ vipākaṁ, no aññathā’ti.
vipākaṁ → vipakkaṁ (bj) | pāthikaputtaṁ → pāṭikaputtaṁ (sya-all, pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงปรารภนักบวชเปลือยปาฏิกบุตร แล้วพยากรณ์แก่ข้าพระองค์ไว้อย่างไร ผลของการพยากรณ์เป็นอย่างนั้น มิได้เป็น อย่างอื่นเลย’

‘Taṁ kiṁ maññasi, sunakkhatta,‘สุนักขัตตะ เธอเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante kataṁ vā hoti uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ, akataṁ vā’ti?เมื่อเป็นเช่นนั้น เราได้แสดงอิทธิ- ปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดาของมนุษย์แล้ว หรือยังไม่ได้แสดง’

‘Addhā kho, bhante, evaṁ sante kataṁ hoti uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ, no akatan’ti.
kho → kho pana (bj)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นเช่นนี้ พระองค์ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อัน เหนือธรรมดาของมนุษย์แล้วแน่นอน มิใช่ไม่ได้ทรงแสดง’

‘Evampi kho maṁ tvaṁ, moghapurisa, uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karontaṁ evaṁ vadesi—
maṁ → So St Bmr K; Scd omit. (pts note)‘โมฆบุรุษ ถึงอย่างนี้ เธอยังจะกล่าวกับเราผู้แสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือ ธรรมดาของมนุษย์ว่า na hi pana me, bhante, bhagavā uttari manussadhammā iddhipāṭihāriyaṁ karotīti.‘พระผู้มีพระภาคไม่ทรงแสดงอิทธิปาฏิหาริย์อันเหนือธรรมดา ของมนุษย์แก่ข้าพระองค์’ อยู่อีกหรือ Passa, moghapurisa, yāvañca te idaṁ aparaddhan’ti.
yāvañca → tañca (bj)เธอจงดูเถิดว่า ‘การพูดเช่นนี้ เป็นความ ผิดของเธอมากเพียงไร’

Evampi kho, bhaggava, sunakkhatto licchaviputto mayā vuccamāno apakkameva imasmā dhammavinayā, yathā taṁ āpāyiko nerayiko.
āpāyiko → āpādhiko (bj) | taṁ → So Sc Bmr K; Sd kata; St kathaṁ. (pts note)ภัคควะ สุนักขัตตะ ลิจฉวีบุตร เมื่อถูกเราต่อว่าอยู่อย่างนี้ ได้หนีไปจากธรรมวินัยนี้แล้ว เหมือนผู้ควรเกิดในอบายกลับไปตกนรก ฉะนั้น

6. Aggaññapaññattikathāเรื่องการประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก

Aggaññañcāhaṁ, bhaggava, pajānāmi.
pajānāmi → (?)ภัคควะ ก็เรารู้ชัดทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก Tañca pajānāmi, tato ca uttaritaraṁ pajānāmi, tañca pajānaṁ na parāmasāmi, aparāmasato ca me paccattaññeva nibbuti viditā, yadabhijānaṁ tathāgato no anayaṁ āpajjati.
pajānaṁ → pajānanaṁ (sya-all, pts1ed, csp1ed) | tato → tateṁ (bj) | pajānaṁ na → pajānanaṁna (bj) | tañca pajānāmi → (sya-all) | ca → (sya-all, pts); va (sya-all) | pajānāmi → ‘‘tañcapajānāmī’’ti idaṁ syāpotthakenatthi (cck note) | pajānaṁ → pajānanaṁ (syā. ka.) aṭṭhakathāsaṁvaṇṇanā passitabbā (cck note) | pajānāmi → -2 K omits. (pts note) | ca → K omits. (pts note) | aparāmasato → Br adds ca. (pts note)เรารู้ชัดความเป็น มาของทฤษฎีนั้น และรู้ชัดยิ่งกว่านั้น และเมื่อรู้ชัดยิ่งกว่านั้นจึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ ยึดมั่นจึงรู้ชัดความดับด้วยตนเอง ที่เมื่อรู้ชัด ตถาคตจึงไม่ดำเนินไปสู่ความเสื่อม

Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā issarakuttaṁ brahmakuttaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapenti.
ti → āmāti (sya-all) | paññapenti → paññāpenti (bj) | paññapenti tyāhaṁ → paññāpenti te haṁ (pts)ภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวก ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่าพระอิศวรเป็นผู้สร้าง ว่าพระพรหมเป็นผู้สร้าง Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
haṁ → So SS; Bmr K tyāhaṁ, and below. (pts note)เราจึง เข้าไปถามเขาอย่างนี้ว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto issarakuttaṁ brahmakuttaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
paññapethāti → paññāpethāti (pts)‘ทราบว่า ท่านทั้งหลายบัญญัติทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่าพระอิศวรเป็นผู้สร้าง ว่าพระพรหมเป็นผู้สร้างจริงหรือ’ Te ca me evaṁ puṭṭhā, ‘āmo’ti paṭijānanti.
āmoti → āmāti (sya-all) | āmo’ti → āmāti (bj: syā) | āmo’ti → āmāti (cck: syā.) | ti → K āmāti. (pts note)สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วยืนยันว่า ‘เป็นเช่นนั้น’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts)เราจึงถาม ต่อไปว่า ‘kathaṁvihitakaṁ pana tumhe āyasmanto issarakuttaṁ brahmakuttaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
paññapethāti → paññāpethāti (pts) | pana → kathaṁ vihikataṁ no pana (bj: kām) | pana → kathaṁ vihitakaṁno pana (cck: ka.) | vihitakaṁ → Sd vihikataṁ; Sc adds kho; Bmr add no. (pts note)‘พวกท่านประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่า พระอิศวรเป็นผู้สร้าง ว่าพระพรหมเป็นผู้สร้าง มีความเป็นมาอย่างไร’ Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti.สมณพราหมณ์ เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วก็ตอบไม่ได้ กลับย้อนถามเรา Tesāhaṁ puṭṭho byākaromi:เราถูกเขาถามแล้ว จึงตอบว่า

‘Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṁ loko saṁvaṭṭati.
Hoti → Cp. D. i. 2. 2, vol. i., p. 17. (pts note)‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สมัยหนึ่งเมื่อล่วงไปนาน ๆ โลกนี้พินาศ Saṁvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṁvattanikā honti.
ābhassarasaṁvattanikā → ābhassarasaṁvaṭṭanikā (pts)เมื่อ โลกกำลังพินาศ เหล่าสัตว์ส่วนมากไปเกิดในพรหมโลกชั้นอาภัสสระ Te tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṁpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭhanti.นึกคิดอะไรก็ สำเร็จได้ตามปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากร่างกาย เที่ยวสัญจร ไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่นานแสนนาน

Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṁ loko vivaṭṭati.
kho → atha (sya-all, pts1ed)สมัยหนึ่ง เมื่อล่วงไปนาน ๆ โลกนี้กลับเจริญขึ้น Vivaṭṭamāne loke suññaṁ brahmavimānaṁ pātubhavati.เมื่อโลกกำลังเจริญขึ้น วิมานของพรหมปรากฏว่าว่างเปล่า Atha kho aññataro satto āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā suññaṁ brahmavimānaṁ upapajjati.
kho → (sya-all, pts) | aññataro → atha aññataro (bj: syā, PTS) | kho → atha (cck: sī. syā. pī.) | Atha → Bm adds kho. (pts note) | upapajjati → SS uppaj-; Bmr K and D. i. 2. 3, upap-, and below. (pts note)เวลานั้น สัตว์ผู้ใดผู้หนึ่งผู้จุติจากพรหมโลกชั้น อาภัสสระ เพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ มาเกิดที่วิมานพรหมอันว่างเปล่า So tattha hoti manomayo pītibhakkho sayampabho antalikkhacaro subhaṭṭhāyī, ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭhati.นึกคิดอะไร ก็สำเร็จได้ตามปรารถนา มีปีติเป็นอาหาร มีรัศมีซ่านออกจากร่างกาย เที่ยวสัญจร ไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่นานแสนนาน

Tassa tattha ekakassa dīgharattaṁ nivusitattā anabhirati paritassanā uppajjati—
nivusitattā → nibbusitattā (pts) | ekakassa → So St K and D. i. 2. 4; Scd Bmr K ekassa. (pts note) | nibbusitattā → So SS, D. i. 2. 4; Bmr K nivus-. (pts note) | uppajjati → So SS Bmr K, D. i. 2. 4. (pts note)เพราะสัตว์ผู้นั้นอยู่ในวิมานแต่ผู้เดียวเป็นเวลานาน จึงรู้สึกเบื่อ เกิดความปรารถนา ขึ้นว่า aho vata aññepi sattā itthattaṁ āgaccheyyunti.‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นพึงมาเป็นอย่างนี้บ้าง’

Atha aññepi sattā āyukkhayā vā puññakkhayā vā ābhassarakāyā cavitvā suññaṁ brahmavimānaṁ upapajjanti tassa sattassa sahabyataṁ.
aññepi → aññatare pi (bj) | suññaṁ → (cck) | atha → athakho (sya-all) | Atha → So SS, D. i. 2. 4; Bmr K add kho. (pts note) | sattassa → Br omits. (pts note)ต่อมา สัตว์เหล่าอื่นจุติจาก พรหมโลกชั้นอาภัสสระ เพราะสิ้นอายุหรือสิ้นบุญ มาเกิดที่วิมานพรหม เป็นผู้อยู่ ร่วมกับสัตว์นั้น Tepi tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṁpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭhanti.
pi → Br omits. (pts note)แม้สัตว์พวกนั้นนึกคิดอะไรก็สำเร็จได้ตามปรารถนา มีปีติเป็น อาหาร มีรัศมีซ่านออกจากร่างกาย เที่ยวสัญจรไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่นานแสนนาน

Tatrāvuso, yo so satto paṭhamaṁ upapanno, tassa evaṁ hoti—ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บรรดาสัตว์พวกนั้น ผู้เกิดก่อนมีความคิด อย่างนี้ว่า ahamasmi brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṁ, mayā ime sattā nimmitā.
sajitā → sajjitā (sya-all, km); sañjitā (pts1ed) | seṭṭho → saṭṭhā (bj) | vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | aññadatthudaso vasavattī → aññadatthu daso vasavatti (pts) | sajitā → sañjitā (pts) | saṭṭhā → seṭṭho (bj: sabbattha) | sajitā → sañjitā (bj: PTS); sajjitā (bj: syā, kām) | sajitā → sañjitā (cck: sī. pī.); sajjitā (cck: syā. kaṁ.) | vasavatti → SS Bm K all -ti; Br D. i. 2. 5, -tī. (pts note) | nimmātā → So SS Bm D. i. 2. 5; Br K nimmitā. (pts note) | sañjitā → Br sajitā. (pts note)‘เราเป็นพรหม เป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็น ถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดมาแล้วและกำลังจะเกิด เราบันดาลสัตว์เหล่านี้ ขึ้นมา Taṁ kissa hetu?เพราะเหตุไร Mamañhi pubbe etadahosi—เพราะว่าเรามีความคิดมาก่อนว่า aho vata aññepi sattā itthattaṁ āgaccheyyunti;‘โอหนอ แม้สัตว์เหล่าอื่นก็พึง มาเป็นอย่างนี้บ้าง’ iti mama ca manopaṇidhi. Ime ca sattā itthattaṁ āgatāti.
mama ca → mamañca (bj, sya-all)เรามีความตั้งใจอย่างนี้ และสัตว์เหล่านี้ได้มาเป็นอย่างนี้แล้ว’

Yepi te sattā pacchā upapannā, tesampi evaṁ hoti—แม้พวกสัตว์ที่เกิดภายหลังก็มีความคิดอย่างนี้ว่า ayaṁ kho bhavaṁ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṁ;
seṭṭho → saṭṭhā (bj) | vasavattī → vasavatti (sya-all) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | aññadatthudaso vasavattī → aññadatthu daso vasavatti (pts) | sajitā → sañjitā (pts)‘ท่านพระพรหมผู้เจริญนี้ เป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็น อิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ ผู้เกิดมาแล้วและกำลังจะเกิด iminā mayaṁ bhotā brahmunā nimmitā.พระพรหมผู้เจริญองค์นี้บันดาลพวกเราขึ้นมา Taṁ kissa hetu?เพราะ เหตุไร Imañhi mayaṁ addasāma idha paṭhamaṁ upapannaṁ; mayaṁ panāmha pacchā upapannāti.
panāmha → panamhā (bj, sya-all) | idha → (sya-all) | idha → So SS, D. i. 2. 5; Bmr K omit. (pts note) | amhā → Br asmā. (pts note)เพราะว่าพวกเราได้เห็นพระพรหมองค์นี้เกิดในที่นี้ก่อน ส่วนพวกเราเกิดมา ภายหลัง’

Tatrāvuso, yo so satto paṭhamaṁ upapanno, so dīghāyukataro ca hoti vaṇṇavantataro ca mahesakkhataro ca.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย บรรดาสัตว์พวกนั้น ผู้เกิดก่อนมีอายุยืนกว่า มีผิวพรรณงดงามกว่า และมีศักดิ์มากกว่า Ye pana te sattā pacchā upapannā, te appāyukatarā ca honti dubbaṇṇatarā ca appesakkhatarā ca.
upapannā → uppannā (bj)ส่วนผู้เกิดภายหลังมีอายุสั้นกว่า มีผิวพรรณ ทรามกว่า และมีศักดิ์น้อยกว่า

Ṭhānaṁ kho panetaṁ, āvuso, vijjati, yaṁ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṁ āgacchati.ข้อที่สัตว์ผู้ใดผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้น(ชั้นมหาพรหม)แล้วมาเป็นอย่างนี้(มาเกิด เป็นมนุษย์) เป็นเรื่องที่เป็นไปได้ Itthattaṁ āgato samāno agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.เมื่อเขามาเป็นอย่างนี้แล้ว ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิต Agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte taṁ pubbenivāsaṁ anussarati; tato paraṁ nānussarati.
nānussarati → nānussaratī ti (bj)เมื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัยการใช้ความคิด อย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกถึงชาติก่อนนั้นได้ ถัดจากชาตินั้นไประลึกไม่ได้

So evamāha:เขาจึงพูดอย่างนี้ว่า “yo kho so bhavaṁ brahmā mahābrahmā abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī issaro kattā nimmātā seṭṭho sajitā vasī pitā bhūtabhabyānaṁ, yena mayaṁ bhotā brahmunā nimmitā. So nicco dhuvo sassato avipariṇāmadhammo sassatisamaṁ tatheva ṭhassati.
sassato → sassato dīghāyuko (sya-all, mr) | seṭṭho → saṭṭhā (bj) | vasavattī → vasavatti (sya-all, pts) | nimmātā → nimmitā (sya-all) | sajitā → sañjitā (pts) | sassato → sassato dīghāyuko (bj: syā, kām) | dhuvo → sassato dīghāyuko (cck: syā. ka.) | kho → Scd omit. (pts note) | sassato → Br adds dīghāyuko. (pts note)‘พระพรหมผู้เจริญนั้น เป็นท้าวมหาพรหม ผู้ยิ่งใหญ่ ไม่มีใครข่มเหงได้ เห็นถ่องแท้ เป็นผู้กุมอำนาจ เป็นอิสระ เป็นผู้สร้าง ผู้บันดาล ผู้ประเสริฐ ผู้บงการ ผู้ทรงอำนาจ เป็นบิดาของสัตว์ผู้เกิดแล้วและกำลังจะเกิด พระพรหมผู้เจริญบันดาลพวกเราขึ้นมา ท่านเป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่ผันแปร จักดำรงอยู่เที่ยงแท้ไปเช่นนั้นทีเดียว Ye pana mayaṁ ahumhā tena bhotā brahmunā nimmitā, te mayaṁ aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṁ āgatā”ti.
addhuvā → adhuvā asassatā (sya-all, mr) | ahumhā → ahumha (pts) | addhuvā → addhuvā asassatā (bj: syā, kām) | addhuvā → addhuvā asassatā (cck: syā. ka.) | ahumha → Sc āhumhā: Bmr K ahumhā. (pts note) | addhuvā → Br adds asassatā. (pts note)ส่วนพวกเราที่พระพรหมผู้เจริญนั้นบันดาลขึ้น มากลับเป็นผู้ไม่เที่ยงแท้ ไม่ยั่งยืน อายุสั้นต้องจุติมาเป็นอย่างนี้’ Evaṁvihitakaṁ no tumhe āyasmanto issarakuttaṁ brahmakuttaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti.
paññapethāti → paññāpethāti (bj) | no → bho (sya-all) | bho → So Scdt K; Bmr no. (pts note)ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่า พระอิศวรเป็นผู้สร้าง ว่าพระพรหมเป็นผู้สร้าง มีความเป็นมาอย่างนี้ ใช่หรือไม่’

Te evamāhaṁsu:สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘evaṁ kho no, āvuso gotama, sutaṁ, yathevāyasmā gotamo āhā’ti.‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าก็ได้ยินมาอย่าง ที่ท่านพระโคดมตรัสนั่นแหละ’

Aggaññañcāhaṁ, bhaggava, pajānāmi.ภัคควะ อนึ่ง เรารู้ชัดทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก Tañca pajānāmi, tato ca uttaritaraṁ pajānāmi, tañca pajānaṁ na parāmasāmi, aparāmasato ca me paccattaññeva nibbuti viditā. Yadabhijānaṁ tathāgato no anayaṁ āpajjati.
pe → So Bmr K; SS repeat the whole. (pts note)เรารู้ชัดความเป็นมาของ ทฤษฎีนั้น และรู้ชัดยิ่งกว่านั้น และเมื่อรู้ชัดยิ่งกว่านั้นจึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ชัดความดับด้วยตนเอง ที่เมื่อรู้ชัด ตถาคตจึงไม่ดำเนินไปสู่ความเสื่อม

Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā khiḍḍāpadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapenti.
paññapenti → paññāpenti (bj) | khiḍḍāpadosikaṁ → khiddāpadūsikaṁ (pts) | khiddāpadūsikaṁ → So Scd; St pand-; Bmr K pados-. (pts note)ภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวก ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่ามีมูลเหตุมาจากเทพเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts) | haṁ → So SS; Bmr K tyāhaṁ, and below. (pts note)เราจึงเข้าไป ถามพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto khiḍḍāpadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
paññapethāti → paññāpethāti (bj) | khiḍḍāpadosikaṁ → khiḍḍāpadūsikaṁ (pts)‘ทราบว่า ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของ โลกตามลัทธิอาจารย์ว่ามีมูลเหตุมาจากเทพเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ จริงหรือ’ Te ca me evaṁ puṭṭhā ‘āmo’ti paṭijānanti.
āmoti → āmāti (sya-all)สมณ พราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วยืนยันว่า ‘เป็นเช่นนั้น’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts)เราจึงถามต่อไปว่า ‘kathaṁvihitakaṁ pana tumhe āyasmanto khiḍḍāpadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
paññapethāti → paññāpethāti (bj) | khiḍḍāpadosikaṁ → khiḍḍāpadūsikaṁ (pts) | vihitakam → Br adds no. (pts note)ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่ามีมูลเหตุ มาจากเทพเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ มีความเป็นมาอย่างไร’ Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti,
sampāyanti → Sd adds asampayanti; Br sammāyanti, and below. (pts note) | Asampāyantā → Br asammāyantā. (pts note)สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูก เราถามอย่างนี้แล้วก็ตอบไม่ได้ กลับย้อนถามเรา tesāhaṁ puṭṭho byākaromi:
byākaromi santāvuso khiḍḍāpadosikā → vyākaromi sant āvuso khiḍḍāpadūsikā (pts)เราถูกเขาถามแล้วจึงตอบว่า

‘Santāvuso, khiḍḍāpadosikā nāma devā. Te ativelaṁ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṁ ativelaṁ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṁ viharataṁ sati sammussati, satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavanti.
satiyā sammosā → satiyā sammosāya (sya-all) | hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṁ → hāsakhiḍḍārati dhammasamāpannā (bj: kām) | sammosā → satiyā sammosāya (bj: syā) | hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā → hasakhiḍḍāratidhammasamāpannā (cck: ka.) | sammosā → satiyā sammosāya (cck: syā.) | Te → Br omits. (pts note) | sammussati → So Sd Bmr K; Sdt mussati (so D. i. 2. 7). (pts note) | sammosā → So Sc Bmr; Sd sammoyāva; St dhammāsāya; K sammosāyā. (pts note)‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีเทพเหล่าหนึ่งชื่อขิฑฑาปโทสิกะ เทพเหล่านั้น หมกมุ่นอยู่ในความสนุกสนานสรวลเสเฮฮาเกินเวลา เมื่อหมกมุ่นอยู่ในความสนุกสนาน สรวลเสเฮฮาเกินเวลาจึงหลงลืมสติ เพราะความหลงลืมสติ จึงพากันจุติจากชั้นนั้น

Ṭhānaṁ kho panetaṁ, āvuso, vijjati, yaṁ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṁ āgacchati,ข้อที่สัตว์ผู้ใดผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้ เป็นเรื่องที่เป็นไปได้ itthattaṁ āgato samāno agārasmā anagāriyaṁ pabbajati,เมื่อ เขามาเป็นอย่างนี้แล้ว ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte taṁ pubbenivāsaṁ anussarati; tato paraṁ nānussarati.
tato paraṁ nānussarati → tatoparaṁ nānussaratī ti (bj) | anagāriyaṁ → anagāriyaṁ samāno (pts) | pe → Br K repeat the whole. (pts note)เมื่อออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตแล้ว อาศัยความเพียรครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่น ประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัยการใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิ ที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกถึงชาติก่อนนั้นได้ ถัดจากชาตินั้นไประลึกไม่ได้

So evamāha:เขาจึงพูดอย่างนี้ว่า “ye kho te bhonto devā na khiḍḍāpadosikā te na ativelaṁ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharanti. Tesaṁ nātivelaṁ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṁ viharataṁ sati na sammussati, satiyā asammosā te devā tamhā kāyā na cavanti,
nātivelaṁ → na ativelaṁ (bj) | asammosā → asammosāya (sya-all) | khiḍḍāpadosikā → khiḍḍāpadūsikā (pts) | asammosā → Br adds kho. (pts note)‘เทพผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ไม่ใช่เทพเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ ไม่หมกมุ่นอยู่ในความสนุกสนานสรวลเสเฮฮาเกินเวลา เมื่อไม่หมกมุ่นอยู่ในความ สนุกสนานสรวลเสเฮฮาเกินเวลาจึงไม่หลงลืมสติ เพราะไม่หลงลืมสติ จึงไม่จุติจาก ชั้นนั้น niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṁ tatheva ṭhassanti.
sassatā → sassatā dīghāyukā (sya-all) | sassatā → Br adds dīghāyukā. (pts note)เป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่ผันแปร จักดำรงอยู่เที่ยงแท้ไปเช่นนั้นทีเดียว Ye pana mayaṁ ahumhā khiḍḍāpadosikā te mayaṁ ativelaṁ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannā viharimhā, tesaṁ no ativelaṁ hassakhiḍḍāratidhammasamāpannānaṁ viharataṁ sati sammussati, satiyā sammosā evaṁ mayaṁ tamhā kāyā cutā,
satiyā sammosā evaṁ → sammosāya te (sya-all, mr); sammosā eva (pts1ed) | sammussati → sammussi (bj) | ahumhā khiḍḍāpadosikā → ahumha khiḍḍāpadūsikā (pts) | viharimhā → viharimha (pts) | evaṁ → sammosāya evaṁ (bj: PTS) | evaṁ → sammosā eva (cck: sī. pī.); sammosā te (cck: syā. ka.) | eva → So Scdt, and D. i. 2. 9; Bmr K te. (pts note)ส่วนพวกเราเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ มัวแต่หมกมุ่นอยู่ในความสนุกสนานสรวลเสเฮฮา เกินเวลา เมื่อหมกมุ่นอยู่ในความสนุกสนานสรวลเสเฮฮาเกินเวลาย่อมหลงลืมสติ เพราะความหลงลืมสติ จึงต้องจุติจากชั้นนั้น aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṁ āgatā”ti.
addhuvā → adhuvā asassatā (sya-all, pts)เป็นผู้ไม่เที่ยงแท้ ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอายุสั้น ต้องจุติมาเป็นอย่างนี้’ Evaṁvihitakaṁ no tumhe āyasmanto khiḍḍāpadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti.
no → pana (sya-all) | khiḍḍāpadosikaṁ → khiḍḍāpadūsikaṁ (pts) | bho → Sc nobhā; Sd vihitakato; St vihitakāyāto; Bmr no; K pana. Cp. 17. (pts note)ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่า มีมูลเหตุมาจากเทพเหล่าขิฑฑาปโทสิกะ มีความเป็นมาอย่างนี้ ใช่หรือไม่’

Te evamāhaṁsu:สมณ- พราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘evaṁ kho no, āvuso gotama, sutaṁ, yathevāyasmā gotamo āhā’ti.‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าก็ได้ยินมาอย่างที่ ท่านพระโคดมตรัสนั่นแหละ’

Aggaññañcāhaṁ, bhaggava, pajānāmi …pe…ภัคควะ ก็เรารู้ชัดทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก ฯลฯ yadabhijānaṁ tathāgato no anayaṁ āpajjati.ที่เมื่อรู้ชัด ตถาคต จึงไม่ดำเนินไปสู่ความเสื่อม

Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā manopadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapenti.
manopadosikaṁ → manopadūsikaṁ (pts)ภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวก ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่ามีมูลเหตุมาจากเทพเหล่ามโนปโทสิกะ Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts)เราจึงเข้าไปถาม พวกเขาอย่างนี้ว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto manopadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
manopadosikaṁ → manopadūsikaṁ (pts)‘ทราบว่า ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก ตามลัทธิอาจารย์ว่ามีมูลเหตุมาจากเทพเหล่ามโนปโทสิกะ จริงหรือ’ Te ca me evaṁ puṭṭhā ‘āmo’ti paṭijānanti.
āmoti → āmāti (sya-all)สมณพราหมณ์ เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วยืนยันว่า ‘เป็นเช่นนั้น’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts)เราจึงถามต่อไปว่า ‘kathaṁvihitakaṁ pana tumhe āyasmanto manopadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
kathaṁvihitakaṁ → kathaṁvihitakaṁ no (bj) | manopadosikaṁ → manopadūsikaṁ (pts) | vihitakaṁ → Br adds no. (pts note)‘ท่านทั้งหลาย ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่ามีมูลเหตุมาจากเทพ เหล่ามโนปโทสิกะ มีความเป็นมาอย่างไร’ Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti.สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้ แล้วก็ตอบไม่ได้ กลับย้อนถามเรา Tesāhaṁ puṭṭho byākaromi:
byākaromi santāvuso manopadosikā → vyākaromi sant āvuso manopadūsikā (pts)เราถูกเขาถามแล้วจึงตอบว่า

‘Santāvuso, manopadosikā nāma devā. Te ativelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyanti. Te ativelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsenti. Te aññamaññaṁ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Te devā tamhā kāyā cavanti.
te → (bj) | padūsenti → padosenti (sya-all) | aññamaññaṁ → So Scdt Bmr K; D. i. 2.11 -amhi: so below. (pts note)‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีเทพเหล่าหนึ่งชื่อมโนปโทสิกะ เทพเหล่านั้น มัวจ้องจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อมัวจ้องจับผิดกันและกันเกินควร จึงคิดมุ่งร้าย ต่อกัน เมื่อคิดมุ่งร้ายต่อกัน จึงเหนื่อยกายเหนื่อยใจ พากันจุติจากชั้นนั้น

Ṭhānaṁ kho panetaṁ, āvuso, vijjati, yaṁ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṁ āgacchati.ข้อที่สัตว์ผู้ใดผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้ เป็นเรื่องที่เป็นไปได้ Itthattaṁ āgato samāno agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.เมื่อ เขามาเป็นอย่างนี้แล้ว ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต Agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte taṁ pubbenivāsaṁ anussarati, tato paraṁ nānussarati.
nānussarati → nānussaratīti (bj)เมื่อออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตแล้ว อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่น ประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัยการใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิ ที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกถึงชาติก่อนนั้นได้ ถัดจากชาตินั้นไประลึกไม่ได้

So evamāha:เขาจึงพูดอย่างนี้ว่า “ye kho te bhonto devā na manopadosikā te nātivelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyanti. Te nātivelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni nappadūsenti. Te aññamaññaṁ appaduṭṭhacittā akilantakāyā akilantacittā. Te devā tamhā kāyā na cavanti,
tamhā → akilantacittā tamhā (csp1ed) | te aññamaññaṁ → aññamaññamhi (bj) | nātivelaṁ → ativelaṁ (sya-all) | aññamaññaṁ → aññamaññaṁ na (sya-all) | nappadūsenti → na padosenti (sya-all) | manopadosikā → manopadūsikā (pts) | aññamaññamhi → aññamaññaṁ (bj: sīmu) | akilantacittā → akilantacittā tamhā (bj: machasaṁ) | tamhā → akilantacittā tamhā (cck: ka.) | nātivelaṁ → Bmr K ativelaṁ, and insert na before upan-, and below. (pts note) | upanijjhāyantā → Br anupan-. (pts note) | nappadūsenti → Bmr K na padosenti. (pts note) | devā → -8 Br omits. (pts note)‘เทพผู้เจริญทั้งหลาย ผู้ไม่ใช่เทพเหล่ามโนปโทสิกะ ย่อมไม่ มัวจ้องจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อไม่มัวจ้องจับผิดกันและกันเกินควร ก็ไม่คิด มุ่งร้ายต่อกัน เมื่อไม่คิดมุ่งร้ายต่อกัน ก็ไม่เหนื่อยกายเหนื่อยใจ จึงไม่จุติจากชั้นนั้น niccā dhuvā sassatā avipariṇāmadhammā sassatisamaṁ tatheva ṭhassanti.
sassatā → sassatā dīghāyukā (sya-all) | sassatā → Br adds dīghāyukā. (pts note)เป็นผู้เที่ยงแท้ ยั่งยืน คงทน ไม่ผันแปร จักดำรงอยู่เที่ยงแท้ไปเช่นนั้นทีเดียว Ye pana mayaṁ ahumhā manopadosikā, te mayaṁ ativelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyimhā. Te mayaṁ ativelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyantā aññamaññamhi cittāni padūsimhā. Te mayaṁ aññamaññaṁ paduṭṭhacittā kilantakāyā kilantacittā. Evaṁ mayaṁ tamhā kāyā cutā,
padūsimhā → padūsayimhā (bj); padosiyimhā (sya-all); padūsimha (pts1ed) | Evaṁ mayaṁ → kilantacittāeva mayaṁ (pts1ed); kilantacittā (csp1ed) | aññamaññaṁ → aññamaññamhi (bj) | ahumhā manopadosikā → ahumha manopadūsikā (pts) | aññamaññaṁ upanijjhāyimhā → añña maññaṁ upanijjhāyimha (pts) | padūsimhā → padūsimha (pts) | padūsayimhā → padosiyimhā (bj: syā) | mayaṁ → kilantacittā eva mayaṁ (bj: PTS) | padūsimhā → padosiyimhā (cck: syā.); padūsayimhā (cck: ?) | mayaṁ → kilantacittāeva mayaṁ (cck: sī. pī.); kilantacittā (cck: ka.) | mayaṁ → -2 Br omits. (pts note)ส่วนเราเหล่ามโนปโทสิกะ มัวจ้องจับผิดกันและกันเกินควร เมื่อมัวจ้องจับผิดกัน และกันเกินควร จึงคิดมุ่งร้ายต่อกัน เมื่อคิดมุ่งร้ายต่อกัน จึงเหนื่อยกายเหนื่อยใจ พากันจุติจากชั้นนั้น aniccā addhuvā appāyukā cavanadhammā itthattaṁ āgatā”ti.
addhuvā → addhuvā asassatā (bj, sya-all) | addhuvā → Br dhuvā asassatā. (pts note)เป็นผู้ไม่เที่ยงแท้ ไม่ยั่งยืน ไม่คงทน มีอายุสั้น ต้องจุติมาเป็น อย่างนี้’ Evaṁvihitakaṁ no tumhe āyasmanto manopadosikaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti.
no → pana (sya-all) | manopadosikaṁ → manopadūsikaṁ (pts) | bho → So Sc; Sdt Bmr no; K pana. (pts note)ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่า มีมูลเหตุมาจากเทพเหล่ามโนปโทสิกะ มีความเป็นมาอย่างนี้ ใช่หรือไม่’

Te evamāhaṁsu:สมณพราหมณ์ เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘evaṁ kho no, āvuso gotama, sutaṁ, yathevāyasmā gotamo āhā’ti.‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าก็ได้ยินมาอย่างที่ท่านพระ โคดมตรัสนั่นแหละ’

Aggaññañcāhaṁ, bhaggava, pajānāmi …pe…
bhaggava → bhaggava pajānāmi tañca (bj)ภัคควะ ก็เรารู้ชัดทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก ฯลฯ yadabhijānaṁ tathāgato no anayaṁ āpajjati.ที่เมื่อรู้ชัด ตถาคต จึงไม่ดำเนินไปสู่ความเสื่อม

Santi, bhaggava, eke samaṇabrāhmaṇā adhiccasamuppannaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapenti.ภัคควะ มีสมณพราหมณ์บางพวก ประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิด ของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่าเกิดขึ้นเอง Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts)เราจึงเข้าไปถามพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto adhiccasamuppannaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?‘ทราบว่า ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่าเกิดขึ้นเอง จริงหรือ’ Te ca me evaṁ puṭṭhā ‘āmo’ti paṭijānanti.
āmoti → āmāti (sya-all)สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถามอย่างนี้แล้วยืนยันว่า ‘เป็นเช่นนั้น’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:
tyāhaṁ → te haṁ (pts)เราจึงถามต่อไปว่า ‘kathaṁvihitakaṁ pana tumhe āyasmanto adhiccasamuppannaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
kathaṁvihitakaṁ → kathaṁvihitakaṁ no (bj) | vihitakaṁ → Br inserts no. (pts note)‘ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิ อาจารย์ว่า เกิดขึ้นเอง มีความเป็นมาอย่างไร’ Te mayā puṭṭhā na sampāyanti, asampāyantā mamaññeva paṭipucchanti.
te → te ca (bj, sya-all) | Te → Br inserts ca. (pts note)สมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกเราถาม อย่างนี้แล้ว ก็ตอบไม่ได้ กลับย้อนถามเรา Tesāhaṁ puṭṭho byākaromi:เราถูกเขาถามแล้วจึงตอบว่า

‘Santāvuso, asaññasattā nāma devā.
asaññasattā → asaññisattā (sya-all) | asañña-sattā → So Sct Bmr; Sd aññas-; K asaññi; D. i. 2. 31 asaññi. (pts note)‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย มีเทพชื่ออสัญญีสัตว์ Saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavanti.
kāyā → kāya (bj)จุติ(เคลื่อน)จากชั้นนั้น เพราะเกิดสัญญาขึ้น

Ṭhānaṁ kho panetaṁ, āvuso, vijjati yaṁ aññataro satto tamhā kāyā cavitvā itthattaṁ āgacchati.ข้อที่สัตว์ผู้ใดผู้หนึ่งจุติจากชั้นนั้นแล้วมาเป็นอย่างนี้ เป็นเรื่องที่เป็นไปได้ Itthattaṁ āgato samāno agārasmā anagāriyaṁ pabbajati.เมื่อ เขามาเป็นอย่างนี้แล้ว ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต Agārasmā anagāriyaṁ pabbajito samāno ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte taṁ saññuppādaṁ anussarati, tato paraṁ nānussarati’.
tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte taṁ → idaṁ padaṁ brahmajālasutte na dissati. evaṁ (mr) | saññuppādaṁ → saññūppādaṁ (bj) | nānussarati → nānussaratī ti (bj) | taṁ → idaṁ padaṁ brahmajālasutte na dissati. evaṁ (cck: pī. ka.)เมื่อออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตแล้ว อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่น ประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัยการใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโต- สมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกถึงความเกิดแห่งสัญญานั้นได้ ถัดจากนั้นไป ระลึกไม่ได้

So evamāha:เขาจึงพูดอย่างนี้ว่า ‘adhiccasamuppanno attā ca loko ca.‘อัตตาและโลกเกิดขึ้นเอง Taṁ kissa hetu?เพราะเหตุไร Ahañhi pubbe nāhosiṁ, somhi etarahi ahutvā santatāya pariṇato’ti.
santatāya → sattāya (si); sattattāya (pts1ed) | ahañhi → ahaṁ (bj) | pariṇatoti → parinatoti (sya-all) | santatāya → sattatāya (bj: PTS) | santatāya → sattakāya (cck: sī. pī.); sattāya (cck: ka. sī.) | hi → Br omits. (pts note) | sattattāya → So Scd sattakāya; St sattāya; Bm K santatāya; Br sattatāya. Cp. D. i. 2. 31. (pts note) | pariṇato → Br parimāṇato. (pts note)เพราะเมื่อก่อน เราไม่ได้มี บัดนี้ก็ไม่มี จึงน้อมไปเพื่อความเป็นผู้สงบ’ ‘Evaṁvihitakaṁ no tumhe āyasmanto adhiccasamuppannaṁ ācariyakaṁ aggaññaṁ paññapethā’ti?
no → no pana (bj) | bho → Sc nobhā; Sd vihitakoāmhe; St no; Bmr no pana; K no. (pts note)ท่านทั้งหลายประกาศทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกตามลัทธิอาจารย์ว่า เกิดขึ้นเอง มีความเป็นมาอย่างนี้ ใช่หรือไม่’

Te evamāhaṁsu:สมณพราหมณ์เหล่านั้นตอบอย่างนี้ว่า ‘evaṁ kho no, āvuso gotama, sutaṁ yathevāyasmā gotamo āhā’ti.
no → (sya-all)‘ท่านพระโคดม พวกข้าพเจ้าก็ได้ยินมาอย่างที่ท่านพระโคดมตรัสนั่นแหละ’

Aggaññañcāhaṁ, bhaggava, pajānāmi tañca pajānāmi, tato ca uttaritaraṁ pajānāmi, tañca pajānaṁ na parāmasāmi, aparāmasato ca me paccattaññeva nibbuti viditā.
pajānaṁ → pajānanaṁ (bj, sya-all, pts1ed, csp1ed) | jānāmi → Bmr K pajānāmi. (pts note)ภัคควะ ก็เรารู้ชัดทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก เรารู้ชัดความเป็นมาของ ทฤษฎีนั้น และรู้ชัดยิ่งกว่านั้น และเมื่อรู้ชัดยิ่งกว่านั้นจึงไม่ยึดมั่น เมื่อไม่ยึดมั่น จึงรู้ชัดความดับด้วยตนเอง Yadabhijānaṁ tathāgato no anayaṁ āpajjati.ที่เมื่อรู้ชัด ตถาคตจึงไม่ดำเนินไปสู่ความเสื่อม

Evaṁvādiṁ kho maṁ, bhaggava, evamakkhāyiṁ eke samaṇabrāhmaṇā asatā tucchā musā abhūtena abbhācikkhanti:ภัคควะ สมณพราหมณ์บางพวก กล่าวตู่เราผู้มีวาทะอย่างนี้ ผู้กล่าว อยู่อย่างนี้ ด้วยเรื่องที่ไม่มีอยู่จริง ด้วยคำไร้สาระ เป็นเท็จ ไม่เป็นความจริงว่า ‘viparīto samaṇo gotamo bhikkhavo ca.
viparīto → viparito (sya-all) | Viparīto → SS Bmr K viparito; Sum occasionally viparīto, and so Childers. (pts note)‘พระสมณโคดมและภิกษุทั้งหลายวิปริตไปแล้ว

Samaṇo gotamo evamāha—พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า yasmiṁ samaye subhaṁ vimokkhaṁ upasampajja viharati, sabbaṁ tasmiṁ samaye asubhantveva pajānātī’ti.
pajānātī’ti → sampajānātīti (sya-all); sañjānātīti (pts1ed) | asubhantveva → asubhanteva (sya-all, pts1ed) | asubhantveva pajānātīti → asubhanteva sampajānātīti (sya-all) | asubhantveva → asubhanteva (bj: syā, PTS) | asubhantveva → asubhanteva (cck: sī. syā. pī.) | pajānātī’ti → sañjānātīti (cck: sī. pī.) | vimokhaṁ → Bmr K throughout vimokkhaṁ. (pts note) | eva → So Bm K; Sc subhaṁtevaṁ; Sd sūbhaṁ neva; St subhateva; Br tveva. (pts note) | sañjānātīti → So SS; Bmr pajānātīti; K sampajānātīti, and below. (pts note)‘ในเวลา ที่พระโยคาวจรเข้าสุภวิโมกข์อยู่ ย่อมรู้ชัดสิ่งทั้งปวงว่า ‘ไม่งาม’

Na kho panāhaṁ, bhaggava, evaṁ vadāmi:ภัคควะ แท้จริง เราไม่ได้กล่าวอย่างนั้นเลยว่า ‘yasmiṁ samaye subhaṁ vimokkhaṁ upasampajja viharati, sabbaṁ tasmiṁ samaye asubhantveva pajānātī’ti.
asubhantveva → asubhanteva (bj) | pajānātīti → sañjānātīti (bj: PTS) | asubhan → So Bmr K; Sc subhaṁ; Sd sugateca; St subha. (pts note)‘ในเวลาที่พระโยคาวจรเข้าสุภวิโมกข์อยู่ ย่อมรู้ชัดสิ่ง ทั้งปวงว่า ‘ไม่งาม’ Evañca khvāhaṁ, bhaggava, vadāmi:แต่เรากล่าวอย่างนี้ว่า ‘yasmiṁ samaye subhaṁ vimokkhaṁ upasampajja viharati, subhantveva tasmiṁ samaye pajānātī’”ti.
subhantveva → subhanteva (sya-all) | pajānātīti → sampajānātīti (sya-all); sañjānātīti (pts)‘ในเวลาที่พระโยคาวจรเข้าสุภวิโมกข์อยู่ ย่อมรู้ชัดแต่สิ่งที่ดีงามเท่านั้น”

“Te ca, bhante, viparītā, ye bhagavantaṁ viparītato dahanti bhikkhavo ca.
bhante viparītā → viparitā (sya-all) | viparītato → viparitattā (sya-all) | bhante → Bmr K omit. (pts note) | viparītato → K viparitattā. (pts note)ภัคควโคตรปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกสมณพราหมณ์ ที่กล่าวว่าพระสมณโคดมและภิกษุทั้งหลายวิปริตนั้นนั่นแหละเป็นผู้วิปริต Evaṁpasanno ahaṁ, bhante, bhagavati. Pahoti me bhagavā tathā dhammaṁ desetuṁ, yathā ahaṁ subhaṁ vimokkhaṁ upasampajja vihareyyan”ti.
pahoti → pahoti ca (bj, sya-all) | desetuṁ → desituṁ (sya-all) | bhante → (pts) | ahaṁ → Bmr K add bhante. (pts note) | pahoti → Br adds ca. (pts note)ข้าพระองค์ เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทรงสามารถแสดงธรรมให้ ข้าพระองค์เข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่ได้”

“Dukkaraṁ kho etaṁ, bhaggava, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena subhaṁ vimokkhaṁ upasampajja viharituṁ.
etaṁ → evaṁ (bj, pts) | aññatrāyogena aññatrācariyakena → aññatra āyogena aññatra ācariyakena (sya-all) | evaṁ → K etaṁ. (pts note) | āyogena → So Sc Bmr K. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ภัคควะ การที่เธอซึ่งมีทิฏฐิแตกต่างกัน มีความถูกใจแตกต่างกัน มีความพอใจแตกต่างกัน มีความมุ่งหมายแตกต่างกัน มีอาจารย์แตกต่างกัน เข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่ได้ นี้เป็นสิ่งที่กระทำได้ยาก Iṅgha tvaṁ, bhaggava, yo ca te ayaṁ mayi pasādo, tameva tvaṁ sādhukamanurakkhā”ti.ขอให้เธอ รักษาความเลื่อมใสในเราไว้ให้ดีเถิด”

“Sace taṁ, bhante, mayā dukkaraṁ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena subhaṁ vimokkhaṁ upasampajja viharituṁ.
aññatrācariyakena → aññatra ācariyakena (bj) | aññatrāyogena aññatrācariyakena → aññatra āyogena aññatra ācariyakena (sya-all)ภัคควโคตรปริพาชกกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงการที่ข้าพระองค์ ซึ่งมีทิฏฐิแตกต่างกัน มีความถูกใจแตกต่างกัน มีความพอใจแตกต่างกัน มีความ มุ่งหมายแตกต่างกัน มีอาจารย์แตกต่างกัน เข้าถึงสุภวิโมกข์อยู่ นี้เป็นสิ่งที่กระทำได้ ยากก็จริง Yo ca me ayaṁ, bhante, bhagavati pasādo, tamevāhaṁ sādhukamanurakkhissāmī”ti.แต่ข้าพระองค์จักรักษาความเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคไว้ให้ดีให้ได้”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว Attamano bhaggavagotto paribbājako bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.ภัคควโคตรปริพาชกมีใจยินดีชื่นชม พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Pāthikasuttaṁ niṭṭhitaṁ paṭhamaṁ.
Pāthikasuttaṁ → pāṭikasuttantaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ปาฏิกสูตรที่ ๑ จบ