1. Attadīpasaraṇatā

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā magadhesu viharati mātulāyaṁ.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ เมืองมาตุลา แคว้นมคธ Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “bhikkhavo”ti.“ภิกษุทั้งหลาย”

“Bhaddante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.ภิกษุเหล่านั้น ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า

“Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā.
Atta-dīpā → Cp. D. xvi. 2. 26, vol. ii., p. 100, and below 27. (pts note)“ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลาย จงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็น ที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด Kathañca pana, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo?ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ เป็นอย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
Idha → Cp. D. xxii. 1, vol. ii., p. 290. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Vedanāsu vedanānupassī …pe…
vedanānupassī → (pts)๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมป- ชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ citte cittānupassī …pe…
cittesu → So SS; Bmr K vedanānupassī citte cittānupassī. (pts note)๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัด อภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo, dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo.ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรม เป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ เป็นอย่างนี้แล

Gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye.ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประพฤติธรรมอันเป็นโคจร ซึ่งเป็นวิสัยอัน สืบเนื่องมาจากบิดาของตน Gocare, bhikkhave, carataṁ sake pettike visaye na lacchati māro otāraṁ, na lacchati māro ārammaṇaṁ.
ārammaṇaṁ → āramaṇaṁ (?) | ārammaṇaṁ → āramaṇaṁ (cck: ?)เมื่อเธอทั้งหลายประพฤติธรรมอันเป็นโคจรซึ่งเป็นวิสัย อันสืบเนื่องมาจากบิดาของตน มารจะไม่ได้โอกาส จะไม่ได้อารมณ์ Kusalānaṁ, bhikkhave, dhammānaṁ samādānahetu evamidaṁ puññaṁ pavaḍḍhati.
pavaḍḍhati → pavaḍḍhatīti (pts)ภิกษุทั้งหลาย บุญนี้ย่อมเจริญขึ้นได้อย่างนี้ เพราะการสมาทานกุศลธรรมเป็นเหตุ

2. Daḷhanemicakkavattirājāเรื่องพระเจ้าจักรพรรดิทัฬหเนมิ

Bhūtapubbaṁ, bhikkhave, rājā daḷhanemi nāma ahosi cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts1ed) | dhammarājā → rājā (bj) | daḷhanemi → dalhanemi (sya-all) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (pts) | cakkavattī → cakkavatti (cck: syā. pī.) | Daḷhanemi → So Sd Bmr K; Sc Daḷhānemi; St Daḷhanomi. (pts note) | cakkavatti → Cp. D. iii. 1. 5, vol. i., p. 88; xiv. 1. 32, vol. ii., p. 16. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เรื่องเคยมีมาแล้ว ได้มีพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่า ทัฬหเนมิ ผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทรทั้งสี่ เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีราชอาณาจักรมั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ Tassimāni satta ratanāni ahesuṁ seyyathidaṁ—ได้แก่ cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj) | cakkaratanaṁ → cakkaratanaṁu (cck) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)(๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā ahesuṁ sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.มีพระราชโอรสมากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่ง ล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasi.
asatthena dhammena → dhammena samena (sya-all, mr) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | dhammena → dhammena samena (bj: syā, kām) | dhammena → dhammena samena (cck: syā. ka.) | dhammena → Bmr K add samena. (pts note) | ajjhāvasi → Bmr ajjhāvasati. (pts note)พระองค์ทรง ชนะโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้มีสาครเป็น ขอบเขต

Atha kho, bhikkhave, rājā daḷhanemi bahunnaṁ vassānaṁ bahunnaṁ vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ accayena aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
daḷhanemi → dalhanemi (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อเวลาล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลาย พันปี พระเจ้าทัฬหเนมิรับสั่งเรียกราชบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘yadā tvaṁ, ambho purisa, passeyyāsi dibbaṁ cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutaṁ, atha me āroceyyāsī’ti.‘บุรุษผู้เจริญ ในขณะที่ ท่านเห็นจักรแก้วอันเป็นทิพย์ถอยเคลื่อนจากที่ตั้ง พึงบอกแก่เราทันที’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño daḷhanemissa paccassosi.
daḷhanemissa → dalhanemissa (sya-all); daḷhanemikassa (pts) | Daḷhanemikassa → Br Daḷhanemissa. (pts note)ราชบุรุษนั้น ทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้ว

Addasā kho, bhikkhave, so puriso bahunnaṁ vassānaṁ bahunnaṁ vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ accayena dibbaṁ cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutaṁ, disvāna yena rājā daḷhanemi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṁ daḷhanemiṁ etadavoca:
daḷhanemi → dalhanemi (sya-all) | daḷhanemiṁ → dalhanemiṁ (sya-all) | Disvā → So SS; Bmr K disvāna. (pts note)เมื่อเวลาล่วงไปอีกหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี ราชบุรุษนั้นได้เห็นจักรแก้วอันเป็นทิพย์ถอยเคลื่อนจากที่ตั้ง จึงเข้าไปเฝ้าท้าวเธอถึง ที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าทัฬหเนมิดังนี้ว่า ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṁ te cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutan’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอพระองค์ทรงทราบเถิด จักรแก้วอันเป็นทิพย์ของ พระองค์ถอยเคลื่อนจากที่ตั้งแล้ว’

Atha kho, bhikkhave, rājā daḷhanemi jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ āmantāpetvā etadavoca:
āmantāpetvā → āmantetvā (bj, sya-all, mr) | daḷhanemi → dalhanemi (sya-all) | āmantetvā → āmantāpetvā (bj: machasaṁ) | āmantāpetvā → āmantetvā (cck: syā. ka.) | āmantāpetvā → Bmr K āmantetvā. (pts note)ลำดับนั้น ท้าวเธอรับสั่งเรียกพระกุมาร ผู้เป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่มาตรัสว่า ‘dibbaṁ kira me, tāta kumāra, cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutaṁ.‘ลูกเอ๋ย ทราบว่าจักรแก้วอันเป็นทิพย์ของพ่อถอยเคลื่อนจากที่ตั้งแล้ว Sutaṁ kho pana metaṁ—
pana metaṁ → panetaṁ (sya-all) | etaṁ → So SS Bmr; K panetaṁ. (pts note)ก็พ่อได้ยิน มาว่า yassa rañño cakkavattissa dibbaṁ cakkaratanaṁ osakkati ṭhānā cavati, na dāni tena raññā ciraṁ jīvitabbaṁ hotīti.‘จักรแก้วอันเป็นทิพย์ของพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใดถอยเคลื่อนจากที่ตั้ง ณ บัดนี้ พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น จะทรงพระชนม์อยู่ได้ไม่นาน’ Bhuttā kho pana me mānusakā kāmā, samayo dāni me dibbe kāme pariyesituṁ.
mānusakā → mānusikā (bj) | dāni me → (pts) | mānusakā → Br mānussikā, and in 8. (pts note) | samayo → Bmr K add dāni me, cp. 8. (pts note)กามทั้งหลาย อันเป็นของมนุษย์พ่อก็ได้บริโภคแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่พ่อจะแสวงหากามทั้งหลาย อันเป็นทิพย์ Ehi tvaṁ, tāta kumāra, imaṁ samuddapariyantaṁ pathaviṁ paṭipajja.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts)มาเถิด ลูกเอ๋ย ลูกจงปกครองแผ่นดิน อันมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตนี้ Ahaṁ pana kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmī’ti.ส่วนพ่อจะโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’

Atha kho, bhikkhave, rājā daḷhanemi jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
daḷhanemi → dalhanemi (sya-all) | samanusāsitvā → samanusāsetvā (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ครั้นพระเจ้าทัฬหเนมิทรงสั่งสอนพระกุมารผู้เป็นพระ ราชโอรสองค์ใหญ่ในเรื่องการครองราชย์เรียบร้อยแล้ว ทรงโกนพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์เสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต Sattāhapabbajite kho pana, bhikkhave, rājisimhi dibbaṁ cakkaratanaṁ antaradhāyi.
sattāhapabbajite → sattāhaṁ pabbajite (sya-all)เมื่อพระราชฤๅษี ผนวชได้ ๗ วัน จักรแก้วอันเป็นทิพย์ได้อันตรธานไป

Atha kho, bhikkhave, aññataro puriso yena rājā khattiyo muddhābhisitto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṁ khattiyaṁ muddhābhisittaṁ etadavoca:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts1ed) | muddhābhisittaṁ → muddhāvasittaṁ (sya-all) | muddhābhisitto tenupasaṅkami → muddhāvasitto ten upasaṁkami (pts) | muddhābhisittaṁ etadavoca → muddhāvasittaṁ etad avoca (pts) | muddhābhisitto → muddhāvasitto (bj: syā, PTS) | muddhābhisitto → muddhāvasitto (sī. syā. pī.) evamuparipi (cck note) | muddhāvasitto → Br muddhābhisitto, and below. (pts note)ครั้งนั้น ราชบุรุษคนหนึ่งเข้าไปเฝ้ากษัตราธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษก แล้ว ถึงที่ ประทับ ได้กราบทูลดังนี้ว่า ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṁ cakkaratanaṁ antarahitan’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอพระองค์ ทรงทราบเถิด จักรแก้วอันเป็นทิพย์อันตรธานไปแล้ว’ Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto dibbe cakkaratane antarahite anattamano ahosi, anattamanatañca paṭisaṁvedesi.
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)ขณะนั้น เมื่อจักรแก้วอัน เป็นทิพย์อันตรธานไปแล้ว ท้าวเธอทรงเสียพระทัย ทรงแสดงความเสียพระทัยให้ ปรากฏ So yena rājisi tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājisiṁ etadavoca:
yena → yena ca (pts) | ca → So Sct; Sd ci; Bm K omit. (pts note)จึงเสด็จเข้าไปหาพระราชฤๅษีถึงที่ประทับ แล้วกราบทูลดังนี้ว่า ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṁ cakkaratanaṁ antarahitan’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท พระองค์ทรงทราบเถิด จักรแก้วอันเป็นทิพย์อันตรธานไป แล้ว’

Evaṁ vutte, bhikkhave, rājisi rājānaṁ khattiyaṁ muddhābhisittaṁ etadavoca:
muddhābhisittaṁ → muddhāvasittaṁ (sya-all) | muddhābhisittaṁ etadavoca → muddhāvasittaṁ etad avoca (pts)เมื่อท้าวเธอกราบทูลอย่างนี้ พระราชฤๅษีจึงตรัสว่า ‘mā kho tvaṁ, tāta, dibbe cakkaratane antarahite anattamano ahosi, mā anattamanatañca paṭisaṁvedesi, na hi te, tāta, dibbaṁ cakkaratanaṁ pettikaṁ dāyajjaṁ.
mā → (sya-all) | anattamanatañ → Br mā attamanatañ ca. (pts note)‘ลูก เมื่อจักรแก้วอัน เป็นทิพย์อันตรธานไปแล้ว เจ้าอย่าเสียใจและอย่าแสดงความเสียใจให้ปรากฏเลย ด้วยว่า จักรแก้วอันเป็นทิพย์ หาใช่เป็นทรัพย์สมบัติที่เป็นมรดกสืบมาจากบิดาของ เจ้าไม่ Iṅgha tvaṁ, tāta, ariye cakkavattivatte vattāhi.ขอให้ลูกประพฤติจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐเถิด Ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ te ariye cakkavattivatte vattamānassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavissati sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūran’ti.
sīsaṁnhātassa → sīsaṁ nahātassa (bj, pts1ed); sīsanhātassa (sya-all) | pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | vattamānassa → vattamāne (sya-all) | nahātassa → sīsaṁ nahātassa (bj: PTS); sīsanhānassa (bj: syā) | sīsaṁnhātassa → sīsaṁ nahātassa (cck: sī. pī.); sīsanhātassa (cck: syā.) | nahātassa → Bmr nhātassa; K sīsanhātassa, and below. (pts note)ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้แล คือ เมื่อลูกประพฤติจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐ สนานพระเศียร ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษาอุโบสถ ประทับอยู่ชั้นบนปราสาทหลังงาม จักปรากฏจักรแก้วอันเป็น ทิพย์ ซึ่งมีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่าง’

2.1. Cakkavattiariyavattaจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐ

‘Katamaṁ pana taṁ, deva, ariyaṁ cakkavattivattan’ti?
pana taṁ → panetaṁ (sya-all, pts)‘จักรวรรดิวัตรอันประเสริฐนั้น เป็นอย่างไร พระเจ้าข้า’

‘Tena hi tvaṁ, tāta, dhammaṁyeva nissāya dhammaṁ sakkaronto dhammaṁ garuṁ karonto dhammaṁ mānento dhammaṁ pūjento dhammaṁ apacāyamāno dhammaddhajo dhammaketu dhammādhipateyyo dhammikaṁ rakkhāvaraṇaguttiṁ saṁvidahassu antojanasmiṁ balakāyasmiṁ khattiyesu anuyantesu brāhmaṇagahapatikesu negamajānapadesu samaṇabrāhmaṇesu migapakkhīsu.
anuyantesu → anuyuttesu (bj, pts1ed) | garuṁ karonto → garukaronto (bj, sya-all, pts1ed) | balakāyasmiṁ → balakāyasmiṁ dhammaṁ yeva nissāya (bj) | negamajānapadesu → negamajānapadesu dhammaṁyeva nissāya (bj) | garuṁ karonto → garukaronto (pts) | anuyantesu → anuyuttesu (pts) | garukaronto → garuṁ karonto (bj: machasaṁ) | anusuttesu → anuyantesu (bj: machasaṁ) | karonto → garukaronto (cck: sī. syā. pī.) | anuyantesu → anuyuttesu (cck: sī. pī.) | rakkhāvaraṇa-guttiṁ → SS Br -gutti. (pts note) | anuyuttesu → So SS Sum-Scd; Bmr K Sum-Br anuyantesu. (pts note)‘ลูกเอ๋ย ถ้าเช่นนั้น ลูกจงอาศัยธรรมเท่านั้น สักการะธรรม เคารพธรรม นับถือธรรม บูชาธรรม นอบน้อมธรรม มีธรรมเป็นธงชัย มีธรรมเป็นยอด มีธรรม เป็นใหญ่ จงจัดการรักษาป้องกันและคุ้มครองชนภายใน กำลังพล พวกกษัตริย์ผู้ ตามเสด็จ พราหมณ์และคหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท สมณพราหมณ์ สัตว์ จำพวกเนื้อและนกโดยธรรม Mā ca te, tāta, vijite adhammakāro pavattittha.
ca → va (sya-all) | pavattittha → So Bmr K Sum; Sc vattittha; Sdt vatthitta. (pts note)การกระทำสิ่งที่ผิดแบบแผน อย่าได้เป็นไปในแว่นแคว้น ของลูก Ye ca te, tāta, vijite adhanā assu, tesañca dhanamanuppadeyyāsi.
assu → (sya-all) | dhanamanuppadeyyāsi → dhanaṁ anuppadajjeyyāsi (sya-all) | dhanamanuppadeyyāsi → dhanamanuppadajjayyosi (bj: syā, PTS) | dhanamanuppadeyyāsi → dhanamanuppadajjeyyāsi (cck: sī. syā. pī.) | anuppadajjeyyāsi → So Sct; Sd anuppād-; Bmr anupādeyyāsi; K anupadajj-. (pts note)อนึ่ง บุคคลเหล่าใดในแว่นแคว้นของลูก ไม่มีทรัพย์ ลูกพึงให้ทรัพย์แก่บุคคล เหล่านั้นด้วย

Ye ca te, tāta, vijite samaṇabrāhmaṇā madappamādā paṭiviratā khantisoracce niviṭṭhā ekamattānaṁ damenti, ekamattānaṁ samenti, ekamattānaṁ parinibbāpenti, te kālena kālaṁ upasaṅkamitvā paripuccheyyāsi pariggaṇheyyāsi:
pariggaṇheyyāsi → pariñheyyāsi (bj); paripañheyyāsi (sya-all); (pts) | khanti-soracce → So Br K. (pts note)อนึ่ง สมณพราหมณ์เหล่าใดในแว่นแคว้นของลูก เว้นขาดจากความ มัวเมา และความประมาท ตั้งมั่นอยู่ในขันติ(ความอดทน)และโสรัจจะ(ความเสงี่ยม) ฝึกตน สงบตน ให้ตนดับกิเลสอยู่แต่ผู้เดียว ลูกพึงเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้น ตามกาลอันควรแล้วไต่ถามสอบถามว่า “kiṁ, bhante, kusalaṁ, kiṁ akusalaṁ, kiṁ sāvajjaṁ, kiṁ anavajjaṁ, kiṁ sevitabbaṁ, kiṁ na sevitabbaṁ, kiṁ me karīyamānaṁ dīgharattaṁ ahitāya dukkhāya assa, kiṁ vā pana me karīyamānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya assā”ti?
kiṁ → kiṁ bhante (sya-all) | karīyamānaṁ → kariyamānaṁ (sya-all); kayiramānaṁ (pts) | kayiramānaṁ → So SS; Bmr K kariyamānaṁ. (pts note)‘ท่านขอรับ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเกี่ยวข้อง อะไรไม่ควรเกี่ยวข้อง อะไรที่ข้าพเจ้า ทำอยู่พึงเป็นไปเพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่ การปรากฏของจักรแก้ว พึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขตลอดกาลนาน’ Tesaṁ sutvā yaṁ akusalaṁ taṁ abhinivajjeyyāsi, yaṁ kusalaṁ taṁ samādāya vatteyyāsi.ครั้นลูกได้ฟังจากสมณพราหมณ์เหล่า นั้นแล้ว สิ่งใดเป็นอกุศล พึงละเว้นสิ่งนั้น สิ่งใดเป็นกุศล พึงยึดถือประพฤติสิ่งนั้น ให้มั่น

Idaṁ kho, tāta, taṁ ariyaṁ cakkavattivattan’ti.
taṁ → (bj) | taṁ → Br omits. (pts note)ลูกเอ๋ย จักรวรรดิวัตรอันประเสริฐนั้น เป็นอย่างนี้แล’

2.2. Cakkaratanapātubhāvaการปรากฏของจักรแก้ว

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto rājisissa paṭissutvā ariye cakkavattivatte vatti.
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts) | vatti → vattati (sya-all) | cakkavattivatte → ariyaṁ cakkavattivattaṁ (bj: kām) | cakkavattivatte → ariyaṁ cakkavattivattaṁ (cck: ka.) | cakkavatti-vatte → Br ariyaṁ cakkavatti-vattaṁ. (pts note) | vatti → K vattati. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย กษัตราธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วรับสนองพระดำรัส ของพระราชฤๅษีแล้ว ทรงประพฤติจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐ

Tassa ariye cakkavattivatte vattamānassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa
pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsaṁ nahātassa (bj); paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all)เมื่อท้าวเธอทรง ประพฤติจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐอยู่ สนานพระเศียร ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษา อุโบสถ ประทับอยู่ชั้นบนปราสาทหลังงาม dibbaṁ cakkaratanaṁ pāturahosi sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ.ปรากฏจักรแก้วอันเป็นทิพย์ ซึ่งมี กำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่าง Disvāna rañño khattiyassa muddhābhisittassa etadahosi:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all) | muddhābhisittassa etadahosi → muddhāvasittassa etad ahosi (pts) | Disvā → Br disvāna. (pts note)เมื่อกษัตราธิราชผู้ได้รับ มูรธาภิเษกแล้ว ทอดพระเนตรแล้วทรงดำริว่า ‘sutaṁ kho pana metaṁ—yassa rañño khattiyassa muddhābhisittassa tadahuposathe pannarase sīsaṁnhātassa uposathikassa uparipāsādavaragatassa dibbaṁ cakkaratanaṁ pātubhavati sahassāraṁ sanemikaṁ sanābhikaṁ sabbākāraparipūraṁ, so hoti rājā cakkavattīti.
sīsaṁnhātassa → sīsaṁ nahātassa (bj) | muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all) | pannarase sīsaṁnhātassa → paṇṇarase sīsanhātassa (sya-all) | rājā → (pts)‘เราได้ฟังเรื่องนี้มาว่า ‘กษัตราธิราช พระองค์ใด ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงสนานพระเศียร ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ รักษาอุโบสถ ประทับอยู่ชั้นบนปราสาทหลังงาม จักปรากฏจักรแก้วอันเป็นทิพย์ ซึ่งมีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่าง กษัตราธิราช พระองค์นั้นย่อมเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ Assaṁ nu kho ahaṁ rājā cakkavattī’ti.เราเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมัง’

Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā vāmena hatthena bhiṅkāraṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena cakkaratanaṁ abbhukkiri:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all) | bhiṅkāraṁ → bhiṅgāraṁ (sya-all) | muddhābhisitto uṭṭhāyāsanā → muddhāvasitto uṭṭhāy āsanā (pts) | bhiṁkāraṁ → K bhiṅgaram. (pts note)ลำดับนั้น ท้าวเธอทรงลุกจากที่ประทับ ทรงพระภูษาเฉวียงบ่า พระหัตถ์ซ้าย ทรงจับพระเต้าทอง พระหัตถ์ขวาทรงชูจักรแก้วขึ้นตรัสว่า ‘pavattatu bhavaṁ cakkaratanaṁ, abhivijinātu bhavaṁ cakkaratanan’ti.‘จักรแก้วอันประเสริฐ จงหมุนไป จงได้รับชัยชนะอันยิ่งใหญ่’

Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ puratthimaṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāya. Yasmiṁ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā cakkavattī vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
upagacchi → upagañchi (bj) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | pavatti → pavattatītipi pāṭho (sya-all note) | upagacchi → upagañchīti vā pāṭho (sya-all note) | pavatti → K (note) pavattatīti pi pāṭho. (pts note) | padese → Br adds dibbaṁ, and below. (pts note) | upagacchi → So Bmr K; SS upagañchi; K (note) upagañchīti vā pāṭho. (pts note)ทันใดนั้น จักรแก้วหมุนไปทางทิศตะวันออก ท้าวเธอพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนา ได้เสด็จตามไป เสด็จเข้าพักแรมพร้อมด้วย จตุรงคินีเสนาในประเทศที่จักรแก้วอันเป็นทิพย์หยุดอยู่ Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก พากันเสด็จมาเฝ้าแล้วกราบทูล อย่างนี้ว่า ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
svāgataṁ te → svāgataṁ (sya-all); sāgataṁ (pts1ed) | svāgataṁ te → sāgataṁ (pts) | te → sāgataṁ (cck: sī. pī.) | sāgataṁ → So Sct; Sd sahagataṁ; Bmr K svāgataṁ; Br adds te, and below. (pts note)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จพระองค์ ราชสมบัติของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทานพระราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’ Rājā cakkavattī evamāha:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī evamāha → cakkavatti evam āha (pts)ท้าวเธอตรัสตอบอย่างนี้ว่า ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ nādātabbaṁ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.‘พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ เขาไม่ได้ให้ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดคำเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงครอง ราชสมบัติไปตามเดิมเถิด’ Ye kho pana, bhikkhave, puratthimāya disāya paṭirājāno, te rañño cakkavattissa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (bj, pts1ed) | anuyantā → anuyuttā (pts) | anuyuttā → anuyantā (bj: sīmu) | anuyantā → anuyuttā (cck: sī. pī.) | anuyuttā → So SS; Bmr K anuyantā. (pts note)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออกเหล่านั้นกลับอ่อนน้อมต่อท้าวเธอ

Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ puratthimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā dakkhiṇaṁ disaṁ pavatti …pe…
ajjhogāhetvā → ajjhogāhitvā (bj); ajjhogahetvā (sya-all, pts1ed) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (pts) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (cck: sī. syā. pī.) | ajjhogahetvā → So SS K; Bmr -gāhetvā. (pts note) | pe → -9 Not in B mr or K; Bmr continue at dakkhiṇaṁ samuddaṁ; K omits disaṁ pavatti. . . . (pts note)ภิกษุทั้งหลาย จากนั้น จักรแก้วหมุนไปยังมหาสมุทรทิศตะวันออก แล้วกลับเวียนไปทางทิศใต้ ฯลฯ dakkhiṇaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā pacchimaṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
ajjhogāhetvā → ajjhogāhitvā (bj); ajjhogahetvā (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | ajjhogāhetvā paccuttaritvā → ajjhogahetvā paccuttāritvā (pts) | dakkhiṇaṁ → Sc -ṇa. (pts note) | pe → Bmr K repeat the whole. (pts note)หมุนไปยังมหาสมุทรทิศใต้แล้วกลับเวียนไปทาง ทิศตะวันตก ท้าวเธอพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาได้เสด็จตามไป Yasmiṁ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā cakkavattī vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
padese cakkaratanaṁ → dibbaṁ cakkaratanaṁ (bj, csp1ed) | padese → padese dibbaṁ (bj) | upagacchi → upagañchi (bj) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all)เสด็จเข้าพักแรมพร้อม ด้วยจตุรงคินีเสนาในประเทศที่จักรแก้วอันเป็นทิพย์หยุดอยู่ Ye kho pana, bhikkhave, pacchimāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันตก พากันเสด็จมาเฝ้าแล้วกราบทูล อย่างนี้ว่า ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
te → (sya-all)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จมาเถิด ขอรับเสด็จพระองค์ ราชสมบัติของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทานพระราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’ Rājā cakkavattī evamāha:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)ท้าวเธอตรัสตอบอย่างนี้ว่า ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ nādātabbaṁ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.‘พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ เขาไม่ได้ให้ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดคำเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงครอง ราชสมบัติไปตามเดิมเถิด’ Ye kho pana, bhikkhave, pacchimāya disāya paṭirājāno, te rañño cakkavattissa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (bj) | anuyuttā → anuyantā (bj: machasaṁ)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันตกเหล่านั้นกลับอ่อนน้อมต่อท้าวเธอ

Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ pacchimaṁ samuddaṁ ajjhogāhetvā paccuttaritvā uttaraṁ disaṁ pavatti, anvadeva rājā cakkavattī saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
ajjhogāhetvā → ajjhogāhitvā (bj); ajjhogahetvā (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all)จากนั้น จักรแก้วหมุนไปยังมหาสมุทรทิศตะวันตกแล้วกลับหมุนไป ทางทิศเหนือ ท้าวเธอพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนา ได้เสด็จตามไป Yasmiṁ kho pana, bhikkhave, padese cakkaratanaṁ patiṭṭhāsi, tattha rājā cakkavattī vāsaṁ upagacchi saddhiṁ caturaṅginiyā senāya.
padese cakkaratanaṁ → dibbaṁ cakkaratanaṁ (bj, csp1ed) | padese → padese dibbaṁ (bj) | upagacchi → upagañchi (bj) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all)เสด็จเข้าพักแรม ในประเทศที่จักรแก้วอันเป็นทิพย์หยุดอยู่ Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno, te rājānaṁ cakkavattiṁ upasaṅkamitvā evamāhaṁsu:พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ พากันเสด็จมาเฝ้าแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ehi kho, mahārāja, svāgataṁ te, mahārāja, sakaṁ te, mahārāja, anusāsa, mahārājā’ti.
te → (sya-all) | svāgataṁ te → sāgataṁ (pts) | svāgataṁ → sāgataṁ (bj: PTS)‘ขอเดชะ มหาราชเจ้า พระองค์โปรดเสด็จ มาเถิด ขอรับเสด็จพระองค์ ราชสมบัติของหม่อมฉันเป็นของพระองค์ โปรดประทาน พระราโชวาทเถิด พระเจ้าข้า’ Rājā cakkavattī evamāha:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī evamāha → cakkavatti evam āha (pts)ท้าวเธอตรัสตอบอย่างนี้ว่า ‘pāṇo na hantabbo, adinnaṁ nādātabbaṁ, kāmesumicchā na caritabbā, musā na bhāsitabbā, majjaṁ na pātabbaṁ, yathābhuttañca bhuñjathā’ti.
hantabbo → hantabbho (pts)‘พวกท่านไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ เขามิได้ให้ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดคำเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงครอง ราชสมบัติไปตามเดิมเถิด’ Ye kho pana, bhikkhave, uttarāya disāya paṭirājāno, te rañño cakkavattissa anuyantā ahesuṁ.
anuyantā → anuyuttā (bj, pts)พระราชาทั้งหลายที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือเหล่านั้นกลับอ่อนน้อมต่อท้าวเธอ

Atha kho taṁ, bhikkhave, cakkaratanaṁ samuddapariyantaṁ pathaviṁ abhivijinitvā tameva rājadhāniṁ paccāgantvā rañño cakkavattissa antepuradvāre atthakaraṇapamukhe akkhāhataṁ maññe aṭṭhāsi rañño cakkavattissa antepuraṁ upasobhayamānaṁ.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | paccāgantvā → paccuggantvā (sya-all) | paṭhaviṁ → pathaviṁ (bj: machasaṁ) | atthakaraṇappamukhe → aṭṭakaraṇappamukhe (bj: sīmu) | atthakaraṇapamukhe → aḍḍakaraṇapamukhe (cck: ka.) | paccuggantvā → paccāgantvā. pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | rājadhāniṁ → Bm ṭhānim. (pts note)ครั้งนั้น จักรแก้วได้ปราบปรามแผ่นดินมีมหาสมุทรเป็นขอบเขตอย่างราบคาบ เสร็จแล้วหมุนกลับยังราชธานีนั้นมาปรากฏแก่พระเจ้าจักรพรรดิที่พระทวารภายใน พระราชวัง ณ หน้ามุขที่ทรงวินิจฉัยราชกิจ ทำภายในพระราชวังของท้าวเธอให้ สว่างไสว

3. Dutiyādicakkavattikathāเรื่องพระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๒ เป็นต้น

Dutiyopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī …pe…ภิกษุทั้งหลาย แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๒ ฯลฯ tatiyopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī …
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī catutthopi → cakkavatti catuttho pi (pts)แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๓ ฯลฯ catutthopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī …
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī pañcamopi → cakkavatti pañcamo pi (pts)แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๔ ฯลฯ pañcamopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī …
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī chaṭṭhopi → cakkavatti chaṭṭho pi (pts)แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๕ ฯลฯ chaṭṭhopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī …
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī sattamopi → cakkavatti sattamo pi (pts)แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๖ ฯลฯ sattamopi kho, bhikkhave, rājā cakkavattī bahunnaṁ vassānaṁ bahunnaṁ vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ accayena aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts)แม้พระเจ้าจักรพรรดิองค์ที่ ๗ เมื่อเวลาล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี ได้รับสั่งเรียกราชบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘yadā tvaṁ, ambho purisa, passeyyāsi dibbaṁ cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutaṁ, atha me āroceyyāsī’ti.‘บุรุษผู้เจริญ ในขณะที่ท่านเห็นจักรแก้ว อันเป็นทิพย์ถอยเคลื่อนจากที่ตั้ง พึงบอกแก่เราทันที’ ‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño cakkavattissa paccassosi.ราชบุรุษนั้นทูลรับสนองพระ ราชดำรัสแล้ว Addasā kho, bhikkhave, so puriso bahunnaṁ vassānaṁ bahunnaṁ vassasatānaṁ bahunnaṁ vassasahassānaṁ accayena dibbaṁ cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutaṁ.เมื่อเวลาล่วงไปอีกหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี ราชบุรุษนั้นได้ เห็นจักรแก้วอันเป็นทิพย์ถอยเคลื่อนจากที่ตั้ง Disvāna yena rājā cakkavattī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṁ cakkavattiṁ etadavoca:
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | cakkavattī tenupasaṅkami → cakkavatti ten upasaṁkami (pts)จึงเข้าไปเฝ้าท้าวเธอถึงที่ประทับ แล้ว ได้กราบทูลพระเจ้าจักรพรรดิดังนี้ว่า ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṁ te cakkaratanaṁ osakkitaṁ ṭhānā cutan’ti?‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอพระองค์ ทรงทราบเถิด จักรแก้วอันเป็นทิพย์ของพระองค์ถอยเคลื่อนจากที่ตั้งแล้ว’

Atha kho, bhikkhave, rājā cakkavattī jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ āmantāpetvā etadavoca:
āmantāpetvā → āmantetvā (bj, sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | āmantāpetvā → Bmr K āmantetvā. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น ท้าวเธอรับสั่งเรียกพระกุมาร ผู้เป็นพระราช- โอรสองค์ใหญ่มาตรัสว่า ‘dibbaṁ kira me, tāta kumāra, cakkaratanaṁ osakkitaṁ, ṭhānā cutaṁ, sutaṁ kho pana metaṁ—
sutaṁ → sukhaṁ (sya-all) | ṭhānā → thānā (pts)‘ลูกเอ๋ย ทราบว่าจักรแก้วอันเป็นทิพย์ของพ่อถอยเคลื่อนจาก ที่ตั้งแล้ว yassa rañño cakkavattissa dibbaṁ cakkaratanaṁ osakkati, ṭhānā cavati, na dāni tena raññā ciraṁ jīvitabbaṁ hotīti.ก็พ่อได้ยินมาว่า ‘จักรแก้วอันเป็นทิพย์ของพระเจ้าจักรพรรดิพระองค์ใด ถอยเคลื่อนจากที่ตั้ง ณ บัดนี้ พระเจ้าจักรพรรดิพระองค์นั้น จะทรงพระชนม์อยู่ได้ไม่ นาน’ Bhuttā kho pana me mānusakā kāmā, samayo dāni me dibbe kāme pariyesituṁ, ehi tvaṁ, tāta kumāra, imaṁ samuddapariyantaṁ pathaviṁ paṭipajja.
mānusakā → mānusikā (bj) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | kho → (sya-all) | dāni me → (pts)กามทั้งหลายอันเป็นของมนุษย์พ่อก็ได้บริโภคแล้ว บัดนี้เป็นเวลาที่พ่อจะ แสวงหากามทั้งหลายอันเป็นทิพย์ มาเถิด ลูกเอ๋ย ลูกจงปกครองแผ่นดิน อันมี มหาสมุทรเป็นขอบเขตนี้ Ahaṁ pana kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmī’ti.ส่วนพ่อจะโกนผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวพัสตร์ออก จากเรือนบวช เป็นบรรพชิต

Atha kho, bhikkhave, rājā cakkavattī jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | samanusāsitvā → samanusāsetvā (sya-all)ครั้นพระเจ้าจักรพรรดิทรงสั่งสอนพระกุมาร ผู้เป็นพระราชโอรสองค์ใหญ่ในเรื่อง การครองราชย์เรียบร้อยแล้ว ทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ เสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิต Sattāhapabbajite kho pana, bhikkhave, rājisimhi dibbaṁ cakkaratanaṁ antaradhāyi.
sattāhapabbajite → sattāhaṁ pabbajite (sya-all) | pana → Br omits. (pts note)เมื่อพระราชฤๅษีผนวชได้ ๗ วัน จักรแก้ว อันเป็นทิพย์ได้อันตรธานไป

Atha kho, bhikkhave, aññataro puriso yena rājā khattiyo muddhābhisitto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rājānaṁ khattiyaṁ muddhābhisittaṁ etadavoca:
muddhābhisitto tenupasaṅkami → muddhāvasitto ten upasaṁkami (pts) | muddhābhisittaṁ etadavoca → muddhāvasittaṁ etad avoca (pts) | puriso → Bmr pa, K pe, down to antarahitan ti. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ราชบุรุษคนหนึ่งเข้าไปเฝ้ากษัตราธิราชผู้ได้รับ มูรธาภิเษกแล้วถึงที่ประทับ ได้กราบทูลดังนี้ว่า ‘yagghe, deva, jāneyyāsi, dibbaṁ cakkaratanaṁ antarahitan’ti?‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท ขอพระองค์ทรงทราบเถิด จักรแก้วอันเป็นทิพย์อันตรธานไปแล้ว’ Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto dibbe cakkaratane antarahite anattamano ahosi. Anattamanatañca paṭisaṁvedesi;
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)ขณะนั้น เมื่อ จักรแก้วอันเป็นทิพย์อันตรธานไปแล้ว ท้าวเธอทรงเสียพระทัย ทรงแสดงความเสีย พระทัยให้ปรากฏ no ca kho rājisiṁ upasaṅkamitvā ariyaṁ cakkavattivattaṁ pucchi.แต่ไม่ได้เสด็จเข้าไปหาพระราชฤๅษีทูลถามถึงจักรวรรดิวัตรอัน ประเสริฐ So samateneva sudaṁ janapadaṁ pasāsati.นัยว่า ท้าวเธอทรงปกครองประชาราษฎร์ตามพระมติของพระองค์เอง Tassa samatena janapadaṁ pasāsato pubbenāparaṁ janapadā na pabbanti, yathā taṁ pubbakānaṁ rājūnaṁ ariye cakkavattivatte vattamānānaṁ.
pasāsato → pasāsato na (sya-all) | na pabbanti → paccanti (sya-all) | na → Bm omits here, and places na before pabbanti. (pts note) | pabbanti → So Sc Bmr Sum; Sdt K paccanti. (pts note)เมื่อท้าวเธอทรงปกครองประชาราษฎร์ตามพระมติของพระองค์เองอยู่ ประชาราษฎร์ ก็ไม่เจริญต่อไปเหมือนเก่าก่อน เหมือนเมื่อกษัตริย์พระองค์ก่อน ๆ ซึ่งได้ทรงประพฤติ จักรวรรดิวัตรอันประเสริฐอยู่

Atha kho, bhikkhave, amaccā pārisajjā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā mantassājīvino sannipatitvā rājānaṁ khattiyaṁ muddhābhisittaṁ etadavocuṁ:
gaṇakamahāmattā → gaṇakā mahāmattā (bj) | muddhābhisittaṁ → muddhābhisittaṁ upasaṅkamitvā (bj); muddhāvasittaṁ (sya-all) | muddhābhisittaṁ etadavocuṁ → muddhāvasittaṁ upasaṁkamitvā etad avocuṁ (pts) | upasaṁkamitvā → So SS; Bmr K omit. (pts note)ครั้งนั้น ข้าราชการ ข้าราชบริพาร โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพ นายกอง ราชองครักษ์ องคมนตรี ได้ประชุมกันกราบทูลท้าวเธอดังนี้ว่า ‘na kho te, deva, samatena sudaṁ janapadaṁ pasāsato pubbenāparaṁ janapadā pabbanti, yathā taṁ pubbakānaṁ rājūnaṁ ariye cakkavattivatte vattamānānaṁ.
pabbanti → paccanti (sya-all) | sudaṁ → (pts) | vattamānānaṁ → vattamānāmaṁ (pts) | samatena → Bmr K add sudaṁ. (pts note) | pabbanti → So SS Bmr; K paccanti. (pts note)‘ขอเดชะ ทราบว่า เมื่อพระองค์ทรงปกครองชนบท ตามพระมติของพระองค์เอง ประชาราษฎร์ก็ไม่ เจริญต่อไปเหมือนเก่าก่อน เหมือนเมื่อกษัตริย์พระองค์ก่อน ๆ ซึ่งได้ทรงประพฤติ จักรวรรดิวัตรอันประเสริฐอยู่ Saṁvijjanti kho te, deva, vijite amaccā pārisajjā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā mantassājīvino mayañceva aññe ca ye mayaṁ ariyaṁ cakkavattivattaṁ dhārema.
gaṇakamahāmattā → gaṇakā mahāmattā (bj); gaṇakamahāmatta (pts) | ca → aññe ca paṇḍite samaṇabrāhmaṇe puccheyyāsi (cck: ka.) | Saṁvijjanti → Bmr K; SS samvijjante. (pts note) | mayañ → Bm mamañ. (pts note) | mayaṁ → So K; Scd na; St omits; Bmr paṇḍite samaṇabrāhmaṇe puccheyyāsi, ye mayaṁ. (pts note)พระเจ้าข้า ในแว่นแคว้นของพระองค์มีข้าราชการ ข้าราชบริพาร โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ องคมนตรี อยู่พร้อมทีเดียว ข้าพระองค์ทั้งหลายและประชาราษฎร์เหล่าอื่น จดจำจักรวรรดิวัตร อันประเสริฐได้อยู่ Iṅgha tvaṁ, deva, amhe ariyaṁ cakkavattivattaṁ puccha.ขอพระองค์โปรดตรัสถามถึงจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐเถิด Tassa te mayaṁ ariyaṁ cakkavattivattaṁ puṭṭhā byākarissāmā’ti.พระองค์ ตรัสถามแล้ว พวกข้าพระพุทธเจ้าก็จักกราบทูลจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐถวาย’

4. Āyuvaṇṇādiparihānikathāเรื่องความเสื่อมแห่งอายุและวรรณะ เป็นต้น

Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto amacce pārisajje gaṇakamahāmatte anīkaṭṭhe dovārike mantassājīvino sannipātetvā ariyaṁ cakkavattivattaṁ pucchi.
ti → ādiyasīti (sya-all) | gaṇakamahāmatte → gaṇeka mahāmatte (bj) | sannipātetvā → sannipātāpetvā (bj) | cakkavattivattaṁ → cakkavattittaṁ (bj) | muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts) | mantassājīvino sannipātetvā → mantass ājīvino sannipātāpetvā (pts) | sannipātāpetvā → So SS; Bmr K -pātetvā. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น ท้าวเธอโปรดให้ประชุมข้าราชการ ข้าราช- บริพาร โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ องคมนตรี ตรัสถามถึงจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐ Tassa te ariyaṁ cakkavattivattaṁ puṭṭhā byākariṁsu.
vyākariṁsu → Sct -kaṁsu. (pts note)พวกเขาจึงกราบทูลจักรวรรดิวัตรอันประเสริฐ แก่ท้าวเธอ Tesaṁ sutvā dhammikañhi kho rakkhāvaraṇaguttiṁ saṁvidahi, no ca kho adhanānaṁ dhanamanuppadāsi.
dhanamanuppadāsi → dhanamanuppādāsi (bj) | dhanamanuppādāsi → dhanamanuppadāsi (bj: machasaṁ)ท้าวเธอได้ฟังคำทูลตอบของพวกเขาแล้ว จึงทรงจัดการรักษา ป้องกัน และคุ้มครองโดยชอบธรรม แต่ไม่ได้พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ Adhanānaṁ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ vepullamagamāsi.
ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ → ananuppadīyamāne dāḷiddiyaṁ (bj) | dāliddiyaṁ vepullamagamāsi dāliddiye → daliddiyaṁ (pts) | dāḷiddiyaṁ → daliddisaṁ (bj: PTS); daliddisaṁ (bj: syā) | ananuppadiyamāne → K nānuppādiyamāne. (pts note) | daliddiyaṁ → So Scd Sum-Sc; St daḷiddisaṁ; Bm K dāḷiddiyaṁ; Br Sum-Br dāliddiyaṁ (but dāḷ- later). (pts note)เมื่อไม่ พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ ความขัดสนจึงแพร่หลาย

Dāliddiye vepullaṁ gate aññataro puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyi.
dāliddiye → dāḷiddiye (bj) | gate → agamāsi daliddiye vepullagate (pts)เมื่อความขัดสน แพร่หลาย บุรุษคนหนึ่งจึงถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย Tamenaṁ aggahesuṁ.
tamenaṁ → tam etaṁ (pts)ประชาชน ช่วยกันจับบุรุษนั้นได้แล้ว Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṁ:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all); muddhavasittassa (pts)นำไปถวายแก่ท้าวเธอ กราบทูลว่า ‘ayaṁ, deva, puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละออง ธุลีพระบาท บุรุษคนนี้ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย’

Evaṁ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṁ purisaṁ etadavoca:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)เมื่อพวกเขา กราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอจึงตรัสถามบุรุษนั้นว่า ‘saccaṁ kira tvaṁ, ambho purisa, paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti?
ādiyīti → ādiyasīti (sya-all) | ādiyī → ādiyayi (bj: syā) | ādiyī’ti → ādiyasīti (cck: syā.) | ādiyīti → So SS Bmr; K ādiyasīti, and below. (pts note)‘ทราบว่า เธอถือเอาสิ่งของที่ ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมยจริงหรือ’

‘Saccaṁ, devā’ti.‘จริง พระเจ้าข้า’

‘Kiṁ kāraṇā’ti?‘เพราะเหตุไร’

‘Na hi, deva, jīvāmī’ti.‘เพราะข้าพระองค์ไม่มีอะไรจะเลี้ยงชีพ’

Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto tassa purisassa dhanamanuppadāsi:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)ลำดับนั้น ท้าวเธอจึงพระราชทานทรัพย์ให้แก่เขาแล้วรับสั่งว่า ‘iminā tvaṁ, ambho purisa, dhanena attanā ca jīvāhi, mātāpitaro ca posehi, puttadārañca posehi, kammante ca payojehi, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhāpehi sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikan’ti.
ca → (sya-all) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇesu brāhmaṇesu (sya-all, pts) | patiṭṭhāpehi → patiṭṭhapehi (sya-all) | patiṭṭhapehi → patiṭṭhāpeti (bj: machasaṁ) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇesu brāhmaṇesu (cck: bahūsu) | ca → K omits. (pts note)‘พ่อคุณ เธอจง เลี้ยงชีพ จงเลี้ยงมารดาบิดา เลี้ยงบุตรภรรยา ประกอบการงานทั้งหลาย จงตั้งทักษิณา ในสมณพราหมณ์ทั้งหลายที่ทำให้มีผลสูงขึ้นไปที่เป็นไปเพื่อให้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผลให้เกิดในสวรรค์ด้วยทรัพย์นี้เถิด

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño khattiyassa muddhābhisittassa paccassosi.
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts)เขาได้ทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้ว

Aññataropi kho, bhikkhave, puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyi.แม้บุรุษอีกคนหนึ่ง ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย Tamenaṁ aggahesuṁ.คนทั้งหลาย ช่วยกันจับบุรุษนั้นได้แล้ว Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṁ:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts)จึงนำไปถวายแก่ท้าวเธอ กราบทูลว่า ‘ayaṁ, deva, puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละออง ธุลีพระบาท บุรุษนี้ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย’

Evaṁ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṁ purisaṁ etadavoca:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all) | muddhābhisitto taṁ → muddhāvasitto (pts)เมื่อพวกเขากราบ ทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอจึงตรัสถามบุรุษนั้นว่า ‘saccaṁ kira tvaṁ, ambho purisa, paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti?
ādiyīti → ādiyasīti (sya-all)‘พ่อคุณ ได้ยินว่า เธอถือเอาสิ่งของ ที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมยจริงหรือ’

‘Saccaṁ, devā’ti.‘จริง พระเจ้าข้า’

‘Kiṁ kāraṇā’ti?‘เพราะเหตุไร’

‘Na hi, deva, jīvāmī’ti.‘เพราะข้าพระองค์ไม่มีอะไรจะเลี้ยงชีพ’

Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto tassa purisassa dhanamanuppadāsi:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)ลำดับนั้น ท้าวเธอจึงพระราชทานทรัพย์ให้แก่เขาแล้วรับสั่งว่า ‘iminā tvaṁ, ambho purisa, dhanena attanā ca jīvāhi, mātāpitaro ca posehi, puttadārañca posehi, kammante ca payojehi, samaṇabrāhmaṇesu uddhaggikaṁ dakkhiṇaṁ patiṭṭhāpehi sovaggikaṁ sukhavipākaṁ saggasaṁvattanikan’ti.
ca → (sya-all) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇesu brāhmaṇesu (sya-all, pts) | patiṭṭhāpehi → patiṭṭhapehi (sya-all) | jīvāhi → upajīvāhi (pts) | samaṇabrāhmaṇesu → samaṇesu brāhmaṇesu (bj: bahūsu) | upajīvāhi → So SS: Bmr K jīvāhi. (pts note)‘พ่อคุณ เธอ จงเลี้ยงชีพ จงเลี้ยงมารดาบิดา จงเลี้ยงบุตรภรรยา จงประกอบการงานทั้งหลาย จงตั้งทักษิณาในสมณพราหมณ์ทั้งหลาย ที่ทำให้มีผลสูงขึ้นไป เป็นไปเพื่อไห้ได้อารมณ์ดี มีสุขเป็นผล ให้เกิดในสวรรค์ด้วยทรัพย์นี้เถิด’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, so puriso rañño khattiyassa muddhābhisittassa paccassosi.
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts)เขาทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้ว

Assosuṁ kho, bhikkhave, manussā:ภิกษุทั้งหลาย คนทั้งหลายได้ฟังมาว่า ‘ye kira, bho, paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyanti, tesaṁ rājā dhanamanuppadetī’ti.
dhanamanuppadetīti → anuppadetīti (sya-all); dhanam anuppadesīti (pts) | dhanamanuppadetī’ti → dhanamanuppadesī (bj: PTS)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ทราบ ว่า คนถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย พระเจ้าแผ่นดินยังพระราช- ทานทรัพย์ให้อีก’ Sutvāna tesaṁ etadahosi:จึงพากันคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘yannūna mayampi paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyeyyāmā’ti.‘ทางที่ดี แม้พวกเราก็ควรถือเอาสิ่ง ของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมยบ้าง’ Atha kho, bhikkhave, aññataro puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyi.ลำดับนั้น บุรุษคนหนึ่งถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย

Tamenaṁ aggahesuṁ.คนทั้งหลาย ช่วยกันจับบุรุษนั้นได้แล้ว Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṁ:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts)จึงนำไปถวายแก่ท้าวเธอ กราบทูลว่า ‘ayaṁ, deva, puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละออง ธุลีพระบาท บุรุษนี้ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย’

Evaṁ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṁ purisaṁ etadavoca:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)เมื่อพวกเขากราบทูล อย่างนี้แล้ว ท้าวเธอจึงตรัสถามบุรุษนั้นว่า ‘saccaṁ kira tvaṁ, ambho purisa, paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti?
ādiyīti → ādiyasīti (sya-all)‘พ่อคุณ ได้ทราบว่า เธอถือเอาสิ่งของ ที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมยจริงหรือ’

‘Saccaṁ, devā’ti.‘จริง พระเจ้าข้า’

‘Kiṁ kāraṇā’ti?‘เพราะเหตุไร’

‘Na hi, deva, jīvāmī’ti.‘เพราะข้าพระองค์ไม่มีอะไรจะเลี้ยงชีพ’

Atha kho, bhikkhave, rañño khattiyassa muddhābhisittassa etadahosi:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all) | muddhābhisittassa etadahosi → muddhāvasittassa etad ahosi (pts)ลำดับนั้น ท้าวเธอจึงทรงพระดำริอย่างนี้ว่า ‘sace kho ahaṁ yo yo paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyissati, tassa tassa dhanamanuppadassāmi, evamidaṁ adinnādānaṁ pavaḍḍhissati.
yo → yo pi (bj) | dhanamanuppadassāmi evamidaṁ → dhanam anuppadāmi evam idaṁ (pts) | anuppadāmi → So SS; Bmr K -dassāmi. (pts note)‘ถ้าเราจักให้ทรัพย์แก่คนที่ถือเอา สิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย อทินนาทาน (การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ ไม่ได้ให้)นี้ จักแพร่หลายขึ้นด้วยประการอย่างนี้ Yannūnāhaṁ imaṁ purisaṁ sunisedhaṁ nisedheyyaṁ, mūlaghaccaṁ kareyyaṁ, sīsamassa chindeyyan’ti.
mūlaghaccaṁ → mūlachejjaṁ (bj, mr); mūlaghacchaṁ (sya-all) | mūlachejjaṁ → mūlaghaccaṁ (bj: machasaṁ) | mūlaghaccaṁ → mūlaghacchaṁ (cck: syā.); mūlachejja (cck: ka.) | mūla-ghaccaṁ → So Scd Sum; St gacchaṁ; Bm K ghacchaṁ; Br chejjaṁ, and below. (pts note)ทางที่ดี เราควรให้คุมตัวบุรุษผู้นี้ อย่างแข็งขัน แล้วตัดต้นคอ ตัดศีรษะของบุรุษนั้นเสีย’

Atha kho, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto purise āṇāpesi:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)จากนั้น ท้าวเธอทรงสั่งบังคับ ราชบุรุษทั้งหลายว่า ‘tena hi, bhaṇe, imaṁ purisaṁ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṁ gāḷhabandhanaṁ bandhitvā khuramuṇḍaṁ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṁ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa sunisedhaṁ nisedhetha, mūlaghaccaṁ karotha, sīsamassa chindathā’ti.
pacchābāhaṁ → pacchābāhuṁ (sya-all) | paṇavena rathikāya rathikaṁ → paṇavenarathiyā rathiṁ (bj) | nikkhamitvā → nikkhāmetvā (bj) | mūlaghaccaṁ → mūlachejjaṁ (bj); mūlaghacchaṁ (sya-all) | rathikāya rathikaṁ → rathiyāya rathiyaṁ (sya-all, pts) | pacchābāhaṁ → pacchābāhuṁ (cck: syā.) | pacchā-bāhaṁ → K bāhuṁ. (pts note)‘แน่ะพนาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงใช้เชือกเหนียว ๆ มัดบุรุษนี้ ไพล่หลังอย่างแน่นหนาแล้ว โกนผมนำตระเวนไปตามถนนและตรอก พร้อมกับ แกว่งบัณเฑาะว์เสียงดังน่ากลัวนำออกทางประตูด้านทิศใต้ จงคุมตัวอย่างแข็งขัน ทำการประหารชีวิต ตัดศีรษะบุรุษนั้นเสียทางด้านทิศใต้แห่งพระนคร’

‘Evaṁ, devā’ti kho, bhikkhave, te purisā rañño khattiyassa muddhābhisittassa paṭissutvā taṁ purisaṁ daḷhāya rajjuyā pacchābāhaṁ gāḷhabandhanaṁ bandhitvā khuramuṇḍaṁ karitvā kharassarena paṇavena rathikāya rathikaṁ siṅghāṭakena siṅghāṭakaṁ parinetvā dakkhiṇena dvārena nikkhamitvā dakkhiṇato nagarassa sunisedhaṁ nisedhesuṁ, mūlaghaccaṁ akaṁsu, sīsamassa chindiṁsu.
rathikāya rathikaṁ → rathiyā rathiṁ (bj); rathiyāya rathiyaṁ (sya-all, pts) | nikkhamitvā → nikkhāmetvā (bj) | mūlaghaccaṁ → mūlachejjaṁ (bj); mūlaghacchaṁ (sya-all) | muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts) | pacchābāhaṁ → pacchābāhuṁ (sya-all) | pacchābāhaṁ → pacchābāhuṁ (bj: syā) | rathiyā → rathiyāya rathiyaṁ (bj: syā) | nikkhāmetvā → nikkhamitvā (bj: sīmu, machasaṁ, PTS) | rathiyāya → Br rathiyā. (pts note)ราชบุรุษทั้งหลาย ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว จึงใช้เชือกเหนียวมัดบุรุษนั้นเอาแขนไพล่หลังอย่างแน่น หนาแล้ว โกนผมนำตระเวนไปตามถนนและตรอกพร้อมกับแกว่งบัณเฑาะว์เสียงดัง น่ากลัวนำออกทางประตูด้านทิศใต้ คุมตัวอย่างแข็งขัน ทำการประหารชีวิต ตัดศีรษะ บุรุษนั้นทางด้านทิศใต้แห่งพระนคร

Assosuṁ kho, bhikkhave, manussā:ภิกษุทั้งหลาย คนทั้งหลายได้ฟังว่า ‘ye kira, bho, paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyanti, te rājā sunisedhaṁ nisedheti, mūlaghaccaṁ karoti, sīsāni tesaṁ chindatī’ti.
mūlaghaccaṁ → mūlachejjaṁ (bj); mūlaghacchaṁ (sya-all)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ทราบว่า พระเจ้าแผ่นดินได้คุมตัวคนผู้ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมยอย่างแข็งขัน ตัดต้นคอ ตัดศีรษะพวกเขาเสีย’ Sutvāna tesaṁ etadahosi:ครั้นได้ฟังแล้วจึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘yannūna mayampi tiṇhāni satthāni kārāpessāma, tiṇhāni satthāni kārāpetvā yesaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyissāma, te sunisedhaṁ nisedhessāma, mūlaghaccaṁ karissāma, sīsāni tesaṁ chindissāmā’ti.
kārāpessāma → kārāpeyyāma (sya-all, pts1ed); kārāpeyyāmāti (si) | mūlaghaccaṁ → mūlachejjaṁ (bj); mulaghacchaṁ (sya-all) | tesaṁ → nesaṁ (sya-all) | kārāpessāma → kārāpeyyāma (pts) | kārāpessāma → kārāpeyakama (bj: syā) | kārāpessāma → kārāpeyyāma (cck: syā. pī.); kārāpeyyāmāti (cck: ka. sī.) | kārāpeyyāma → Br kārāpessāma. (pts note)‘ทางที่ดี แม้พวกเราก็ควรให้ช่างทำศัสตราอย่างคม ๆ แล้วจับคนที่ไม่ให้สิ่งของที่พวกเรา ถือเอาโดยอาการขโมยคุมตัวไว้อย่างแข็งขัน จักประหารชีวิต ตัดศีรษะของพวกมันเสีย’ Te tiṇhāni satthāni kārāpesuṁ, tiṇhāni satthāni kārāpetvā gāmaghātampi upakkamiṁsu kātuṁ, nigamaghātampi upakkamiṁsu kātuṁ, nagaraghātampi upakkamiṁsu kātuṁ, panthaduhanampi upakkamiṁsu kātuṁ.
gāmaghātampi → gāmaghātakampi (bj) | panthaduhanampi → panthadūhaṇampi (sya-all); panthadūhanam pi (pts) | panthaduhanampi → panthadūhanaṁpi (cck: sī. syā. pī.) | pantha-dūhanam → So SS Sum; Bmr dūsanaṁ; K dūhaṇam. (pts note)พวกเขาจึงให้ช่างทำศัสตราคม แล้วจึงเริ่มทำการปล้นบ้าน นิคม พระนคร ปล้นตาม ถนนหนทาง Yesaṁ te adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyanti, te sunisedhaṁ nisedhenti, mūlaghaccaṁ karonti, sīsāni tesaṁ chindanti.
mūlaghaccaṁ → mūlachejjaṁ (bj); mūlaghacchaṁ (sya-all) | tesaṁ → nesaṁ (sya-all) | yesaṁ → So SS; Bmr K yesaṁ te. (pts note)จับคนที่ไม่ให้สิ่งของที่พวกตนถือเอาโดยอาการขโมย คุมตัวอย่างแข็งขัน ประหารชีวิต ตัดศีรษะของบุคคลเหล่านั้นเสีย

Iti kho, bhikkhave, adhanānaṁ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ vepullamagamāsi, dāliddiye vepullaṁ gate adinnādānaṁ vepullamagamāsi, adinnādāne vepullaṁ gate satthaṁ vepullamagamāsi, satthe vepullaṁ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi, pāṇātipāte vepullaṁ gate tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ → ananuppadīyamāne dāḷiddiyaṁ (bj); nānuppadiyamāne dāḷiddiyaṁ (sya-all) | dāliddiye → dāḷiddiye (bj, sya-all) | vepullaṁ gate → vepullagate (pts) | vepulla-gate → -3 So St K; Scd Bmr omit. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังพรรณนามานี้ เมื่อพระมหากษัตริย์ ไม่พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ ความขัดสนก็แพร่หลาย เมื่อความ ขัดสนแพร่หลาย อทินนาทานก็แพร่หลาย เมื่ออทินนาทานแพร่หลาย ศัสตรา ก็แพร่หลาย เมื่อศัสตราแพร่หลาย ปาณาติบาต(การฆ่าสัตว์)ก็แพร่หลาย เมื่อ ปาณาติบาตแพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ asītivassasahassāyukānaṁ manussānaṁ cattārīsavassasahassāyukā puttā ahesuṁ.
cattārīsavassasahassāyukā → (bj); cattārīsaṁ vassasahassāyukā (pts) | puttā → puttā cattārīsaṁ vassasahassāyukā (bj) | asītivassasahassāyukānaṁ → asītivassasahasusāyukānaṁ (sya-all) | cattārīsaṁ → So SS; Bmr K -sa. (pts note) | puttā → Br puts puttā before cattārīsa. (pts note)เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๔๐,๐๐๐ ปี

Cattārīsavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu aññataro puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyi.
cattārīsavassasahassāyukesu → cattārīsaṁvassasahassāyukesu (bj, pts)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๔๐,๐๐๐ ปี บุรุษคนหนึ่งถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้ โดยอาการขโมย Tamenaṁ aggahesuṁ.พวกเขาช่วยกันจับบุรุษนั้นได้แล้ว Gahetvā rañño khattiyassa muddhābhisittassa dassesuṁ:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts)จึงนำไปถวายแก่กษัตราธิราช ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วกราบทูลว่า ‘ayaṁ, deva, puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti.‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท บุรุษนี้ ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย’

Evaṁ vutte, bhikkhave, rājā khattiyo muddhābhisitto taṁ purisaṁ etadavoca:
muddhābhisitto → muddhāvasitto (sya-all, pts)เมื่อพวกเขากราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวเธอจึงตรัสถามบุรุษนั้นว่า ‘saccaṁ kira tvaṁ, ambho purisa, paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti?
ādiyīti → ādiyasīti (sya-all)‘พ่อคุณ ได้ทราบว่า เธอถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้ โดยอาการขโมย จริงหรือ’

‘Na hi, devā’ti sampajānamusā abhāsi.
abhāsi → bhāsi (sya-all, pts) | devāti → devāti avaca (pts) | avaca → So SS; Bm K omit. (pts note) | bhāsi → So SS K; Bmr abhāsi. (pts note)บุรุษนั้นได้กราบทูลคำเท็จทั้งที่รู้อยู่ว่า ‘ไม่จริงเลย พระเจ้าข้า’

Iti kho, bhikkhave, adhanānaṁ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṁ gate adinnādānaṁ vepullamagamāsi, adinnādāne vepullaṁ gate satthaṁ vepullamagamāsi. Satthe vepullaṁ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi, pāṇātipāte vepullaṁ gate musāvādo vepullamagamāsi, musāvāde vepullaṁ gate tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ → ananuppadīyamāne dāḷiddiyaṁ (bj); nānuppadiyamāne dāḷiddiyaṁ (sya-all) | dāliddiye → dāḷiddiye (bj, sya-all) | vepullamagamāsi → vāpullam agamāsi (pts) | vepullaṁ gate → vepullagate (pts) | parihāyi → Br inserts tesaṁ. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังพรรณนามานี้ เมื่อพระมหากษัตริย์ ไม่พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ ความขัดสนก็แพร่หลาย เมื่อความ ขัดสนแพร่หลาย อทินนาทานก็แพร่หลาย เมื่ออทินนาทานแพร่หลาย ศัสตรา ก็แพร่หลาย เมื่อศัสตราแพร่หลาย ปาณาติบาตก็แพร่หลาย เมื่อปาณาติบาต แพร่หลาย มุสาวาท(การพูดเท็จ)ก็แพร่หลาย เมื่อมุสาวาทแพร่หลาย คนเหล่านั้น ก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ cattārīsavassasahassāyukānaṁ manussānaṁ vīsativassasahassāyukā puttā ahesuṁ.
vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ cattārīsavassasahassāyukānaṁ → cattārīsaṁ vassasahassāyukānaṁ (pts)เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๔๐,๐๐๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลง เหลือ ๒๐,๐๐๐ ปี

Vīsativassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu aññataro puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyi.ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๒๐,๐๐๐ ปี บุรุษคนหนึ่งถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้ โดยอาการขโมย Tamenaṁ aññataro puriso rañño khattiyassa muddhābhisittassa ārocesi:
muddhābhisittassa → muddhāvasittassa (sya-all, pts)บุรุษอีกคนหนึ่งจึงกราบทูลกษัตราธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วว่า ‘itthannāmo, deva, puriso paresaṁ adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyī’ti pesuññamakāsi.
ādiyīti → ādiyatīti (sya-all) | ādiyīti → Br āmānedādiyīti. (pts note)‘ขอเดชะ ใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท บุรุษชื่อนี้ถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการ ขโมย’ ชื่อว่าได้กระทำการส่อเสียด

Iti kho, bhikkhave, adhanānaṁ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṁ gate adinnādānaṁ vepullamagamāsi, adinnādāne vepullaṁ gate satthaṁ vepullamagamāsi, satthe vepullaṁ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi, pāṇātipāte vepullaṁ gate musāvādo vepullamagamāsi, musāvāde vepullaṁ gate pisuṇā vācā vepullamagamāsi, pisuṇāya vācāya vepullaṁ gatāya tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ → ananuppadīyamāne dāḷiddiyaṁ (bj); nānuppadiyamāne dāḷiddiyaṁ (sya-all) | dāliddiye → dāḷiddiye (bj, sya-all) | vepullaṁ gatāya → vepullagatāya (pts) | kho → SS add taṁ. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังพรรณนามานี้ เมื่อพระมหากษัตริย์ไม่ พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ ความขัดสนก็แพร่หลาย เมื่อความขัดสน แพร่หลาย อทินนาทานก็แพร่หลาย เมื่ออทินนาทานแพร่หลาย ศัสตราก็แพร่หลาย เมื่อศัสตราแพร่หลาย ปาณาติบาตก็แพร่หลาย เมื่อปาณาติบาตแพร่หลาย มุสาวาท ก็แพร่หลาย เมื่อมุสาวาทแพร่หลาย ปิสุณาวาจา(การพูดส่อเสียด)ก็แพร่หลาย เมื่อปิสุณาวาจาแพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอย บ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ vīsativassasahassāyukānaṁ manussānaṁ dasavassasahassāyukā puttā ahesuṁ.เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มี อายุขัย ๒๐,๐๐๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๑๐,๐๐๐ ปี

Dasavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ekidaṁ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṁ sattā dubbaṇṇā.
vaṇṇavanto → vaṇṇavantā (sya-all) | vaṇṇavanto → vaṇṇavantā (bj: syā) | vaṇṇavanto → K -vantā. (pts note)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐,๐๐๐ ปี มนุษย์บางพวกมีวรรณะดี บางพวกมี วรรณะไม่ดี Tattha ye te sattā dubbaṇṇā, te vaṇṇavante satte abhijjhāyantā paresaṁ dāresu cārittaṁ āpajjiṁsu.พวกที่มีวรรณะไม่ดี ก็เพ่งเล็งพวกที่มีวรรณะดี ประพฤติล่วงละเมิดใน ภรรยาของคนอื่น

Iti kho, bhikkhave, adhanānaṁ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ vepullamagamāsi. Dāliddiye vepullaṁ gate …pe… kāmesumicchācāro vepullamagamāsi, kāmesumicchācāre vepullaṁ gate tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ → ananuppadīyamāne dāḷiddiyaṁ (bj); nānuppadiyamāne dāḷiddiyaṁ (sya-all) | dāliddiye → dāḷiddiye (bj, sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังพรรณนามานี้ เมื่อพระมหากษัตริย์ไม่ พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ ความขัดสนก็แพร่หลาย เมื่อความขัดสน แพร่หลาย อทินนาทานก็แพร่หลาย เมื่ออทินนาทานแพร่หลาย ฯลฯ กาเมสุมิจฉาจาร (การประพฤติผิดในกาม)ก็แพร่หลาย เมื่อกาเมสุมิจฉาจารแพร่หลาย คนเหล่านั้น ก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ dasavassasahassāyukānaṁ manussānaṁ pañcavassasahassāyukā puttā ahesuṁ.เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๑๐,๐๐๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลง เหลือ ๕,๐๐๐ ปี

Pañcavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu dve dhammā vepullamagamaṁsu—
vepullamagamaṁsu pharusāvācā → vepullamagamiṁsu pharusā ca vācā (sya-all) | agamaṁsu → K agamiṁsu. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๕,๐๐๐ ปี ธรรม ๒ ประการ คือ pharusāvācā samphappalāpo ca.
pharusā → K adds ca, and below. (pts note)ผรุสวาจา(การพูดคำหยาบ) และสัมผัปปลาปะ(การพูดเพ้อเจ้อ)ก็แพร่หลาย Dvīsu dhammesu vepullaṁ gatesu tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
vepullaṁ gatesu → vepullagatesu (pts)เมื่อธรรม ๒ ประการแพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อม ถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ pañcavassasahassāyukānaṁ manussānaṁ appekacce aḍḍhateyyavassasahassāyukā, appekacce dvevassasahassāyukā puttā ahesuṁ.เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ ที่มีอายุขัย ๕,๐๐๐ ปี บางพวกก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๒,๕๐๐ ปี บางพวกก็มี อายุขัยถอยลงเหลือ ๒,๐๐๐ ปี

Aḍḍhateyyavassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu abhijjhābyāpādā vepullamagamaṁsu.
vepullamagamaṁsu → vepullamagamiṁsu (sya-all) | abhijjhāvyāpādā → abhijjhāvāpādo (bj: PTS) | abhijjhā-vyāpādo → Bmr K byāpādā, and onwards in plural. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๒,๕๐๐ ปี อภิชฌา(ความเพ่งเล็ง อยากได้ของของเขา) และพยาบาท(ความคิดร้าย) ก็แพร่หลาย Abhijjhābyāpādesu vepullaṁ gatesu tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
agamāsi → Bmr agamaṁsu; K -iṁsu. (pts note)เมื่ออภิชฌา และ พยาบาทแพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ aḍḍhateyyavassasahassāyukānaṁ manussānaṁ vassasahassāyukā puttā ahesuṁ.เมื่อ พวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๒,๕๐๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๑,๐๐๐ ปี

Vassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu micchādiṭṭhi vepullamagamāsi.
micchādiṭṭhi vepullamagamāsi → micchādiṭṭi vepullam agamāsi (pts)ภิกษุทั้งหลาย ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑,๐๐๐ ปี มิจฉาทิฏฐิ(ความ เห็นผิด) ก็แพร่หลาย Micchādiṭṭhiyā vepullaṁ gatāya tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
vepullaṁ gatāya → vepullagatāyā (pts)เมื่อมิจฉาทิฏฐิแพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ vassasahassāyukānaṁ manussānaṁ pañcavassasatāyukā puttā ahesuṁ.เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๑,๐๐๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๕๐๐ ปี

Pañcavassasatāyukesu, bhikkhave, manussesu tayo dhammā vepullamagamaṁsu—ภิกษุทั้งหลาย ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๕๐๐ ปี ธรรม ๓ ประการ คือ adhammarāgo visamalobho micchādhammo.อธัมมราคะ วิสมโลภะ และมิจฉาธรรม ก็แพร่หลาย Tīsu dhammesu vepullaṁ gatesu tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
vepullaṁ gatesu → vepullagatesu (pts) | vaṇṇopi parihāyi → vaṇṇo pi parihāyī (pts)เมื่อธรรม ๓ ประการ แพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ pañcavassasatāyukānaṁ manussānaṁ appekacce aḍḍhateyyavassasatāyukā, appekacce dvevassasatāyukā puttā ahesuṁ.เมื่อพวกเขา มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๕๐๐ ปี บางพวกก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๒๕๐ ปี บางพวกก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๒๐๐ ปี

Aḍḍhateyyavassasatāyukesu, bhikkhave, manussesu ime dhammā vepullamagamaṁsu.ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๒๕๐ ปี ธรรมเหล่านี้ คือ Amatteyyatā apetteyyatā asāmaññatā abrahmaññatā na kule jeṭṭhāpacāyitā.
nakulejeṭṭhāpacāyitā → nakulejeṭṭhāpacāyikāti vā pāṭho (sya-all note) | amatteyyatā → St Br ametteyyatā. (pts note) | na-kule-jeṭṭhāpacāyitā → K (note) nakulejeṭṭhāpacāyikā ti vā pāṭho. (pts note)ความไม่เกื้อกูลมารดา ความไม่เกื้อกูลบิดา ความไม่เกื้อกูลสมณะ ความไม่เกื้อกูลพราหมณ์ และการไม่ ประพฤติอ่อนน้อมต่อท่านผู้ใหญ่ในตระกูล ก็แพร่หลาย

Iti kho, bhikkhave, adhanānaṁ dhane ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ vepullamagamāsi.
ananuppadiyamāne dāliddiyaṁ → ananuppadīyamāne dāḷiddiyaṁ (bj); nānuppadiyamāne dāḷiddiyaṁ (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการดังพรรณนามานี้ เมื่อพระมหากษัตริย์ไม่ พระราชทานทรัพย์ให้แก่คนที่ไม่มีทรัพย์ ความขัดสนก็แพร่หลาย Dāliddiye vepullaṁ gate adinnādānaṁ vepullamagamāsi.
dāliddiye → dāḷiddiye (bj, sya-all)เมื่อความขัดสน แพร่หลาย อทินนาทานก็แพร่หลาย Adinnādāne vepullaṁ gate satthaṁ vepullamagamāsi.
vepullaṁ gate → vepullagate (pts)เมื่ออทินนาทานแพร่หลาย ศัสตราก็แพร่หลาย Satthe vepullaṁ gate pāṇātipāto vepullamagamāsi.
vepullaṁ gate → vepullagate (pts)เมื่อศัสตราแพร่หลาย ปาณาติบาตก็แพร่หลาย Pāṇātipāte vepullaṁ gate musāvādo vepullamagamāsi.
vepullaṁ gate → vepullagate (pts)เมื่อปาณาติบาตแพร่หลาย มุสาวาท ก็แพร่หลาย Musāvāde vepullaṁ gate pisuṇā vācā vepullamagamāsi.
vepullaṁ gate → vepullagate (pts)เมื่อมุสาวาทแพร่หลาย ปิสุณาวาจาก็แพร่หลาย Pisuṇāya vācāya vepullaṁ gatāya kāmesumicchācāro vepullamagamāsi.เมื่อปิสุณาวาจาแพร่ หลาย กาเมสุมิจฉาจารก็แพร่หลาย Kāmesumicchācāre vepullaṁ gate dve dhammā vepullamagamaṁsu, pharusā vācā samphappalāpo ca.
pharusā → pharusā ca (sya-all)เมื่อกาเมสุมิจฉาจารแพร่หลาย ธรรม ๒ ประการ คือ ผรุสวาจา และสัมผัปปลาปะก็แพร่หลาย Dvīsu dhammesu vepullaṁ gatesu abhijjhābyāpādā vepullamagamaṁsu.เมื่อธรรม ๒ ประการ แพร่หลาย อภิชฌาและพยาบาทก็แพร่หลาย Abhijjhābyāpādesu vepullaṁ gatesu micchādiṭṭhi vepullamagamāsi.เมื่ออภิชฌาและพยาบาทแพร่หลาย มิจฉาทิฏฐิก็แพร่หลาย Micchādiṭṭhiyā vepullaṁ gatāya tayo dhammā vepullamagamaṁsu, adhammarāgo visamalobho micchādhammo.
vepullaṁ gatāya → vepullagatāya (pts)เมื่อมิจฉาทิฏฐิแพร่หลาย ธรรม ๓ ประการ คือ อธัมมราคะ วิสมโลภะ และมิจฉาธรรมก็แพร่หลาย Tīsu dhammesu vepullaṁ gatesu ime dhammā vepullamagamaṁsu, amatteyyatā apetteyyatā asāmaññatā abrahmaññatā na kule jeṭṭhāpacāyitā.
vepullaṁ gatesu → vepullagatesu (pts)เมื่อธรรม ๓ ประการแพร่หลาย ธรรมเหล่านี้ คือ ความไม่เกื้อกูลมารดา ความไม่เกื้อกูลบิดา ความไม่เกื้อกูลสมณะ ความไม่ เกื้อกูลพราหมณ์ และการไม่ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูลก็แพร่หลาย Imesu dhammesu vepullaṁ gatesu tesaṁ sattānaṁ āyupi parihāyi, vaṇṇopi parihāyi.
vepullaṁ gatesu → vepullagatesu (pts)เมื่อ ธรรมเหล่านี้แพร่หลาย คนเหล่านั้นก็มีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง Tesaṁ āyunāpi parihāyamānānaṁ vaṇṇenapi parihāyamānānaṁ aḍḍhateyyavassasatāyukānaṁ manussānaṁ vassasatāyukā puttā ahesuṁ.
ahesuṁ → ahesuṁ dasavassāyukasamayo (bj)เมื่อพวกเขามีอายุเสื่อมถอยบ้าง มีวรรณะเสื่อมถอยบ้าง บุตรของมนุษย์ที่มีอายุขัย ๒๕๐ ปี ก็มีอายุขัยถอยลงเหลือ ๑๐๐ ปี

5. Dasavassāyukasamayaสมัยที่คนมีอายุขัย ๑๐ ปี

Bhavissati, bhikkhave, so samayo, yaṁ imesaṁ manussānaṁ dasavassāyukā puttā bhavissanti.ภิกษุทั้งหลาย จักมีสมัยที่มีบุตรของมนุษย์เหล่านี้มีอายุขัย ๑๐ ปี Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu pañcavassikā kumārikā alaṁpateyyā bhavissanti.
pañcavassikā → pañcamāsikā (si) | pañcavassikā → pañcamāsikā (bj: kām) | pañcavassikā → pañcamāsikā (cck: ka. sī.) | pañca-vassikā → Scdt māsikā; Bmr K vassikā. (pts note)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี เด็กหญิงอายุ ๕ ปี ก็มีสามีได้ Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu imāni rasāni antaradhāyissanti, seyyathidaṁ—ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี รสเหล่านี้ คือ sappi navanītaṁ telaṁ madhu phāṇitaṁ loṇaṁ.
madhu-pphāṇitaṁ → Bmr K madhu phāṇitaṁ. (pts note)เนยใส เนยข้น น้ำมัน น้ำผึ้ง น้ำอ้อย และเกลือ จักอันตรธาน ไปสิ้น Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu kudrūsako aggaṁ bhojanānaṁ bhavissati.
aggaṁ bhojanānaṁ → aggabhojanaṁ (sya-all) | kudrūsako aggaṁ bhojanānaṁ → kudrusako aggabhojanaṁ (sya-all) | bhojanānaṁ → __aggabhojanaṁ __ (bj note) | bhojanānaṁ → aggabhojanaṁ (cck: syā.) | kudrūsako → Sd kuddrūs-; Bm K kudrus-. (pts note) | aggaṁ → So Sc Bmr; Sdt K agga. (pts note) | bhojanānaṁ → So SS Bmr; K bhojanaṁ. (pts note)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี หญ้ากับแก้จักเป็นอาหารอย่างดี Seyyathāpi, bhikkhave, etarahi sālimaṁsodano aggaṁ bhojanānaṁ;
aggaṁ bhojanānaṁ → aggabhojanaṁ (sya-all) | aggaṁ → So St Bmr; Sc aggo; Sd agga; K aggabhojanaṁ, and below. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ข้าวสาลี เนื้อ และข้าวสุก เป็นอาหารอย่างดีในบัดนี้ ฉันใด evameva kho, bhikkhave, dasavassāyukesu manussesu kudrūsako aggaṁ bhojanānaṁ bhavissati.
kudrūsako aggaṁ bhojanānaṁ → kudrusako aggabhojanaṁ (sya-all) | aggaṁ → So Bmr; SS agga. (pts note)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี หญ้ากับแก้ก็จักเป็นอาหารอย่างดี ฉันนั้น

Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu dasa kusalakammapathā sabbena sabbaṁ antaradhāyissanti, dasa akusalakammapathā atibyādippissanti.
atibyādippissanti → ativiya dippissanti (sya-all, pts) | atibyā → ativiya (bj: PTS, syā) | atibyādippissanti → ativiya dippissanti (cck: syā. pī.); ativyādippissanti (cck: sī.) | dippissanti → Sum ādippissanti, with dippissanti as an alternative reading. (pts note)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี กุศลกรรมบถ ๑๐ จักอันตรธานไปหมดสิ้น อกุศลกรรมบถ ๑๐ จักเจริญรุ่งเรืองเหลือเกิน Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu kusalantipi na bhavissati, kuto pana kusalassa kārako.ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี แม้แต่ ชื่อว่ากุศลก็จักไม่มี และคนที่ทำกุศลจักมีแต่ที่ไหน Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu ye te bhavissanti amatteyyā apetteyyā asāmaññā abrahmaññā na kule jeṭṭhāpacāyino, te pujjā ca bhavissanti pāsaṁsā ca.
pujjā ca → pūjāca (sya-all) | ca → pūjā (bj: syā) | pūjāca → pujjātipi pāṭhena bhavitabbaṁ (sya-all note) | pujjā → So Sd Bmr; Sc pujā (corrected to pujjā); St K pujā; K (note) pujjā ti pi pāṭhena bhavitabbaṁ. (pts note)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี มนุษย์ทั้งหลายที่ไม่เกื้อกูลมารดา ไม่เกื้อกูลบิดา ไม่เกื้อกูลสมณะ ไม่เกื้อกูล พราหมณ์ และไม่ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ก็จักได้รับการบูชาและได้รับ การสรรเสริญ Seyyathāpi, bhikkhave, etarahi matteyyā petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino pujjā ca pāsaṁsā ca;
kule jeṭṭhāpacāyino pujjā → kulejeṭṭhāpacāyino te pūjā (sya-all) | kule jeṭṭhāpacāyino → kulejeṭṭhāpacāyino te (pts) | matteyyā → mettasyā (bj: PTS) | te → So St K; Scd Bmr omit. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย คนที่เกื้อกูลมารดา เกื้อกูลบิดา เกื้อกูลสมณะ เกื้อกูล พราหมณ์ และประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ได้รับการบูชาและได้รับการ สรรเสริญในบัดนี้ ฉันใด evameva kho, bhikkhave, dasavassāyukesu manussesu ye te bhavissanti amatteyyā apetteyyā asāmaññā abrahmaññā na kule jeṭṭhāpacāyino, te pujjā ca bhavissanti pāsaṁsā ca.
pujjā → pūjā (sya-all)ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี มนุษย์ทั้งหลายที่ไม่เกื้อกูล มารดา ไม่เกื้อกูลบิดา ไม่เกื้อกูลสมณะ ไม่เกื้อกูลพราหมณ์ และไม่ประพฤติอ่อนน้อม ต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ก็จักได้รับการบูชาและได้รับการสรรเสริญ ฉันนั้น

Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu na bhavissati mātāti vā mātucchāti vā mātulānīti vā ācariyabhariyāti vā garūnaṁ dārāti vā.
dārāti → dāro ti (bj) | vā → vā pitāti vā pitucchāti vā (sya-all) | ācariyabhariyāti → ācāriyabhariyā ti (pts) | vā → ‘pitā tivā pitucchati’ vā iti adhiko pāṭho syāmapotthakesu dissati (bj note) | dāro → dāro (bj: sīmu) | mātucchā → Sc mātukucchā. (pts note) | vā → So SS Bmr; K adds pitā ti vā pitucchā ti vā. (pts note) | dārā → Br dāro. (pts note)ในเมื่อมนุษย์ทั้งหลายมีอายุขัย ๑๐ ปี พวกเขาจักไม่มีจิตคิดเคารพยำเกรงว่า ‘แม่’ ว่า ‘ป้า น้า’ ว่า ‘ป้าสะใภ้ น้าสะใภ้’ ว่า ‘ภรรยาของอาจารย์’ หรือว่า ‘ภรรยาของครู’ Sambhedaṁ loko gamissati yathā ajeḷakā kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā.
soṇasiṅgālā → soṇasigālā (bj, pts1ed); soṇā sigālā (sya-all) | kukkuṭasūkarā soṇasiṅgālā → kukkuṭā sūkarā soṇā sigālā (sya-all) | soṇasiṅgālā → soṇasigālā (pts) | soṇasigālā → soṇasiṅgālā (bj: machasaṁ) | soṇasiṅgālā → soṇasigālā (cck: sī. pī.)สัตว์โลกจักถึงความสมสู่ปะปนกันหมด เป็นเสมือน แพะ แกะ ไก่ สุกร สุนัขบ้าน และสุนัขจิ้งจอก ฉะนั้น

Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu tesaṁ sattānaṁ aññamaññamhi tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṁ vadhakacittaṁ.ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี มนุษย์เหล่านั้นก็จักเกิดความอาฆาตอย่าง แรงกล้า ความพยาบาทอย่างแรงกล้า ความคิดร้ายแห่งใจอย่างแรงกล้า ความคิด จะฆ่ากันอย่างแรงกล้า Mātupi puttamhi puttassapi mātari;มารดากับบุตรก็ดี บุตรกับมารดาก็ดี pitupi puttamhi puttassapi pitari;บิดากับบุตรก็ดี บุตร กับบิดาก็ดี bhātupi bhaginiyā bhaginiyāpi bhātari tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṁ vadhakacittaṁ.
bhātari → -10 So SS; Bmr K omit bhātu pi bhātari. (pts note)พี่ชายน้องชายกับพี่สาวน้องสาวก็ดี พี่สาวน้องสาวกับพี่ชายน้องชายก็ดี จักเกิดความอาฆาตอย่างแรงกล้า ความพยาบาทอย่างแรงกล้า ความคิดร้ายแห่ง ใจอย่างแรงกล้า ความคิดจะฆ่ากันอย่างแรงกล้า Seyyathāpi, bhikkhave, māgavikassa migaṁ disvā tibbo āghāto paccupaṭṭhito hoti tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṁ vadhakacittaṁ;
byāpādo → viyāpādo (pts)ภิกษุทั้งหลาย นายพรานเนื้อ เห็น เนื้อเข้า เกิดความอาฆาตอย่างแรงกล้า ความพยาบาทอย่างแรงกล้า ความคิดร้าย แห่งใจอย่างแรงกล้า ความคิดจะฆ่ากันอย่างแรงกล้า ฉันใด evameva kho, bhikkhave, dasavassāyukesu manussesu tesaṁ sattānaṁ aññamaññamhi tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṁ vadhakacittaṁ.ในเมื่อมนุษย์ทั้งหลายมี อายุขัย ๑๐ ปี มนุษย์เหล่านั้นจักเกิดความอาฆาตอย่างแรงกล้า ความพยาบาท อย่างแรงกล้า ความคิดร้ายแห่งใจอย่างแรงกล้า ความคิดจะฆ่ากันอย่างแรงกล้า Mātupi puttamhi puttassapi mātari;มารดากับบุตรก็ดี บุตรกับมารดาก็ดี pitupi puttamhi puttassapi pitari;บิดากับบุตรก็ดี บุตรกับบิดาก็ดี bhātupi bhaginiyā bhaginiyāpi bhātari tibbo āghāto paccupaṭṭhito bhavissati tibbo byāpādo tibbo manopadoso tibbaṁ vadhakacittaṁ.
bhātari → -11 St Bmr K omit. (pts note)พี่ชายน้อง เรื่องความเจริญด้วยอายุและวรรณะ เป็นต้น ชายกับพี่สาวน้องสาวก็ดี พี่สาวน้องสาวกับพี่ชายน้องชายก็ดี จักเกิดความอาฆาต อย่างแรงกล้า ความพยาบาทอย่างแรงกล้า ความคิดร้ายแห่งใจอย่างแรงกล้า ความคิดจะฆ่ากันอย่างแรงกล้า ฉันนั้น

Dasavassāyukesu, bhikkhave, manussesu sattāhaṁ satthantarakappo bhavissati.ภิกษุทั้งหลาย ในเมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๑๐ ปี จักมีสัตถันตรกัป ตลอด ๗ วัน Te aññamaññamhi migasaññaṁ paṭilabhissanti.
aññamaññamhi → aññamaññaṁ (sya-all) | aññamaññam → Bmr aññamaññamhi. (pts note)มนุษย์เหล่านั้นจักเกิดความเข้าใจในกันและกันว่าเป็นเนื้อ Tesaṁ tiṇhāni satthāni hatthesu pātubhavissanti.ศัสตรา ทั้งหลายอันคมกริบจักปรากฏในมือของพวกเขา Te tiṇhena satthena ‘esa migo esa migo’ti aññamaññaṁ jīvitā voropessanti.
voropessanti → voropissanti (sya-all) | migo esa → (sya-all) | voropessanti atha kho → voropissanti athakho (sya-all) | voropessanti → voropissatti (bj: syā) | migo → So SS Bmr; K esa migo (once only). (pts note)พวกเขาจักใช้ศัสตราอันคมกริบ ฆ่ากันเองด้วยเข้าใจว่า ‘นี้เป็นเนื้อ นี้เป็นเนื้อ’

Atha kho tesaṁ, bhikkhave, sattānaṁ ekaccānaṁ evaṁ bhavissati:ครั้งนั้น มนุษย์เหล่านั้นบางพวก มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘mā ca mayaṁ kañci, mā ca amhe koci, yannūna mayaṁ tiṇagahanaṁ vā vanagahanaṁ vā rukkhagahanaṁ vā nadīviduggaṁ vā pabbatavisamaṁ vā pavisitvā vanamūlaphalāhārā yāpeyyāmā’ti.
tiṇagahanaṁ → … gahaṇaṁ (bj, sya-all) | kañci → kiñci (mr) | te tiṇagahanaṁ vā vanagahanaṁ vā vā rukkhagahanaṁ vā nadīviduggaṁ vā pabbatavisamaṁ vā → te tiṇagahanaṁ vanagahanaṁ rukkhagahanaṁ nadīviduggaṁ pabbatavisamaṁ (pts1ed) | tiṇagahanaṁ → tiṇagahaṇaṁ (bj, sya-all, pts) | vanagahanaṁ → vanagahaṇaṁ (bj, sya-all, pts) | rukkhagahanaṁ → rukkhagahaṇaṁ (bj, sya-all, pts) | kañci → kiñci (bj: kām) | kañci → kiñci (cck: ka.) | kañci → So SS; Bmr K kiñci. (pts note) | c → Bmr K ca. (pts note) | tiṇagahaṇaṁ → So SS Br K; but Childers spells gahanaṁ, and so Bm. (pts note)‘พวกเราอย่าฆ่าใคร ๆ และใคร ๆ ก็อย่าฆ่าพวกเรา ทางที่ดี เราควรเข้าไปตามป่าหญ้า สุมทุมพุ่มไม้ ป่าไม้ เกาะกลางแม่น้ำ หรือซอกเขา ใช้รากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหารเลี้ยงชีพ’ Te tiṇagahanaṁ vā vanagahanaṁ vā rukkhagahanaṁ vā nadīviduggaṁ vā pabbatavisamaṁ vā pavisitvā sattāhaṁ vanamūlaphalāhārā yāpessanti.
tiṇagahanaṁ → tiṇagahaṇaṁ (bj, sya-all) | vanagahanaṁ → vanagahaṇaṁ (bj, sya-all) | rukkhagahanaṁ → rukkhagahaṇaṁ (bj, sya-all) | vā → (pts) | yāpessanti → yāpeyyanti (pts) | yāpessanti → yāpeyyatti (bj: PTS) | vā → te tiṇagahanaṁ vanagahanaṁ rukkhagahanaṁ nadīviduggaṁ pabbatavisamaṁ (cck: sī. pī.) | tiṇa-gahaṇaṁ → So SS and onwards; Bmr K insert vā after each word, as above. (pts note)พวกเขาจึงพากันเข้าไปตามป่าหญ้า สุมทุมพุ่มไม้ ป่าไม้ เกาะกลางแม่น้ำหรือ ซอกเขา ใช้รากไม้และผลไม้ในป่าเป็นอาหารเลี้ยงชีพอยู่ตลอด ๗ วัน

Te tassa sattāhassa accayena tiṇagahanā vanagahanā rukkhagahanā nadīviduggā pabbatavisamā nikkhamitvā aññamaññaṁ āliṅgitvā sabhāgāyissanti samassāsissanti:
tiṇagahanā vanagahanā rukkhagahanā → tiṇagahaṇā vanagahaṇā rukkhagahaṇā (bj, sya-all, pts) | sabhāgāyissanti → sabhāsu gāyissanti (sya-all) | tassa → tattha (bj: sīmu) | sabhā → K sabhāsu. (pts note) | samassāsissanti → So St Bmr K; Scd omit. (pts note)เมื่อล่วงไป ๗ วัน พวกเขาพากันออกจากป่าหญ้า สุมทุมพุ่มไม้ ป่าไม้ เกาะกลางแม่น้ำ หรือ ซอกเขา แล้วต่างสวมกอดกันและกัน ขับร้องปลอบใจกันในที่ประชุมว่า ‘diṭṭhā, bho, sattā jīvasi, diṭṭhā, bho, sattā jīvasī’ti.
sattā → satta (bj) | jīvasi → jīvasi tvaṁ (sya-all) | sattā → Scd satta. (pts note)‘ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย เราพบเห็นกันแล้ว ท่านยังมีชีวิตอยู่ เราพบเห็นกันแล้ว ท่านยังมีชีวิตอยู่’

6. Āyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāเรื่องความเจริญด้วยอายุและวรรณะ เป็นต้น

Atha kho tesaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ bhavissati:ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น มนุษย์เหล่านั้นจักปรึกษากันอย่างนี้ว่า ‘mayaṁ kho akusalānaṁ dhammānaṁ samādānahetu evarūpaṁ āyataṁ ñātikkhayaṁ pattā.
evarūpaṁ → (pts) | samādāna-hetu → Bmr K add evarūpaṁ. (pts note)‘พวกเราสูญสิ้นญาติมากมายเช่นนี้ เพราะยึดถืออกุศลธรรมเป็นเหตุ Yannūna mayaṁ kusalaṁ kareyyāma.ทางที่ดี พวกเรา ควรทำกุศล Kiṁ kusalaṁ kareyyāma?ควรทำกุศลอย่างไรดี Yannūna mayaṁ pāṇātipātā virameyyāma, idaṁ kusalaṁ dhammaṁ samādāya vatteyyāmā’ti.
virameyyāma → So Bmr K Sum; SS paṭi virameyyāma. (pts note) | idaṁ → So SS Bmr K; but SS in the repetition imaṁ. (pts note)ทางที่ดี พวกเราควรงดเว้นจากปาณาติบาต(การ ฆ่าสัตว์) ควรสมาทานประพฤติกุศลธรรมนี้’ Te pāṇātipātā viramissanti, idaṁ kusalaṁ dhammaṁ samādāya vattissanti.แล้วจึงพากันงดเว้นจากปาณาติบาต สมาทานประพฤติกุศลธรรมนี้ Te kusalānaṁ dhammānaṁ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissanti.เพราะสมาทานกุศลธรรมเป็นเหตุ พวกเขาจักเจริญ ด้วยอายุบ้าง เจริญด้วยวรรณะบ้าง Tesaṁ āyunāpi vaḍḍhamānānaṁ vaṇṇenapi vaḍḍhamānānaṁ dasavassāyukānaṁ manussānaṁ vīsativassāyukā puttā bhavissanti.
dasavassāyukānaṁ → vīsativassāyukānaṁ (bj) | vīsativassāyukā → cattālīsativassāyukā (bj)เมื่อพวกเขาเจริญด้วยอายุบ้าง เจริญด้วย วรรณะบ้าง บุตรของมนุษย์ทั้งหลายที่มีอายุขัย ๑๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๒๐ ปี

Atha kho tesaṁ, bhikkhave, sattānaṁ evaṁ bhavissati:ลำดับนั้น มนุษย์เหล่านั้นจักปรึกษากันอย่างนี้ว่า ‘mayaṁ kho kusalānaṁ dhammānaṁ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhāma, vaṇṇenapi vaḍḍhāma.‘พวกเราเจริญด้วยอายุบ้าง เจริญด้วยวรรณะบ้าง เพราะสมาทานกุศลธรรมเป็นเหตุ Yannūna mayaṁ bhiyyoso mattāya kusalaṁ kareyyāma.
kareyyāma → Bmr add kiṁ kusalaṁ kareyyāma? (pts note)ทางที่ดี พวกเราควรทำ กุศลธรรมยิ่ง ๆ ขึ้นไป Kiṁ kusalaṁ kareyyāma?
kiṁ kusalaṁ kareyyāma yannūna → yan nūna (pts)ควรทำกุศลอย่างไรบ้าง Yannūna mayaṁ adinnādānā virameyyāma …
adinnādānā virameyyāma → (bj)พวกเราควรงดเว้นจากอทินนาทาน (การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของไม่ได้ให้) kāmesumicchācārā virameyyāma …
kāmesumicchācārā virameyyāma musāvādā → kāmesu micchācārā (sya-all)ควรงดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร(การประพฤติ ผิดในกาม) musāvādā virameyyāma …ควรงดเว้นจากมุสาวาท(การพูดเท็จ) pisuṇāya vācāya virameyyāma …ควรงดเว้นจากปิสุณาวาจา(การพูด ส่อเสียด) pharusāya vācāya virameyyāma …ควรงดเว้นจากผรุสวาจา(การพูดคำหยาบ) samphappalāpā virameyyāma …ควรงดเว้นจากสัมผัปปลาปะ (การพูดเพ้อเจ้อ) abhijjhaṁ pajaheyyāma …ควรละอภิชฌา(ความเพ่งเล็งอยากได้ของของเขา) byāpādaṁ pajaheyyāma …ควรละพยาบาท (ความคิดร้ายผู้อื่น) micchādiṭṭhiṁ pajaheyyāma …ควรละมิจฉาทิฏฐิ(ความเห็นผิด) tayo dhamme pajaheyyāma—ควรละธรรม ๓ ประการ คือ adhammarāgaṁ visamalobhaṁ micchādhammaṁ …อธัมมราคะ วิสมโลภะ และมิจฉาธรรม yannūna mayaṁ matteyyā assāma petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṁ kusalaṁ dhammaṁ samādāya vatteyyāmā’ti.
assāma → Sc 'ssāma. (pts note)ทางที่ดี พวกเราควรเกื้อกูลมารดา ควร เกื้อกูลบิดา ควรเกื้อกูลสมณะ ควรเกื้อกูลพราหมณ์ และควรประพฤติอ่อนน้อม ต่อผู้ใหญ่ในตระกูล ควรสมาทานประพฤติกุศลธรรมนี้ ดังนี้ Te matteyyā bhavissanti petteyyā sāmaññā brahmaññā kule jeṭṭhāpacāyino, idaṁ kusalaṁ dhammaṁ samādāya vattissanti.เขาเหล่านั้น จักเกื้อกูลมารดา เกื้อกูลบิดา เกื้อกูลสมณะ เกื้อกูลพราหมณ์ และประพฤติอ่อนน้อม ต่อผู้ใหญ่ในตระกูล จักสมาทานประพฤติกุศลธรรมนี้

Te kusalānaṁ dhammānaṁ samādānahetu āyunāpi vaḍḍhissanti, vaṇṇenapi vaḍḍhissanti.
te → tesaṁ (sya-all) | Te → K tesaṁ. (pts note)เพราะสมาทานกุศลธรรมเป็นเหตุ พวกเขาจักเจริญด้วยอายุบ้าง จักเจริญด้วย วรรณะบ้าง Tesaṁ āyunāpi vaḍḍhamānānaṁ vaṇṇenapi vaḍḍhamānānaṁ vīsativassāyukānaṁ manussānaṁ cattārīsavassāyukā puttā bhavissanti …
cattārīsavassāyukā → cattāḷīsavassāyukā (sya-all)เมื่อพวกเขาเจริญด้วยอายุบ้าง เจริญด้วยวรรณะบ้าง บุตรของมนุษย์ ที่มีอายุขัย ๒๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๔๐ ปี cattārīsavassāyukānaṁ manussānaṁ asītivassāyukā puttā bhavissanti …
cattārīsavassāyukānaṁ → cattāḷīsavassāyukānaṁ (sya-all)บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๔๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๘๐ ปี asītivassāyukānaṁ manussānaṁ saṭṭhivassasatāyukā puttā bhavissanti …บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๘๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้น เป็น ๑๖๐ ปี saṭṭhivassasatāyukānaṁ manussānaṁ vīsatitivassasatāyukā puttā bhavissanti …
vīsatitivassasatāyukā → vīsaṁtivassasatāyukā (bj); vīsaṁtīṇivassasatāyukā (pts)บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๑๖๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๓๒๐ ปี vīsatitivassasatāyukānaṁ manussānaṁ cattārīsachabbassasatāyukā puttā bhavissanti.
cattārīsachabbassasatāyukā → cattārīsaṁjabbassasatāyukā (bj); cattāḷīsachavassasatāyukā (sya-all); cattārīsaṁchabbassasatāyukā (pts) | vīsatitivassasatāyukānaṁ → vīsaṁtīṇivassasatāyukānaṁ (pts)บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๓๒๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๖๔๐ ปี Cattārīsachabbassasatāyukānaṁ manussānaṁ dvevassasahassāyukā puttā bhavissanti …
cattārīsachabbassasatāyukānaṁ → cattāḷīsachavassasatāyukānaṁ (sya-all); cattārīsaṁchabbassasatāyukānaṁ (pts)บุตรของมนุษย์ ผู้มีอายุขัย ๖๔๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๒,๐๐๐ ปี dvevassasahassāyukānaṁ manussānaṁ cattārivassasahassāyukā puttā bhavissanti …บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๒,๐๐๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๔,๐๐๐ ปี cattārivassasahassāyukānaṁ manussānaṁ aṭṭhavassasahassāyukā puttā bhavissanti …
cattārivassasahassāyukānaṁ → cattārīsavassasahassāyukānaṁ (bj: machasaṁ, PTS)บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๔,๐๐๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น ๘,๐๐๐ ปี aṭṭhavassasahassāyukānaṁ manussānaṁ vīsativassasahassāyukā puttā bhavissanti …บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๘,๐๐๐ ปี จักมีอายุขัย ความอุบัติของพระราชาพระนามว่าสังขะ เพิ่มขึ้นเป็น ๒๐,๐๐๐ ปี vīsativassasahassāyukānaṁ manussānaṁ cattārīsavassasahassāyukā puttā bhavissanti …
cattārīsavassasahassāyukā → cattārīvassasahassāyukā (bj); cattāḷīsavassasahassāyukā (sya-all); cattārīsaṁvassasahassāyukā (pts)บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๒๐,๐๐๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้น เป็น ๔๐,๐๐๐ ปี cattārīsavassasahassāyukānaṁ manussānaṁ asītivassasahassāyukā puttā bhavissanti …
cattārīsavassasahassāyukānaṁ → cattāḷīsavassasahassāyukānaṁ (sya-all); cattārīsaṁvassasahassāyukānaṁ (pts)บุตรของมนุษย์ผู้มีอายุขัย ๔๐,๐๐๐ ปี จักมีอายุขัยเพิ่มขึ้นเป็น asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu pañcavassasatikā kumārikā alaṁpateyyā bhavissanti.เมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี เด็กหญิงมีอายุ ๕๐๐ ปี จึงจักสมควร มีสามีได้

7. Saṅkharājauppattiความอุบัติของพระราชาพระนามว่าสังขะ

Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu tayo ābādhā bhavissanti, icchā, anasanaṁ, jarā.
jarā → jarā saṅkharājuppatti (bj) | jarā → Sdt omit the two following sentences, and continue at the Bārāṇasī clause. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี จักมีอาพาธ ๓ อย่าง คือ (๑) อิจฉา (๒) อนสนะ (๓) ชรา Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ayaṁ jambudīpo iddho ceva bhavissati phīto ca, kukkuṭasampātikā gāmanigamarājadhāniyo.
gāmanigamarājadhāniyo → gāmanigamajanapada rājadhāniyo (bj) | kukkuṭasampātikā → kukkuṭasampātitā (sya-all) | kukkuṭasampātikā → kukkuṭasamyātikā (bj: syā) | rājadhāniyo → gāmanigama janapada rājadhāniyo (bj: kām); gāmanigamarājadhāniyo (bj: machasaṁ) | gāmanigamarājadhāniyo → gāmanigamajanapadā rājadhāniyo (cck: ka.) | kukkuṭasampātitā → kukkuṭasampādikā pāṭho (sya-all note) | kukkuṭa-sampātikā → So Sc Bmr Sum; K -pātitā; K (note) kukkuṭasampādikā ti pi pāṭho. (pts note) | gāmanigama-rājadhāniyo → Sc -dhāni; Bmr gāma-nigama-janapadā rājaṭhāniyo. (pts note)เมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี ชมพูทวีปนี้ จักมั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ บ้าน นิคมและราชธานีมีทุกระยะชั่วไก่บินตก Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ayaṁ jambudīpo avīci maññe phuṭo bhavissati manussehi, seyyathāpi naḷavanaṁ vā saravanaṁ vā.
saravanaṁ → sāravanaṁ (sya-all) | vā → (bj) | seyyathāpi naḷavanaṁ → seyyathā pi nalavanaṁ (pts) | saravanaṁ → sāravanaṁ (bj: syā) | saravanaṁ → sāravanaṁ (cck: syā.) | manussehi → So Bmr K; Sc omits. (pts note)เมื่อมนุษย์มี อายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี ชมพูทวีปนี้ จักดูประหนึ่งอเวจีนรกที่แออัดยัดเยียดไปด้วย ผู้คนทั้งหลาย เหมือนป่าไม้อ้อ หรือป่าไม้แก่น ฉะนั้น Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ayaṁ bārāṇasī ketumatī nāma rājadhānī bhavissati iddhā ceva phītā ca bahujanā ca ākiṇṇamanussā ca subhikkhā ca.
rājadhānī → rājadhāni (bj)เมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี กรุงพาราณสีนี้ จักเป็นราชธานีนามว่ากรุงเกตุมดี เป็นเมืองที่มั่งคั่งอุดมสมบูรณ์ มีพลเมืองมาก มีประชากรคับคั่ง และมีภักษาหารสมบูรณ์ Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu imasmiṁ jambudīpe caturāsītinagarasahassāni bhavissanti ketumatīrājadhānīpamukhāni.
ketumatīrājadhānīpamukhāni → ketumatīrājadhānipamukhāni (bj, pts); ketumatirājadhānīpamukhāni (sya-all)เมื่อมนุษย์มีอายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ในชมพูทวีปนี้ จักมีเมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงเกตุมดีราชธานีเป็น เมืองเอก

Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu ketumatiyā rājadhāniyā saṅkho nāma rājā uppajjissati cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
ketumatiyā rājadhāniyā → ketumatīrājadhāniyā (sya-all) | cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | Ketumatiyā → Bmr -matī; K -mati. (pts note)เมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี จักมีพระเจ้าจักรพรรดิพระนามว่าสังขะ ทรงอุบัติขึ้น ณ กรุงเกตุมดีราชธานี เป็นผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม ทรงเป็น ใหญ่ในแผ่นดิน มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีราชอาณาจักร มั่นคง สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ Tassimāni satta ratanāni bhavissanti, seyyathidaṁ—ได้แก่ cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)(๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavissanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.มีพระราชโอรส มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยี ราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasissati.
ajjhāvasissati → ajjhāvasissati metteyyabuddhuppādo (bj) | pathaviṁ → paṭhaviṁ (sya-all, pts)พระองค์ทรงชนะโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครอง แผ่นดินนี้มีสาครเป็นขอบเขต

8. Metteyyabuddhuppādaการเสด็จอุบัติแห่งพระพุทธเจ้าพระนามว่าเมตไตรย

Asītivassasahassāyukesu, bhikkhave, manussesu metteyyo nāma bhagavā loke uppajjissati arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.ภิกษุทั้งหลาย เมื่อมนุษย์มีอายุขัย ๘๐,๐๐๐ ปี พระผู้มีพระภาค พระนามว่าเมตไตรย จักเสด็จอุบัติขึ้นในโลก พระองค์เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค Seyyathāpāhametarahi loke uppanno arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā.
seyyathāpāhametarahi → seyyathāpahaṁ etarahi (bj); seyyathā pi ham etarahi (pts) | ham → SS vary between paham and piham; Bmr K here and below pāham. (pts note)เหมือนตถาคตอุบัติขึ้นในโลกในบัดนี้ เป็น พระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและ มนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedessati, seyyathāpāhametarahi imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedemi.
seyyathāpāhametarahi → seyyathāpahaṁ etarahi (bj); seyyathā pi haṁ etarahi (pts)พระผู้มีพระภาคพระนามว่าเมตไตรยพระองค์นั้น จักทรงรู้แจ้งโลกนี้พร้อมทั้ง เทวโลก มารโลก พรหมโลกและหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ด้วยพระองค์เองแล้ว ทรงประกาศให้ผู้อื่นรู้ตามเหมือนตถาคตในบัดนี้ รู้แจ้งโลกนี้ พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดา และมนุษย์ด้วยตนเองแล้ว ประกาศให้ผู้อื่นรู้ตามอยู่ So dhammaṁ desessati ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsessati;
ādikalyāṇaṁ → ādikalāṇaṁ (sya-all) | desessati → desissati (pts)พระผู้มีพระภาคพระนามว่าเมตไตรยพระองค์นั้น จักทรงแสดงธรรมอัน มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ประกาศ พรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน seyyathāpāhametarahi dhammaṁ desemi ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāsemi.
seyyathāpāhametarahi → seyyathāpahaṁ etarahi (bj); seyyathā pi ham etarahi (pts)เหมือนตถาคต ในบัดนี้ แสดงธรรมอันมีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลางและมีความ งามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์ พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะบริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน So anekasahassaṁ bhikkhusaṅghaṁ pariharissati, seyyathāpāhametarahi anekasataṁ bhikkhusaṅghaṁ pariharāmi.
anekasahassaṁ → anekasatasahassaṁ (bj, mr) | seyyathāpāhametarahi → seyyathāpahaṁ etarahi (bj); seyyathā pi haṁ etarahi (pts) | anekasahassaṁ → anekasatasahassaṁ (cck: ka.) | aneka-sahassaṁ → Br aneka-sata-sahassam. (pts note)พระองค์จักทรงบริหารภิกษุสงฆ์หลายพันรูป เหมือนตถาคตบริหารภิกษุสงฆ์หลาย ร้อยรูปในบัดนี้ ฉะนั้น

Atha kho, bhikkhave, saṅkho nāma rājā yo so yūpo raññā mahāpanādena kārāpito.
yo so → yen assa (pts) | assa → So SS; Bmr K yo so. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าสังขะ จักรับสั่งให้ยกปราสาทที่ พระเจ้ามหาปนาทะโปรดให้สร้างไว้ Taṁ yūpaṁ ussāpetvā ajjhāvasitvā taṁ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṁ dānaṁ datvā metteyyassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa santike kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissati.
vissajjitvā → vissajjetvā (bj) | taṁ datvā → (sya-all) | taṁ datvā vissajjitvā samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṁ → daditvā vissajjetvā samaṇabrāhmaṇakapaṇiddhikavanibbakayācakānaṁ (pts) | vissajjetvā → vissajjitvā (bj: machasaṁ) | datvā → daditvā (bj: PTS) | daditvā → So SS; Bmr taṁ datvā; K omits. (pts note) | vissajjetvā → So SS Sum-Scd; Bmr visajjitvā; K vissajjitvā. (pts note)แล้วประทับอยู่ ทรงสละบำเพ็ญทานแก่สมณ- พราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพกและยาจกทั้งหลาย จักทรงปลงพระเกศา และพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ เสด็จออกจากพระราชวังผนวชเป็นบรรพชิตใน สำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระนามว่าเมตไตรย So evaṁ pabbajito samāno eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati.
vūpakaṭṭho → vūpakaṭṭhe (bj)ท้าวเธอ ผนวชแล้วไม่นานอย่างนี้ ทรงหลีกไปอยู่ผู้เดียว ไม่ประมาทมีความเพียร อุทิศ กายและใจอยู่ ไม่นานนัก ก็ทำให้แจ้งประโยชน์อันยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการด้วยพระปัญญา อันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบันอย่างแน่แท้

Attadīpā, bhikkhave, viharatha attasaraṇā anaññasaraṇā, dhammadīpā dhammasaraṇā anaññasaraṇā.
Atta-dīpā → Cp. 1, p. 58. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่ง อื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด Kathañca, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo?ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ เป็นอย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
Idha → See D. xxii. 1, ante, vol. ii., p. 290. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลก Vedanāsu vedanānupassī …pe…
vedanānupassī → (bj)๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัม ปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลก ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัด อภิชฌาและโทมนัสในโลก citte cittānupassī …pe…
cittānupassī → (bj) dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลก Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu attadīpo viharati attasaraṇo anaññasaraṇo dhammadīpo dhammasaraṇo anaññasaraṇo.ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรม เป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ เป็นอย่างนี้แล

9. Bhikkhunoāyuvaṇṇādivaḍḍhanakathāเรื่องความเจริญด้วยอายุและวรรณะ เป็นต้น ของภิกษุ

Gocare, bhikkhave, caratha sake pettike visaye.ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงประพฤติธรรมอันเป็นโคจร ซึ่งเป็น วิสัยอันสืบเนื่องมาจากบิดาของตน Gocare, bhikkhave, carantā sake pettike visaye āyunāpi vaḍḍhissatha, vaṇṇenapi vaḍḍhissatha, sukhenapi vaḍḍhissatha, bhogenapi vaḍḍhissatha, balenapi vaḍḍhissatha.เมื่อเธอทั้งหลายประพฤติธรรมอันเป็นโคจร ซึ่ง เป็นวิสัยอันสืบเนื่องมาจากบิดาของตน จักเจริญด้วยอายุบ้าง จักเจริญด้วยวรรณะ บ้าง จักเจริญด้วยสุขะบ้าง จักเจริญด้วยโภคะบ้าง จักเจริญด้วยพละบ้าง

Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno āyusmiṁ?ในเรื่องอายุของภิกษุ มีคำอธิบาย อย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti,
Idha → Cp. D. xviii. 22, ante, vol. ii., p. 213. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่ เกิดจากฉันทะและความเพียรสร้างสรรค์) vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti,
viriya-samādhi → So SS; Bmr K add padhāna in each case. (pts note)๒. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่ เกิดจากวิริยะและความเพียรสร้างสรรค์) cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti,๓. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่ เกิดจากจิตตะและความเพียรสร้างสรรค์) vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.๔. เจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่ เกิดจากวิมังสาและความเพียรสร้างสรรค์) So imesaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ bhāvitattā bahulīkatattā ākaṅkhamāno kappaṁ vā tiṭṭheyya kappāvasesaṁ vā.
vā → Cp. D. xvi. 3. 5, ante, vol. ii., p. 103. (pts note)เพราะเจริญ ทำอิทธิบาท ๔ ประการนี้ให้มาก เมื่อมุ่งหวัง เธอจะพึงดำรงอยู่ ได้ ๑ กัป หรือเกินกว่า ๑ กัป Idaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno āyusmiṁ.ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นคำอธิบายในเรื่องอายุของภิกษุ

Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno vaṇṇasmiṁ?
vadāmi → So SS; Bmr K omit. (pts note)ในเรื่องวรรณะของภิกษุ มีคำอธิบาย อย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu.
aṇumattesu → anumattesu (sya-all, pts) | Pātimokkha-saṁvarasaṁvuto → See D. xiii. 42, ante, vol. i., p. 250. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยการสังวรในปาติโมกข์ เพียบ พร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ใน สิกขาบททั้งหลาย Idaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno vaṇṇasmiṁ.ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นคำอธิบายในเรื่องวรรณะของภิกษุ

Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno sukhasmiṁ?ในเรื่องความสุขของภิกษุ มีคำอธิบาย อย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
akusalehi dhammehi → akusaladhammehi (pts) | paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj: sīmu, PTS) | Idha → See D. i. 1. 2, ante, vol. i., p. 37; and D. xxii. 21, ante, vol. ii., p. 313. (pts note) | paṭhama-jjhānaṁ → Bmr pathamaṁ jhānaṁ, and so onwards. (pts note)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ Vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ …๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน ... tatiyaṁ jhānaṁ …๓. บรรลุตติยฌาน ... catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.๔. บรรลุจตุตถฌาน ... Idaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno, sukhasmiṁ.
kho → kho pana (bj) | kho → Bmr add pana. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นคำอธิบายในเรื่องความสุขของภิกษุ

Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno bhogasmiṁ?ในเรื่องโภคะของภิกษุ มีคำอธิบาย อย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati tathā dutiyaṁ. Tathā tatiyaṁ. Tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
viharati → viharati idha bhikkhave bhikkhu (bj) | abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts) | abyāpajjena → abyapajjhenaṁ (bj: sīmu, PTS)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. มีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถานด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Karuṇāsahagatena cetasā …pe…๒. มีกรุณาจิต ... muditāsahagatena cetasā …pe…๓. มีมุทิตาจิต ... upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṁ. Tathā tatiyaṁ. Tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts)๔. มีอุเบกขาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่ เหล่าในที่ทุกสถานด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มี ขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Idaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno bhogasmiṁ.ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นคำอธิบายในเรื่องโภคะของภิกษุ

Kiñca, bhikkhave, bhikkhuno balasmiṁ?ในเรื่องพละของภิกษุ มีคำอธิบาย อย่างไร Idha, bhikkhave, bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน Idaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuno balasmiṁ.ภิกษุทั้งหลาย นี้แลเป็นคำอธิบายในเรื่องพละของภิกษุ

Nāhaṁ, bhikkhave, aññaṁ ekabalampi samanupassāmi yaṁ evaṁ duppasahaṁ, yathayidaṁ, bhikkhave, mārabalaṁ.
yaṁ → (sya-all, pts) | yathayidaṁ → yathāyidaṁ (sya-all) | samanupassāmi → Bmr add yaṁ. (pts note)เราไม่เล็งเห็นกำลังอื่นแม้อย่างหนึ่ง ซึ่งข่มได้แสนยาก เหมือนกำลังของมาร นี้เลย Kusalānaṁ, bhikkhave, dhammānaṁ samādānahetu evamidaṁ puññaṁ pavaḍḍhatī”ti.บุญนี้จะเจริญขึ้นได้อย่างนี้ก็เพราะสมาทานกุศลธรรมเป็นเหตุ”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Cakkavattisuttaṁ niṭṭhitaṁ tatiyaṁ.จักกวัตติสูตรที่ ๓ จบ