1. Nigrodhaparibbājakavatthu

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati gijjhakūṭe pabbate.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์

Tena kho pana samayena nigrodho paribbājako udumbarikāya paribbājakārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṁ tiṁsamattehi paribbājakasatehi.
Nigrodho → Cp. D. viii. 23 (vol. i., p. 176) (pts note)ก็สมัยนั้น ปริพาชกชื่อนิโครธอาศัยอยู่ในปริพาชการามของพระนางอุทุมพริกา พร้อมกับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ประมาณ ๓,๐๐๐ คน Atha kho sandhāno gahapati divā divassa rājagahā nikkhami bhagavantaṁ dassanāya.
divassa → divādivasseva (sya-all, pts1ed) | divā divassa → divādivasseva (sya-all, pts) | divassa → divā divasseva (bj: syā, PTS) | divassa → divādivasseva (cck: sī. syā. pī.) | eva → So Sct K (and Bmr Sum omitting eva); Sd -divassa va; Grimblot, Sept Suttas, p. 347, divāsseva. (pts note)ครั้งนั้น คหบดีชื่อสันธาน ออกจากกรุงราชคฤห์เพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาคแต่ยังวัน

Atha kho sandhānassa gahapatissa etadahosi:ขณะนั้น คหบดีชื่อสันธาน มีความคิดดังนี้ว่า “akālo kho bhagavantaṁ dassanāya.
kho → kho tāva (bj, sya-all, pts) | tāva → Br omits. (pts note)“ยังมิใช่เวลาที่จะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคก่อน Paṭisallīno bhagavā.
paṭisallīno → patisallīno (pts)พระผู้มีพระภาค ประทับหลีกเร้นอยู่ Manobhāvanīyānampi bhikkhūnaṁ asamayo dassanāya.
asamayo → So Sc Bmr K; Sdt Gr. asambādho. (pts note)ยังมิใช่สมัยที่จะเข้าไปพบเหล่าภิกษุผู้เป็นที่เจริญใจ Paṭisallīnā manobhāvanīyā bhikkhū.
paṭisallīnā → patisallīnā (pts)เหล่าภิกษุ ผู้เป็นที่เจริญใจยังพักอยู่หลีกเร้น Yannūnāhaṁ yena udumbarikāya paribbājakārāmo, yena nigrodho paribbājako tenupasaṅkameyyan”ti.ทางที่ดี เราควรเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงปริพาชกา- รามของพระนางอุทุมพริกา” Atha kho sandhāno gahapati yena udumbarikāya paribbājakārāmo, tenupasaṅkami.
paribbājakārāmo → paribbājakārāmo yena nigrodho paribbājako (bj, sya-all)จากนั้นจึงเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงปริพาชการามของ พระนางอุทุมพริกา

Tena kho pana samayena nigrodho paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṁ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ kathentiyā.
Tena → With this and the following paragraphs compare D. ix., 3-5 (vol. i., p. 178). (pts note)เวลานั้น นิโครธปริพาชกนั่งอยู่กับปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ ผู้กำลัง สนทนากันด้วยเสียงดังอื้ออึงถึงดิรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ Seyyathidaṁ—rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ yānakathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ itibhavābhavakathaṁ iti vā.
itthikathaṁ → itthikathaṁ purisakathaṁ (bj, pts) | nigamakathaṁ → nigamakathaṁ janapadakathaṁ (sya-all) | janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ → itthīkathaṁ purisakathaṁ surāpānakathaṁ (sya-all) | lokakkhāyikaṁ → lokakkhāyikaṁ kathaṁ (sya-all, pts) | samuddakkhāyikaṁ → samuddakkhāyikaṁ kathaṁ (sya-all, pts) | kumbhaṭṭhānakathaṁ → kumbaṭṭhānakathaṁ (pts) | seyyathīdaṁ → Cp. D. i. 1.17 (vol. i., p. 7). (pts note) | nagarakathaṁ → So SS Bmr D. i. 1. 17; K puts janapada-kathaṁ first. (pts note) | purisa-kathaṁ → So Bmr K Cp. D. i. 1. 17; SS omit. (pts note) | sūra-kathaṁ → Sdt Bm surā; K surāpāna. (pts note) | kathaṁ → So K; SS Bmr D. i. 1.17 omit. (pts note)เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องพวงดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่อง นิคม เรื่องเมืองหลวง เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่อง ตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่อง ความเจริญและความเสื่อม

Addasā kho nigrodho paribbājako sandhānaṁ gahapatiṁ dūratova āgacchantaṁ.นิโครธปริพาชกเห็นสันธานคหบดีมาแต่ไกล Disvā sakaṁ parisaṁ saṇṭhāpesi:
saṇṭhāpesi → saṇṭhapesi (bj, sya-all) | saṇṭhāpesi → SS K saṇṭhapesi. (pts note)จึงห้ามบริษัทของตนว่า “appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha.“ท่านทั้งหลายโปรดเงียบเสียงหน่อย อย่าส่งเสียงอื้ออึง Ayaṁ samaṇassa gotamassa sāvako āgacchati sandhāno gahapati.สันธานคหบดีผู้นี้เป็นสาวก ของพระสมณโคดมกำลังมา Yāvatā kho pana samaṇassa gotamassa sāvakā gihī odātavasanā rājagahe paṭivasanti, ayaṁ tesaṁ aññataro sandhāno gahapati.อนึ่ง สันธานคหบดีผู้นี้เป็นคนหนึ่ง ในบรรดาสาวก ของพระสมณโคดมผู้เป็นคฤหัสถ์นุ่งขาวห่มขาว เท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ Appasaddakāmā kho panete āyasmanto appasaddavinītā, appasaddassa vaṇṇavādino.
panete āyasmanto appasaddavinītā → panāyasmanto (sya-all) | ete → Bmr K omit ete. (pts note) | appasadda-vinītā → Bmr vinitā; K omits appasaddavinītā. (pts note)ก็ท่าน เหล่านี้ชอบเสียงเบา ได้รับการอบรมในเรื่องเสียงเบา กล่าวสรรเสริญเสียงเบา Appeva nāma appasaddaṁ parisaṁ viditvā upasaṅkamitabbaṁ maññeyyā”ti.บางทีเมื่อเขาทราบว่าบริษัทมีเสียงเบาอาจจะเข้ามาก็ได้” Evaṁ vutte, te paribbājakā tuṇhī ahesuṁ.เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าว อย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นจึงได้เงียบ

Atha kho sandhāno gahapati yena nigrodho paribbājako tenupasaṅkami, upasaṅkamitvā nigrodhena paribbājakena saddhiṁ sammodi.
kho → ca (pts1ed)ครั้งนั้น สันธานคหบดีเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงที่อยู่ ได้สนทนา ปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho sandhāno gahapati nigrodhaṁ paribbājakaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts)พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับ นิโครธปริพาชกดังนี้ว่า “aññathā kho ime bhonto aññatitthiyā paribbājakā saṅgamma samāgamma unnādino uccāsaddamahāsaddā anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ anuyuttā viharanti.
anuyuttā → kathentā (pts) | kathentā → So SS; Bmr K anuyuttā. (pts note)“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฝ่ายอัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านี้มา พบปะสมาคมกันแล้ว มีเสียงดังอื้ออึงอยู่ มักสนทนาถึงดิรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ Seyyathidaṁ—rājakathaṁ …pe… itibhavābhavakathaṁ iti vā.
rājakathaṁ → rājakathaṁ corakathaṁ (sya-all)เรื่องพระราชา เรื่องโจร ฯลฯ เรื่องความเจริญ และความเสื่อม Aññathā kho pana so bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānī”ti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (bj, sya-all, pts) | paṭisevati → paṭisevanti (bj) | appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni → appanighosāni vījanavātāni manussarāhaseyyakāni (sya-all) | kho → ca (pts) | manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti → manussa rāhaseyyakāni patisallānasāruppānīti (pts) | kho → aññathā ca pana (bj: PTS); antapantāneva (bj: syā) | kho → ca (cck: sī. pī.) | ca → Bmr K kho. (pts note) | pantāni → So Bm K Sum; Scd vanāpanthāni panthāni; St vanapatthāni pattāni; Br vanapattāni santāni. (pts note) | appa-nigghosāni → Br K nighosāni. (pts note)แต่ฝ่ายพระผู้มี พระภาคนั้น ทรงใช้เสนาสนะ เป็นป่าละเมาะ และป่าทึบ อันสงัด มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากการสัญจรไปมาของผู้คน ควรเป็นสถานที่ทำการลับ ของมนุษย์ ควรแก่การหลีกเร้น”

Evaṁ vutte, nigrodho paribbājako sandhānaṁ gahapatiṁ etadavoca:เมื่อสันธานคหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกจึงกล่าวกับสันธาน คหบดีดังนี้ว่า “yagghe, gahapati, jāneyyāsi, kena samaṇo gotamo saddhiṁ sallapati, kena sākacchaṁ samāpajjati, kena paññāveyyattiyaṁ samāpajjati?
samāpajjati → āpajjati (bj, pts) | Yagghe → Cp. the repetition in 20. (pts note) | āpajjati → So Bmr; SS āpajjissati (but Scd āpajjati in 20); K samāpajjati. (pts note)“คหบดี ท่านพึงทราบเถิด พระสมณโคดมจะเจรจากับใครได้ จะ สนทนากับใครได้ จะมีปัญญาเฉลียวฉลาดเหนือกว่าใคร Suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā aparisāvacaro samaṇo gotamo nālaṁ sallāpāya.
Suññāgāra-hatā → So Bmr K Sum; SS suññāgāraṁ gatā. (pts note)พระปัญญาของพระสมณ- โคดมเหมาะกับเรือนว่างเท่านั้น พระสมณโคดมไม่กล้าเข้าไปสู่บริษัท ไม่สามารถที่ จะเจรจาได้ So antamantāneva sevati.
antamantāneva → antapantāneva (sya-all) | antamantāneva → aññathā ca pana (bj: PTS); antapantāneva (bj: syā) | sevati → antapantāneva (cck: syā.) | antamantān → So Sct Bmr Sum; Sd attamattān'; K antapantān'. (pts note)พระองค์ประทับอยู่ ณ ภายในที่สงัดเท่านั้น Seyyathāpi nāma gokāṇā pariyantacārinī antamantāneva sevati.
antamantāneva → antapantāneva (sya-all) | gokāṇā → So Bmr K Sum-Br; Scd gokāna; St gonānā. Cp. Jāt. v., p. 40630, gokaṇṇā, and so here Sum-Sd. (pts note)เหมือนโคตาบอดเดิน วนเวียนอยู่ ณ ภายในที่สงัดเท่านั้น Evameva suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā;
eva → Sc evaṁ. (pts note)พระปัญญาของพระสมณโคดมเหมาะกับ เรือนว่าง aparisāvacaro samaṇo gotamo;พระสมณโคดมไม่กล้าเข้าไปสู่บริษัท nālaṁ sallāpāya.ไม่สามารถที่จะเจรจาได้ พระองค์ So antamantāneva sevati.
antamantāneva → antapantāneva (sya-all)ประทับอยู่เฉพาะภายในที่สงัดเท่านั้น Iṅgha, gahapati, samaṇo gotamo imaṁ parisaṁ āgaccheyya, ekapañheneva naṁ saṁsādeyyāma, tucchakumbhīva naṁ maññe orodheyyāmā”ti.
saṁsādeyyāma → saṁhareyyāma (mr) | imaṁ → idaṁ (sya-all) | tucchakumbhīva → tucchakumbhiṁva (sya-all); tucchakumbhi va (pts) | saṁsādeyyāma → saṁhareyyāma (bj: kām) | saṁsādeyyāma → saṁhareyyāma (cck: ka.) | Iṅgha → So Bmr K Sum; Scd add ca; St va. (pts note) | saṁsādeyyāma → So SS K Sum; Bmr saṁhareyyāma. (pts note) | tuccha-kumbhi → So Scd Br Sum. (pts note)คหบดี ขอให้พระสมณโคดมมาสู่บริษัทนี้เถิด พวกเราจะผูกพระสมณโคดมด้วยปัญหาข้อเดียวเท่านั้น เหวี่ยงให้หมุนเหมือนหม้อเปล่า ฉะนั้น”

Assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṁ imaṁ kathāsallāpaṁ.พระผู้มีพระภาคทรงสดับถ้อยคำสนทนาระหว่างสันธานคหบดีกับนิโครธ- ปริพาชกนี้ ด้วยทิพพโสตธาตุอันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ Atha kho bhagavā gijjhakūṭā pabbatā orohitvā yena sumāgadhāya tīre moranivāpo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkami.
caṅkami → caṅkamati (sya-all) | tīre → So Bmr K; SS tīraṁ, but tīre afterwards. (pts note)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จ ลงจากภูเขาคิชฌกูฏแล้ว เสด็จเข้าไปยังสถานที่ให้เหยื่อนกยูง ที่ฝั่งสระโบกขรณี สุมาคธา เสด็จจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่นั้น

Addasā kho nigrodho paribbājako bhagavantaṁ sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkamantaṁ.นิโครธปริพาชกเห็นพระผู้มี พระภาคเสด็จจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่ให้เหยื่อนกยูง ที่ฝั่งสระโบกขรณี สุมาคธา Disvāna sakaṁ parisaṁ saṇṭhāpesi:
saṇṭhāpesi → saṇṭhapesi (bj, sya-all)จึงห้ามบริษัทของตนว่า “appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha, ayaṁ samaṇo gotamo sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkamati.“ท่านทั้งหลายโปรดเงียบเสียงหน่อย อย่าส่งเสียง อื้ออึง พระสมณโคดมนี้เสด็จจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่ให้เหยื่อนกยูง ที่ฝั่ง สระโบกขรณีสุมาคธา Appasaddakāmo kho pana so āyasmā, appasaddassa vaṇṇavādī.พระองค์โปรดเสียงเบา ทรงได้รับการอบรมในเรื่องเสียงเบา ตรัสสรรเสริญเสียงเบา Appeva nāma appasaddaṁ parisaṁ viditvā upasaṅkamitabbaṁ maññeyya.บางทีเมื่อพระองค์ทรงทราบว่า บริษัทมีเสียงเบาอาจจะเสด็จ เข้ามาก็ได้ Sace samaṇo gotamo imaṁ parisaṁ āgaccheyya, imaṁ taṁ pañhaṁ puccheyyāma:ถ้าว่า พระสมณโคดมจะพึงเสด็จมาสู่บริษัทนี้ไซร้ พวกเราจะพึงทูลถาม ปัญหานี้กับพระองค์ว่า ‘ko nāma so, bhante, bhagavato dhammo, yena bhagavā sāvake vineti, yena bhagavatā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyan’”ti?‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ธรรมอะไรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้ แนะนำเหล่าสาวก ทำให้เหล่าสาวกที่พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้ว ถึงความ เบาใจ ปฏิญาณอาทิพรหมจรรย์ อันเป็นที่พึ่งชั้นสูง” Evaṁ vutte, te paribbājakā tuṇhī ahesuṁ.เมื่อนิโครธปริพาชกกล่าว อย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นจึงได้เงียบ

2. Tapojigucchāvādaลัทธิกีดกันบาปด้วยตบะ

Atha kho bhagavā yena nigrodho paribbājako tenupasaṅkami.ทีนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปหานิโครธปริพาชกถึงที่อยู่ Atha kho nigrodho paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:นิโครธ ปริพาชกจึงทูลเชิญดังนี้ว่า “etu kho, bhante, bhagavā, svāgataṁ, bhante, bhagavato.
svāgataṁ → sāgataṁ (pts) | sāgataṁ → So SS; Bmr K svāgataṁ. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาเถิด Cirassaṁ kho, bhante, bhagavā imaṁ pariyāyamakāsi yadidaṁ idhāgamanāya.ขอรับเสด็จพระผู้มีพระภาค นาน ๆ พระองค์จะมีเวลาเสด็จมา ณ ที่นี่ Nisīdatu, bhante, bhagavā, idamāsanaṁ paññattan”ti.ขอพระผู้มี พระภาคประทับบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้เถิด” Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนพุทธ- อาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว Nigrodhopi kho paribbājako aññataraṁ nīcāsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
nīcāsanaṁ → nīcaṁ āsanaṁ (bj, sya-all, pts) | pi → So SS Bmr K; D. ix. 5 omits pi. (pts note)ส่วนนิโครธปริพาชกก็เลือกนั่ง ณ ที่สมควรที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า Ekamantaṁ nisinnaṁ kho nigrodhaṁ paribbājakaṁ bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “kāya nuttha, nigrodha, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?
kāya nuttha → kāyanottha (sya-all) | ttha → So SS Bmr; K nottha. (pts note)“นิโครธ เวลานี้ ท่านทั้งหลายสนทนากันด้วย เรื่องอะไร เรื่องอะไรที่ท่านทั้งหลายสนทนากันค้างไว้”

Evaṁ vutte, nigrodho paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัส อย่างนี้ นิโครธปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “idha mayaṁ, bhante, addasāma bhagavantaṁ sumāgadhāya tīre moranivāpe abbhokāse caṅkamantaṁ, disvāna evaṁ avocumhā:
avocumhā → So Bmr K; Sdt avocumha; Sc avacumhā. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จจงกรมอยู่ในที่แจ้ง ณ สถานที่ให้เหยื่อ นกยูง ที่ฝั่งสระโบกขรณีสุมาคธา จึงได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘sace samaṇo gotamo imaṁ parisaṁ āgaccheyya, imaṁ taṁ pañhaṁ puccheyyāma:‘ถ้าพระสมณโคดมจะพึง เสด็จมาสู่บริษัทนี้ พวกเราจะพึงทูลถามปัญหานี้กับพระองค์ว่า “ko nāma so, bhante, bhagavato dhammo, yena bhagavā sāvake vineti, yena bhagavatā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyan”’ti?
sāvake → sāvakā (pts)‘ข้าแต่พระองค์ ผู้เจริญ ธรรมอะไรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้แนะนำเหล่าสาวก ทำให้เหล่าสาวกที่พระ ผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้ว ถึงความเบาใจ ปฏิญาณอาทิพรหมจรรย์ อันเป็นที่พึ่ง ชั้นสูง Ayaṁ kho no, bhante, antarākathā vippakatā; atha bhagavā anuppatto”ti.เรื่องนี้แลที่ข้าพระองค์ทั้งหลายสนทนากันค้างไว้ ก็พอดีพระองค์เสด็จมาถึง”

“Dujjānaṁ kho etaṁ, nigrodha, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena, yenāhaṁ sāvake vinemi, yena mayā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyaṁ.
etaṁ → panetaṁ (bj, sya-all) | ādibrahmacariyaṁ → ādibrahmacariyanti (bj, sya-all) | aññatrāyogena aññatrācariyakena → aññatra āyogena aññatra ācariyakena (sya-all) | kho → So SS; Bmr K add pan'. (pts note) | āyogena → Br aññatra-āyogena. (pts note) | ācariyakena → Sc aññavāc-; Sd aññathāc-; St aññatthāc-; Br aññatrācariyakena. (pts note) | ādi-brahmacariyaṁ → So SS; Bmr K add ti. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “นิโครธ ธรรมที่เราใช้แนะนำเหล่าสาวก ทำให้เหล่าสาวกที่เราแนะนำแล้ว ถึงความเบาใจ ปฏิญาณอาทิพรหมจรรย์อันเป็น ที่พึ่งชั้นสูงนี้ เป็นธรรมที่ท่านผู้มีทิฏฐิแตกต่างกัน มีความถูกใจแตกต่างกัน มีความ พอใจแตกต่างกัน มีความมุ่งหมายแตกต่างกัน มีอาจารย์แตกต่างกัน รู้ได้ยาก Iṅgha tvaṁ maṁ, nigrodha, sake ācariyake adhijegucche pañhaṁ puccha:
adhijegucche → adhijigucche (sya-all)เชิญเถิด นิโครธ ท่านจงถามปัญหาเรื่องกีดกันบาปอย่างยิ่งในลัทธิอาจารย์ของตน กับเราว่า ‘kathaṁ santā nu kho, bhante, tapojigucchā paripuṇṇā hoti, kathaṁ aparipuṇṇā’”ti?
santā → sante (pts)‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ลัทธิกีดกันบาปด้วยตบะ ที่บริบูรณ์เป็นอย่างไร ที่ไม่บริบูรณ์เป็นอย่างไร”

Evaṁ vutte, te paribbājakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṁ:
uccāsaddamahāsaddā → uccāsaddā mahāsaddā (bj)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ ปริพาชกเหล่านั้นได้ส่ง เสียงอื้ออึงขึ้นว่า “acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, samaṇassa gotamassa mahiddhikatā mahānubhāvatā, yatra hi nāma sakavādaṁ ṭhapessati, paravādena pavāressatī”ti.
abbhutaṁ → Br abbhūtaṁ. (pts note) | saka-vādaṁ → So Bmr K; Sct sakaṁ; Sd kataṁ. (pts note)“ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ พระสมณ- โคดมมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ทรงหยุดลัทธิของพระองค์ไว้ ทรงเปิดโอกาสให้ถาม ลัทธิคนอื่นได้”

Atha kho nigrodho paribbājako te paribbājake appasadde katvā bhagavantaṁ etadavoca:ขณะนั้น นิโครธปริพาชกห้ามปริพาชกเหล่านั้นให้สงบเสียงแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “mayaṁ kho, bhante, tapojigucchāvādā tapojigucchāsārā tapojigucchāallīnā viharāma.
tapojigucchāallīnā → tapojigucchaṁ allīnā (bj) | tapojigucchāvādā tapojigucchāsārā tapojigucchāallīnā → tapojigucchavādā tapojigucchaṁ allīnā (sya-all) | tapojigucchāsārā → tapojigucchā sarodā (bj: kām) | allīnā → tapojigucchā allīnā (bj: machasaṁ) | tapojigucchāvādā → tarojigucchaṁsārodā (cck: ka.) | tapo-jigucchāsārā → So SS Bm; Br tapojigucchaṁ sārodhā; K omits; Bm and K throughout jiguccha. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ถือลัทธิ กีดกันบาปด้วยตบะ มีการกีดกันบาปด้วยตบะเป็นแก่นสาร Kathaṁ santā nu kho, bhante, tapojigucchā paripuṇṇā hoti, kathaṁ aparipuṇṇā”ti?
santā → sante (pts)ยึดติดอยู่กับการกีดกัน บาปด้วยตบะ การกีดกันบาปด้วยตบะ ที่บริบูรณ์เป็นอย่างไร ที่ไม่บริบูรณ์เป็น อย่างไร”

“Idha, nigrodha, tapassī acelako hoti muttācāro, hatthāpalekhano, naehibhaddantiko, natiṭṭhabhaddantiko, nābhihaṭaṁ, na uddissakataṁ, na nimantanaṁ sādiyati,
uddissakataṁ → uddissakaṭaṁ (bj) | hatthāpalekhano naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko nābhihaṭaṁ → hatthāvalekhano (sya-all) | hatthāpalekhano → hatthāvalekhano (bj: kām) | hatthāpalekhano → hatthāvalekhano (cck: syā.) | acelako → Cp. D. viii. 14 (vol. i., p. 166). (pts note) | hatthāpalekhano → So SS Bmr; K hatthāvalekkhano. (pts note) | na-ehi-bhadantiko → Br K bhaddantiko. (pts note) | nābhihaṭaṁ → K na abhiṭaṁ. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “นิโครธ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ เป็นอเจลก (ประพฤติเปลือยกาย) ไม่มีมารยาท เลียมือ เขาเชิญให้ไปรับอาหารก็ไม่ไป เขาเชิญ ให้หยุดรับอาหารก็ไม่หยุด so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti, na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṁ, na daṇḍamantaraṁ, na musalamantaraṁ, na dvinnaṁ bhuñjamānānaṁ, na gabbhiniyā, na pāyamānāya, na purisantaragatāya, na saṅkittīsu, na yattha sā upaṭṭhito hoti, na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṁ, na maṁsaṁ, na suraṁ, na merayaṁ, na thusodakaṁ pivati,
upaṭṭhito → uṭṭhito (bj); upaṭṭhitā (sya-all) | kaḷopimukhā → kalopimukhā (sya-all) | daṇḍamantaraṁ → udukkhalamantaraṁ (sya-all) | musalamantaraṁ → musalamantaraṁ na daṇḍamantaraṁ (sya-all) | purisantaragatāya → parisantaragatāya (sya-all) | kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti → kalopimukhā paṭigaṇhāti (pts) | eḷakamantaraṁ → eḷakamantaraṁ na udukkhalamantaraṁ (pts) | saṅkittīsu → saṁkittisu (pts) | paṭigaṇhāti → So SS; Bmr K paṭigg-. (pts note) | paṭigaṇhāti → So Scd K; St omits the clause; Bmr omit paṭigaṇhāti. (pts note) | udukkhalam-antaraṁ → So Sc K; Sdt Bmr omit the clause. (pts note) | saṁkittisu → So SS; Bm K -īsu; Br saṅgitisunā. (pts note)ไม่รับอาหารที่เขาแบ่งไว้ ไม่รับอาหารที่เขาทำเจาะจง ไม่ยินดีอาหารที่เขาเชิญ ไม่รับอาหารจากปากหม้อ ไม่รับอาหารจากปากภาชนะ ไม่รับอาหารคร่อมธรณีประตู ไม่รับอาหารคร่อมท่อนไม้ ไม่รับอาหารคร่อมสาก ไม่รับอาหารของคน ๒ คนที่กำลังบริโภค ไม่รับอาหารของหญิงมีครรภ์ ไม่รับ อาหารของหญิงผู้กำลังให้บุตรดื่มนม ไม่รับอาหารของหญิงที่คลอเคลียชาย ไม่รับ อาหารที่นัดแนะกันทำไว้ ไม่รับอาหารในที่เลี้ยงสุนัข ไม่รับอาหารในที่มีแมลงวัน ไต่ตอมเป็นกลุ่ม ๆ ไม่กินปลา ไม่กินเนื้อ ไม่ดื่มสุรา ไม่ดื่มเมรัย ไม่ดื่มยาดอง so ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko, sattāgāriko vā hoti sattālopiko, ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti, sattahipi dattīhi yāpeti;
sattāgāriko → Sd satthāgāriko. (pts note) | dattiyā → Br rattiyā, and onwards. (pts note)รับอาหารในเรือนหลังเดียว ยังชีพด้วยข้าวคำเดียว รับอาหารในเรือน ๒ หลัง ยังชีพ ด้วยข้าว ๒ คำ ฯลฯ ekāhikampi āhāraṁ āhāreti, dvīhikampi āhāraṁ āhāreti, sattāhikampi āhāraṁ āhāreti, iti evarūpaṁ addhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati.
dvīhikampi → dvāhikaṁpi (bj, sya-all) | dvīhikampi → dvāhikampi (bj) | āhāreti → āhāreti tīhikampi catūhikampi pañcāhikampi chāhikampi (bj) | sattāhikampi → sattahikaṁpi (sya-all) | addhamāsikampi → addhamāsikaṁ (sya-all) | dvāhikampi → dvīhikampi (bj: machasaṁ) | dvīhikampi → dvāhikaṁpi (cck: sī. syā.) | pi → So SS Bm; Br K omit pi. (pts note)รับอาหารในเรือน ๗ หลัง ยังชีพด้วยข้าว ๗ คำ ยังชีพด้วย อาหารในถาดน้อย ๑ ใบ ยังชีพด้วยอาหารในถาดน้อย ๒ ใบ ฯลฯ ยังชีพด้วย อาหารในถาดน้อย ๗ ใบ กินอาหารที่เก็บไว้ค้างคืน ๑ วัน กินอาหารที่เก็บไว้ ค้างคืน ๒ วัน ฯลฯ กินอาหารที่เก็บไว้ค้างคืน ๗ วัน ถือการบริโภคอาหาร ๑๕ วัน ต่อมื้อ So sākabhakkho vā hoti, sāmākabhakkho vā hoti, nīvārabhakkho vā hoti, daddulabhakkho vā hoti, haṭabhakkho vā hoti, kaṇabhakkho vā hoti, ācāmabhakkho vā hoti, piññākabhakkho vā hoti, tiṇabhakkho vā hoti, gomayabhakkho vā hoti; vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī.
nīvārabhakkho → nivārabhakkho (sya-all) | daddulabhakkho → daddulakabhakkho (sya-all) | haṭabhakkho → sātabhakkho (sya-all) | kaṇabhakkho → kaṇṇabhakkho (sya-all) | hoti → Bmr omit alternately. (pts note) | nīvārabhakkho → So Sc; Sd Bm K niv-; St nīvara. (pts note)กินผักดองเป็นอาหาร กินข้าวฟ่างเป็นอาหาร กินลูกเดือยเป็นอาหาร กินกากข้าวเป็นอาหาร กินสาหร่ายเป็นอาหาร กินรำเป็นอาหาร กินข้าวตังเป็น อาหาร กินกำยานเป็นอาหาร กินหญ้าเป็นอาหาร กินโคมัยเป็นอาหาร กินเหง้า และผลไม้ป่าเป็นอาหาร บริโภคผลไม้หล่นยังชีพ So sāṇānipi dhāreti, masāṇānipi dhāreti, chavadussānipi dhāreti, paṁsukūlānipi dhāreti, tirīṭānipi dhāreti, ajinampi dhāreti, ajinakkhipampi dhāreti, kusacīrampi dhāreti, vākacīrampi dhāreti, phalakacīrampi dhāreti, kesakambalampi dhāreti, vāḷakambalampi dhāreti, ulūkapakkhampi dhāreti,
ajinampi → ajinānipi (bj, sya-all, pts1ed, csp1ed) | ajinampi → ajināni pi (bj, pts) | tirīṭānipi → tiriṭānipi (sya-all) | vāḷakambalampi → vālakambalaṁpi (sya-all, pts) | ulūkapakkhampi → ulukapakkhikaṁpi (sya-all, pts) | tirīṭāni → St tiṭīṭāni. (pts note) | uluka-pakkhikam → Br pakkhaṁ. (pts note)นุ่งห่มผ้าป่าน นุ่งห่มผ้าแกมกัน นุ่งห่มผ้าห่อศพ นุ่งห่มผ้าบังสุกุล (ผ้าเปื้อนฝุ่น) นุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ นุ่งห่มหนังเสือ นุ่งห่มหนังเสือมีเล็บ นุ่งห่มผ้าคากรอง นุ่งห่มผ้าเปลือกปอกรอง นุ่งห่มผ้าผลไม้ กรอง นุ่งห่มผ้ากัมพลผมมนุษย์ นุ่งห่มผ้ากัมพลขนสัตว์ นุ่งห่มผ้าขนปีกนกเค้า kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto,
hoti → Sd omits hoti; St lomakepi (omits hoti). (pts note)เป็นผู้ถอนผมและหนวด คือถือการถอนผมและหนวด ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto,
ubbhaṭṭhakopi → ubhaṭṭhakopi (sya-all); ubbhaṭṭhikopi (mr) | pi → ubhaṭṭhakopi (bj: syā); ubahaṭako pi (bj: kām) | ubbhaṭṭhakopi → ubhaṭṭhakopi (cck: syā.); ubbhaṭṭhikopi (cck: ka.)ยืนอย่างเดียว ไม่ยอมนั่ง ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto,
ukkuṭikappadhānamanuyutto kaṇṭakāpassayikopi → ukkuṭikappadhānam anuyutto kaṇṭakapassayiko pi (pts)เดินกระโหย่ง คือถือการเดินกระโหย่ง (เหยียบพื้นไม่เต็มเท้า) kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṁ kappeti,
kaṇṭakāpassaye → kaṇṭakāpasse (bj); kaṇṭakapassaye (sya-all, pts) | kaṇṭakāpassayikopi → kaṇṭakapassayikopi (sya-all) | kaṇṭakapassayiko → So K; Sct Bm kaṇṭakā; Sd kaṇṭhakā; Br kaṇḍaka. (pts note)ถือการนอนบนหนาม นอนบนที่นอนอันทำด้วยหนาม phalakaseyyampi kappeti, thaṇḍilaseyyampi kappeti,
thaṇḍilaseyyampi → ṭaṇḍilaseyyaṁpi (sya-all)นอนบนแผ่นกระดาน นอนบนเนินดิน ekapassayikopi hotiนอนตะแคง ข้างเดียว rajojalladharo,เอาฝุ่นคลุกตัว abbhokāsikopi hotiอยู่กลางแจ้ง yathāsanthatiko,
yathāsanthatiko → Br santhutiko. (pts note)นั่งบนอาสนะตามที่ปูลาดไว้ vekaṭikopi hoti vikaṭabhojanānuyogamanuyutto,
vikaṭabhojanānuyogamanuyutto apānakopi → vikaṭabhojanānuyogam anuyutto āpānako pi (pts)บริโภคคูถ คือ ถือการบริโภคคูถ apānakopi hoti apānakattamanuyutto,
apānakopi → āpānako pi (bj, sya-all) | apānakattamanuyutto sāyatatiyakampi → āpānakattamanuyutto sāyaṁtatiyakaṁpi (sya-all)ไม่ดื่มน้ำเย็น คือถือการไม่ดื่มน้ำเย็น sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati.
sāyatatiyakampi → sāyaṁtatiyakampi (bj)อาบน้ำวันละ ๓ ครั้ง คือ ถือการลงอาบน้ำ

Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha,นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante tapojigucchā paripuṇṇā vā hoti aparipuṇṇā vā”ti?
vā → (sya-all) | aparipuṇṇā vāti → aparipuṇṇāti (sya-all) | paripuṇṇā → paripuṇṇa (pts) | vā → K omits. (pts note)เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วย ตบะ เป็นลัทธิที่บริบูรณ์หรือไม่บริบูรณ์”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tapojigucchā paripuṇṇā hoti, no aparipuṇṇā”ti.
aparipuṇṇāti → aparipuṇṇāti tapo upakkilesā (bj) | hoti → So Bmr K; SS omit; Sd also omits no aparipuṇṇā. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วยตบะ เป็นลัทธิ ที่บริบูรณ์แน่นอน มิใช่ไม่บริบูรณ์”

“Evaṁ paripuṇṇāyapi kho ahaṁ, nigrodha, tapojigucchāya anekavihite upakkilese vadāmī”ti.“นิโครธ เรากล่าวว่าการกีดกันบาปด้วยตบะแม้ที่บริบูรณ์อย่างนี้ ก็ยังมีอุปกิเลส อยู่เป็นอันมาก”

2.1. Upakkilesaว่าด้วยอุปกิเลส (เครื่องเศร้าหมอง)

“Yathā kathaṁ pana, bhante, bhagavā evaṁ paripuṇṇāya tapojigucchāya anekavihite upakkilese vadatī”ti?“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่าการ กีดกันบาปด้วยตบะที่บริบูรณ์อย่างนี้ ก็ยังมีอุปกิเลสอยู่อีกเป็นอันมาก”

“Idha, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo.“นิโครธ ๑. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ ยึดมั่นตบะ เขามีใจยินดี มีความดำริ อันบริบูรณ์ด้วยตบะนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo.
yampi → yam pi kho (pts) | kho → So SS; Bmr K omit. (pts note)ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะจน เป็นเหตุให้เขามีใจยินดี มีความดำริอันบริบูรณ์ด้วยตบะนั้น Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.
kho → So SS Bm K; in subsequent clauses SS omit kho, as Br does here. (pts note)นี้แล เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā attānukkaṁseti paraṁ vambheti.๒. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขายกตนข่มผู้อื่นด้วยตบะนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā attānukkaṁseti paraṁ vambheti.ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะจนเป็นเหตุให้เขายกตนข่มผู้อื่น ด้วยตบะนั้น Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.
kho → (bj)นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā majjati mucchati pamādamāpajjati.
pamādamāpajjati yampi → madamāpajjati yaṁpi (sya-all) | pamādamāpajjati → madamāpajjati (bj: syā) | pamādamāpajjati → madamāpajjati (cck: syā.) | pamādam → So SS Bm; K madam. (pts note)๓. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขามัวเมา หลงใหล ถึงความ ประมาทด้วยตบะนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā majjati mucchati pamādamāpajjati.
pamādamāpajjati ayampi → madamāpajjati ayaṁpi (sya-all)ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะจนเป็น เหตุให้เขามัวเมา หลงใหล ถึงความประมาทด้วยตบะนั้น Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แล เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo.
attamano → attamāno (bj)๔. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขามีใจยินดี มีความดำริอัน บริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attamano hoti paripuṇṇasaṅkappo.
abhinibbatteti → -1 So SS Bm; K omits. (pts note)ข้อที่บุคคลผู้ บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะจนเป็นเหตุทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้น เขามีใจยินดี มีความดำริอันบริบูรณ์ด้วยลาภ สักการะและความสรรเสริญนั้น Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้ บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attānukkaṁseti paraṁ vambheti.๕. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขายกตนข่มผู้อื่น ด้วยลาภ สักการะและความสรรเสริญนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena attānukkaṁseti paraṁ vambheti.ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่น ตบะจนเป็นเหตุทำลาภสักการะและความสรรเสริญให้เกิดขึ้น เขา ยกตนข่มผู้อื่นด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็น อุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena majjati mucchati pamādamāpajjati.
pamādamāpajjati yampi → madamāpajjati yaṁpi (sya-all)๖. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขามัวเมา หลงใหล ถึงความ ประมาทด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena majjati mucchati pamādamāpajjati.
pamādamāpajjati ayampi → madamāpajjati ayaṁpi (sya-all)ข้อที่บุคคลผู้ บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะจนเป็นเหตุทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้น เขามัวเมา หลงใหล ถึงความประมาทด้วย ลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคล ผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī bhojanesu vodāsaṁ āpajjati:
tapassī → tapassī tapaṁ samādiyati (bj, sya-all, pts)๗. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ ถึงกับแบ่งโภชนะ ๒ ส่วนว่า ‘idaṁ me khamati, idaṁ me nakkhamatī’ti.
na-kkhamatīti → Bmr K na khamatīti. (pts note)‘สิ่งนี้เราชอบ สิ่งนี้เราไม่ชอบ’ So yañca khvassa nakkhamati, taṁ sāpekkho pajahati.
yañca → yaṁ hi (pts1ed) | khvassa nakkhamati → khvāssa na khamati (sya-all) | pajahati → pakhahati (sya-all) | yañca khvassa → yaṁ hi kho ssa (pts) | yañca → yaṁhi (bj: PTS) | yañca → yaṁ hi (cck: sī. pī.) | hi → Bmr K yañ ca. (pts note) | ssa → Bmr khvassa; K khvāssa. (pts note) | taṁ → Scd add ca; St tacca. (pts note) | sāpekho → Bmr K sāpekkho. (pts note)สิ่งใดที่เขาไม่ชอบ เขาก็อยากทิ้ง สิ่งนั้น Yaṁ panassa khamati, taṁ gadhito mucchito ajjhāpanno anādīnavadassāvī anissaraṇapañño paribhuñjati …pe…
gadhito → gathito (bj, pts1ed) | ajjhāpanno → ajjhopanno (bj) | gadhito → gathito (pts) | gathito → __gathito (bj: sīmu__) | gadhito → gathito (cck: sī. pī.) | gathito → So Sd Sum-Sd; Sc gatito corrected to gathito; St gatito; Bmr K Sum-Br gadhito. (pts note) | pe → Bmr K omit. (pts note)ส่วนสิ่งใดที่เขาชอบ เขาก็พัวพัน ยินดี หลงใหล ยึดติด สิ่งนั้น มองไม่เห็นโทษ ไม่มีปัญญาเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.
tapassino → (pts)นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati lābhasakkārasilokanikantihetu:๘. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เพราะเหตุแห่งความอยากใน ลาภสักการะและความสรรเสริญ ด้วยคิดว่า ‘sakkarissanti maṁ rājāno rājamahāmattā khattiyā brāhmaṇā gahapatikā titthiyā’ti …pe…
ti → SS omit pe here. (pts note)‘พระราชา มหา- อำมาตย์ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คหบดี เดียรถีย์ จักสักการะเรา’ ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī aññataraṁ samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā apasādetā hoti:
apasādetā → apasāretā (mr) | vā → vā kuto (sya-all) | apasādetā → apasāretā (bj: kām) | apasādetā → apasāretā (cck: ka.) | vā → K inserts kuto. (pts note) | apasādetā → Bmr apasāretā. (pts note)๙. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ระรานสมณะหรือพราหมณ์อื่นว่า ‘kiṁ panāyaṁ sambahulājīvo sabbaṁ sambhakkheti.
sambahulājīvo → bahulājīvo (pts1ed) | sabbaṁ sambhakkheti seyyathidaṁ → sabbasabbaṁ saṁbhakkheti seyyathīdaṁ (sya-all) | sambahulājīvo → bahulājīvo (pts) | sambahulājīvo → bahulājīvo (bj: PTS) | sambahulājīvo → bahulājīvo (cck: sī. pī.) | bahulājīvo → Bmr K sambah-, and below. (pts note) | sabbaṁ → So Sc Bmr; Sdt sabbaṁ sabbaṁ; K sabbasabbaṁ. (pts note) | sambhakkheti → Sc -tīti. (pts note)‘ก็ไฉน ผู้นี้ เลี้ยงชีวิตด้วยวัตถุหลายอย่าง กินไปหมดทุกอย่าง คือ Seyyathidaṁ—mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījameva pañcamaṁ, asanivicakkaṁ dantakūṭaṁ, samaṇappavādenā’ti …pe…
phaḷubījaṁ → phalubījaṁ (sya-all, pts)พืชเกิด จากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากตา พืชเกิดจากยอด และ พืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ห้า ปลายฟันของผู้นี้คมกริบประดุจสายฟ้า คนทั้งหลายยังพากันเรียกว่าเป็นสมณะ’ ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็น อุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī passati aññataraṁ samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā kulesu sakkariyamānaṁ garukariyamānaṁ māniyamānaṁ pūjiyamānaṁ.
sakkariyamānaṁ garukariyamānaṁ māniyamānaṁ pūjiyamānaṁ → sakkarīyamānaṁ garukarīyamānaṁ mānīyamānaṁ pūjīyamānaṁ (bj)๑๐. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้กำลังได้รับ สักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ในตระกูลทั้งหลาย Disvā tassa evaṁ hoti:
disvā → (sya-all) | Disvā → So SS; Bmr K omit. (pts note)เขาดำริ อย่างนี้ว่า ‘imañhi nāma sambahulājīvaṁ kulesu sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti.
garuṁ karonti → garukaronti (sya-all, pts) | sambahulājīvaṁ → bahulājīvaṁ (pts)‘ในตระกูลทั้งหลาย คนทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาสมณะหรือพราหมณ์ชื่อนี้ที่เลี้ยงชีวิตด้วยวัตถุหลาย อย่าง Maṁ pana tapassiṁ lūkhājīviṁ kulesu na sakkaronti na garuṁ karonti na mānenti na pūjentī’ti, iti so issāmacchariyaṁ kulesu uppādetā hoti …pe…
garuṁ karonti → garukaronti (sya-all, pts) | lūkhājīviṁ → So St Bm K Sum; Scd Br -vaṁ. (pts note) | pūjentīti → Br pūjenti. (pts note)แต่ในตระกูลทั้งหลายไม่มีใครสักการะ ไม่มีใครเคารพ ไม่มี ใครนับถือ ไม่มีใครบูชาเราผู้บำเพ็ญตบะ ซึ่งเลี้ยงชีวิตด้วยวัตถุ เศร้าหมอง’ เขาทำความริษยาและความตระหนี่ให้เกิดขึ้นในตระกูล ทั้งหลาย ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī āpāthakanisādī hoti …pe…
āpāthakanisādī → āpātakanisādī (bj) | āpātakanisādī → āpāthakanisādi (bj: sīmu) | hoti → -11 So SS; Bmr K omit. (pts note)๑๑. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้มีปกตินั่งในที่ที่คนเห็นได้ ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แล เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī attānaṁ adassayamāno kulesu carati:
adassayamāno → ādassayamāno (bj)๑๒. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เที่ยวอวดตนในตระกูลทั้งหลายว่า ‘idampi me tapasmiṁ idampi me tapasmin’ti …pe…‘การ กระทำแม้นี้ก็มีในตบะของเรา การกระทำแม้นี้ก็มีในตบะของเรา’ ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī kiñcideva paṭicchannaṁ sevati.๑๓. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ใช้ประโยชน์จากความผิดบางอย่างที่ปกปิดไว้ So ‘khamati te idan’ti puṭṭho samāno akkhamamānaṁ āha: ‘khamatī’ti.เมื่อถูกผู้อื่นถามว่า ‘สิ่งนี้ควรแก่ท่านหรือ’ จึงกล่าวถึงสิ่งที่ไม่ควร ว่า ‘ควร’ Khamamānaṁ āha: ‘nakkhamatī’ti.
Na-kkhamatīti → K omits na. (pts note)กล่าวถึงสิ่งที่ควรว่า ‘ไม่ควร’ Iti so sampajānamusā bhāsitā hoti …pe…
so → Br kho. (pts note)เขาพูดเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammaṁ desentassa santaṁyeva pariyāyaṁ anuññeyyaṁ nānujānāti …pe…
nānujānāti → Sd -tīti. SS omit pe here. (pts note)๑๔. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เมื่อตถาคตหรือสาวกของตถาคตกำลังแสดง ธรรมอยู่ ย่อมไม่คล้อยตามธรรมบรรยายที่ควรคล้อยตามอันมีอยู่ นั่นเทียว ข้อที่ ฯลฯ ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีตบะ

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī kodhano hoti upanāhī.๑๕. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ Yampi, nigrodha, tapassī kodhano hoti upanāhī.ข้อที่บุคคลผู้ บำเพ็ญตบะ เป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.นี้แลเป็นอุปกิเลสของ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī makkhī hoti paḷāsī …pe…
paḷāsī → palāsī (sya-all, pts1ed) | paḷāsī → palāsī (bj: syā, PTS) | paḷāsī → palāsī (cck: sī. syā. pī.) | palāsī → So K Sum-Scd; Scd -si; St Bmr paḷāsī. (pts note)๑๖. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ลบหลู่ ตีเสมอ ฯลฯ issukī hoti maccharī …
issukī → ussukī (bj)๑๗. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ริษยา มีความตระหนี่ ฯลฯ saṭho hoti māyāvī …
saṭho → St saṭṭho; Br satho. (pts note)๑๘. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้โอ้อวด มีมายา ฯลฯ thaddho hoti atimānī …๑๙. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้กระด้าง ถือตัวจัด ฯลฯ pāpiccho hoti pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gato …
pāpikānaṁ → pāpakānaṁ (pts) | pāpakānaṁ → So SS; Bmr K pāpik-. (pts note)๒๐. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้มีความปรารถนาชั่ว ตกอยู่ในอำนาจ แห่งความปรารถนาชั่ว ฯลฯ micchādiṭṭhiko hoti antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato …
anta-gāhikāya → So Sdt K Sum-Scd; Sc Bmr antagg-. (pts note)๒๑. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้มีความเห็นผิด ประกอบด้วยอันตคาหิก- ทิฏฐิ ฯลฯ sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī.๒๒. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน มีความถือรั้น สละ สิ่งที่ตนยึดมั่นได้ยาก Yampi, nigrodha, tapassī sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī.
yampi → yaṁpi kho (sya-all, pts) | duppaṭinissaggī → -8 Br omits. (pts note)ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน มีความถือรั้น สละสิ่งที่ตนยึดมั่นได้ยาก Ayampi kho, nigrodha, tapassino upakkileso hoti.
hoti → upakkilesā hoti (bj: kām)นี้แลเป็นอุปกิเลสของ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ

Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha,นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadime tapojigucchā upakkilesā vā anupakkilesā vā”ti?
upakkilesā → upakkilesā hoti (mr) | tapojigucchā → tapojigucchāya (?) | tapojigucchā → tapojigucchāya (cck: ?)การกีดกันบาปด้วยตบะเหล่านี้ เป็น อุปกิเลส หรือไม่เป็นอุปกิเลส”

“Addhā kho ime, bhante, tapojigucchā upakkilesā, no anupakkilesā.
tapojigucchā → tapojigucchāya (cck: ?) | upakkilesā → upakkilesā hoti (cck: ka.) | upakkilesā → Br adds hoti. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การกีดกันบาปด้วยตบะเหล่านี้ เป็นอุปกิเลสแน่นอน ไม่ใช่ไม่เป็นอุปกิเลส Ṭhānaṁ kho panetaṁ, bhante, vijjati yaṁ idhekacco tapassī sabbeheva imehi upakkilesehi samannāgato assa;ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ประกอบด้วย อุปกิเลสเหล่านี้ครบทุกอย่าง เป็นฐานะที่จะมีได้ ko pana vādo aññataraññatarenā”ti.ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงบุคคลผู้มี อุปกิเลสเพียงบางข้อ”

2.2. Parisuddhapapaṭikappattakathāเรื่องการถึงความบริสุทธิ์เพียงสะเก็ด

“Idha, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo.“นิโครธ ๑. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ ยึดมั่นตบะ เขามีใจไม่ยินดี ไม่มี ความดำริอันบริบูรณ์ด้วยตบะนั้น Yampi, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo.ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่น ตบะจนเป็นเหตุให้เขามีใจไม่ยินดี ไม่มีความดำริอันบริบูรณ์ด้วย ตบะนั้น Evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā na attānukkaṁseti na paraṁ vambheti …pe…๒. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่นด้วย ตบะนั้น ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā na majjati na mucchati na pamādamāpajjati …pe…
pamādamāpajjati → madamāpajjati (sya-all)๓. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาไม่มัวเมา ไม่หลงใหล ไม่ถึง ความประมาทด้วยตบะนั้น ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วย เหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena na attamano hoti na paripuṇṇasaṅkappo …pe…
paripuṇṇasaṅkappo → paripuṇṇasaṅkappo yaṁpi nigrodha tapassī (sya-all, pts) | pe → SS drop the whole yam pi, etc. (and onwards). (pts note)๔. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขามีใจไม่ยินดี ไม่มีความดำริ เรื่องการถึงความบริสุทธิ์เพียงสะเก็ด อันบริบูรณ์ด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena na attānukkaṁseti na paraṁ vambheti …pe…
vambheti → vambheti yaṁpi nigrodha tapassī (sya-all, pts)๕. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขาไม่ยกตน ไม่ข่มผู้อื่น ด้วยลาภ สักการะและความสรรเสริญนั้น ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tapaṁ samādiyati, so tena tapasā lābhasakkārasilokaṁ abhinibbatteti, so tena lābhasakkārasilokena na majjati na mucchati na pamādamāpajjati …pe…
pamādamāpajjati → madamāpajjati yaṁpi nigrodha tapassī (sya-all)๖. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาทำลาภสักการะและความ สรรเสริญให้เกิดขึ้นด้วยตบะนั้น เขาไม่มัวเมา ไม่หลงใหล ไม่ถึง ความประมาทด้วยลาภสักการะและความสรรเสริญนั้น ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī bhojanesu na vodāsaṁ āpajjati:
tapassī → tapassī tapaṁ samādiyati (bj, sya-all, pts) | samādiyati → -2 Br omits. (pts note)๗. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ยึดมั่นตบะ เขาไม่พิจารณาโภชนะทั้งหลาย เป็น ๒ ส่วน ว่า ‘idaṁ me khamati, idaṁ me nakkhamatī’ti.‘สิ่งนี้เราชอบ สิ่งนี้เราไม่ชอบ’ So yañca khvassa nakkhamati, taṁ anapekkho pajahati.
khvassa nakkhamati → khvāssa na khamati (sya-all) | yañca khvassa → yaṁ hi kho ssa (pts)สิ่งใดที่เขาไม่ชอบ เขาก็ไม่อยากทิ้งสิ่งนั้น Yaṁ panassa khamati, taṁ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati …pe…
agadhito → agathito (bj, pts) | anajjhāpanno → anajjhopanno (bj)ส่วนสิ่งที่เขาชอบ เขาก็ไม่พัวพัน ไม่ยินดี ไม่หลงใหล ไม่ยึดติดสิ่งนั้น เห็นโทษ มีปัญญาเครื่องสลัดออก บริโภคอยู่ ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī na tapaṁ samādiyati lābhasakkārasilokanikantihetu:
na → (sya-all, pts) | samādiyati → samādiyati na so (sya-all, pts) | tapassī → Br inserts na. (pts note) | so → -4 Br omits. (pts note)๘. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ไม่ยึดมั่นตบะ เพราะเหตุแห่งความอยากได้ ลาภสักการะและความสรรเสริญ ด้วยคิดว่า ‘sakkarissanti maṁ rājāno rājamahāmattā khattiyā brāhmaṇā gahapatikā titthiyā’ti …pe…‘พระราชา มหาอำมาตย์ ของพระราชา กษัตริย์ พราหมณ์ คหบดี เดียรถีย์ จักสักการะ เรา’ ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī aññataraṁ samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā nāpasādetā hoti:
nāpasādetā → nāpasāretā (bj); na apasādetā (sya-all, pts)๙. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ไม่ระรานสมณะหรือพราหมณ์อื่นว่า ‘kiṁ panāyaṁ sambahulājīvo sabbaṁ sambhakkheti.
sabbaṁ sambhakkheti seyyathidaṁ → sabbasabbaṁ saṁbhakkheti seyyathīdaṁ (sya-all) | sambahulājīvo → bahulājīvo (pts) | sabbaṁ → So Bmr; Scdt sabbaṁ sabbaṁ; K sabbasabbaṁ (pts note)‘ก็ไฉน ผู้นี้เลี้ยงชีวิตด้วยวัตถุหลายอย่าง กินไปหมดทุกอย่าง คือ Seyyathidaṁ—mūlabījaṁ khandhabījaṁ phaḷubījaṁ aggabījaṁ bījabījameva pañcamaṁ, asanivicakkaṁ dantakūṭaṁ, samaṇappavādenā’ti …pe…
phaḷubījaṁ → phalubījaṁ (sya-all, pts)พืช เกิดจากเหง้า พืชเกิดจากลำต้น พืชเกิดจากตา พืชเกิดจากยอด และพืชเกิดจากเมล็ดเป็นที่ห้า ปลายฟันของผู้นี้คมกริบประดุจสายฟ้า คนทั้งหลายยังพากันเรียกว่าเป็นสมณะ’ ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็น ผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī passati aññataraṁ samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā kulesu sakkariyamānaṁ garu kariyamānaṁ māniyamānaṁ pūjiyamānaṁ.
pūjiyamānaṁ → SS here omit disvā, cp. 11. (pts note)๑๐. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เห็นสมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้กำลังได้รับ สักการะ เคารพ นับถือ บูชาในตระกูลทั้งหลาย Disvā tassa na evaṁ hoti:
Disvā tassa → tassa (sya-all, pts1ed, mr) | disvā → (sya-all, pts)เขาไม่ดำริ อย่างนี้ว่า ‘imañhi nāma sambahulājīvaṁ kulesu sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti.
sambahulājīvaṁ → sambahulājīviṁ (bj); bahulājīvaṁ (pts) | garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts)‘ในตระกูลทั้งหลาย คนทั้งหลายย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชา สมณะหรือพราหมณ์ชื่อนี้ผู้เลี้ยงชีวิตด้วยวัตถุหลาย อย่าง Maṁ pana tapassiṁ lūkhājīviṁ kulesu na sakkaronti na garuṁ karonti na mānenti na pūjentī’ti, iti so issāmacchariyaṁ kulesu nuppādetā hoti …pe…
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | nuppādetā → anuppādetā (bj); na uppādetā (pts) | uppādetā → Bmr K nuppādetā. (pts note)แต่ในตระกูลทั้งหลายไม่มีใครสักการะ ไม่มีใครเคารพ ไม่มีใครนับถือ ไม่มีใครบูชาเราผู้บำเพ็ญตบะซึ่งเลี้ยงชีวิตด้วยวัตถุ เศร้าหมอง’ เขาไม่ทำความริษยาและความตระหนี่ให้เกิดขึ้นในตระกูล ทั้งหลาย ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī na āpāthakanisādī hoti …pe…
āpāthakanisādī → āpātakanisādī (bj) | na āpāthakanisādī → āpāthaka nisādi (pts)๑๑. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่มีปกตินั่งในที่ที่คนเห็นได้ ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī na attānaṁ adassayamāno kulesu carati:๑๒. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ย่อมไม่เที่ยวอวดตนในตระกูลทั้งหลายว่า ‘idampi me tapasmiṁ, idampi me tapasmin’ti …pe…‘การกระทำแม้นี้ก็มีในตบะของเรา การกระทำแม้นี้ก็มีในตบะของ เรา’ ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī na kiñcideva paṭicchannaṁ sevati, so:
kiñcideva → kañcideva (cck) | eva → -4 Br kiñci. (pts note)๑๓. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ ไม่ใช้ประโยชน์จากความผิดบางอย่างที่ปกปิดไว้ ‘khamati te idan’ti puṭṭho samāno akkhamamānaṁ āha:เมื่อถูกผู้อื่นถามว่า ‘สิ่งนี้ควรแก่ท่านหรือ’ จึงกล่าวถึงสิ่งที่ไม่ควร ‘nakkhamatī’ti.
Na-kkhamatīti → So SS; Bm K na khamatīti. (pts note)ว่า ‘ไม่ควร’ Khamamānaṁ āha:กล่าวถึงสิ่งที่ควรว่า ‘khamatī’ti.‘ควร’ Iti so sampajānamusā na bhāsitā hoti …pe…เขาไม่พูดเท็จทั้งที่รู้ตัวอยู่ ด้วยประการฉะนี้ ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้น อย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā dhammaṁ desentassa santaṁyeva pariyāyaṁ anuññeyyaṁ anujānāti …pe…๑๔. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เมื่อตถาคตหรือสาวกของตถาคตกำลังแสดง ธรรมอยู่ ย่อมคล้อยตามธรรมบรรยายที่ควรคล้อยตามอันมีอยู่ นั่นเทียว ข้อที่ ฯลฯ evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī akkodhano hoti anupanāhī.๑๕. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่ผูกโกรธไว้ Yampi, nigrodha, tapassī akkodhano hoti anupanāhī evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.ข้อที่บุคคลผู้ บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่มักโกรธ ไม่ผูกโกรธไว้ เขาชื่อว่าเป็นผู้ บริสุทธิ์ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้ Puna caparaṁ, nigrodha, tapassī amakkhī hoti apaḷāsī …pe…
apaḷāsī → apalāsī (bj)๑๖. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่ลบหลู่ ไม่ตีเสมอ ฯลฯ anissukī hoti amaccharī …
anissukī → anussukī (bj) | anissukī → Sd anussukhī; Br anussukī. (pts note)๑๗. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่ริษยา ไม่ตระหนี่ ฯลฯ asaṭho hoti amāyāvī …
asaṭho → Sdt asaṭṭho: Br asatho. (pts note)๑๘. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ฯลฯ atthaddho hoti anatimānī …
atthaddho → athaddo (pts)๑๙. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่กระด้าง ไม่ถือตัวจัด ฯลฯ na pāpiccho hoti na pāpikānaṁ icchānaṁ vasaṁ gato …๒๐. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่มีความปรารถนาชั่ว ไม่ตกอยู่ในอำนาจ แห่งความปรารถนาชั่ว ฯลฯ na micchādiṭṭhiko hoti na antaggāhikāya diṭṭhiyā samannāgato …
na antaggāhikāya → anantaggāhikāya (pts) | ananta-ggāhikāya → So Sc; Sdt attagg-; Bmr K na antagāhikāya. (pts note)๒๑. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่มีความเห็นผิด ไม่ประกอบด้วย อันตคาหิกทิฏฐิ ฯลฯ na sandiṭṭhiparāmāsī hoti na ādhānaggāhī suppaṭinissaggī.
na sandiṭṭhiparāmāsī → asandiṭṭhiparāmāsī (pts) | na ādhānaggāhī → anādhānagāhī (pts)๒๒. บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้ไม่ยึดมั่นทิฏฐิของตน ไม่ถือรั้น สละ สิ่งที่ตนยึดมั่นได้ง่าย Yampi, nigrodha, tapassī na sandiṭṭhiparāmāsī hoti na ādhānaggāhī suppaṭinissaggī.
na sandiṭṭhiparāmāsī → asandiṭṭhiparāmāsī (pts) | na ādhānaggāhī → anādhānagāhī (pts)ข้อที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะเป็นผู้ไม่ยึดมั่นทิฏฐิ ของตน ไม่ถือรั้น สละสิ่งที่ตนยึดมั่นได้ง่าย Evaṁ so tasmiṁ ṭhāne parisuddho hoti.เขาชื่อว่าเป็นผู้บริสุทธิ์ ด้วยเหตุนั้นอย่างนี้

Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha,นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā”ti?
vā → (pts) | Yadi → Br omits. (pts note) | parisuddhā → Bmr K add vā. (pts note)เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วย ตบะ เป็นลัทธิที่บริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā hoti no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā”ti.
ca → ca hoti (sya-all) | aparisuddhā → K parisuddhā. (pts note) | ca → St K add hoti, but omit in 17. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วยตบะ เป็นลัทธิ ที่บริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่น”

“Na kho, nigrodha, ettāvatā tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca;
ca → vā (pts) | vā → So SS; Bmr aggappattā ca sārappattā ca hoti; so K omitting ca . . . ca. (pts note)“นิโครธ การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ หาเป็นลัทธิที่ถึงยอด และถึงแก่นไม่ ที่แท้ api ca kho papaṭikappattā hotī”ti.
papaṭikappattā → pappaṭikapattā (sya-all, mr); papaṭikapattā (pts1ed) | papaṭikappattā → papaṭikappattā va (bj) | hotīti → hotīti parisuddhatvappattakatā kathā (bj) | va → papaṭikapattāva (bj: kām) | papaṭikappattā → pappaṭikapattā (cck: ka.) | papaṭika-pattā → So Sdt Sum-Sc; Sc papaṭikattā; Bmr pappaṭikappattā; K Sum-Br pappaṭikapattā. Bmr add va; K ca. (pts note)เป็นลัทธิที่ถึงเพียงสะเก็ดเท่านั้น”

2.3. Parisuddhatacappattakathāเรื่องการถึงความบริสุทธิ์เพียงเปลือก

“Kittāvatā pana, bhante, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca?
aggappattā ca hoti sārappattā ca → aggappattā ca sārappattā ca hoti (sya-all, csp1ed) | aggappattā → aggappattā sārappattā (sya-all) | ca → SS cāti; Bmr aggappattā ca sārappattā ca hoti; so K omitting first ca; cp. 18. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่น Sādhu me, bhante, bhagavā tapojigucchāya aggaññeva pāpetu, sāraññeva pāpetū”ti.
me → (sya-all) | tapojigucchāya aggaññeva → tāpojigucchāya aggaṁ yeva (pts) | me → So SS; Bmr K omit. (pts note)ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคจงให้ ข้าพระองค์ถึงยอดและถึงแก่นแห่งการกีดกันบาปด้วยตบะเถิด”

“Idha, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti.“นิโครธ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ Kathañca, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti?บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ เป็นอย่างไร คือ Idha, nigrodha, tapassī na pāṇaṁ atipāteti, na pāṇaṁ atipātayati, na pāṇamatipātayato samanuñño hoti.
atipāteti → atipāpeti (si, pts1ed, mr) | pāṇaṁ atipātayati → pāṇamatipātāpayati (bj) | pāṇaṁ atipāteti → pāṇam atipāpeti (pts) | atipāteti → atipāpeti (cck: ka. sī. pī. ka.) | atipāpeti → So Br Sum-Sd-Br; Sc atipeti; Sd pānacātimāpeti; St atitamāteti; Bm K atipāteti. (pts note) | atipātayati → So Bmr K; Sc atimāpayāpeti; Sd omits; St naṇamatimāpayati. (pts note) | atipātayato → So Bmr K; Sct atimāpayato. (pts note)บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ ๑. ไม่ทำชีวิตให้ตกล่วงไป ไม่ใช้ผู้อื่นให้ทำชีวิตให้ตกล่วงไป เมื่อผู้อื่น ทำชีวิตให้ตกล่วงไป ก็ไม่ดีใจ Na adinnaṁ ādiyati, na adinnaṁ ādiyāpeti, na adinnaṁ ādiyato samanuñño hoti.๒. ไม่ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ มิได้ให้ เมื่อผู้อื่นถือเอาสิ่งของที่เจ้าของมิได้ให้ ก็ไม่ดีใจ Na musā bhaṇati, na musā bhaṇāpeti, na musā bhaṇato samanuñño hoti.๓. ไม่พูดเท็จ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นพูดเท็จ เมื่อผู้อื่นพูดเท็จ ก็ไม่ดีใจ Na bhāvitamāsīsati, na bhāvitamāsīsāpeti, na bhāvitamāsīsato samanuñño hoti.
bhāvitamāsīsati → bhāvitamāsiṁsati (bj, sya-all, pts) | bhāvitamāsīsāpeti → bhāvitamāsiṁsāpeti (bj, sya-all, pts) | bhāvitamāsīsato → bhāvitamāsiṁsato (bj, sya-all, pts) | bhāvitamāsīsati → na bhāvitamāsiṁ sati (cck: sī. syā. pī.) | āsiṁsati → Br Sum āsīsati. (pts note)๔. ไม่เสพกามคุณ ไม่ใช้ให้ผู้อื่นเสพกามคุณ เมื่อผู้อื่นเสพกามคุณ ก็ไม่ดีใจ Evaṁ kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti.
kho → (sya-all) | kho → So Sc Bmr. (pts note)บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ เป็นอย่างนี้แล

Yato kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti, aduṁ cassa hoti tapassitāya.
kho → (sya-all) | tapassī → tapassī evaṁ (pts) | evaṁ → So SS; Bmr K omit. (pts note)การที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ จะเป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการได้ ก็เพราะ เขามีสิ่งที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ โดยความเป็นผู้บำเพ็ญตบะ So abhiharati no hīnāyāvattati.
āvattati → Cp. D. ii. 67, vol. i., p. 71. (pts note)เขารักษาศีลให้ยิ่ง ไม่กลับมาเป็นคฤหัสถ์ So vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ.
palālapuñjaṁ → palāsapuñjaṁ (sya-all) | vanapatthaṁ → Br pattaṁ. (pts note)เขาพักอยู่ ณ เสนาสนะเงียบสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง So pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṁ ābhujitvā ujuṁ kāyaṁ paṇidhāya parimukhaṁ satiṁ upaṭṭhapetvā.เขากลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉัน ภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า So abhijjhaṁ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṁ parisodheti.
abhijjhaṁ → Cp. D. ii. 68; xiii. 30; xxii. 13; M. i. pp. 60, 144; S. v. p. 60, etc., where the first of the five nīvaraṇas is given as kāmacchanda. (pts note)เขาละอภิชฌา (ความเพ่งเล็งอยากได้ของของเขา) ในโลก มีใจปราศจากอภิชฌาอยู่ ชำระจิตให้ บริสุทธิ์จากอภิชฌา Byāpādappadosaṁ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādappadosā cittaṁ parisodheti.
byāpādappadosaṁ → vyāpādadosaṁ (pts)ละความมุ่งร้าย คือ พยาบาท(ความคิดร้าย) มีจิตไม่พยาบาท มุ่งประโยชน์เกื้อกูลต่อสรรพสัตว์อยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากความมุ่งร้าย คือ พยาบาท Thinamiddhaṁ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṁ parisodheti.
Thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj, sya-all, pts1ed) | thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (sya-all, pts) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (sya-all, pts) | thinamiddhā → thīnamiddhā (sya-all, pts) | Thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (cck: sī. syā. pī.)ละถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม) ปราศจากถีนมิทธะ กำหนดแสงสว่าง มีสติ- สัมปชัญญะอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากถีนมิทธะ Uddhaccakukkuccaṁ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṁ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṁ parisodheti.ละอุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่าน และร้อนใจ) เป็นผู้ไม่ฟุ้งซ่าน มีจิตสงบอยู่ภายใน ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากอุทธัจจกุกกุจจะ Vicikicchaṁ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṅkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṁ parisodheti.ละวิจิกิจฉา(ความลังเลสงสัย) ข้ามวิจิกิจฉาได้ ไม่มีความสงสัยในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ ชำระจิตให้บริสุทธิ์จากวิจิกิจฉา

So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe
dubbalī-karaṇe → SS add so; cp. D. xiii. 76, vol. i., p. 250; xvii. 2, 4, vol. ii., p.186. (pts note)เขาละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองจิต ทอนกำลัง ปัญญา mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṁ. Tathā tatiyaṁ. Tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | sabbattatāya → So Br K and D. xiii. 76, 78; SS Bm -atthatāya. (pts note)มีเมตตาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่ Karuṇāsahagatena cetasā …pe…มีกรุณาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยกรุณาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่ muditāsahagatena cetasā …pe…มีมุทิตาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยมุทิตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่ upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṁ. Tathā tatiyaṁ. Tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | tathā → tatha (pts)มีอุเบกขาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่

Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha.นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร Yadi evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā”ti?
hoti → hoti no (bj) | vāti → (bj); va ti (pts)เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วย ตบะ เป็นลัทธิที่บริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā hoti no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā”ti.
ca → ca hoti (sya-all)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วยตบะ เป็นลัทธิ ที่บริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่นทีเดียว”

“Na kho, nigrodha, ettāvatā tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca;
ca → vā (sya-all, pts) | ca api ca → vā apica (sya-all) | vā → So SS K; Bmr ca . . . ca. (pts note)“นิโครธ การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ยังไม่เป็นลัทธิที่ถึงยอด และถึงแก่น ที่แท้ api ca kho tacappattā hotī”ti.
hotīti → hotīti parisuddhapheggupattakatā kathā (bj)เป็นลัทธิที่ถึงเพียงเปลือกเท่านั้น”

2.4. Parisuddhaphegguppattakathāเรื่องการถึงความบริสุทธิ์เพียงกระพี้

“Kittāvatā pana, bhante, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca?
pana → ca kho pana (bj); kho pana (csp1ed) | kittāvatā → kittāvatā ca kho (bj) | Kittāvatā → Br adds kho. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่น Sādhu me, bhante, bhagavā tapojigucchāya aggaññeva pāpetu, sāraññeva pāpetū”ti.ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคจงให้ ข้าพระองค์ถึงยอดและถึงแก่นแห่งการกีดกันบาปด้วยตบะเถิด”

“Idha, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti.
tapassī → tapassī evaṁ (bj, csp1ed)“นิโครธ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ Kathañca, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti …pe…
Kathañca → kathañca pana (bj, csp1ed) | kathañca → kathañca pana (bj) | ca → Br adds pana. (pts note)บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ เป็นอย่างไร คือ ฯลฯ yato kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti, aduṁ cassa hoti tapassitāya.
tapassī → tapassī evaṁ (bj) | kho → (sya-all) | yato → evaṁ (pts) | ca → Br omits ca. (pts note) | tapassī → Br adds evaṁ. (pts note)นิโครธ การที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ จะเป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการได้ ก็เพราะเขามีสิ่งที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ โดยความเป็นผู้บำเพ็ญตบะ So abhiharati no hīnāyāvattati.เขารักษาศีล ให้ยิ่ง ไม่กลับมาเป็นคฤหัสถ์ So vivittaṁ senāsanaṁ bhajati …pe…พักอยู่ ณ เสนาสนะเงียบสงัด ฯลฯ so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇeเขาละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองจิต ทอนกำลังปัญญา mettāsahagatena cetasā …pe…มีเมตตาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยเมตตาจิต อันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ karuṇāsahagatena cetasā …pe…มีกรุณาจิต ฯลฯ muditāsahagatena cetasā …pe…มีมุทิตาจิต ฯลฯ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
viharati → and so with karuṇā, muditā, and upekhā. (pts note)มีอุเบกขาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่

So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe: ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ, tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
cattālīsampi → cattāḷīsampi (bj, sya-all); cattārīsam pi (pts) | idhūpapannoti → idhupapannoti (sya-all) | vīsampi → vīsatim pi (pts) | jātiyo → jātisataṁpi jātisahassaṁpi jātisatasahassaṁpiti pāṭhattayena bhavitabbaṁ (sya-all note) | So → Cp. D. ii. 93, vol. i., p. 81. (pts note) | jātiyo → K adds pe. (pts note) | vīsatim → So SS; Bmr K vīsaṁ. (pts note) | cattārīsam → So SS; Bmr -līsaṁ; K -ḷīsaṁ. (pts note) | pi → So SS Bm; K (note) jāti-sataṁ pi jāti-sahassaṁ pi jāti-satasahassaṁ pi pāṭhattayena bhavitabbaṁ; K (text) sataṁ pi jātiyo, sahassaṁ pi jātiyo, sata-sahassaṁ pi jātiyo. (pts note) | amutra → Br amutrā. (pts note) | āsiṁ → Br tatrāpāsiṁ. (pts note)เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง ตลอด สังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัป และวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้น ก็ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้น จึงมาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้ หลายชาติพร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้

Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha,นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā”ti?เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วย ตบะ เป็นลัทธิที่บริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā hoti, no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā”ti.
ca → ca hoti (sya-all) | kho → kho pana (pts) | pana → So SS; Bmr K omit. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วยตบะ เป็นลัทธิ ที่บริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่น”

“Na kho, nigrodha, ettāvatā tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca;
ca → vā (sya-all) | ca api ca → vā apica (sya-all) | ca → So SS Bmr; K vā . . . vā. (pts note)“นิโครธ การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นลัทธิที่ยังไม่ถึงยอด และถึงแก่น ที่แท้ api ca kho phegguppattā hotī”ti.
hotīti → hotīti parisuddha aggappattasārappattakatā kathā (bj)เป็นลัทธิที่ถึงเพียงกระพี้เท่านั้น”

3. Parisuddhaaggappattasārappattakathāเรื่องการถึงความบริสุทธิ์ที่ถึงยอดและถึงแก่น

“Kittāvatā pana, bhante, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca?
ca → (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่น Sādhu me, bhante, bhagavā tapojigucchāya aggaññeva pāpetu, sāraññeva pāpetū”ti.ขอประทานวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคจงให้ ข้าพระองค์ถึงยอดและถึงแก่นแห่งการกีดกันบาปด้วยตบะเถิด”

“Idha, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti.“นิโครธ บุคคลผู้บำเพ็ญตบะในโลกนี้ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ Kathañca, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti …pe…บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ เป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการ เป็นอย่างไร คือ ฯลฯ yato kho, nigrodha, tapassī cātuyāmasaṁvarasaṁvuto hoti, aduṁ cassa hoti tapassitāya.
yato → yato ca (sya-all); evaṁ (pts) | evaṁ → Br omits. (pts note)นิโครธ การที่บุคคลผู้บำเพ็ญตบะ จะเป็นผู้สำรวมด้วยสังวร ๔ ประการได้ ก็เพราะเขามีสิ่งที่กำลังจะกล่าวต่อไปนี้ คือ โดยความเป็นผู้บำเพ็ญตบะ So abhiharati no hīnāyāvattati.เขารักษา ศีลให้ยิ่ง ไม่กลับมาเป็นคฤหัสถ์ So vivittaṁ senāsanaṁ bhajati …pe…พักอยู่ ณ เสนาสนะเงียบสงัด ฯลฯ so ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇeเขาละนิวรณ์ ๕ ประการนี้ อันเป็นเครื่องเศร้าหมองจิต ทอนกำลังปัญญา mettāsahagatena cetasā …pe…มีเมตตาจิต ฯลฯ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts)มีอุเบกขาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความ เบียดเบียนอยู่ So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati. Seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo …pe… iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ฯลฯ เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติพร้อมทั้งลักษณะ ทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้

So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti: ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate, yathākammūpage satte pajānāti.
So → Cp. D. ii. 95, vol. i., p. 82. (pts note) | dubbaṇṇe → SS pe down to upapannā ti. (pts note)เขาเห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ เขารู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘หมู่สัตว์ผู้เจริญเหล่านี้ที่ประกอบ กายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นผิด และ ชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิด พวกเขาหลังจากตายแล้ว จะไปเกิดใน อบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่หมู่สัตว์เหล่านี้ ที่ประกอบกายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นชอบ และชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรม ตามความเห็นชอบ พวกเขาหลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เขาเห็น หมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม อย่างนี้แล

Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha,นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร yadi evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā vā hoti aparisuddhā vā”ti?เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วย ตบะ เป็นลัทธิที่บริสุทธิ์หรือไม่บริสุทธิ์”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tapojigucchā parisuddhā hoti no aparisuddhā, aggappattā ca sārappattā cā”ti.
ca → ca hoti (sya-all)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเป็นดังว่ามานี้ การกีดกันบาปด้วยตบะ เป็นลัทธิ ที่บริสุทธิ์แน่นอน ไม่ใช่ไม่บริสุทธิ์ เป็นลัทธิที่ถึงยอดและถึงแก่น”

“Ettāvatā kho, nigrodha, tapojigucchā aggappattā ca hoti sārappattā ca.
kho, nigrodha → iti nigrodha (sya-all); atha taṁ nigrodha (km) | kho → (sya-all, pts) | Ettāvatā → Scd Bmr add kho. (pts note)“นิโครธ การกีดกันบาปด้วยตบะ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ เป็นลัทธิที่ถึง ยอดและถึงแก่น Iti kho, nigrodha, yaṁ maṁ tvaṁ avacāsi:
kho → (sya-all) | avacāsi → abhāsi (pts) | nigrodha → atha naṁ nigrodhaṁ (bj: kām) | nigrodha → iti nigrodha (cck: syā.) | kho → K omits. (pts note) | maṁ → So Sc Bmr K; Sdt dhammaṁ. (pts note) | abhāsi → So Sct; Sd abhāsiṁ; Bmr K avacāsi. (pts note)ท่านกล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ‘ko nāma so, bhante, bhagavato dhammo, yena bhagavā sāvake vineti, yena bhagavatā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyan’ti.
bhante → (sya-all) | bhante → K omits. (pts note)‘ธรรมอะไรที่พระผู้มีพระภาคทรงใช้ แนะนำเหล่าสาวก ทำให้เหล่าสาวกที่พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำแล้ว ถึงความ เบาใจ ปฏิญาณอาทิพรหมจรรย์อันเป็นที่พึ่งชั้นสูง’ Iti kho taṁ, nigrodha, ṭhānaṁ uttaritarañca paṇītatarañca, yenāhaṁ sāvake vinemi, yena mayā sāvakā vinītā assāsappattā paṭijānanti ajjhāsayaṁ ādibrahmacariyan”ti.
taṁ → (sya-all) | taṁ → K omits. (pts note)เหตุอันยอดเยี่ยมกว่า และ ประณีตกว่าที่ว่ามาแล้วนั่นแหละ เป็นธรรมที่เราใช้แนะนำเหล่าสาวก ทำให้เหล่า สาวกที่เราแนะนำแล้วถึงความเบาใจ ปฏิญาณอาทิพรหมจรรย์อันเป็นที่พึ่งชั้นสูง”

Evaṁ vutte, te paribbājakā unnādino uccāsaddamahāsaddā ahesuṁ:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนั้นแล้ว ปริพาชกเหล่านั้น ส่งเสียงอื้ออึงว่า “ettha mayaṁ anassāma sācariyakā, na mayaṁ ito bhiyyo uttaritaraṁ pajānāmā”ti.
sācariyakā → sācariyakā ettha mayaṁ panassāma sācariyakā (bj) | pajānāmāti → pajānāmāti nigrodhassa pajjhāyanaṁ (bj) | anassāma → So Sdt Bmr Sum-Br; Sc panassāma; K na passāma; Sc K repeat the whole clause. (pts note)“ในเรื่องนี้พวกเรากับอาจารย์ฉิบหายละ ในเรื่องนี้พวกเรากับอาจารย์วอดวายละ พวกเราไม่รู้มากยิ่งไปกว่านี้เลย”

4. Nigrodhassapajjhāyanaคำสารภาพผิดของนิโครธปริพาชก

Yadā aññāsi sandhāno gahapati:เมื่อสันธานคหบดีทราบว่า บัดนี้ “aññadatthu kho dānime aññatitthiyā paribbājakā bhagavato bhāsitaṁ sussūsanti, sotaṁ odahanti, aññācittaṁ upaṭṭhāpentī”ti.
upaṭṭhāpentīti → upaṭṭhapentīti (bj, sya-all) | aññācittaṁ upaṭṭhāpentīti → aññācittam upaṭṭhapentīti (pts)อัญเดียรถีย์ปริพาชกเหล่านี้ตั้งใจฟัง พระภาษิตของพระผู้มีพระภาค เงี่ยโสตลงสดับ ไม่ส่งจิตไปในที่อื่นโดยแท้

Atha nigrodhaṁ paribbājakaṁ etadavoca:
Atha → atha naṁ (mr) | Atha → atha naṁ (cck: ka.) | atha → Br adds naṁ. (pts note)จึงได้ กล่าวกับนิโครธปริพาชกว่า “iti kho, bhante nigrodha, yaṁ maṁ tvaṁ avacāsi:“ท่านนิโครธ ท่านได้กล่าวกับเราอย่างนี้ว่า ‘yagghe, gahapati, jāneyyāsi, kena samaṇo gotamo saddhiṁ sallapati, kena sākacchaṁ samāpajjati, kena paññāveyyattiyaṁ samāpajjati,
samāpajjati → āpajjati (pts) | Yagghe → Cp. 5. (pts note) | paññā-veyyattiyaṁ → So Sc Bmr K; Sdt -tikaṁ. (pts note) | āpajjati → So Sc; St āpajjissati; Bmr K samāpajjati. (pts note)‘คหบดี ท่านพึงทราบเถิด พระสมณโคดมจะเจรจากับใครได้ จะสนทนากับใครได้ จะมี ปัญญาเฉลียวฉลาดเหนือกว่าใคร suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā, aparisāvacaro samaṇo gotamo nālaṁ sallāpāya, so antamantāneva sevati;
antamantāneva → antapantāneva (sya-all)พระปัญญาของพระสมณโคดมเหมาะกับเรือนว่าง เท่านั้น พระสมณโคดมไม่กล้าเข้าไปสู่บริษัท ไม่สามารถที่จะเจรจาได้ พระองค์ ประทับอยู่ ณ ภายในที่สงัดเท่านั้น seyyathāpi nāma gokāṇā pariyantacārinī antamantāneva sevati.
antamantāneva → antapantāneva (sya-all)เหมือนโคตาบอดเดินวนเวียนอยู่ ณ ภายในที่ สงัดเท่านั้น Evameva suññāgārahatā samaṇassa gotamassa paññā, aparisāvacaro samaṇo gotamo nālaṁ sallāpāya; so antamantāneva sevati;
suññāgārahatā → suññāgārahataṁ (bj) | antamantāneva → antapantāneva (sya-all)พระปัญญาของพระสมณโคดมเหมาะกับเรือนว่าง พระสมณโคดม ไม่กล้าเข้าไปสู่บริษัท ไม่สามารถที่จะเจรจาได้ พระองค์ประทับอยู่เฉพาะภายใน ที่สงัดเท่านั้น iṅgha, gahapati, samaṇo gotamo imaṁ parisaṁ āgaccheyya, ekapañheneva naṁ saṁsādeyyāma, tucchakumbhīva naṁ maññe orodheyyāmā’ti.
iṅgha → iṅgha ca (bj, csp1ed) | iṅgha → iṁgha ca (bj) | tucchakumbhīva → tucchakumbhi va (pts) | Iṅgha → SS Br add ca. (pts note)คหบดี ขอให้พระสมณโคดมมาสู่บริษัทนี้เถิด พวกเราจะผูกพระสมณ โคดมด้วยปัญหาข้อเดียวเท่านั้น เหวี่ยงให้หมุนเหมือนหม้อเปล่า ฉะนั้น’ Ayaṁ kho so, bhante, bhagavā arahaṁ sammāsambuddho idhānuppatto, aparisāvacaraṁ pana naṁ karotha, gokāṇaṁ pariyantacāriniṁ karotha, ekapañheneva naṁ saṁsādetha, tucchakumbhīva naṁ orodhethā”ti.
naṁ → naṁ maññe (bj, sya-all) | ayaṁ kho → athakho (sya-all) | tucchakumbhīva → tucchakumbhi va (pts) | orodhethāti → maññe orodethāti (pts) | Ayaṁ → So SS Bmr; K atha. (pts note) | naṁ → Sum-Scd omit naṁ; but add aparisāvacaraṁ va nan ti pi pāṭho; Br aparisavacare tan ti pi pāṭho. (pts note) | karotha → Sum-Scd add pana; Sum-Br inserts viya before karotha. (pts note) | maññe → Br omits. (pts note)ท่านนิโครธ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเสด็จมาถึงที่นี่แล้ว พวกท่าน จงทำให้พระองค์ไม่กล้าเสด็จเข้ามาสู่บริษัท จงทำให้เป็นเหมือนโคตาบอดเดิน วนเวียน จงผูกพระองค์ด้วยปัญหาข้อเดียวเท่านั้น จงเหวี่ยงพระองค์ให้หมุนเหมือน หม้อเปล่าเถิด” Evaṁ vutte, nigrodho paribbājako tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.
appaṭibhāno → appaṭibhāṇo (sya-all)เมื่อสันธานคหบดีกล่าวอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกนั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา ตอบโต้ไม่ได้

Atha kho bhagavā nigrodhaṁ paribbājakaṁ tuṇhībhūtaṁ maṅkubhūtaṁ pattakkhandhaṁ adhomukhaṁ pajjhāyantaṁ appaṭibhānaṁ viditvā nigrodhaṁ paribbājakaṁ etadavoca:
appaṭibhānaṁ → appaṭibhāṇaṁ (sya-all)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า นิโครธปริพาชกนั่งนิ่ง เก้อเขิน คอ ตก ก้มหน้า ซบเซา ตอบโต้ไม่ได้ จึงตรัสกับนิโครธปริพาชกดังนี้ว่า “saccaṁ kira, nigrodha, bhāsitā te esā vācā”ti?
kira → (sya-all, pts)“นิโครธ ท่าน กล่าววาจานี้จริงหรือ”

“Saccaṁ, bhante, bhāsitā me esā vācā, yathābālena yathāmūḷhena yathāakusalenā”ti.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์กล่าววาจานี้จริง เพราะความเป็นคนโง่ เขลา ไม่ฉลาด”

“Taṁ kiṁ maññasi, nigrodha.“นิโครธ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร Kinti te sutaṁ paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuḍḍhānaṁ → vuddhānaṁ (bj, pts) | ācariyapācariyānaṁ → ācariyapacariyānaṁ (pts) | vuddhānaṁ → So Scd; St omits; Bmr K vuḍḍhānaṁ. (pts note)ท่านเคยได้ยินปริพาชกผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์ และผู้เป็นปาจารย์ พูดกันอย่างนี้บ้างไหมว่า ‘ye te ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, evaṁ su te bhagavanto saṅgamma samāgamma unnādino uccāsaddamahāsaddā anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ anuyuttā viharanti.
viharanti → vihariṁsu (bj, sya-all, csp1ed) | samāgamma → (bj) | viharanti seyyathidaṁ → vihariṁsu seyyathīdaṁ (sya-all, pts) | su → Br sutaṁ. (pts note) | vihariṁsu → So Bmr K; Sc viharaṁsu; Sdt -anti. (pts note)‘พระอรหันตสัมมา สัมพุทธเจ้าทั้งหลายได้มีแล้วในอดีตกาล พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นเสด็จมาพบปะ สมาคมกันแล้ว มีพระสุรเสียงดังอื้ออึงอยู่ มักทรงสนทนาถึงดิรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ Seyyathidaṁ—rājakathaṁ corakathaṁ …pe… itibhavābhavakathaṁ iti vā.เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่องมหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่องที่นอน เรื่องพวงดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องเมืองหลวง เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่องท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญและความเสื่อม ด้วยประการนั้น ๆ Seyyathāpi tvaṁ etarahi sācariyako.เหมือน ท่านกับอาจารย์พูดคุยกันในบัดนี้หรือ Udāhu, evaṁ su te bhagavanto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, seyyathāpāhaṁ etarahī’”ti.
vijanavātāni manussarāhasseyyakāni → vījanavātāni manussarāhaseyyakāni (sya-all) | araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (pts) | araññe → So SS; Bmr K -ña and below. Cp. ante 4. (pts note)หรือว่าท่านเคยได้ยินมาอย่างนี้ว่า ‘พระผู้มี พระภาคเหล่านั้นทรงใช้สอยเสนาสนะ เป็นป่าละเมาะ และป่าทึบ อันสงัด มีเสียง เบา มีเสียงเอ็ดอึงน้อย ปราศจากเสียงพูดของคนที่สัญจร เป็นสถานที่ควรทำ เรื่องลับของมนุษย์ ควรแก่การหลีกเร้น เหมือนเราผู้ปฏิบัติอยู่ในบัดนี้”

“Sutaṁ metaṁ, bhante. Paribbājakānaṁ vuḍḍhānaṁ mahallakānaṁ ācariyapācariyānaṁ bhāsamānānaṁ:
vuḍḍhānaṁ → vuddhānaṁ (bj, pts) | taṁ → So Sct; Sd omits the whole paragraph to tassa te Nigrodha; Bmr K sutam etaṁ. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินปริพาชกผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์ และผู้เป็นปาจารย์พูดสืบกันมาว่า ‘ye te ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, na evaṁ su te bhagavanto saṅgamma samāgamma unnādino uccāsaddamahāsaddā anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ anuyuttā viharanti.
na evaṁ su te → na evaṁsute (sya-all); nāssu te (pts1ed) | na → na evaṁsute bhagavanto (sya-all) | su te bhagavanto → (sya-all) | na evaṁ su → nāssu (pts) | su → nāssu (bj: PTS) | su → nāssu (cck: sī. pī.) | nāssu → So SS; Bmr K na evaṁ su. (pts note)‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายได้มีแล้ว ในอดีตกาล พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นเสด็จมาพบปะสมาคมกันแล้ว มีพระสุรเสียง ดังอื้ออึงอยู่ มักทรงสนทนาถึงดิรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ Seyyathidaṁ—rājakathaṁ corakathaṁ …pe… itibhavābhavakathaṁ iti vā,
corakathaṁ → (pts)เรื่องพระราชา เรื่องโจร ฯลฯ เรื่องความเจริญและความเสื่อม ด้วยประการนั้น ๆ seyyathāpāhaṁ etarahi sācariyako.เหมือนข้าพระองค์กับ อาจารย์พูดคุยกันในบัดนี้ก็หามิได้ Evaṁ su te bhagavanto araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevanti appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, seyyathāpi bhagavā etarahī’”ti.
araññavanapatthāni → araññe vanapatthāni (pts)พระผู้มีพระภาคทั้งหลาย ทรงใช้สอยเสนาสนะ เป็นป่าละเมาะ และป่าทึบ อันสงัด มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากการ สัญจรไปมาของผู้คน ควรเป็นสถานที่ทำการลับของมนุษย์ ควรแก่การหลีกเร้น เหมือนพระผู้มีพระภาคในบัดนี้”

“Tassa te, nigrodha, viññussa sato mahallakassa na etadahosi:
te → kho (sya-all) | te → So SS Bmr; K kho. (pts note)“นิโครธ ท่านเป็นผู้รู้ เป็นคนแก่ ไม่ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘buddho so bhagavā bodhāya dhammaṁ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṁ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṁ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṁ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṁ desetī’”ti?
bodhāya → sambodhāya (sya-all) | bodhāya → So SS Sum; Bmr K sambodhāya. (pts note) | samathāya → Br samatāya. (pts note) | taraṇāya → Br tiraṇāya. (pts note)‘พระผู้มีพระภาคนั้น เป็นผู้ตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความตรัสรู้ พระผู้มีพระภาคนั้น ทรงฝึกตนแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อการฝึกตน พระผู้มีพระภาคนั้น ทรงสงบแล้ว ทรงแสดงธรรม เพื่อความสงบ พระผู้มีพระภาคนั้น ทรงข้ามโอฆะ ๔ ประการ ได้แล้ว ทรงแสดง ธรรมเพื่อข้ามโอฆะ ๔ ประการ พระผู้มีพระภาคนั้น ทรงดับกิเลสได้แล้ว ทรงแสดง ธรรมเพื่อความดับกิเลสได้”

5. Brahmacariyapariyosānasacchikiriyāการทำให้แจ้งซึ่งที่สุดพรหมจรรย์

Evaṁ vutte, nigrodho paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว นิโครธปริพาชกได้กราบทูลพระ ผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “accayo maṁ, bhante, accagamā yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, yvāhaṁ evaṁ bhagavantaṁ avacāsiṁ.
maṁ → me (bj) | yvāhaṁ → so haṁ bhagavantaṁ (pts) | bhagavantaṁ → (pts) | Accayo → Cp. D. ii. 99, vol. i., p. 85. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความผิดได้ครอบงำข้าพระองค์ผู้โง่ เขลา ไม่ฉลาด ซึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ Tassa me, bhante, bhagavā accayaṁ accayato paṭiggaṇhātu āyatiṁ saṁvarāyā”ti.ขอพระองค์โปรดทรงรับทราบความ ผิดของข้าพระองค์ตามความผิดเถิด เพื่อจะได้สำรวมต่อไป”

“Taggha tvaṁ, nigrodha, accayo accagamā yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, yo maṁ tvaṁ evaṁ avacāsi.
tvaṁ → taṁ (bj, sya-all, pts1ed) | yo maṁ tvaṁ → yaṁ mantvaṁ (sya-all) | tvaṁ → taṁ (pts) | yo → yaṁ (pts) | tvaṁ → taṁ (cck: sī. syā. pī.) | taṁ → Br tvaṁ. (pts note) | yaṁ → Br yo. (pts note)“นิโครธ เอาเถิด ความผิดได้ครอบงำท่านผู้โง่ เขลา ไม่ฉลาด ซึ่งได้กล่าวกับ เราอย่างนี้ Yato ca kho tvaṁ, nigrodha, accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikarosi, taṁ te mayaṁ paṭiggaṇhāma.
tvaṁ → (sya-all) | yathādhammaṁ → yathākammaṁ (pts) | tvaṁ → K omits. (pts note)แต่เธอเห็นความผิดว่าเป็นความผิดแล้วสารภาพตามความเป็นจริง ดังนั้น เราขอรับทราบความผิดนั้นของท่าน Vuddhi hesā, nigrodha, ariyassa vinaye, yo accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikaroti āyatiṁ saṁvaraṁ āpajjati.
vuddhi → vuḍḍhi (sya-all) | Vuddhi → K vuḍḍhi. (pts note)ก็ผู้ที่เห็นความผิดว่าเป็นความผิดแล้วสารภาพ ออกมาตามความเป็นจริง รับว่าจะสำรวมต่อไป วิธีนี้เป็นความเจริญในอริยวินัย Ahaṁ kho pana, nigrodha, evaṁ vadāmi:
kho → (sya-all) | kho → K omits. (pts note)นิโครธ ก็เรากล่าวอย่างนี้ว่า

‘Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṁ dhammaṁ desemi.‘บุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะ แสดงธรรม Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattavassāni.
Yathānusiṭṭhaṁ tathā → yathānusiṭṭhaṁ (?) | brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva → brahmacariyaṁ pariyosānaṁ diṭṭhe va (pts) | tathā → yathānusiṭṭhaṁ (cck: ?) | pariyosānaṁ → So SS Br; Bm K pariyosāna-brahmacariyaṁ. (pts note)เขาปฏิบัติตามธรรมที่สั่งสอน เพียง ๗ ปี ก็จะทำให้แจ้งประโยชน์ ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันอย่างแน่แท้ Tiṭṭhantu, nigrodha, satta vassāni.นิโครธ ๗ ปี จงยกไว้ Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṁ dhammaṁ desemi.
asaṭho → asatho (pts)บุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะ แสดงธรรม Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati cha vassāni.
brahmacariyapariyosānaṁ → brahmacariyapavayosānaṁ (bj) | brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva → brahmacariyaṁ pariyosānaṁ diṭṭhe va (pts)เขาปฏิบัติตามธรรมที่สั่งสอน เพียง ๖ ปี ก็จะทำให้แจ้งประโยชน์ ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันอย่างแน่แท้ นิโครธ ๖ ปีจงยกไว้ Pañca vassāni …... เพียง ๕ ปี ... cattāri vassāni …... เพียง ๔ ปี ... tīṇi vassāni …... เพียง ๓ ปี ... dve vassāni …... เพียง ๒ ปี ... ekaṁ vassaṁ.... เพียง ๑ ปี ... Tiṭṭhatu, nigrodha, ekaṁ vassaṁ.นิโครธ ๑ ปีจงยกไว้ Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko ahamanusāsāmi ahaṁ dhammaṁ desemi.บุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะ แสดงธรรม Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati satta māsāni.เขาปฏิบัติตามธรรมที่สั่งสอน เพียง ๗ เดือน ก็จะทำให้แจ้งประโยชน์ ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันอย่างแน่แท้ Tiṭṭhantu, nigrodha, satta māsāni …
pe → So SS; Bm K tiṭṭhantu Nigrodha satta māsāni, cha māsāni, etc. (pts note)นิโครธ ๗ เดือนจงยกไว้ ... cha māsāni …... เพียง ๖ เดือน... pañca māsāni …
pañca → Sc omits. (pts note)... เพียง ๕ เดือน... cattāri māsāni …... เพียง ๔ เดือน... tīṇi māsāni …... เพียง ๓ เดือน... dve māsāni …... เพียง ๒ เดือน... ekaṁ māsaṁ …... เพียง ๑ เดือน... aḍḍhamāsaṁ.
aḍḍhamāsaṁ → addhamāsaṁ (pts)... เพียงครึ่งเดือน Tiṭṭhatu, nigrodha, aḍḍhamāso.
aḍḍhamāso → addamāso (pts)นิโครธ ครึ่งเดือนจงยกไว้ Etu viññū puriso asaṭho amāyāvī ujujātiko, ahamanusāsāmi ahaṁ dhammaṁ desemi.
asaṭho → asatho (pts)บุรุษผู้รู้ ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะ แสดงธรรม Yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati sattāhaṁ’.
sattāhaṁ → sattāhaṁ paribbājakānaṁ pajjhāyanaṁ (bj) | brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva → brahmacariyaṁ pariyosānaṁ diṭṭhe va (pts)เขาปฏิบัติตามธรรมที่สั่งสอน เพียง ๗ วัน ก็จะทำให้แจ้งประโยชน์ ยอดเยี่ยม อันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบันอย่างแน่แท้

6. Paribbājakānaṁpajjhāyanaการสารภาพผิดของปริพาชก

Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa:
pana te → panetaṁ (csp1ed)นิโครธ บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘antevāsikamyatā no samaṇo gotamo evamāhā’ti.
no → (sya-all) | Antevāsikamyatā → Sd kammiyatā; Sum-Scd kammatā. (pts note) | no → K omits. (pts note)‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ เพราะปรารถนาจะให้เราเป็นอันเตวาสิก’ Na kho panetaṁ, nigrodha, evaṁ daṭṭhabbaṁ.แต่ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น Yo eva vo ācariyo, so eva vo ācariyo hotu.
vo → te (bj) | eva → evaṁ (sya-all) | so eva → soyeva (sya-all) | vo → te (cck: sī. syā.) | eva → K evaṁ. Many variants occur in these clauses, eva, evaṁ, ca. (pts note) | vo → Br te; so K occasionally. (pts note)ผู้ใดเป็น อาจารย์ของท่าน ผู้นั้นก็จงเป็นอาจารย์ของท่านต่อไป

Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa:บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘uddesā no cāvetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti.‘พระสมณโคดมปรารถนาจะให้เราเคลื่อนจาก อุทเทส จึงตรัสอย่างนี้’ Na kho panetaṁ, nigrodha, evaṁ daṭṭhabbaṁ.แต่ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น Yo eva vo uddeso so eva vo uddeso hotu.
vo → te (bj) | eva vo → evaṁ te (sya-all) | so eva vo → soyeva te (sya-all) | vo → SS Br K evaṁ te; Br eva te; Sum eva vo. (pts note)อุทเทสใดเป็นของท่าน อุทเทสนั้นก็จงเป็นของท่านต่อไป

Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa:บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘ājīvā no cāvetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti.‘พระสมณโคดมปรารถนาจะให้เราเคลื่อนจาก อาชีพ จึงตรัสอย่างนี้’ Na kho panetaṁ, nigrodha, evaṁ daṭṭhabbaṁ.แต่ข้อนั้นท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น Yo eva vo ājīvo, so eva vo ājīvo hotu.
vo → te (bj) | eva vo → ca te (sya-all) | so eva vo → soyeva te (sya-all)อาชีพใดเป็นของท่าน อาชีพนั้นก็จงเป็นของท่านต่อไป

Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa:บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘ye no dhammā akusalā akusalasaṅkhātā sācariyakānaṁ, tesu patiṭṭhāpetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti.
no → te (sya-all)‘พระสมณโคดมปรารถนาจะให้เรากับอาจารย์ ตั้งอยู่ในอกุศลธรรมและธรรมที่นับเนื่องในอกุศลธรรม จึงตรัสอย่างนี้’ Na kho panetaṁ, nigrodha, evaṁ daṭṭhabbaṁ.แต่ข้อนั้น ท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น Akusalā ceva vo te dhammā hontu akusalasaṅkhātā ca sācariyakānaṁ.
ceva vo te dhammā → vo dhammā (bj, mr); te dhammā (sya-all) | te → (bj) | akusalā ceva vo → akusalāyeva (sya-all) | ca → (sya-all, pts) | dhammā → vo ne dhammā (bj: PTS) | dhammā → vodhammā (cck: ka.); te dhammā (cck: syā.) | vo → So St; Sc omits; Sd kho; Bmr omit te; K omits vo. (pts note) | akusala-saṁkhātā → Br adds ca. (pts note)อกุศลธรรมและธรรมที่นับเนื่องในอกุศลธรรม ก็จงเป็นของ ท่านกับอาจารย์ต่อไป

Siyā kho pana te, nigrodha, evamassa:บางทีท่านอาจจะคิดอย่างนี้ว่า ‘ye no dhammā kusalā kusalasaṅkhātā sācariyakānaṁ, tehi vivecetukāmo samaṇo gotamo evamāhā’ti.
no → te (sya-all) | kusalā kusalasaṅkhātā → kusalākūsalasaṁkhātā (pts) | vivecetukāmo → vivicetukāmo (pts)‘พระสมณโคดมปรารถนาจะให้เรากับอาจารย์ ห่างจากกุศลธรรมและธรรมที่นับเนื่องในกุศลธรรม จึงตรัสอย่างนี้’ Na kho panetaṁ, nigrodha, evaṁ daṭṭhabbaṁ.แต่ข้อนั้นท่าน ไม่พึงเห็นอย่างนั้น Kusalā ceva vo te dhammā hontu kusalasaṅkhātā ca sācariyakānaṁ.
te → (bj) | kusalā ceva vo → kusalāyeva (sya-all) | ca → (sya-all, pts) | eva → So Bmr K; Sc omits; Sd kusalameva; St kusalaveva. (pts note) | te → So SS; Bmr K omit. (pts note)กุศลธรรมและธรรมที่นับเนื่องในกุศลธรรม ก็จงเป็นของท่านกับ อาจารย์ต่อไป

Iti khvāhaṁ, nigrodha, neva antevāsikamyatā evaṁ vadāmi, napi uddesā cāvetukāmo evaṁ vadāmi, napi ājīvā cāvetukāmo evaṁ vadāmi, napi ye vo dhammā akusalā akusalasaṅkhātā sācariyakānaṁ, tesu patiṭṭhāpetukāmo evaṁ vadāmi, napi ye vo dhammā kusalā kusalasaṅkhātā sācariyakānaṁ, tehi vivecetukāmo evaṁ vadāmi.
napi ājīvā cāvetukāmo evaṁ vadāmi, napi ye vo dhammā → napi ye ca kho dhammā (bj); napi ye te dhammā (sya-all); napi ye ca vo dhammā (mr) | napi ye vo dhammā → napi ye ca kho dhammā (bj); napi ye te dhammā (sya-all); napi ye ca vo dhammā (mr) | ye → ye ca (bj) | khvāhaṁ → khohaṁ (sya-all, pts) | napi → nāpi (sya-all) | vo → te (sya-all) | kusalā → (sya-all) | dhammā → na pi ye ne dhammā (bj: syā) | dhammā → napi ye kho dhammā (cck: sī.); napi ye te dhammā (cck: syā.); napi ye ca vo dhammā (cck: ka.) | dhammā → napi ye kho dhammā (cck: sī.); napi ye te dhammā (cck: syā.); napi ye ca vo dhammā (cck: ka.) | vo → Bmr ca vo; K te, and below. (pts note) | ye → Br adds ca. (pts note)นิโครธ ด้วยประการอย่างนี้แล เพราะปรารถนาจะให้ท่านเป็นอันเตวาสิก เรา จึงกล่าวอย่างนี้ก็หาไม่ ปรารถนาจะให้ท่านเคลื่อนจากอุทเทสจึงกล่าวอย่างนี้ก็หาไม่ ปรารถนาจะให้ท่านเคลื่อนจากอาชีพ จึงกล่าวอย่างนี้ก็หาไม่ ปรารถนาจะให้ท่านกับ อาจารย์ดำรงอยู่ในอกุศลธรรมและธรรมที่นับเนื่องในอกุศลธรรม จึงกล่าวอย่างนี้ ก็หาไม่ ปรารถนาจะให้ท่านกับอาจารย์ห่างจากกุศลธรรมและธรรมที่นับเนื่องใน กุศลธรรม จึงกล่าวอย่างนี้ก็หาไม่ Santi ca kho, nigrodha, akusalā dhammā appahīnā saṅkilesikā ponobbhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā, yesāhaṁ pahānāya dhammaṁ desemi.
sadarā → sadarathā (sya-all, mr); saddarā (pts1ed, mr) | ponobbhavikā → ponobhavikā (bj, pts1ed, mr) | appahīnā → appahīṇā (bj) | ponobhavikā → ponobbhavikā (bj: machasaṁ) | sadarā → saddarā (bj: PTS, kām); sadarathā (bj: syā) | ponobbhavikā → ponobhavikā (cck: ka.) | sadarā → saddarā (cck: pī. ka.); sadarathā (cck: syā. ka.) | saddarā → So Sc Sum-Scd; Sdt sādarā; Bmr K Sum-Br sadarathā. (pts note) | yesāhaṁ → Cp. D. ix., 43, vol. i., p. 197. (pts note)นิโครธ เราแสดงธรรมเพื่อให้ละอกุศลธรรมที่ยังละไม่ได้ ที่เศร้าหมอง ที่สร้าง ภพใหม่ ที่มีความกระวนกระวาย ที่มีทุกข์เป็นผล ที่เป็นปัจจัยแห่งความเกิด ความแก่ และความตายต่อ ๆ ไป Yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodānīyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā”ti.ท่านทั้งหลายปฏิบัติตามธรรมแล้ว จักละธรรมเป็นเหตุให้ เศร้าหมอง ได้ ธรรมเป็นเหตุให้ผ่องแผ้วจักเจริญยิ่งขึ้น ท่านทั้งหลายจักรู้แจ้ง ความบริบูรณ์แห่งปัญญาและความไพบูลย์ด้วยตนเองอยู่ในปัจจุบันทีเดียว”

Evaṁ vutte, te paribbājakā tuṇhībhūtā maṅkubhūtā pattakkhandhā adhomukhā pajjhāyantā appaṭibhānā nisīdiṁsu yathā taṁ mārena pariyuṭṭhitacittā.
appaṭibhānā → appaṭibhāṇā (sya-all) | pariyuṭṭhita-cittā → Cp. D. xvi. 3. 4. (pts note)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปริพาชกเหล่านั้นได้นั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา ตอบโต้ไม่ได้ คล้ายกับถูกมารดลใจ Atha kho bhagavato etadahosi:ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงดำริดังนี้ว่า “sabbepime moghapurisā phuṭṭhā pāpimatā.
sabbepime → sabbepīme (sya-all) | phuṭṭhā → phuṭṭhā mārena (sya-all)“โมฆบุรุษเหล่านี้ทั้งหมด ถูกมาร ใจบาปดลใจแล้ว Yatra hi nāma ekassapi na evaṁ bhavissati:จนไม่มีใครแม้สักคนหนึ่งที่คิดอย่างนี้ว่า ‘handa mayaṁ aññāṇatthampi samaṇe gotame brahmacariyaṁ carāma, kiṁ karissati sattāho’”ti?
Gotame → So Bmr K; SS -ṇo -mo. (pts note)‘ทางที่ดี พวกเราจัก ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสมณโคดม เพื่อความรู้ทั่วถึงบ้างว่า ‘๗ วันจักก่อผล อะไรได้”

Atha kho bhagavā udumbarikāya paribbājakārāme sīhanādaṁ naditvā vehāsaṁ abbhuggantvā gijjhakūṭe pabbate paccupaṭṭhāsi.
paccupaṭṭhāsi → paccuṭṭhāsi (bj, sya-all, pts1ed) | paccupaṭṭhāsi → paccuṭṭhāsi (pts) | paccuṭṭhāsi → paccupaṭṭhāsi (bj: machasaṁ) | paccupaṭṭhāsi → paccuṭṭhāsi (cck: sī. syā. pī.) | paccuṭṭhāsi → Br paccupaṭṭhāsi. (pts note)พระผู้มีพระภาคทรงบันลือสีหนาท ในอารามของปริพาชกของพระนาง อุทุมพริกาแล้ว ทรงเหาะขึ้นสู่อากาศ ปรากฏพระองค์อยู่บนภูเขาคิชฌกูฏ Sandhāno pana gahapati tāvadeva rājagahaṁ pāvisīti.
pana → (sya-all, pts) | Sandhāno → Bmr add pana. (pts note)ส่วน สันธานคหบดีก็กลับเข้าไปกรุงราชคฤห์ในขณะนั้นเหมือนกัน

Udumbarikasuttaṁ niṭṭhitaṁ dutiyaṁ.
Udumbarika-Sīhanāda-Suttantaṁ → SS Suttaṁ; Bmr Udumbarika-Suttantaṁ; K Udumbarika-Suttaṁ. (pts note)อุทุมพริกสูตรที่ ๒ จบ