Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati pubbārāme migāramātupāsāde.
pāsāde → Cp. Majjhima Nikāya (ed. Chalmers), iii. 1, 104. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปราสาทของนางวิสาขามิคารมาตา ในบุพพาราม เขตกรุงสาวัตถี

Tena kho pana samayena vāseṭṭhabhāradvājā bhikkhūsu parivasanti bhikkhubhāvaṁ ākaṅkhamānā.
parivasanti → paṭivasati (bj: sīmu) | Vāseṭṭha-Bhāradvājā → Cp. D. xiii. 3, ante, vol. i., p. 235. (pts note) | parivasanti → Bmr paṭivasanti. (pts note)สมัยนั้น สามเณรชื่อวาเสฏฐะและสามเณรชื่อ ภารทวาชะ หวังความเป็นภิกษุ จึงอยู่อบรมในสำนักของภิกษุทั้งหลาย Atha kho bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito pāsādā orohitvā pāsādapacchāyāyaṁ abbhokāse caṅkamati.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (bj, sya-all) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (pts) | pāsādapacchāyāyaṁ → pāsādacchāyāyaṁ (bj: kām) | pāsādapacchāyāyaṁ → pāsādacchāyāyaṁ (cck: ka.) | patisallānā → So SS; Bmr K paṭisallānā, and paṭisallāṇā. (pts note)ครั้นใน เวลาเย็น พระผู้มีพระภาคทรงออกจากการหลีกเร้นแล้ว ได้เสด็จลงจากปราสาท ทรงจงกรมอยู่ในที่กลางแจ้งที่ร่มเงาปราสาท

Addasā kho vāseṭṭho bhagavantaṁ sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhitaṁ pāsādā orohitvā pāsādapacchāyāyaṁ abbhokāse caṅkamantaṁ.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (bj, sya-all) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (pts)สามเณรชื่อวาเสฏฐะได้เห็นพระผู้มีพระภาคทรงออกจากการหลีกเร้น เสด็จลงจากปราสาทแล้ว ทรงจงกรมอยู่ในที่กลางแจ้งที่ร่มเงาปราสาทในเวลาเย็น Disvāna bhāradvājaṁ āmantesi:
Disvā → Bmr K disvāna. (pts note)จึงเรียกสามเณรชื่อภารทวาชะมากล่าวว่า “ayaṁ, āvuso bhāradvāja, bhagavā sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito pāsādā orohitvā pāsādapacchāyāyaṁ abbhokāse caṅkamati.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (bj, sya-all) | sāyanhasamayaṁ paṭisallānā → sāyaṇhasamayaṁ patisallānā (pts)“คุณภารทวาชะ พระผู้มีพระภาคนี้ทรง ออกจากการหลีกเร้น เสด็จลงจากปราสาท ทรงจงกรมอยู่ในที่กลางแจ้งที่ร่มเงา ของปราสาทในเวลาเย็น Āyāmāvuso bhāradvāja, yena bhagavā tenupasaṅkamissāma;มาเถิด เราจักไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ appeva nāma labheyyāma bhagavato santikā dhammiṁ kathaṁ savanāyā”ti.
santikā → sammukhā (sya-all, mr) | savanāyāti → savaṇāyāti (bj) | santikā → sammukhā (bj: syā, kām) | santikā → sammukhā (cck: syā. ka.) | santikā → So SS; Bmr K sammukhā. (pts note)เราควร จะได้ฟังธรรมีกถาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคบ้าง”

“Evamāvuso”ti kho bhāradvājo vāseṭṭhassa paccassosi.ภารทวาชสามเณรก็ รับคำแล้ว

Atha kho vāseṭṭhabhāradvājā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā bhagavantaṁ caṅkamantaṁ anucaṅkamiṁsu.ครั้งนั้น วาเสฏฐสามเณรและภารทวาชสามเณรพากันเข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้เดินจงกรมตาม เสด็จพระผู้มีพระภาคซึ่งกำลังทรงจงกรมอยู่

Atha kho bhagavā vāseṭṭhaṁ āmantesi:พระผู้มีพระภาคจึงรับสั่งเรียกวาเสฏฐ- สามเณรและภารทวาชสามเณรมาตรัสว่า “tumhe khvattha, vāseṭṭha, brāhmaṇajaccā brāhmaṇakulīnā brāhmaṇakulā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā, kacci vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā na akkosanti na paribhāsantī”ti?
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | Vāseṭṭha → K Vāseṭṭhā, and so SS often. (pts note)“วาเสฏฐะและภารทวาชะ เธอทั้งสองมี ชาติเป็นพราหมณ์ มีตระกูลเป็นพราหมณ์ ออกจากตระกูลของพราหมณ์ บวชเป็น บรรพชิต พวกพราหมณ์ไม่ด่าไม่บริภาษเธอทั้งสองบ้างหรือ”

“Taggha no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsanti attarūpāya paribhāsāya paripuṇṇāya, no aparipuṇṇāyā”ti.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ด่า บริภาษข้าพระองค์ทั้งสองด้วยคำ เหยียดหยามอย่างสมใจ เต็มรูปแบบ ไม่ใช่ไม่เต็มรูปแบบ”

“Yathā kathaṁ pana vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā akkosanti paribhāsanti attarūpāya paribhāsāya paripuṇṇāya, no aparipuṇṇāyā”ti?
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)“ก็พวกพราหมณ์ด่าบริภาษเธอทั้งสองด้วยคำเหยียดหยามอย่างสมใจ เต็มรูปแบบ ไม่ใช่ไม่เต็มรูปแบบอย่างไร”

“Brāhmaṇā, bhante, evamāhaṁsu:
āhaṁsu → Cp. the Madhura-Sutta in the Majjhima Nikāya, 84 (Chalmers, vol. ii., p. 84, ff.). (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ว่า ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā.
vaṇṇā → hīno añño vaṇṇo (cck: sī. pī. ma. ni. 2 madhurasutta) | vaṇṇo → So SS; Bmr K hīnā aññe vaṇṇā, and below. (pts note)‘วรรณะที่ประเสริฐที่สุด คือพราหมณ์เท่านั้น วรรณะอื่นเลว Brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā.
vaṇṇā → kaṇho añño vaṇṇo (bj: PTS) | vaṇṇā → kaṇho añño vaṇṇo (cck: sī. pī. ma. ni. 2 madhurasutta) | kaṇho → Bmr K kaṇhā aññe vaṇṇe, and below. (pts note)วรรณะที่ขาวคือพราหมณ์เท่านั้น วรรณะอื่นดำ Brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā.
Brāhmaṇāva → brāhmaṇā (sya-all)พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ Brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā.
Brāhmaṇāva → brāhmaṇā (cck: syā.) | va → So Sc Bmr; Sdt ca; K omits. (pts note)พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากโอษฐ์ของพระพรหม เกิดจากพระพรหม เป็นผู้ที่พระพรหม สร้างขึ้น เป็นทายาทของพระพรหม Te tumhe seṭṭhaṁ vaṇṇaṁ hitvā hīnamattha vaṇṇaṁ ajjhupagatā, yadidaṁ muṇḍake samaṇake ibbhe kaṇhe bandhupādāpacce.
bandhupādāpacce → bandhupādā pacceti (sya-all) | ajjhupagatā → ajjhūpagatā (pts) | bandhupādāpacce → K adds ti. (pts note)เจ้าทั้งสองมาละวรรณะที่ประสริฐที่สุด เข้าไปอยู่ ในวรรณะที่เลวทราม คือ สมณะโล้น เป็นคนรับใช้ เป็นคนวรรณะต่ำ (กัณหโคตร) เป็นเผ่าของมาร เกิดจากพระบาทของพระพรหม Tayidaṁ na sādhu, tayidaṁ nappatirūpaṁ, yaṁ tumhe seṭṭhaṁ vaṇṇaṁ hitvā hīnamattha vaṇṇaṁ ajjhupagatā yadidaṁ muṇḍake samaṇake ibbhe kaṇhe bandhupādāpacce’ti.
nappatirūpaṁ → nappaṭirūpaṁ (bj, sya-all) | ajjhupagatā → ajjhūpagatā (pts)เธอทั้งสองมาละวรรณะที่ประเสริฐ ที่สุด เข้าไปอยู่ในวรรณะที่เลวทราม คือ สมณะโล้น เป็นคนรับใช้ เป็นคนวรรณะต่ำ เป็นเผ่าของมาร เกิดจากพระบาทของพระพรหมนี้ ไม่เป็นความดี ไม่เป็นการ สมควรเลย’ Evaṁ kho no, bhante, brāhmaṇā akkosanti paribhāsanti attarūpāya paribhāsāya paripuṇṇāya, no aparipuṇṇāyā”ti.
kho → St evabbo. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกพราหมณ์ได้พากันด่า บริภาษข้าพระองค์ ทั้งสองด้วยถ้อยคำเหยียดหยามอย่างสมใจ เต็มรูปแบบ ไม่ใช่ไม่เต็มรูปแบบอย่างนี้”

“Taggha vo, vāseṭṭha, brāhmaṇā porāṇaṁ assarantā evamāhaṁsu:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | assarantā → So SS; Bmr K asar-. (pts note)“วาเสฏฐะและภารทวาชะ พวกพราหมณ์ระลึกถึงเรื่องเก่าของตนไม่ได้ จึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā;‘วรรณะที่ประเสริฐที่สุด คือพราหมณ์เท่านั้น วรรณะอื่นเลว brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā;วรรณะที่ขาวคือพราหมณ์เท่านั้น วรรณะอื่นดำ brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā;พราหมณ์เท่านั้นบริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่ พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti.พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากโอษฐ์ของพระ- พรหม เกิดจากพระพรหม เป็นผู้ที่พระพรหมสร้างขึ้น เป็นทายาทของพระพรหม’ Dissanti kho pana, vāseṭṭha, brāhmaṇānaṁ brāhmaṇiyo utuniyopi gabbhiniyopi vijāyamānāpi pāyamānāpi.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ก็ปรากฏชัดอยู่ว่า นางพราหมณีของพราหมณ์ทั้งหลาย มีระดูบ้าง มีครรภ์บ้าง คลอดอยู่บ้าง ให้ลูกดื่มนมบ้าง Te ca brāhmaṇā yonijāva samānā evamāhaṁsu:
Te → te ca (bj, sya-all, mr)ก็พราหมณ์เหล่านั้นเป็น ผู้เกิดทางช่องคลอดของนางพราหมณีทั้งนั้น ยังกล่าวอย่างนี้ว่า ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā;‘วรรณะที่ประเสริฐ ที่สุด คือพราหมณ์เท่านั้น brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā; brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā; brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti.ฯลฯ เป็นทายาทของพระพรหม’ Te brahmānañceva abbhācikkhanti, musā ca bhāsanti, bahuñca apuññaṁ pasavanti.
te → te ca (bj, sya-all) | Te → te ca (cck: syā. ka.) | Te → So Sc Sum-Scd; Sdt omit te; Bmr K Sum-Br add ca. (pts note)ก็พราหมณ์เหล่านั้น กล่าวตู่พรหมและพูดเท็จ พวกเขาจะต้องประสบสิ่งที่ไม่ใช่บุญเป็นอันมาก

1. Catuvaṇṇasuddhiความบริสุทธิ์แห่งวรรณะ ๔

Cattārome, vāseṭṭha, vaṇṇā—
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)วาเสฏฐะและภารทวาชะ วรรณะ ๔ เหล่านี้ คือ khattiyā, brāhmaṇā, vessā, suddā.(๑) กษัตริย์ (๒) พราหมณ์ (๓) แพศย์ (๔) ศูทร Khattiyopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātī hoti adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhī.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | idhekacco pāṇātipātī → idh ekacco pāṇātipāti (pts) | hoti → So SS, and onwards; Bmr K omit. (pts note)๑. แม้กษัตริย์บางพระองค์ในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของ เขาไม่ได้ให้ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ เพ่งเล็งอยากได้ของของเขา มีจิตพยาบาท เห็นผิด Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā akusalā akusalasaṅkhātā sāvajjā sāvajjasaṅkhātā asevitabbā asevitabbasaṅkhātā naalamariyā naalamariyasaṅkhātā kaṇhā kaṇhavipākā viññugarahitā, khattiyepi te idhekacce sandissanti.
khattiyepi te → kho vāseṭṭha (mr) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | naalamariyā naalamariyasaṅkhātā → nālamariyā nālamariyasaṅkhātā (sya-all, pts) | viññugarahitā khattiyepi → viññūgarahitā khattiye pi (pts) | te → kho vāseṭṭha (cck: ka.) | akusala-saṁkhātā → So SS Bmr K Sum (Rh D's transcript sañjātā throughout). (pts note)ด้วยประการดังกล่าวมานี้ ธรรมเหล่าใดเป็นอกุศล นับว่าเป็น อกุศล มีโทษ นับว่ามีโทษ ไม่ควรประพฤติ นับว่าไม่ควรประพฤติ ไม่สามารถเป็นอริยธรรม นับว่าไม่สามารถเป็นอริยธรรม เป็น ธรรมดำ มีวิบากดำ ที่วิญญูชนติเตียน ธรรมเหล่านั้นปรากฏ อย่างชัดเจนในกษัตริย์บางพระองค์ในโลกนี้ Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)๒. แม้พราหมณ์ ... vessopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)๓. แม้แพศย์ ... suddopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātī hoti adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhī.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | pāṇātipāti → Bmr K add hoti adinnādāyī. (pts note)๔. แม้ศูทรบางคนในโลกนี้เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ เพ่งเล็งอยากได้ของของเขา มีจิตพยาบาท เห็นผิด Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā akusalā akusalasaṅkhātā …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | akusalasaṅkhātā → akusalasaṁkhāta (pts)ด้วยประการ ดังกล่าวมานี้ ธรรมเหล่าใดเป็นอกุศล นับว่าเป็นอกุศล มีโทษ นับ ว่ามีโทษ ไม่ควรประพฤติ นับว่าไม่ควรประพฤติ ไม่สามารถเป็น อริยธรรม นับว่าไม่สามารถเป็นอริยธรรม kaṇhā kaṇhavipākā viññugarahitā;
viññugarahitā suddepi → viññūgarahitā sudde pi (pts)เป็นธรรมดำ มีวิบากดำ ที่วิญญูชนติเตียน suddepi te idhekacce sandissanti.ธรรมเหล่านั้นปรากฏอย่างชัดเจนในศูทรบาง คนในโลกนี้

Khattiyopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato, kāmesumicchācārā paṭivirato, musāvādā paṭivirato, pisuṇāya vācāya paṭivirato, pharusāya vācāya paṭivirato, samphappalāpā paṭivirato, anabhijjhālu abyāpannacitto, sammādiṭṭhī.
pisuṇāya → pisunāya (bj) | sammādiṭṭhī → sammādiṭṭhi (bj) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | kāmesumicchācārā → hoti kāmesu micchācārā (pts) | paṭivirato → paṭivirato hoti (pts)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ๑. แม้กษัตริย์บางพระองค์ในโลกนี้เป็นผู้เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ เว้น ขาดจากการถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้ เว้นขาดจากการ ประพฤติผิดในกาม เว้นขาดจากการพูดเท็จ เว้นขาดจากการพูด ส่อเสียด เว้นขาดจากการพูดคำหยาบ เว้นขาดจากการพูดเพ้อเจ้อ ไม่เพ่งเล็งอยากได้ของของเขา มีจิตไม่พยาบาท เห็นชอบ Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā kusalā kusalasaṅkhātā anavajjā anavajjasaṅkhātā sevitabbā sevitabbasaṅkhātā alamariyā alamariyasaṅkhātā sukkā sukkavipākā viññuppasatthā, khattiyepi te idhekacce sandissanti.
vāseṭṭha yeme → vāseṭṭhā ye me (bj) | te → te vāseṭṭhā (bj) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | te → Bm adds Vāseṭṭha; Br kho Vāseṭṭha. (pts note)ด้วย ประการดังกล่าวมานี้ ธรรมเหล่าใดเป็นกุศล นับว่าเป็นกุศล ไม่มี โทษ นับว่าไม่มีโทษ ควรประพฤติ นับว่าควรประพฤติ สามารถ เป็นอริยธรรม นับว่าสามารถเป็นอริยธรรม เป็นธรรมขาว มี วิบากขาว ที่วิญญูชนสรรเสริญ ธรรมเหล่านั้นปรากฏอย่าง ชัดเจนในกษัตริย์บางพระองค์ในโลกนี้ Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj)๒. แม้พราหมณ์ ... vessopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj)๓. แม้แพศย์ ... suddopi kho, vāseṭṭha, idhekacco pāṇātipātā paṭivirato hoti …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)๔. แม้ศูทรบางคนในโลกนี้เป็นผู้เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ ... anabhijjhālu, abyāpannacitto, sammādiṭṭhī.
sammādiṭṭhī → sammādiṭṭhi (bj)ไม่เพ่งเล็ง อยากได้ของของเขา มีจิตไม่พยาบาท เห็นชอบ Iti kho, vāseṭṭha, yeme dhammā kusalā kusalasaṅkhātā anavajjā anavajjasaṅkhātā sevitabbā sevitabbasaṅkhātā alamariyā alamariyasaṅkhātā sukkā sukkavipākā viññuppasatthā;
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | viññuppasatthā → viññūpasatthā (bj: syā)ด้วยประการ ดังกล่าวมานี้ ธรรมเหล่าใดเป็นกุศล นับว่าเป็นกุศล ไม่มีโทษ นับว่าไม่มีโทษ ควรประพฤติ นับว่าควรประพฤติ สามารถเป็น อริยธรรม นับว่าสามารถเป็นอริยธรรม เป็นธรรมขาว มีวิบาก ขาว ที่วิญญูชนสรรเสริญ suddepi te idhekacce sandissanti.ธรรมเหล่านั้นปรากฏอย่างชัดเจนใน ศูทรบางคนในโลกนี้

Imesu kho, vāseṭṭha, catūsu vaṇṇesu evaṁ ubhayavokiṇṇesu vattamānesu kaṇhasukkesu dhammesu viññugarahitesu ceva viññuppasatthesu ca yadettha brāhmaṇā evamāhaṁsu:
vāseṭṭha catūsu → vāseṭṭhā catusu (bj) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | evaṁ ubhayavokiṇṇesu → evaṁubhayabyokiṇṇesu (sya-all) | viññugarahitesu → viññuvigarahitesu (sya-all) | ubhayavokiṇṇesu → K byakiṇṇesu, D's transcript (Dt) byo-. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เมื่อวรรณะ ๔ เหล่านี้ รวมกันเป็นบุคคล ๒ จำพวก คือ ๑. พวกที่ดำรงอยู่ในธรรมดำที่วิญญูชนติเตียนจำพวกหนึ่ง ๒. พวกที่ดำรงอยู่ในธรรมขาวที่วิญญูชนสรรเสริญจำพวกหนึ่ง ในเรื่องนี้ พวกพราหมณ์ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīnā aññe vaṇṇā;‘วรรณะที่ประเสริฐที่สุด คือพราหมณ์ เท่านั้น วรรณะอื่นเลว brāhmaṇova sukko vaṇṇo, kaṇhā aññe vaṇṇā;วรรณะที่ขาวคือพราหมณ์เท่านั้น วรรณะอื่นดำ brāhmaṇāva sujjhanti, no abrāhmaṇā;พราหมณ์ เท่านั้นบริสุทธิ์ ผู้ที่ไม่ใช่พราหมณ์ไม่บริสุทธิ์ brāhmaṇāva brahmuno puttā orasā mukhato jātā brahmajā brahmanimmitā brahmadāyādā’ti.พราหมณ์เท่านั้นเป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากโอษฐ์ของพระพรหม เกิดจากพระพรหม เป็นผู้ที่พระพรหมสร้างขึ้น เป็น ทายาทของพระพรหม’

Taṁ tesaṁ viññū nānujānanti.วิญญูชนทั้งหลายย่อมไม่รับรองถ้อยคำของพราหมณ์เหล่านั้น Taṁ kissa hetu?ข้อนั้นเพราะเหตุไร Imesañhi, vāseṭṭha, catunnaṁ vaṇṇānaṁ yo hoti bhikkhu arahaṁ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto, so nesaṁ aggamakkhāyati dhammeneva, no adhammena.
imesañhi vāseṭṭha → imesaṁ hi vāseṭṭhā (bj, sya-all) | parikkhīṇabhavasaṁyojano → parikkhīṇakavasaññojano (sya-all) | nesaṁ → tesaṁ (bj: PTS)เพราะว่า บรรดาวรรณะ ๔ เหล่านี้ ผู้ใดเป็นภิกษุอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ ผู้นั้นเรียกได้ว่า เป็นผู้เลิศกว่าคนทั้งหลายในวรรณะ ๔ เหล่านั้น โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ, diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca (bj) | abhisamparāyeca → abhisamparāyañca (bj: machasaṁ, PTS)เพราะธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

Tadamināpetaṁ, vāseṭṭha, pariyāyena veditabbaṁ, yathā dhammova seṭṭho janetasmiṁ, diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca (bj) | abhisamparāyeca → abhisamparāyaṁca (bj: machasaṁ, sīmu) | dhammo → Br adds va. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ โดยเหตุผลนี้ เธอทั้งสองพึงทราบเถิดว่า ‘ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า’

Jānāti kho, vāseṭṭha, rājā pasenadi kosalo:
kho → kho pana (bj, mr) | vāseṭṭha → pana vāseṭṭhā (bj); vāseṭṭhā (sya-all) | kho → kho pana (cck: ka.) | kho → Bmr add pana. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงทราบว่า ‘samaṇo gotamo anantarā sakyakulā pabbajito’ti.
anantarā → anuttaro (bahūsu) | anantarā → anuttaro (bj, sya-all, pts) | anantarā → anuttaro (cck: bahūsu) | anuttaro → So Bmr K; Scd antarā; St anantarā. (pts note)‘พระสมณโคดม เสด็จออกผนวชจากศากยตระกูลที่เท่าเทียมกัน’ ดังนี้ Sakyā kho pana, vāseṭṭha, rañño pasenadissa kosalassa anuyuttā bhavanti.
kosalassa anuyuttā → anantarā anuyuttā (bj, mr); anantarā anuyantā (sya-all) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | pasenadissa → pasenadino (bj) | kosalassa → kosalassa anantarā (bj) | pasenadissa kosalassa → pasenadikosalassa (pts) | anuyuttā → anantarā anuyantā (cck: syā.); anantarā anuyuttā (cck: ka.) | anuyuttā → K anuyantā. (pts note)ก็พวกศากยะยังต้องตามเสด็จ พระเจ้าปเสนทิโกศลอยู่ตลอดเวลา Karonti kho, vāseṭṭha, sakyā raññe pasenadimhi kosale nipaccakāraṁ abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ.
naṁ → nanu (bahūsu) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | raññe → So Bmr K; SS sahyarañño. (pts note)และพวกเจ้าศากยะยังต้องกระทำการนอบน้อม การอภิวาท การต้อนรับ อัญชลีกรรม และสามีจิกรรม ในพระเจ้าปเสนทิโกศลอยู่ Iti kho, vāseṭṭha, yaṁ karonti sakyā raññe pasenadimhi kosale nipaccakāraṁ abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ, karoti taṁ rājā pasenadi kosalo tathāgate nipaccakāraṁ abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ, na naṁ ‘sujāto samaṇo gotamo, dujjātohamasmi.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | na naṁ → nanu (bj, sya-all, pts) | nanu → nanaṁ (bj: machasaṁ) | dujjāto’hamasmi → dujāto (bj: syā) | naṁ → nanu (cck: bahūsu)ด้วยประการดังว่ามานี้ พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงกระทำการนอบน้อม การอภิวาท การต้อนรับ อัญชลีกรรม และสามีจิกรรมนั้นในเราตถาคต ดังที่พวกเจ้าศากยะ กระทำการนอบน้อม การอภิวาท การต้อนรับ อัญชลีกรรม และสามีจิกรรม ในพระเจ้าปเสนทิโกศล พระองค์มิได้ทรงกระทำการนอบน้อม การอภิวาท การ ต้อนรับ อัญชลีกรรม และสามีจิกรรมนั้น ด้วยทรงดำริว่า ‘พระสมณโคดมมีพระ ชาติกำเนิดดี เราเองมีชาติกำเนิดไม่ดี Balavā samaṇo gotamo, dubbalohamasmi.พระสมณโคดมทรงแข็งแรง เราเองไม่แข็งแรง Pāsādiko samaṇo gotamo, dubbaṇṇohamasmi.
pāsādiko → opāsādiko (sya-all) | pāsādiko → K opāsādiko. (pts note)พระสมณโคดมมีผิวพรรณผ่องใส เราเองมีผิวพรรณเศร้าหมอง Mahesakkho samaṇo gotamo, appesakkhohamasmī’ti.พระสมณโคดม เป็นผู้สูงศักดิ์ เราเองเป็นผู้ต่ำศักดิ์’ Atha kho naṁ dhammaṁyeva sakkaronto dhammaṁ garuṁ karonto dhammaṁ mānento dhammaṁ pūjento dhammaṁ apacāyamāno evaṁ rājā pasenadi kosalo tathāgate nipaccakāraṁ karoti, abhivādanaṁ paccuṭṭhānaṁ añjalikammaṁ sāmīcikammaṁ.
garuṁ karonto → garukaronto (bj, sya-all, pts) | apacāyamāno → apacayamāno (sya-all) | naṁ dhammaṁyeva → taṁ dhammaṁ yeva (pts)โดยที่แท้ พระองค์เมื่อจะทรงสักการะธรรม เคารพธรรม นับถือธรรม บูชาธรรม นอบน้อมธรรม จึงทรงกระทำการนอบน้อม การอภิวาท การต้อนรับ อัญชลีกรรม และสามีจิกรรมในเราตถาคตอย่างนี้ Imināpi kho etaṁ, vāseṭṭha, pariyāyena veditabbaṁ, yathā dhammova seṭṭho janetasmiṁ, diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca (bj) | etaṁ vāseṭṭha → evaṁ vāseṭṭhā (sya-all) | abhisamparāyeca → abhisamparāyaṁca (bj: machasaṁ, sīmu) | Iminā → Bmr add pi. (pts note)โดย เหตุผลนี้ เธอพึงทราบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้และ โลกหน้า’

Tumhe khvattha, vāseṭṭha, nānājaccā nānānāmā nānāgottā nānākulā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เธอทั้งสองมีชาติกำเนิดต่างกัน มีชื่อ ต่างกัน มีโคตรต่างกัน มีตระกูลต่างกัน ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ‘Ke tumhe’ti—puṭṭhā samānā ‘samaṇā sakyaputtiyāmhā’ti—paṭijānātha.
paṭijānātha → paṭijānāthāti (sya-all) | sakyaputtiyāmhāti → sakyaputtiy amhāti (pts) | Sakya-puttiy → So SS; Bm K -puttiyā 'mhāti. (pts note) | paṭijānātha → K paṭijānāti. (pts note)เมื่อมีผู้ ถามว่า ‘ท่านเป็นพวกไหน’ พึงตอบเขาว่า ‘เราเป็นพวกพระสมณศากยบุตร’ ดังนี้เถิด Yassa kho panassa, vāseṭṭha, tathāgate saddhā niviṭṭhā mūlajātā patiṭṭhitā daḷhā asaṁhāriyā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ, tassetaṁ kallaṁ vacanāya:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | vacanāya → vācāya (sya-all) | asaṁhāriyā → asaṁhārikā (pts) | asaṁhāriyā → asaṁhārikā (bj: PTS) | asaṁhārikā → So SS; Bmr K -hāriyā. (pts note)ผู้ใดแลมีศรัทธาตั้งมั่นในตถาคต เกิดแต่ราก ประดิษฐานมั่นคงที่สมณพราหมณ์ เทพ มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกให้หวั่นไหวไม่ได้ ควรจะเรียกผู้นั้นว่า ‘bhagavatomhi putto oraso mukhato jāto dhammajo dhammanimmito dhammadāyādo’ti.‘เป็นบุตร เป็นโอรส เกิดจากพระโอษฐ์ของพระผู้มีพระภาค เกิดจากพระธรรม อันพระธรรม เนรมิตขึ้น เป็นทายาทของพระธรรม’ Taṁ kissa hetu?ข้อนั้นเพราะเหตุไร Tathāgatassa hetaṁ, vāseṭṭha, adhivacanaṁ ‘dhammakāyo’ itipi, ‘brahmakāyo’ itipi, ‘dhammabhūto’ itipi, ‘brahmabhūto’ itipi.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | itipi → iti pīti (pts) | pīti → So SS; Bmr K pi. (pts note)เพราะคำว่า ‘ธรรมกาย’ ก็ดี ‘พรหมกาย’ ก็ดี ‘ธรรมภูต’ ก็ดี ‘พรหมภูต’ ก็ดี ล้วนเป็นชื่อของตถาคต

Hoti kho so, vāseṭṭha, samayo yaṁ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṁ loko saṁvaṭṭati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | Hoti → Cp. D. i. 2. 2, ante, vol. i., p. 17. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ สมัยหนึ่ง ครั้นเวลาล่วงเลยมาช้านาน โลกนี้เสื่อม Saṁvaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarasaṁvattanikā honti.
ābhassarasaṁvattanikā → ābhassarasaṁvaṭṭanikā (pts)เมื่อโลกกำลังเสื่อม เหล่าสัตว์ส่วนมากไปเกิดที่พรหมโลกชั้นอาภัสสระ Te tattha honti manomayā pītibhakkhā sayaṁpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭhanti.
honti → (sya-all) | honti → K omits. (pts note)นึกคิดอะไรก็สำเร็จได้ตามปรารถนา มีปีติเป็นภักษา มีรัศมีซ่านออกจากร่างกาย เที่ยวสัญจรไปในอากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่นานแสนนาน

Hoti kho so, vāseṭṭha, samayo yaṁ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena ayaṁ loko vivaṭṭati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)สมัยหนึ่ง ครั้นเวลาล่วงเลยมาช้านาน โลกนี้เจริญขึ้น Vivaṭṭamāne loke yebhuyyena sattā ābhassarakāyā cavitvā itthattaṁ āgacchanti.เมื่อโลกกำลังเจริญขึ้น เหล่าสัตว์ส่วนมากจุติจากพรหมโลกชั้นอาภัสสระมาเป็นอย่างนี้ Tedha honti manomayā pītibhakkhā sayaṁpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino ciraṁ dīghamaddhānaṁ tiṭṭhanti.
tiṭṭhanti → tiṭṭhanti rasapaṭhavipātubhāvo (bj) | tedha → te ca (sya-all, pts)นึกคิดอะไรก็สำเร็จ ได้ตามปรารถนา มีปีติเป็นภักษา มีรัศมีซ่านออกจากร่างกาย เที่ยวสัญจรไปใน อากาศ อยู่ในวิมานอันงดงาม สถิตอยู่นานแสนนาน

2. Rasapathavipātubhāvaความปรากฏแห่งง้วนดิน

Ekodakībhūtaṁ kho pana, vāseṭṭha, tena samayena hoti andhakāro andhakāratimisā.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | ekodakībhūtaṁ → ekodakīkūtaṁ (sya-all)วาเสฏฐะและภารทวาชะ สมัยนั้น ทั่วทั้งจักรวาลนี้แหละเป็นน้ำ ทั้งนั้น มืดมนอนธการ Na candimasūriyā paññāyanti, na nakkhattāni tārakarūpāni paññāyanti, na rattindivā paññāyanti, na māsaḍḍhamāsā paññāyanti, na utusaṁvaccharā paññāyanti, na itthipumā paññāyanti, sattā sattātveva saṅkhyaṁ gacchanti.
candimasūriyā → candimasuriyā (bj, sya-all, pts) | māsaḍḍhamāsā → māsaddhamāsā (bj, sya-all, pts) | saṅkhyaṁ → saṅkhaṁ (bj) | itthipumā → itthīpurisā (sya-all) | māsaddhamāsā → māsaḍḍhamāsā (bj: machasaṁ) | itthipumā → na itthipurisā (bj: syā) | nakkhattāni → Bmr nakkhatta-tāraka-. (pts note) | rattin-divā → Bmr rattidivā. (pts note) | itthi-pumā → So SS Bmr; K -purisā. (pts note)ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ ดวงดาวนักษัตรทั้งหลายยังไม่ ปรากฏ กลางคืน กลางวันยังไม่ปรากฏ เดือนหนึ่ง ครึ่งเดือน ฤดูและปีก็ยังไม่ ปรากฏ หญิงชายก็ยังไม่ปรากฏ สัตว์ทั้งหลายปรากฏชื่อแต่เพียงว่า ‘สัตว์’ เท่านั้น Atha kho tesaṁ, vāseṭṭha, sattānaṁ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena rasapathavī udakasmiṁ samatani;
samatani → samatāni (bj, pts1ed); samantāni (sya-all) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | rasapathavī → rasā paṭhavī (bj); rasapaṭhavī (sya-all, pts) | samatani seyyathāpi → samatāni seyyathā pi (pts) | samatāni → samatani (bj: machasaṁ); samattānī (bj: syā) | samatani → samatāni (cck: bahūsu) | samatāni → K samantāni (and in 18). (pts note)ครั้นเวลาล่วงเลยมาช้านาน เกิดง้วนดินลอยอยู่บนน้ำ ปรากฏแก่สัตว์เหล่านั้น seyyathāpi nāma payaso tattassa nibbāyamānassa upari santānakaṁ hoti;
payaso tattassa → payatattassa (sya-all) | payaso → pāyāso (bj: sī) | tattassa → takkassa (bj: sīmu) | tattassa → payatattassa (cck: syā.) | tattassa → So Sdt Bm Sum; Sc payasotakkattassa; Br pāyāsotakkassa; K payatatt-; Dt payattatassa. (pts note)ดุจน้ำนมที่บุคคลเคี่ยวให้แห้งแล้วทำให้เย็นสนิทจับเป็นฝาอยู่ข้างบน evameva pāturahosi.
evameva → eva meva kho sā (bj) | evameva pāturahosi → evamevaṁ pāturahoti (sya-all); evam evaṁ pātur ahosi (pts) | evaṁ → Bm eva; Br eva kho. (pts note) Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā, seyyathāpi nāma sampannaṁ vā sappi sampannaṁ vā navanītaṁ evaṁvaṇṇā ahosi.
sampannaṁ → sampannā (sya-all) | vaṇṇā → So Sdt K; Sc Bmr vaṇṇo. (pts note)ง้วนดินนั้น สมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส มีสีเหมือนเนยใสหรือเนยข้น อย่างดี Seyyathāpi nāma khuddamadhuṁ aneḷakaṁ;
khuddamadhuṁ → khuddamadhu (bj, pts1ed); khuddaṁ madhuṁ (mr) | aneḷakaṁ → anelakaṁ (pts1ed) | khuddamadhuṁ → khuddamadhadha (sya-all) | khuddamadhuṁ aneḷakaṁ evamassādā → khuddamadhu anelakaṁ evam assādā (pts) | khuddamadhu → khuddaṁ madhuṁ (bj: kām); khuddamadhuṁ (bj: machasaṁ) | aneḷakaṁ → anelakaṁ (bj: PTS) | khuddamadhuṁ → khuddaṁ madhuṁ (cck: ka. sī.) | aneḷakaṁ → anelakaṁ (cck: sī. pī.) | khuddamadhu → SS khuddaka; Bmr K khuddamadhuṁ; Sum-Scd khuddaṁ madhuṁ. See 14. (pts note) | anelakaṁ → Bmr K aneḷakaṁ. (pts note)และมีรสอร่อยเหมือนน้ำผึ้งมิ้มซึ่งปราศจากโทษ evamassādā ahosi. Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto lolajātiko:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | atha kho vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all)ต่อมา สัตว์ผู้หนึ่งมีนิสัย โลภกล่าวว่า ‘ambho, kimevidaṁ bhavissatī’ti rasapathaviṁ aṅguliyā sāyi.
rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts)‘ท่านผู้เจริญสิ่งนี้จะเป็นเช่นไร’ แล้วใช้นิ้วช้อนง้วนดินขึ้นมาลิ้มดู Tassa rasapathaviṁ aṅguliyā sāyato acchādesi, taṇhā cassa okkami.
rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | taṇhā cassa → taṇhāpassa (sya-all) | cassa → passa (bj: syā) | assa → So Bmr; SS omit ca; K p'; assa. (pts note)เมื่อ เขาใช้นิ้วช้อนง้วนดินขึ้นมาลิ้มดูอยู่ รสง้วนดินได้แผ่ซ่านไป เขาจึงเกิดความอยาก ในรส Aññepi kho, vāseṭṭha, sattā tassa sattassa diṭṭhānugatiṁ āpajjamānā rasapathaviṁ aṅguliyā sāyiṁsu.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | aññepi → aññatare pi (pts) | Aññatare → So Sct; Sd aññataro; Bmr K aññe. (pts note)แม้สัตว์เหล่าอื่นก็พากันถือแบบอย่างสัตว์นั้น จึงใช้นิ้วช้อนง้วนดินขึ้นมาลิ้มดู Tesaṁ rasapathaviṁ aṅguliyā sāyataṁ acchādesi, taṇhā ca tesaṁ okkami.
tesaṁ rasapathaviṁ → nesaṁ rasaṁ paṭhaviṁ (bj) | okkami → okkami candimasuriyādipātubhāvo (bj) | rasapathaviṁ → rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | acchādesi → acchādeti (sya-all) | tesaṁ → nesaṁ (sya-all)เมื่อสัตว์เหล่านั้นใช้นิ้วช้อนง้วนดินขึ้นมาลิ้มดูอยู่ รสง้วนดินก็แผ่ซ่านไป และสัตว์เหล่านั้น ก็เกิดความอยากในรสขึ้นเช่นเดียวกัน

3. Candimasūriyādipātubhāvaความปรากฏแห่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ เป็นต้น

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṁ hatthehi āluppakārakaṁ upakkamiṁsu paribhuñjituṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | āluppakārakaṁ → ālumpakārakaṁ (pts)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ต่อมา สัตว์เหล่านั้นพากันใช้มือปั้นง้วนดิน ให้เป็นคำ ๆ เพื่อจะบริโภค Yato kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṁ hatthehi āluppakārakaṁ upakkamiṁsu paribhuñjituṁ.
Yato kho te → yato kho (si, sya-all, pts1ed) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | te vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | te → (pts) | āluppakārakaṁ → ālumpakārakaṁ (pts) | te → yatho kho vāseṭṭha (bj: sīmu) | te → yato kho (cck: sī. syā. pī.) | kho → Br adds te. (pts note)เมื่อใด สัตว์เหล่านั้นพากันใช้มือปั้นง้วนดินให้เป็นคำ ๆ เพื่อบริโภค Atha tesaṁ sattānaṁ sayaṁpabhā antaradhāyi.
tesaṁ → tesaṁ vāseṭṭhā (bj) | atha → Br adds kho. (pts note) | tesaṁ → Br adds Vāseṭṭha. (pts note)เมื่อนั้น รัศมีที่ซ่านออกจากร่างกายของสัตว์เหล่านั้นก็หายไป Sayaṁpabhāya antarahitāya candimasūriyā pāturahesuṁ.
candimasūriyā → candimasuriyā (bj, sya-all) | candimasūriyā pāturahesuṁ candimasūriyesu → candimasuriyā pātur ahaṁsu candimasuriyesu (pts) | ahaṁsu → So SS Sum-Scd; Bmr Sum-Br K ahesuṁ, and below, 18. (pts note)เมื่อรัศมี ที่ซ่านออกจากร่างกายหายไป ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ก็ปรากฏ Candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pāturahesuṁ.
candimasūriyesu → candimasuriyesu (bj, sya-all) | pāturahesuṁ → pātur ahaṁsu (pts)เมื่อดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ปรากฏ ดวงดาวนักษัตรทั้งหลายก็ปรากฏ Nakkhattesu tārakarūpesu pātubhūtesu rattindivā paññāyiṁsu.
nakkhattesu tārakarūpesu pātubhūtesu → (bj)เมื่อดวงดาวนักษัตรทั้งหลาย ปรากฏ กลางคืน กลางวันก็ปรากฏ Rattindivesu paññāyamānesu māsaḍḍhamāsā paññāyiṁsu.
māsaḍḍhamāsā → māsaddhamāsā (bj, sya-all, pts)เมื่อกลางคืน กลางวันปรากฏ เดือนหนึ่ง ครึ่งเดือนก็ปรากฏ Māsaḍḍhamāsesu paññāyamānesu utusaṁvaccharā paññāyiṁsu.
māsaḍḍhamāsesu → māsaddhamāsesu (bj, sya-all, pts)เมื่อเดือนหนึ่ง ครึ่งเดือนปรากฏ ฤดูและปีก็ปรากฏ Ettāvatā kho, vāseṭṭha, ayaṁ loko puna vivaṭṭo hoti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)ด้วยเหตุ เพียงเท่านี้ โลกนี้ จึงได้กลับฟื้นขึ้นอีก

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu.
tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all) | tambhakkhā → tabhakkhā (bj: syā) | taṁbhakkhā → tabbhakkhā (cck: syā.) | paribhuñjantā → Scd paribhuñjitvā. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ครั้นต่อมา สัตว์เหล่านั้นเมื่อบริโภคง้วนดิน มีง้วนดินนั้นเป็นภักษา มีง้วนดินนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā rasapathaviṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu tathā tathā tesaṁ sattānaṁ rasapathaviṁ paribhuñjantānaṁ kharattañceva kāyasmiṁ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha.
rasapathaviṁ paribhuñjantānaṁ → etthantare pāṭho sya-all, pts1ed potthakesu natthi | vaṇṇavevaṇṇatā → vaṇṇavevajjatā (ṭīkā) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | tesaṁ → tesaṁ vāseṭṭhā (bj) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | rasapathaviṁ paribhuñjantānaṁ → (sya-all) | vaṇṇavevaṇṇatā → vaṇṇavevajjatā ca (bj: kesuci) | paribhuñjantānaṁ → ( ) sī. syā. pī. potthakesu natthi (cck note) | vaṇṇavevaṇṇatā → vaṇṇavevajjatā (cck: ṭīkā) | tesaṁ → Br adds Vāseṭṭha. (pts note) | sattānaṁ → Br adds rasapaṭhaviṁ paribhuñjantānaṁ. (pts note)เมื่อ บริโภคง้วนดิน มีง้วนดินนั้นเป็นภักษา มีง้วนดินนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นาน แสนนาน สัตว์เหล่านั้นจึงมีร่างกายหยาบขึ้น ทั้งผิวพรรณก็ปรากฏแตกต่างกัน Ekidaṁ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṁ sattā dubbaṇṇā.
ekidaṁ sattā → ek idaṁ (pts) | idaṁ → Br adds sattā. (pts note)สัตว์บางพวกมีผิวพรรณงาม บางพวกมีผิวพรรณทราม Tattha ye te sattā vaṇṇavanto, te dubbaṇṇe satte atimaññanti:สัตว์เหล่าใดมีผิวพรรณงาม สัตว์เหล่านั้นก็ดูหมิ่นสัตว์ที่มีผิวพรรณทรามว่า ‘mayametehi vaṇṇavantatarā, amhehete dubbaṇṇatarā’ti.
vaṇṇavantatarā → Sc -vantarā; Sd -vanta. (pts note)‘พวกเรามีผิวพรรณงามกว่าสัตว์ เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นมีผิวพรรณทรามกว่าพวกเรา’ Tesaṁ vaṇṇātimānapaccayā mānātimānajātikānaṁ rasapathavī antaradhāyi.
rasapathavī → rasaṁ paṭhavī (bj); rasapaṭhavī (sya-all, pts)เมื่อสัตว์เหล่านั้นเกิดมีมานะ ถือตัว เพราะการดูหมิ่นเรื่องผิวพรรณเป็นปัจจัย ง้วนดินจึงหายไป Rasāya pathaviyā antarahitāya sannipatiṁsu.
pathaviyā → paṭhaviyā (bj, pts) | rasāya pathaviyā → rasapaṭhaviyā (sya-all) | Rasāya → So Sc Bm; Sdt rasā; Br K rasa-; SS Bmr agree below in rasāya. (pts note)เมื่อง้วนดินหายไป สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกัน Sannipatitvā anutthuniṁsu:ครั้นแล้วต่างก็พากันโหยหาว่า ‘aho rasaṁ, aho rasan’ti.‘รสเอ๋ย รสเอ๋ย’ Tadetarahipi manussā kañcideva surasaṁ labhitvā evamāhaṁsu:
surasaṁ → sādhurasaṁ (pts1ed) | kañcideva → kiñcideva (bj, sya-all) | kañcideva surasaṁ → kiñcid eva sādhu rasaṁ (pts) | surasaṁ → sādhurasaṁ (bj: syā, PTS) | surasaṁ → sādhurasaṁ (cck: sī. syā. pī.) | sādhu → Dt Br su. (pts note)แม้ทุกวันนี้ก็เหมือนกัน พวกมนุษย์ได้ของมีรสดีบางอย่าง มักกล่าว อย่างนี้ว่า ‘aho rasaṁ, aho rasan’ti.‘รสเอ๋ย รสเอ๋ย’ Tadeva porāṇaṁ aggaññaṁ akkharaṁ anusaranti, na tvevassa atthaṁ ājānanti.
ājānanti → ājānanti bhūmipappaṭakapātubhāvo (bj) | anusaranti → anupatanti (pts) | akkharaṁ → K omits. (pts note) | anupatanti → So Scd; St apatanti; Bmr Sum-Br anussaranti; Sum - Scd K anupadanti. (pts note)พวกพราหมณ์พากันนึกได้แต่คำโบราณที่เกี่ยวข้องกับ ทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกเท่านั้น แต่ไม่รู้เนื้อความแห่งคำนั้นเลย

4. Bhūmipappaṭakapātubhāvaความปรากฏแห่งสะเก็ดดิน

Atha kho tesaṁ, vāseṭṭha, sattānaṁ rasāya pathaviyā antarahitāya bhūmipappaṭako pāturahosi.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | pathaviyā → paṭhaviyā (bj, pts) | rasāya pathaviyā → rasapaṭhaviyā (sya-all) | bhūmipappaṭako → bhūmipappaṭiko (sya-all) | bhūmipappaṭako → bhūmipappāṭikā (bj: syā) | bhūmipappaṭiko → bhūmipappaṭakoti vā pāṭho (sya-all note) | rasāya → K rasa-. (pts note) | bhūmi-pappaṭako → So SS; Bmr K pappaṭiko; K (note) bhūmipappaṭako ti pāṭho. Cp. 18. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เมื่อง้วนดินของสัตว์เหล่านั้นหายไป สะเก็ด ดินก็ปรากฏ Seyyathāpi nāma ahicchattako; evameva pāturahosi.
evameva pāturahosi → evam evaṁ pātur ahosi (pts)สะเก็ดดินนั้นปรากฏลักษณะเหมือนดอกเห็ด So ahosi vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno, seyyathāpi nāma sampannaṁ vā sappi sampannaṁ vā navanītaṁ evaṁvaṇṇo ahosi.
sampannaṁ → sampannā (sya-all)สะเก็ดดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส มีสีเหมือนเนยใสหรือเนยข้นอย่างดี Seyyathāpi nāma khuddamadhuṁ aneḷakaṁ; evamassādo ahosi.
khuddamadhuṁ → khuddamadhadha (sya-all) | khuddaṁ → So SS; Bmr K khudda. (pts note) | aneḷakaṁ → Sc Br anel-; Sdt anīl-; Bm K aneḷ-. (pts note)และมีรส อร่อยเหมือนน้ำผึ้งมิ้มซึ่งปราศจากโทษ

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā bhūmipappaṭakaṁ upakkamiṁsu paribhuñjituṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | bhūmipappaṭakaṁ → bhūmipappaṭikaṁ (sya-all)ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นได้พากันบริโภคสะเก็ดดิน Te taṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu.
taṁ → (sya-all) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | taṁ → So SS Bmr; K omits. (pts note)เมื่อบริโภคสะเก็ดดินนั้น มี สะเก็ดดินนั้นเป็นภักษา มีสะเก็ดดินนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā bhūmipappaṭakaṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu tathā tathā tesaṁ sattānaṁ bhiyyoso mattāya kharattañceva kāyasmiṁ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | tesaṁ → tesaṁ vāseṭṭhā (bj) | bhūmipappaṭakaṁ → bhūmipappaṭikaṁ (sya-all) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all)เมื่อ บริโภคสะเก็ดดิน มีสะเก็ดดินนั้นเป็นภักษา มีสะเก็ดดินนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่ นานแสนนาน สัตว์เหล่านั้นจึงมีร่างกายหยาบขึ้น ทั้งผิวพรรณก็ปรากฏแตกต่างกัน Ekidaṁ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṁ sattā dubbaṇṇā.สัตว์บางพวกมีผิวพรรณงาม บางพวกมีผิวพรรณทราม Tattha ye te sattā vaṇṇavanto, te dubbaṇṇe satte atimaññanti:
dubbaṇṇe → bubbaṇṇe (sya-all)สัตว์เหล่าใดมีผิวพรรณงาม สัตว์เหล่านั้นก็ดูหมิ่นสัตว์ที่มีผิวพรรณทรามว่า ‘mayametehi vaṇṇavantatarā, amhehete dubbaṇṇatarā’ti.‘พวกเรามีผิวพรรณงามกว่าสัตว์ เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นมีผิวพรรณทรามกว่าพวกเรา’ Tesaṁ vaṇṇātimānapaccayā mānātimānajātikānaṁ bhūmipappaṭako antaradhāyi.
bhūmipappaṭako → badālatā (bj); bhūmipappaṭiko (sya-all)เมื่อสัตว์เหล่านั้นเกิดมีมานะ ถือตัว เพราะการดูหมิ่นเรื่องผิวพรรณเป็นปัจจัย สะเก็ดดินจึงหายไป

5. Padālatāpātubhāvaความปรากฏแห่งเครือดิน

Bhūmipappaṭake antarahite padālatā pāturahosi, seyyathāpi nāma kalambukā; evameva pāturahosi.
kalambukā → kalambakā (sya-all) | padālatā → bhadālatā (bj); badālatā (pts1ed) | bhūmipappaṭake → bhūmipappaṭike (sya-all) | kalambukā evameva → kalambakā evamevaṁ (sya-all) | evameva pāturahosi → evam evaṁ pātur ahosi (pts) | badālatā → padālatā (bj: machasaṁ) | kalambukā → kalambakā (bj: syā) | padālatā → saddālatā (cck: sī.) | kalambukā → kalambakā (cck: syā.) | badālatā → So Sc Sum-Scd; Sd bhaddālata; St badāḷatā; Bmr padālatā. (pts note) | kalambukā → St kaladukā; K kalabakā. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เมื่อสะเก็ดดินหายไป เครือดินก็ปรากฏ เครือดินนั้นปรากฏคล้ายเถาผักบุ้ง Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā, seyyathāpi nāma sampannaṁ vā sappi sampannaṁ vā navanītaṁ evaṁvaṇṇā ahosi.
sampannaṁ → sampannā (sya-all)เครือดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส มีสีเหมือนเนยใสหรือเนยข้นอย่างดี Seyyathāpi nāma khuddamadhuṁ aneḷakaṁ; evamassādā ahosi.
khuddamadhuṁ → khuddamadhadha (sya-all) | khuddamadhuṁ aneḷakaṁ evamassādā → khuddamadhuaneḷakaṁ evam assādā (pts)และมีรสอร่อยเหมือนน้ำผึ้งมิ้ม ซึ่งปราศจากโทษ

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā padālataṁ upakkamiṁsu paribhuñjituṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | padālataṁ → badālataṁ (pts)ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นได้พากันบริโภคเครือดิน Te taṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu.
taṁ → (sya-all) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all)เมื่อบริโภคเครือดินนั้น มี เครือดินนั้นเป็นภักษา มีเครือดินนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā padālataṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu tathā tathā tesaṁ sattānaṁ bhiyyoso mattāya kharattañceva kāyasmiṁ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | padālataṁ → badālataṁ (pts) | ca → vaṇṇavejjatā (bj: machasaṁ)เมื่อ บริโภคเครือดิน มีเครือดินนั้นเป็นภักษา มีเครือดินนั้นเป็นอาหาร ดำรงอยู่นาน แสนนาน สัตว์เหล่านั้นจึงมีร่างกายหยาบขึ้น ทั้งผิวพรรณก็ปรากฏแตกต่างกัน Ekidaṁ sattā vaṇṇavanto honti, ekidaṁ sattā dubbaṇṇā.สัตว์บางพวกมีผิวพรรณงาม บางพวกมีผิวพรรณทราม Tattha ye te sattā vaṇṇavanto, te dubbaṇṇe satte atimaññanti:สัตว์เหล่าใดมีผิวพรรณงาม สัตว์เหล่านั้นก็ดูหมิ่นสัตว์ที่มีผิวพรรณทรามว่า ‘mayametehi vaṇṇavantatarā, amhehete dubbaṇṇatarā’ti.‘พวกเรามีผิวพรรณงามกว่าสัตว์ เหล่านั้น สัตว์เหล่านั้นมีผิวพรรณทรามกว่าพวกเรา’ Tesaṁ vaṇṇātimānapaccayā mānātimānajātikānaṁ padālatā antaradhāyi.
padālatā → badālatā (pts)เมื่อสัตว์เหล่านั้นเกิดมีมานะ ถือตัว เพราะการดูหมิ่นเรื่องผิวพรรณเป็นปัจจัย เครือดินจึงหายไป

Padālatāya antarahitāya sannipatiṁsu. Sannipatitvā anutthuniṁsu:
padālatāya → badālatāya (pts)เมื่อเครือดินหายไป สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกัน ครั้นแล้วต่างพากันโหยหาว่า ‘ahu vata no, ahāyi vata no padālatā’ti.
padālatāti → badālatāti (bj) | ahāyi → Sd apāyi, here and in repetition. (pts note) | no → Dt me, and below. (pts note)‘พวกเราเคยมีเครือดิน บัดนี้เครือดินของพวกเราหายไปแล้ว’ Tadetarahipi manussā kenaci dukkhadhammena phuṭṭhā evamāhaṁsu:
kenaci → kenacideva (bj, sya-all, pts1ed) | kenaci → kenacid eva (pts) | phuṭṭhā evamāhaṁsu → puṭṭhā evam āhaṁsu (pts) | kenaci → kenacideva (cck: sī. syā. pī.) | eva → Bmr kenaci, omitting eva. (pts note) | puṭṭhā → Bmr phuṭṭhā. (pts note)ในสมัยนี้ก็เหมือนกัน พวกมนุษย์ ถูกทุกข์ระทมบางอย่างกระทบเข้าก็พากันบ่นเพ้อว่า ‘ahu vata no, ahāyi vata no’ti.
Ahu → So Bmr K; Sc aha; Sd aho. (pts note)‘เราเคยมีของสิ่งนี้ แต่เดี๋ยวนี้ของของเราหายไปแล้ว’ Tadeva porāṇaṁ aggaññaṁ akkharaṁ anusaranti, na tvevassa atthaṁ ājānanti.
ājānanti → ājānanti akaṭṭhapākasālipātubhāvo (bj) | anusaranti → anupatanti (pts) | anusaranti → anupatanti (bj: PTS); anussaranti (bj: syā)พวกพราหมณ์พากันนึกได้แต่คำโบราณที่ เกี่ยวข้องกับทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกเท่านั้น แต่ไม่รู้เนื้อความแห่งคำนั้นเลย

6. Akaṭṭhapākasālipātubhāvaความปรากฏแห่งข้าวสาลีในที่ที่ไม่ต้องไถ

Atha kho tesaṁ, vāseṭṭha, sattānaṁ padālatāya antarahitāya akaṭṭhapāko sāli pāturahosi akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | padālatāya → badālatāya (bj, pts) | suddho → (pts) | taṇḍulaphalo → taṇḍulatthalo (bj: machasaṁ) | athuso → Bmr K add suddho and so SS, 18. (pts note) | taṇḍula-pphalo → Dt -pphasso. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เมื่อเครือดินของสัตว์เหล่านั้นหายไปแล้ว ข้าวสาลีอันผลิผลในที่ที่ไม่ต้องไถ ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีเมล็ด เป็นข้าวสารก็ปรากฏ Yaṁ taṁ sāyaṁ sāyamāsāya āharanti, pāto taṁ hoti pakkaṁ paṭivirūḷhaṁ.
paṭivirūḷhaṁ yaṁ taṁ → paṭiviruḷhaṁ yantaṁ (sya-all)ที่ที่พวกเขาเก็บเกี่ยวข้าวสาลีไปเพื่อเป็นอาหารเย็นในตอนเย็น ก็กลับมีข้าวสาลีงอกสุกขึ้นได้ในตอนเช้า Yaṁ taṁ pāto pātarāsāya āharanti, sāyaṁ taṁ hoti pakkaṁ paṭivirūḷhaṁ;
paṭivirūḷhaṁ → paṭiviruḷhaṁ (sya-all)ที่ที่พวกเขาเก็บเกี่ยวข้าวสาลีไปเพื่อเป็น อาหารเช้าในตอนเช้า ก็กลับมีข้าวสาลีงอกสุกขึ้นได้ในตอนเย็น nāpadānaṁ paññāyati.ความพร่องไม่ ปรากฏเลย Atha kho te, vāseṭṭha, sattā akaṭṭhapākaṁ sāliṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | aṭṭhaṁsu → aṭṭhaṁsu liṅgapātubhāvo (bj) | atha kho te vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | te → So SS; Bmr K omit. (pts note)ครั้งนั้น สัตว์ทั้งหลายพากันบริโภคข้าวสาลีซึ่งเกิดสุกเองในที่ที่ไม่ต้องไถ มีข้าวสาลีนั้นเป็นภักษา มีข้าวสาลีนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน

7. Itthipurisaliṅgapātubhāvaความปรากฏแห่งเพศหญิงและเพศชาย

Yathā yathā kho te, vāseṭṭha, sattā akaṭṭhapākaṁ sāliṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhaṁsu tathā tathā tesaṁ sattānaṁ bhiyyoso mattāya kharattañceva kāyasmiṁ okkami, vaṇṇavevaṇṇatā ca paññāyittha, itthiyā ca itthiliṅgaṁ pāturahosi purisassa ca purisaliṅgaṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | tesaṁ → tesaṁ vāseṭṭhā (bj) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | itthiliṅgaṁ → itthīliṅgaṁ (sya-all) | ca → (sya-all, pts)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เมื่อสัตว์เหล่านั้นบริโภคข้าวสาลี ซึ่งเกิด สุกเองในที่ที่ไม่ต้องไถ มีข้าวสาลีนั้นเป็นภักษา มีข้าวสาลีนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่ นานแสนนาน สัตว์เหล่านั้นจึงมีร่างกายหยาบขึ้น ทั้งผิวพรรณก็ปรากฏแตกต่างกัน และอวัยวะเพศหญิงปรากฏแก่ผู้เป็นหญิง อวัยวะเพศชายปรากฏแก่ผู้เป็นชาย Itthī ca purisaṁ ativelaṁ upanijjhāyati puriso ca itthiṁ.
itthī → itthi (bj) | ca → ca sudaṁ (bj); ca sudaṁ ativelaṁ (sya-all, pts) | ativelaṁ → (sya-all, pts) | sudaṁ → Bmr omit; K suraṁ. (pts note) | itthiṁ → K adds ca. (pts note)กล่าวกันว่า หญิงเพ่งดูชาย และชายก็เพ่งดูหญิงนานเกินไป Tesaṁ ativelaṁ aññamaññaṁ upanijjhāyataṁ sārāgo udapādi, pariḷāho kāyasmiṁ okkami.
upanijjhāyataṁ → upanijjhāyantānaṁ (sya-all) | upanijjhāyataṁ → K upanijjhāyantānaṁ. (pts note)เมื่อชนทั้ง ๒ เพศ ต่างเพ่งดูกันและกันนานเกินไป ก็เกิดความกำหนัดขึ้น ความเร่าร้อนก็ปรากฏขึ้น ในกาย Te pariḷāhapaccayā methunaṁ dhammaṁ paṭiseviṁsu.เพราะความเร่าร้อนเป็นปัจจัย ชนเหล่านั้นจึงได้เสพเมถุนธรรม

Ye kho pana te, vāseṭṭha, tena samayena sattā passanti methunaṁ dhammaṁ paṭisevante, aññe paṁsuṁ khipanti, aññe seṭṭhiṁ khipanti, aññe gomayaṁ khipanti:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)ก็โดยสมัยนั้น สัตว์เหล่าใดเห็นสัตว์เหล่าอื่นกำลังเสพเมถุนกันจึงขว้างฝุ่นใส่บ้าง ขว้างขี้เถ้าใส่บ้าง ขว้างมูลโคใส่บ้าง ด้วยกล่าวว่า ‘nassa asuci, nassa asucī’ti.
asuci → vasalī (bj, mr); vasali (sya-all) | asucī → vasalī (bj, mr); vasali (sya-all) | asucīti kathañhi → vasalī kathaṁ hi (bj) | asucīti → vasalīti (sya-all) | vasalī → nassa asuci nassa asuci ti (bj: machasaṁ) | asuci → vasali (cck: syā.); vasalī (cck: ka.) | asuci → Bmr vasalī; K vasali. (pts note)‘คนถ่อย เจ้าจงฉิบหาย คนถ่อย เจ้าจงฉิบหาย’ ‘Kathañhi nāma satto sattassa evarūpaṁ karissatī’ti.
karissatīti → Dt karissanti. (pts note)แล้วกล่าวต่อไปว่า ‘ก็ไฉน สัตว์จึงทำกรรมอย่างนี้แก่สัตว์เล่า’ Tadetarahipi manussā ekaccesu janapadesu vadhuyā nibbuyhamānāya aññe paṁsuṁ khipanti, aññe seṭṭhiṁ khipanti, aññe gomayaṁ khipanti.
nibbuyhamānāya → niggayhamānāya (mr) | nibbuyhamānāya → nibbuyahamānāya (bj) | vadhuyā → vadhaniyā (sya-all) | vadhuyā → vadhaniyā (bj: syā) | nibbuyahamānāya → nibbuyhamānāya (bj: machasaṁ); niggayhamānāya (bj: kām) | nibbuyhamānāya → nivayhamānāya, niggayhamānāya (cck: ka.) | vadhuyā → K vadhaniyā. (pts note) | nibbuyhamānāya → So SS Sum-Scd K; Bm nivayhamānāya; Br Sum-Br niggayha-. (pts note)ข้อที่ การประพฤติเมถุนธรรม ว่ามานั้น แม้ในขณะนี้ ในชนบทบางแห่ง เมื่อเขานำสัตว์ที่จะถูกฆ่าไปสู่ที่ประหาร มนุษย์ เหล่าอื่นก็จะขว้างฝุ่นใส่บ้าง ขว้างขี้เถ้าใส่บ้าง ขว้างมูลโคใส่บ้าง Tadeva porāṇaṁ aggaññaṁ akkharaṁ anusaranti, na tvevassa atthaṁ ājānanti.
ājānanti → ājānanti methunadhammasamācāro (bj) | anusaranti → anupatanti (pts)พวกพราหมณ์ พากันนึกได้แต่คำโบราณที่เกี่ยวข้องกับทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลกเท่านั้น แต่ไม่ รู้เนื้อความแห่งคำนั้นเลย

8. Methunadhammasamācāraการประพฤติเมถุนธรรม

Adhammasammataṁ kho pana, vāseṭṭha, tena samayena hoti, tadetarahi dhammasammataṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā yaṁ (bj); vāseṭṭhā (sya-all) | kho → adhammasammataṁ taṁ kho (bj: syā) | pana → adhammasammataṁ taṁ kho pana (cck: syā.); adhammasammataṁ kho pana taṁ (cck: ?) | Adhamma-sammataṁ → K adds taṁ. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ สมัยนั้น การเสพเมถุนธรรมอันเป็นเหตุ ให้ถูกขว้างฝุ่นใส่เป็นต้นนั้น ถือว่าเป็นเรื่องไม่ดี แต่บัดนี้ถือว่าเป็นเรื่องธรรมดา Ye kho pana, vāseṭṭha, tena samayena sattā methunaṁ dhammaṁ paṭisevanti, te māsampi dvemāsampi na labhanti gāmaṁ vā nigamaṁ vā pavisituṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj); te vāseṭṭhā (sya-all) | pana → K adds te. (pts note)สมัยนั้นเหล่าสัตว์ผู้เสพเมถุนธรรม ไม่ได้เข้าไปยังหมู่บ้านหรือนิคมตลอด ๑ เดือน บ้าง ๒ เดือนบ้าง Yato kho te, vāseṭṭha, sattā tasmiṁ asaddhamme ativelaṁ pātabyataṁ āpajjiṁsu.
kho → kho pana (bj); kho vāseṭṭhā (sya-all) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj); (sya-all) | tasmiṁ → tasmiṁ samaye (bj, pts) | sattā → -7 Sdt ye kho pana te Vāseṭṭhā sattā; Br adds pana after kho. (pts note) | samaye → Bmr K omit. (pts note) | pātavyataṁ → Bmr K pātabyataṁ. (pts note)เนื่องจากสัตว์เหล่านั้นต้องการเสพอสัทธรรมเกินเวลา Atha agārāni upakkamiṁsu kātuṁ tasseva asaddhammassa paṭicchādanatthaṁ.
atha → Br adds kho. (pts note)ต่อมาจึง พากันสร้างเรือนขึ้น เพื่อปกปิดอสัทธรรมนั้น Atha kho, vāseṭṭha, aññatarassa sattassa alasajātikassa etadahosi:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | atha kho vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all)สัตว์บางคนเกิดความเกียจคร้าน จึงมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘ambho, kimevāhaṁ vihaññāmi sāliṁ āharanto sāyaṁ sāyamāsāya pāto pātarāsāya.
evāhaṁ → -11 Sd kicchonāhaṁ; St kimpāham. (pts note)‘ท่านผู้เจริญ เรานี้ช่างลำบากเสียจริง ที่ต้องนำข้าวสาลีมา เพื่อเป็นอาหารเย็นในตอนเย็น และเพื่อเป็นอาหารเช้าในตอนเช้า Yannūnāhaṁ sāliṁ āhareyyaṁ sakideva sāyapātarāsāyā’ti.
sakideva → sakiṁdeva (mr) | sakideva → sakiṁdeva (cck) | sāyapātarāsāyāti atha kho → sāyaṁ pātarāsāyāti athakho (sya-all) | sakideva → sakiṁdeva (bj: kām) | sakiṁdeva → sakiṁdeva (cck: ka.) | eva → -12 Bmr sakiṁ deva, and below. (pts note)ทางที่ดี เราควร นำข้าวสาลีมาครั้งเดียวให้พอเพื่อเป็นอาหารเช้าและอาหารเย็น’

Atha kho so, vāseṭṭha, satto sāliṁ āhāsi sakideva sāyapātarāsāya.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | sakideva → sakiṁdeva (cck) | sāyapātarāsāya atha kho vāseṭṭha → sāyaṁ pātarāsāyāti athakho vāseṭṭhā (sya-all) | āhāsi → Sd āhārāsi; St ahāsi. (pts note)ต่อแต่นั้นมา สัตว์นั้นก็นำข้าวสาลีมาเพียงครั้งเดียว เพื่อเป็นอาหารเย็นและ อาหารเช้า Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto yena so satto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṁ sattaṁ etadavoca:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj)ครั้งหนึ่ง สัตว์ผู้หนึ่งเข้าไปหาสัตว์นั้นถึงที่อยู่แล้วได้ชักชวนว่า ‘ehi, bho satta, sālāhāraṁ gamissāmā’ti.‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ พวกเราไปเก็บข้าวสาลีกันเถิด’ ‘Alaṁ, bho satta, āhato me sāli sakideva sāyapātarāsāyā’ti.
āhato → āhaṭo (bj, sya-all) | sakideva → sakiṁdeva (cck) | sāyapātarāsāyāti atha kho → sāyaṁ pātarāsāyāti athakho (sya-all) | āhaṭo → āhato (bj: machasaṁ) | āhato → āhaṭo (cck: syā.)สัตว์นั้นจึงตอบว่า ‘อย่าเลย ท่านผู้เจริญ เรานำข้าวสาลีมาครั้งเดียวพอเพื่อเป็นอาหารเย็นและอาหารเช้าแล้ว’ Atha kho so, vāseṭṭha, satto tassa sattassa diṭṭhānugatiṁ āpajjamāno sāliṁ āhāsi sakideva dvīhāya. ‘Evampi kira, bho, sādhū’ti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | sakideva → sakiṁdeva (cck)ต่อมา สัตว์นั้น จึงถือแบบอย่างสัตว์คนแรก นำข้าวสาลีมาครั้งเดียวพอเพื่อเป็นอาหารถึง ๒ วัน ด้วยกล่าวว่า ‘เออ อย่างนี้ก็ดีเหมือนกันนะท่าน’

Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto yena so satto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṁ sattaṁ etadavoca:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | atha kho vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all)ต่อมา สัตว์อีกผู้หนึ่งจึงเข้าไปหาสัตว์คนที่ ๒ ถึงที่อยู่ กล่าวชวนสัตว์คนนั้นว่า ‘ehi, bho satta, sālāhāraṁ gamissāmā’ti.
satta → (bj)‘มาเถิดท่านผู้เจริญ พวกเราไปเก็บข้าวสาลีกันเถิด’ ‘Alaṁ, bho satta, āhato me sāli sakideva dvīhāyā’ti.
āhato → āhaṭo (bj, sya-all) | sakideva → sakiṁdeva (cck) | dvīhāyāti atha kho → sāyaṁ pātarāsāyāti athakho (sya-all) | dvīhāyāti → So Sc; Sd vihāyati; St vihāyāti; B dvih-; K sāyaṁ pātarāsāyāti. (pts note)สัตว์นั้นจึงตอบว่า ‘อย่าเลย ท่านผู้เจริญ เรานำข้าวสาลีมาครั้งเดียวพอเพื่อเป็นอาหารถึง ๒ วัน’ Atha kho so, vāseṭṭha, satto tassa sattassa diṭṭhānugatiṁ āpajjamāno sāliṁ āhāsi sakideva catūhāya, ‘evampi kira, bho, sādhū’ti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | sakideva → sakiṁdeva (cck) | evampi → evaṁ (sya-all)ต่อมา สัตว์นั้น จึงถือเอาแบบอย่างสัตว์คนที่ ๒ นำข้าวสาลีมาครั้งเดียวพอเพื่อเป็นอาหารถึง ๔ วัน ด้วยกล่าวว่า ‘เออ อย่างนี้ก็ดีเหมือนกันนะท่าน’

Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto yena so satto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā taṁ sattaṁ etadavoca:
atha kho vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all)ต่อมา สัตว์อีกผู้หนึ่งเข้าไปหาสัตว์คนที่ ๓ ถึงที่อยู่ กล่าวชวนสัตว์คนนั้นว่า ‘ehi, bho satta, sālāhāraṁ gamissāmā’ti.‘มาเถิดท่านผู้เจริญ พวกเราไปเก็บข้าวสาลีกันเถิด’ ‘Alaṁ, bho satta, āhato me sāli sakideva catūhāyā’ti.
āhato → āhaṭo (sya-all) | sakideva catūhāyāti → sakid eva catuhāyāti (pts)สัตว์นั้นจึงตอบว่า ‘อย่าเลย ท่านผู้เจริญ เรานำข้าวสาลีมาครั้งเดียวพอเพื่อเป็นอาหารถึง ๔ วัน’ Atha kho so, vāseṭṭha, satto tassa sattassa diṭṭhānugatiṁ āpajjamāno sāliṁ āhāsi sakideva aṭṭhāhāya, ‘evampi kira, bho, sādhū’ti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | evampi → evaṁ (sya-all)ต่อมา สัตว์นั้น จึงถือแบบอย่างสัตว์คนที่ ๓ นำข้าวสาลีมาครั้งเดียวพอเพื่อเป็นอาหารถึง ๘ วัน ด้วยกล่าวว่า ‘เออ อย่างนี้ก็ดีเหมือนกันนะท่าน’

Yato kho te, vāseṭṭha, sattā sannidhikārakaṁ sāliṁ upakkamiṁsu paribhuñjituṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)เพราะสัตว์ทั้งหลายพากันบริโภคข้าวสาลีที่สั่งสมไว้ Atha kaṇopi taṇḍulaṁ pariyonandhi, thusopi taṇḍulaṁ pariyonandhi;
pariyonandhi thusopi → pariyonaddhi thuso pi (bj) | pariyonandhi → pariyonaddhi (bj, sya-all) | atha kaṇopi → athakho vāseṭṭhā kaṇo (sya-all) | pariyonandhi lūnampi nappaṭivirūḷhaṁ → pariyonaddhi lunaṁpi nappaṭiviruḷhaṁ (sya-all) | atha → K adds kho Vāseṭṭhā. (pts note) | pi → K omits. (pts note) | pariyonandhi → K pariyonaddhi. (pts note)ดังนั้น ข้าวสาลีจึงมีรำ ห่อเมล็ดบ้าง มีแกลบหุ้มเมล็ดบ้าง lūnampi nappaṭivirūḷhaṁ, apadānaṁ paññāyittha, saṇḍasaṇḍā sālayo aṭṭhaṁsu.
sālayo → sāliyo (pts) | sālayo → sāliyo (bj: PTS) | sāliyo → K sālayo. (pts note)ต้นที่ถูกเกี่ยวแล้วก็ไม่กลับงอกขึ้นอีก ความพร่องได้ปรากฏให้เห็น จึงได้มีข้าวสาลีเป็นหย่อม ๆ

9. Sālivibhāgaการแบ่งข้าวสาลี

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā sannipatiṁsu, sannipatitvā anutthuniṁsu:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | anutthuniṁsu → anutthaniṁsu (sya-all) | anutthuniṁsu → Bm anutthūniṁsu; K anutthaniṁsu (and in 20). (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ครั้งนั้น สัตว์เหล่านั้นจึงประชุมกัน ครั้นแล้ว ต่างพากันปรับทุกข์ว่า ‘pāpakā vata, bho, dhammā sattesu pātubhūtā.‘ท่านผู้เจริญ บาปธรรมก็ปรากฏในสัตว์ทั้งหลายแล้ว Mayañhi pubbe manomayā ahumhā pītibhakkhā sayaṁpabhā antalikkhacarā subhaṭṭhāyino, ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā.
ahumhā → ahumha (bj, pts) | aṭṭhamhā → aṭṭhamha (bj) | dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā → dīgham addhānaṁ aṭṭhamha (pts) | aṭṭhamha → aṭṭhamhā (bj: machasaṁ) | ahumha → K ahumhā. (pts note) | aṭṭhamha → K atthamhā. (pts note)ด้วยว่า ในกาลก่อน พวกเรานึกคิดอะไรก็สำเร็จได้ตามปรารถนา มีปีติเป็นภักษา มีรัศมีซ่าน ออกจากร่างกาย เที่ยวสัญจรไปในอากาศ อยู่ในวิมานงดงาม สถิตอยู่นานแสนนาน Tesaṁ no amhākaṁ kadāci karahaci dīghassa addhuno accayena rasapathavī udakasmiṁ samatani.
rasapathavī → rasā paṭhavī (bj); rasapaṭhavī (sya-all, pts) | samatani → samatāni (bj, pts); samantāni (sya-all) | karahaci → karahaci ciraṁ (sya-all)สมัยหนึ่ง เมื่อล่วงไปนาน ๆ เกิดง้วนดินลอยขึ้นบนน้ำปรากฏแก่พวกเรา Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā.ง้วนดินนั้น สมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส Te mayaṁ rasapathaviṁ hatthehi āluppakārakaṁ upakkamimha paribhuñjituṁ, tesaṁ no rasapathaviṁ hatthehi āluppakārakaṁ upakkamataṁ paribhuñjituṁ sayaṁpabhā antaradhāyi.
rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | upakkamimha → upakkamimhā (sya-all) | tesaṁ no rasapathaviṁ → tesanno rasapaṭhaviṁ (sya-all) | āluppakārakaṁ → ālumpakārakaṁ (pts) | upakkamimha → K upakkamimhā. (pts note) | upakkamataṁ → SS omit. (pts note) | paribhuñjituṁ → SS paribhuñjataṁ. (pts note)พวกเรานั้นได้พากันใช้มือปั้นง้วน ดินให้เป็นคำ ๆ เพื่อบริโภค เมื่อพวกเราพากันใช้มือปั้นง้วนดินให้เป็นคำ ๆ เพื่อ บริโภคอยู่ รัศมีที่ซ่านออกจากร่างกายก็หายไป Sayaṁpabhāya antarahitāya candimasūriyā pāturahesuṁ, candimasūriyesu pātubhūtesu nakkhattāni tārakarūpāni pāturahesuṁ, nakkhattesu tārakarūpesu pātubhūtesu rattindivā paññāyiṁsu, rattindivesu paññāyamānesu māsaḍḍhamāsā paññāyiṁsu.
candimasūriyā → … suriyā (bj, sya-all, pts1ed) | Sayaṁpabhāya → tāya (bj) | sayaṁpabhāya → tāya (bj) | candimasūriyā → candimasuriyā (bj, sya-all) | candimasūriyesu → candimasuriyesu (bj, sya-all) | māsaḍḍhamāsā → māsaddhamāsā (bj, sya-all, pts) | pāturahesuṁ → pātur ahaṁsu (pts) | candimasuriyā → candimasūriyā (bj: machasaṁ) | Sayam-pabhāya → -12 Bmr tāya. (pts note) | ahaṁsu → Bmr ahesuṁ. (pts note)เมื่อรัศมีที่ซ่านออกจากร่างกาย หายไป ดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ก็ปรากฏ เมื่อดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ปรากฏแล้ว ดวงดาวนักษัตรทั้งหลายก็ปรากฏ เมื่อดวงดาวนักษัตรทั้งหลายปรากฏแล้ว กลางคืน กลางวันก็ปรากฏ เมื่อกลางคืนกลางวันปรากฏแล้ว เดือนหนึ่ง ครึ่งเดือนก็ปรากฏ Māsaḍḍhamāsesu paññāyamānesu utusaṁvaccharā paññāyiṁsu.
māsaḍḍhamāsesu → māsaddhamāsesu (bj, sya-all, pts)เมื่อเดือนหนึ่ง ครึ่งเดือนปรากฏ ฤดูและปีก็ปรากฏ Te mayaṁ rasapathaviṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā.
rasapathaviṁ → rasaṁ paṭhaviṁ (bj); rasapaṭhaviṁ (sya-all, pts) | aṭṭhamhā → aṭṭhamha (bj) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā → dīgham addhānaṁ aṭṭhamha (pts) | aṭṭhamha → K aṭṭhamhā. (pts note)พวกเรานั้นบริโภคง้วนดิน การแบ่งข้าวสาลี มีง้วนดินเป็นภักษา มีง้วนดินเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน Tesaṁ no pāpakānaṁyeva akusalānaṁ dhammānaṁ pātubhāvā rasapathavī antaradhāyi.
rasapathavī → rasā paṭhavī (bj); rasapaṭhavī (sya-all, pts) | pāpakānaṁyeva → pāpakānaṁ ñeva (pts) | pātu-bhāvā → Br bhāvāya. (pts note)เพราะบาปอกุศล- ธรรมปรากฏ ง้วนดินของพวกเราจึงหายไป Rasapathaviyā antarahitāya bhūmipappaṭako pāturahosi.
rasapathaviyā → rasāya paṭhaviyā (bj); rasapaṭhaviyā (sya-all, pts) | bhūmipappaṭako → bhūmipappaṭiko (sya-all) | bhūmipappaṭako → So SS; Bm pabbaṭiko; Br pappaṭiko; K bhūmippapaṭiko. (pts note)เมื่อง้วนดินหายไป สะเก็ดดินก็ปรากฏ So ahosi vaṇṇasampanno gandhasampanno rasasampanno.สะเก็ดดินนั้นสมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส Te mayaṁ bhūmipappaṭakaṁ upakkamimha paribhuñjituṁ.
bhūmipappaṭakaṁ upakkamimha → bhūmipappaṭikaṁ upakkamimhā (sya-all)พวกเรานั้นได้พากัน บริโภคสะเก็ดดิน Te mayaṁ taṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā.
aṭṭhamhā → aṭṭhamha (bj) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā → dīgham addhānaṁ aṭṭhamha (pts) | mayaṁ → Scdt omit. (pts note)พวกเรานั้นบริโภคสะเก็ดดินนั้น มีสะเก็ดดินนั้นเป็นภักษา มีสะเก็ดดินนั้นเป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน Tesaṁ no pāpakānaṁyeva akusalānaṁ dhammānaṁ pātubhāvā bhūmipappaṭako antaradhāyi.
bhūmipappaṭako → bhūmipappaṭake (bj); bhūmipappaṭiko (sya-all) | pāpakānaṁyeva → pāpakānaṁ ñeva (pts)เพราะบาปอกุศลธรรมปรากฏ สะเก็ดดินของพวกเราจึงหายไป Bhūmipappaṭake antarahite padālatā pāturahosi.
padālatā → badālatā (bj) | bhūmipappaṭake → bhūmipappaṭike (sya-all) | padālatā pāturahosi → badālatā pātur ahosi (pts)เมื่อสะเก็ดดินหายไป เครือดินก็ปรากฏ Sā ahosi vaṇṇasampannā gandhasampannā rasasampannā.
rasasampannā → rasasampanna (pts)เครือดินนั้น สมบูรณ์ด้วยสี สมบูรณ์ด้วยกลิ่น สมบูรณ์ด้วยรส Te mayaṁ padālataṁ upakkamimha paribhuñjituṁ.
padālataṁ → badālataṁ (bj, pts) | upakkamimha → upakkamimhā (sya-all)พวกเรานั้นได้พากันบริโภค เครือดิน Te mayaṁ taṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā.
aṭṭhamhā → aṭṭhamha (bj) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā → dīgham addhānaṁ aṭṭhamha (pts)พวกเรานั้นบริโภคเครือดินนั้น มีเครือดินนั้นเป็นภักษา มีเครือดินนั้น เป็นอาหาร ได้ดำรงอยู่นานแสนนาน Tesaṁ no pāpakānaṁyeva akusalānaṁ dhammānaṁ pātubhāvā padālatā antaradhāyi.
padālatā → badālatā (bj, pts) | pāpakānaṁyeva → pāpakānaṁ ñeva (pts)เพราะบาปอกุศลธรรมปรากฏ เครือดินของ พวกเราจึงหายไป Padālatāya antarahitāya akaṭṭhapāko sāli pāturahosi akaṇo athuso suddho sugandho taṇḍulapphalo.
padālatāya → badālatāya (bj, pts)เมื่อเครือดินหายไป ข้าวสาลีอันผลิผลในที่ที่ไม่ต้องไถ ไม่มีรำ ไม่มีแกลบ บริสุทธิ์ มีกลิ่นหอม มีเมล็ดเป็นข้าวสารก็ปรากฏ Yaṁ taṁ sāyaṁ sāyamāsāya āharāma, pāto taṁ hoti pakkaṁ paṭivirūḷhaṁ.
paṭivirūḷhaṁ yaṁ taṁ → paṭiviruḷhaṁ yantaṁ (sya-all)ที่ที่พวกเราเก็บเกี่ยว ข้าวสาลีไปเพื่อเป็นอาหารเย็นในตอนเย็น ก็กลับมีข้าวสาลีงอกสุกขึ้นได้ในตอนเช้า Yaṁ taṁ pāto pātarāsāya āharāma, sāyaṁ taṁ hoti pakkaṁ paṭivirūḷhaṁ.
paṭivirūḷhaṁ → paṭiviruḷhaṁ (sya-all)ที่ที่พวกเราเก็บเกี่ยวข้าวสาลีไปเพื่อเป็นอาหารเช้าในตอนเช้า ก็กลับมีข้าวสาลีงอก สุกขึ้นได้ในตอนเย็น Nāpadānaṁ paññāyittha.ความพร่องไม่ปรากฏเลย Te mayaṁ akaṭṭhapākaṁ sāliṁ paribhuñjantā tambhakkhā tadāhārā ciraṁ dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā.
sāliṁ → sāḷiṁ (bj) | aṭṭhamhā → aṭṭhamha (bj) | tambhakkhā → tabbhakkhā (sya-all) | dīghamaddhānaṁ aṭṭhamhā → dīgham addhānaṁ aṭṭhamha (pts)พวกเรานั้นเมื่อพากันบริโภคข้าวสาลี ซึ่งเกิดสุกเองในที่ที่ไม่ต้องไถ มีข้าวสาลีนั้นเป็นภักษา มีข้าวสาลีเป็นอาหาร ได้ดำรง อยู่นานแสนนาน Tesaṁ no pāpakānaṁyeva akusalānaṁ dhammānaṁ pātubhāvā kaṇopi taṇḍulaṁ pariyonandhi, thusopi taṇḍulaṁ pariyonandhi, lūnampi nappaṭivirūḷhaṁ, apadānaṁ paññāyittha, saṇḍasaṇḍā sālayo ṭhitā.
pāpakānaṁyeva → pāpakānañceva (bj); pāpakānaṁ ñeva (pts) | pariyonandhi thusopi → pariyonaddhi thuso pi (bj) | pariyonandhi → pariyonaddhi (bj, sya-all) | pariyonandhi lūnampi nappaṭivirūḷhaṁ apadānaṁ → pariyonaddhi lūnaṁpi nappaṭiviruḷhaṁ apadānampi (sya-all) | sālayo → sāliyo (pts) | paṭivirūḷhaṁ → So Sc; Sd navirūlhi; St ṇavirūḷhī; Bmr K nappaṭivirūḷhaṁ. (pts note)เพราะบาปอกุศลธรรมปรากฏ ข้าวสาลีของพวกเราจึงมีรำห่อเมล็ดบ้าง มีแกลบหุ้มเมล็ดบ้าง ต้นที่ถูกเกี่ยวแล้วก็ไม่กลับงอกขึ้นอีก ความพร่องได้ปรากฏ ให้เห็นจึงได้มีข้าวสาลีเป็นหย่อม ๆ Yannūna mayaṁ sāliṁ vibhajeyyāma, mariyādaṁ ṭhapeyyāmā’ti.ทางที่ดี เราควรแบ่งข้าวสาลีและปักปันเขตแดน กันเถิด’ Atha kho te, vāseṭṭha, sattā sāliṁ vibhajiṁsu, mariyādaṁ ṭhapesuṁ.
atha kho te vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all)ครั้งนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงพากันแบ่งข้าวสาลีและปักปันเขตแดนกัน

Atha kho, vāseṭṭha, aññataro satto lolajātiko sakaṁ bhāgaṁ parirakkhanto aññataraṁ bhāgaṁ adinnaṁ ādiyitvā paribhuñji.
aññataraṁ → aññassa (?) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | atha kho vāseṭṭha → athakho vāseṭṭhā (sya-all) | aññataraṁ → aññassa (cck: ?) | lolajātiko → So 12 and Bmr K; SS lolajāto. (pts note) | sakaṁ → SS saka. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ครั้งนั้น สัตว์ผู้หนึ่งมีนิสัยโลภ รักษาส่วน ของตนไว้แล้ว ถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค

Tamenaṁ aggahesuṁ, gahetvā etadavocuṁ:คนทั้งหลายจับเขาได้ จึงกล่าวว่า ‘pāpakaṁ vata, bho satta, karosi, yatra hi nāma sakaṁ bhāgaṁ parirakkhanto aññataraṁ bhāgaṁ adinnaṁ ādiyitvā paribhuñjasi.
paribhuñjasi → paribhuñjissasi (bj) | paribhuñjissasi → paribhuñji (bj: syā); paribhuṁjasi (bj: sīmu)‘คุณ คุณทำกรรมชั่วที่รักษาส่วนของตนไว้แล้ว ถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค Māssu, bho satta, punapi evarūpamakāsī’ti.
ssu → So SS Bm; Br su; K omits. (pts note) | pi → K omits. (pts note)คุณอย่าทำกรรมชั่วอย่างนี้อีก’

‘Evaṁ, bho’ti kho, vāseṭṭha, so satto tesaṁ sattānaṁ paccassosi.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)สัตว์นั้นก็รับคำแล้ว Dutiyampi kho, vāseṭṭha, so satto …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)แม้ครั้งที่ ๒ สัตว์นั้น ... tatiyampi kho, vāseṭṭha, so satto sakaṁ bhāgaṁ parirakkhanto aññataraṁ bhāgaṁ adinnaṁ ādiyitvā paribhuñji.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)แม้ครั้งที่ ๓ สัตว์นั้นก็รักษาส่วนของตนไว้แล้ว ถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มา บริโภค Tamenaṁ aggahesuṁ, gahetvā etadavocuṁ:
gahetvā etadavocuṁ → aggahetvā etad avocuṁ (pts) | aggahetvā → Br gahetvā. (pts note)คนทั้งหลายได้พากันจับเขาแล้ว กล่าวคำนี้ว่า ‘pāpakaṁ vata, bho satta, karosi, yatra hi nāma sakaṁ bhāgaṁ parirakkhanto aññataraṁ bhāgaṁ adinnaṁ ādiyitvā paribhuñjasi.
paribhuñjasi māssu → paribhuñji mā (sya-all) | paribhuñjasi → K paribhuñji. (pts note)‘คุณ คุณทำกรรมชั่ว ที่รักษา ส่วนของตนไว้แล้ว ถือเอาส่วนอื่นที่เขาไม่ให้มาบริโภค Māssu, bho satta, punapi evarūpamakāsī’ti.คุณอย่าได้ทำอย่างนี้อีก’ Aññe pāṇinā pahariṁsu, aññe leḍḍunā pahariṁsu, aññe daṇḍena pahariṁsu.
leḍḍunā → leṇḍunā (bj: syā) | pahariṁsu → So Bmr K Sum; Sct pahaṁsu; Sd pahāriṁsu, but pahaṁsu and pāhaṁsu afterwards. (pts note)คนเหล่าอื่น ใช้ฝ่ามือบ้าง ก้อนดินบ้าง ท่อนไม้บ้าง ทำร้าย Tadagge kho, vāseṭṭha, adinnādānaṁ paññāyati, garahā paññāyati, musāvādo paññāyati, daṇḍādānaṁ paññāyati.
vāseṭṭha → pana vāseṭṭhā (bj, sya-all) | kho → kho pana (pts)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ในเพราะเรื่องนั้นเป็นเหตุ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขาไม่ได้ให้จึงปรากฏ การครหา จึงปรากฏ การพูดเท็จจึงปรากฏ การถือทัณฑาวุธจึงปรากฏ

10. Mahāsammatarājāมหาสมมตราช

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā sannipatiṁsu, sannipatitvā anutthuniṁsu:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | anutthuniṁsu → anutthaniṁsu (sya-all) | te → Bmr K omit te. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ครั้งนั้น สัตว์ทั้งหลายจึงได้ประชุมกันปรับ ทุกข์กันว่า ‘pāpakā vata bho dhammā sattesu pātubhūtā, yatra hi nāma adinnādānaṁ paññāyissati, garahā paññāyissati, musāvādo paññāyissati, daṇḍādānaṁ paññāyissati.‘ท่านผู้เจริญ บาปธรรมปรากฏในหมู่สัตว์แล้ว คือ การถือเอาสิ่งของที่ เจ้าของเขาไม่ได้ให้จักปรากฏ การครหาจักปรากฏ การพูดเท็จจักปรากฏ การถือ ทัณฑาวุธจักปรากฏ Yannūna mayaṁ ekaṁ sattaṁ sammanneyyāma, yo no sammā khīyitabbaṁ khīyeyya, sammā garahitabbaṁ garaheyya, sammā pabbājetabbaṁ pabbājeyya.
yo → so (pts) | sammā garahitabbaṁ → sammagarahitabbaṁ (pts) | yo → kho (bj: PTS) | So → So SS; Bmr K yo. (pts note)ทางที่ดี พวกเราควรสมมต(แต่งตั้ง)สัตว์ผู้หนึ่ง ซึ่งจะว่ากล่าว ผู้ที่ควรว่ากล่าว ติเตียนผู้ที่ควรติเตียน ขับไล่ผู้ที่ควรขับไล่โดยชอบ Mayaṁ panassa sālīnaṁ bhāgaṁ anuppadassāmā’ti.
anuppadassāmāti → So SS and onwards; Bmr K Sum anupa-. (pts note)พวกเราจัก แบ่งปันข้าวสาลีให้แก่สัตว์ผู้นั้น

Atha kho te, vāseṭṭha, sattā yo nesaṁ satto abhirūpataro ca dassanīyataro ca pāsādikataro ca mahesakkhataro ca taṁ sattaṁ upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)ครั้นแล้ว สัตว์เหล่านั้นจึงเข้าไปหาท่านที่มีรูปงดงามกว่า น่าดูกว่า น่าเลื่อมใส กว่า น่าเกรงขามกว่า แล้วจึงได้กล่าวดังนี้ว่า ‘ehi, bho satta, sammā khīyitabbaṁ khīya, sammā garahitabbaṁ garaha, sammā pabbājetabbaṁ pabbājehi.
bho → so (bj: PTS) | khīyi → Bm khīya; Br khiya. (pts note) | garahi → Bmr garaha. (pts note)‘มาเถิด ท่านผู้เจริญ ขอท่านจงว่า กล่าวผู้ที่ควรว่ากล่าว จงติเตียนผู้ที่ควรติเตียน จงขับไล่ผู้ที่ควรขับไล่โดยชอบเถิด Mayaṁ pana te sālīnaṁ bhāgaṁ anuppadassāmā’ti.
te → vo (sya-all) | pana → Sc omits. (pts note) | te → So SS Bmr; K vo. (pts note)และพวกเราจักแบ่งปันข้าวสาลีให้แก่ท่าน’ ‘Evaṁ, bho’ti kho, vāseṭṭha, so satto tesaṁ sattānaṁ paṭissuṇitvā sammā khīyitabbaṁ khīyi, sammā garahitabbaṁ garahi, sammā pabbājetabbaṁ pabbājesi.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj); (sya-all) | so → so vāseṭṭhā (sya-all) | paṭissuṇitvā sammā khīyitabbaṁ → paṭissutvā sammākhīyitabbaṁ (sya-all, pts) | paṭissutvā → Bmr paṭisuṇitvā. (pts note)สัตว์ผู้นั้นรับคำแล้ว ได้ว่ากล่าวผู้ที่ควรว่ากล่าว ติเตียนผู้ที่ควรติเตียน ขับไล่ ผู้ที่ควรขับไล่โดยชอบ Te panassa sālīnaṁ bhāgaṁ anuppadaṁsu.
anuppadaṁsu → So SS; Bm K anupadiṁsu; Br anupadaṁsu. (pts note)และสัตว์เหล่านั้นก็ได้แบ่งปันข้าวสาลีให้แก่สัตว์ผู้นั้น

Mahājanasammatoti kho, vāseṭṭha, ‘mahāsammato, mahāsammato’ tveva paṭhamaṁ akkharaṁ upanibbattaṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | vāseṭṭha mahāsammato mahāsammato tveva → vāseṭṭhā mahāsammatotveva (sya-all) | mahā-sammato → K omits. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ เพราะเหตุที่สัตว์นั้นอันมหาชนสมมต(แต่งตั้ง) ฉะนั้น คำแรกว่า ‘มหาสมมต มหาสมมต’ จึงเกิดขึ้น

Khettānaṁ adhipatīti kho, vāseṭṭha, ‘khattiyo, khattiyo’ tveva dutiyaṁ akkharaṁ upanibbattaṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | adhipatīti → patīti (pts) | patīti → Bmr K adhipatīti. (pts note)เพราะเหตุที่สัตว์นั้นเป็นใหญ่ แห่งที่นาทั้งหลาย ฉะนั้น คำที่ ๒ ว่า ‘กษัตริย์ กษัตริย์’ จึงเกิดขึ้น

Dhammena pare rañjetīti kho, vāseṭṭha, ‘rājā, rājā’ tveva tatiyaṁ akkharaṁ upanibbattaṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | pare → paresaṁ (sya-all) | pare → paresaṁ (bj: syā) | pare → So SS; Bm K paresaṁ; Br parehi. (pts note)เพราะเหตุ ที่สัตว์นั้นให้ชนเหล่าอื่นยินดีได้โดยชอบธรรม ฉะนั้น คำที่ ๓ ว่า ‘ราชา ราชา’ แวดวงพราหมณ์ จึงเกิดขึ้น

Iti kho, vāseṭṭha, evametassa khattiyamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaṁyeva sattānaṁ, anaññesaṁ. Sadisānaṁyeva, no asadisānaṁ. Dhammeneva, no adhammena.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | vāseṭṭha evametassa → vāseṭṭhā evamevassa (sya-all) | anaññesaṁ → aññesaṁ (sya-all) | tesaṁyeva → tesaṁ ñeva (pts) | sadisānaṁyeva → sadisānaṁ ñeva (pts) | anaññesaṁ → aññesaṁ (bj: syā) | etassa → K evassa. (pts note) | abhinibbatti → Sdt abhinibbattaṁ. (pts note) | anaññesaṁ → K aññesaṁ, and below. (pts note)ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ จึงได้เกิดมีแวดวง กษัตริย์นั้นขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้น เท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น มีแก่สัตว์พวกเดียวกันเท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์ที่มิใช่พวก เดียวกัน มีโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม ตามคำโบราณที่เกี่ยวข้องกับทฤษฎีว่า ด้วยต้นกำเนิดของโลก Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca brāhmaṇamaṇḍalaṁ (bj)ก็ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

11. Brāhmaṇamaṇḍalaแวดวงพราหมณ์

Atha kho tesaṁ, vāseṭṭha, sattānaṁyeva ekaccānaṁ etadahosi:
sattānaṁyeva → te sattānaṁyeva (cck, sya1ed); tesaṁ sattānaṁyeva (sya2ed); tesaṁ yeva kho vāseṭṭha sattānaṁ (pts1ed) | vāseṭṭha sattānaṁyeva → vāseṭṭhā sattānaññeva (bj) | vāseṭṭha → (sya-all) | tesaṁ → (pts) | sattānaṁyeva → tesaṁ yeva kho vāseṭṭha sattānaṁ (cck: sī. pī.) | sattānaṁ → So SS; Bmr atha kho ṭesaṁ Vāseṭṭha sattānaṁ yeva; K atha kho te sattānaṁ yeva. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ ครั้งนั้น สัตว์บางพวกได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘pāpakā vata, bho, dhammā sattesu pātubhūtā, yatra hi nāma adinnādānaṁ paññāyissati, garahā paññāyissati, musāvādo paññāyissati, daṇḍādānaṁ paññāyissati, pabbājanaṁ paññāyissati.‘ท่านผู้เจริญ บาปธรรมเกิดขึ้นในหมู่สัตว์แล้ว คือ การถือเอาสิ่งของที่เจ้าของเขา ไม่ได้ให้จักปรากฏ การครหาจักปรากฏ การพูดเท็จจักปรากฏ การถือทัณฑาวุธ จักปรากฏ การขับไล่จักปรากฏ Yannūna mayaṁ pāpake akusale dhamme vāheyyāmā’ti.
vāheyyāmāti → bāheyyāmāti (pts) | bāheyyāmāti → So SS; Bmr K vāheyyāmāti, and onwards. (pts note)ทางที่ดี พวกเราควรลอยบาปอกุศลธรรมทิ้ง เสียเถิด Te pāpake akusale dhamme vāhesuṁ.
vāhesuṁ → bāhesuṁ (bj, pts) | bāhesuṁ → vāhesuṁ (bj: machasaṁ)สัตว์เหล่านั้นจึงได้พากันลอยบาปอกุศลธรรมนั้นทิ้งไป

Pāpake akusale dhamme vāhentīti kho, vāseṭṭha, ‘brāhmaṇā, brāhmaṇā’ tveva paṭhamaṁ akkharaṁ upanibbattaṁ.
vāhentīti → bāhentīti (bj, pts) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | vāseṭṭha brāhmaṇā brāhmaṇā tveva → vāseṭṭhā brāhmaṇātveva (sya-all)เพราะสัตว์ทั้งหลาย พากันลอยบาปอกุศลธรรมทิ้งไป ฉะนั้น คำแรกว่า ‘พราหมณ์ พราหมณ์’ จึงเกิดขึ้น

Te araññāyatane paṇṇakuṭiyo karitvā paṇṇakuṭīsu jhāyanti vītaṅgārā vītadhūmā pannamusalā sāyaṁ sāyamāsāya pāto pātarāsāya gāmanigamarājadhāniyo osaranti ghāsamesamānā.
ghāsamesamānā → ghāsamesanā (bj, sya-all, pts1ed) | ghāsamesamānā → ghāsamesānā (bj); ghāsam esanā (pts) | paṇṇakuṭiyo → paṇṇakuṭiyo ca (sya-all) | pannamusalā → paṇṇamusalā (sya-all, pts) | ghāsamesānā → ghāsamesamānā (bj: machasaṁ); ghāsamēsanā (bj: syā) | ghāsamesamānā → ghāsamesanā (cck: sī. syā. pī.) | paṇṇa-kuṭiyo → K adds ca. (pts note) | esanā → Br esamānā, and below. (pts note)พราหมณ์เหล่านั้นจึงสร้างกระท่อมมุงด้วยใบไม้ไว้ในราวป่าแล้ว บำเพ็ญฌานอยู่ใน กระท่อมที่มุงด้วยใบไม้นั้น พราหมณ์เหล่านั้นไม่มีการหุงต้ม ไม่มีการตำข้าว พากัน เที่ยวไปยังหมู่บ้านตำบลและเมืองแสวงหาอาหาร เพื่อเป็นอาหารเย็นในตอนเย็น เพื่อเป็นอาหารเช้าในตอนเช้า Te ghāsaṁ paṭilabhitvā punadeva araññāyatane paṇṇakuṭīsu jhāyanti.พวกเขาได้อาหารแล้วก็บำเพ็ญฌานอยู่ในกระท่อม มุงด้วยใบไม้ในราวป่านั่นเทียวอีก

Tamenaṁ manussā disvā evamāhaṁsu:
manussā → manussaṁ (bj)หมู่มนุษย์พบเขาแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ime kho, bho, sattā araññāyatane paṇṇakuṭiyo karitvā paṇṇakuṭīsu jhāyanti, vītaṅgārā vītadhūmā pannamusalā sāyaṁ sāyamāsāya pāto pātarāsāya gāmanigamarājadhāniyo osaranti ghāsamesamānā.
vītaṅgārā → vitaṅgārā (bj) | ghāsamesamānā → ghāsamesānā (bj); ghāsamesanā (sya-all, pts) | pannamusalā → paṇṇamusalā (sya-all, pts)‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้สร้างกระท่อมมุงด้วยใบไม้ในราวป่าแล้ว บำเพ็ญฌานอยู่ในกระท่อมที่ มุงด้วยใบไม้นั้น พวกเขาไม่มีการหุงต้ม ไม่มีการตำข้าว พากันเที่ยวไปยังหมู่บ้าน ตำบลและเมืองแสวงหาอาหาร เพื่อเป็นอาหารเย็นในตอนเย็น เพื่อเป็นอาหารเช้า ในตอนเช้า Te ghāsaṁ paṭilabhitvā punadeva araññāyatane paṇṇakuṭīsu jhāyantī’ti,
paṇṇakuṭīsu jhāyantī’ti → paṇṇakuṭīsu jhāyanti (bj, pts1ed); paṇṇakuṭīsu (sya-all); paṇṇakuṭīsu jhāyantīti kho (mr) | jhāyantīti → jhāyanti (bj, pts) | jhāyantīti jhāyantīti → jhāyanti te (sya-all) | jhāyanti → So Scd K; St Bmr omit. (pts note)พวกเขาได้อาหารแล้วมาบำเพ็ญฌานอยู่ในกระท่อมที่มุงด้วยใบไม้ในราว ป่าอีก

jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ‘jhāyakā, jhāyakā’ tveva dutiyaṁ akkharaṁ upanibbattaṁ.
jhāyantīti kho → jhāyantīti kho pana (bj, pts1ed); jhāyanti te kho (sya-all) | vāseṭṭha → pana vāseṭṭhā (bj); vāseṭṭha jhāyahā (pts) | vāseṭṭha jhāyakā jhāyakā tveva → vāseṭṭhā jhāyikā jhāyikātveva (sya-all) | kho → kho pana (pts) | jhāyakā tveva → tv eva (pts) | kho → paṇṇakuṭīsu jhāyanti jhāyantīti kho (cck: sī. pī.); paṇṇakuṭīsu jhāyantīti kho (cck: ka.) | Jhāyantīti → Sd jhāyanti; K omits jhāyantīti, and adds te. (pts note) | pana → Bmr K omit. (pts note) | jhāyahā → K -ikā. (pts note)เพราะพวกเขาบำเพ็ญฌานอยู่ คำที่ ๒ ว่า ‘ฌายกา ฌายกา’ จึงเกิดขึ้น

Tesaṁyeva kho, vāseṭṭha, sattānaṁ ekacce sattā araññāyatane paṇṇakuṭīsu taṁ jhānaṁ anabhisambhuṇamānā gāmasāmantaṁ nigamasāmantaṁ osaritvā ganthe karontā acchanti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | karontā → karonto (bj) | taṁ → (sya-all) | anabhisambhuṇamānā → anabhisambhunamānā (sya-all) | ganthe → gaṇṭhe (sya-all) | acchanti → āgacchanti (sya-all) | tesaṁyeva → tesaṁ ñeva (pts) | acchanti tamenaṁ → acchenti tam enaṁ (pts) | anabhisambhuṇamānā → anabhisaṁbhūnamānā (cck: katthaci) | taṁ → K omits. (pts note) | gāma-sāmantaṁ → Sdt sāmanta, and below. (pts note) | osaritvā → K otaritvā, and below. (pts note) | ganthe → Bmr gandhe, and below. (pts note) | acchenti → So SS; Bmr acchanti; K āgacchanti. (pts note)ในจำนวนสัตว์เหล่านั้น สัตว์บางพวก เมื่อไม่บรรลุฌานนั้นในกระท่อมที่มุงด้วยใบไม้ ในราวป่า จึงเที่ยวไปยังหมู่บ้านที่ใกล้เคียงกันและนิคมที่ใกล้เคียงกัน พากันทำคัมภีร์อยู่

Tamenaṁ manussā disvā evamāhaṁsu:มนุษย์ทั้งหลายเห็นเขาแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ime kho, bho, sattā araññāyatane paṇṇakuṭīsu taṁ jhānaṁ anabhisambhuṇamānā gāmasāmantaṁ nigamasāmantaṁ osaritvā ganthe karontā acchanti, na dānime jhāyantī’ti.
kho → kho pana (sya-all) | taṁ → (sya-all) | anabhisambhuṇamānā → anabhisambhunamānā (sya-all) | ganthe → gaṇṭhe (sya-all) | acchanti → acchenti (pts) | dānime jhāyantīti → dān ime jhāyanti (pts) | kho → K adds pana. (pts note) | acchenti → K gacchanti. (pts note)‘ท่านผู้เจริญ สัตว์เหล่านี้ไม่ได้บรรลุ ฌานนั้นในกระท่อมที่มุงด้วยใบไม้ในราวป่า จึงเที่ยวไปยังหมู่บ้านที่ใกล้เคียงกันและ นิคมที่ใกล้เคียงกัน พากันทำคัมภีร์อยู่ ชนเหล่านี้ไม่บำเพ็ญฌาน’

Na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ‘ajjhāyakā, ajjhāyakā’ tveva tatiyaṁ akkharaṁ upanibbattaṁ.
Na dānime → na dānime jhāyanti na dānime (bj, pts1ed, mr) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | vāseṭṭha ajjhāyakā ajjhāyakā tveva → vāseṭṭhā ajjhāyikā ajjhāyikātveva (sya-all) | dānime → na dānime jhāyantī na dānime (cck: sī. pī. ka.) | jhāyantīti → Cp. Sum. Vil., i., p. 247. (pts note)เพราะชน เหล่านี้ ไม่บำเพ็ญฌาน ในบัดนี้ คำที่ ๓ ว่า ‘อัชฌายกา อัชฌายกา’ จึงเกิดขึ้น Hīnasammataṁ kho pana, vāseṭṭha, tena samayena hoti, tadetarahi seṭṭhasammataṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā yaṁ (bj); vāseṭṭhā (sya-all)สมัยนั้น คำว่า ‘อัชฌายกา’ นั้นถือกันว่าเป็นคำเลว แต่ในสมัยนี้ คำว่า ‘อัชฌายกา’ นั้นถือกันว่าประเสริฐ

Iti kho, vāseṭṭha, evametassa brāhmaṇamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaṁyeva sattānaṁ, anaññesaṁ sadisānaṁyeva no asadisānaṁ dhammeneva, no adhammena.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | anaññesaṁ → aññesaṁ (sya-all) | tesaṁyeva → tesaṁ ñeva (pts) | sadisānaṁyeva → sadisānaṁ ñeva (pts)ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ จึงได้เกิดมีแวดวงพราหมณ์นั้นขึ้นแก่ สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น มีแก่สัตว์พวกเดียวกันเท่านั้น ไม่มี แก่สัตว์ที่มิใช่พวกเดียวกัน มีโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม ตามคำโบราณ ที่เกี่ยวข้องกับทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca tesaṁyeva → abhisamparāyeca vessamaṇḍalaṁ tesaññeva (bj)ก็ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้ง ในโลกนี้และโลกหน้า

12. Vessamaṇḍalaแวดวงแพศย์

Tesaṁyeva kho, vāseṭṭha, sattānaṁ ekacce sattā methunaṁ dhammaṁ samādāya visukammante payojesuṁ.
visukammante → vissutaṁ kammante (bj, pts1ed); vissukammante (si); visuṁ kammante (sya-all, mr) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | methunaṁ dhammaṁ → methunadhammaṁ (pts) | visukammante → vissutakammante (pts) | kammante → visasutakammanto (bj: PTS); visuṁ kammante (bj: sīmu) | visukammante → vissutakammante (cck: sī. pī.); vissukammante (cck: ka. sī.); visuṁ kammante (cck: syā. ka.)วาเสฏฐะและภารทวาชะ บรรดาสัตว์เหล่านั้น บางพวกยึดมั่นเมถุน- ธรรมแล้วแยกประกอบการงานที่แตกต่างออกไป

Methunaṁ dhammaṁ samādāya visukammante payojentīti kho, vāseṭṭha, ‘vessā, vessā’ tveva akkharaṁ upanibbattaṁ.
visukammante payojentīti → vissutaṁ kammante peyājentīti (bj) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | visukammante → visuṁ kammante (sya-all); vissutakammante (pts) | upanibbattaṁ → nibbattaṁ (sya-all) | methunaṁ dhammaṁ → methunadhammaṁ (pts) | upanibbattaṁ → K nibbattaṁ. (pts note)เพราะเหตุที่สัตว์เหล่านั้นยึดมั่น เมถุนธรรม แล้วแยกประกอบการงานที่แตกต่างออกไป ฉะนั้น คำว่า ‘เวสสา เวสสา’ จึงเกิดขึ้น

Iti kho, vāseṭṭha, evametassa vessamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaññeva sattānaṁ anaññesaṁ sadisānaṁyeva, no asadisānaṁ, dhammeneva no adhammena.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | tesaññeva → tesaṁ ñeva (pts) | sadisānaṁyeva → sadisānaṁ ñeva (pts) | etassa → K inserts saṁkhittaṁ, and omits down to iti kho Vāseṭṭha evam etassa Suddha-maṇḍalassa. (pts note)ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ จึงได้เกิดมีแวดวงแพศย์นั้นขึ้นแก่สัตว์ เหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น มีแก่สัตว์พวกเดียวกันเท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์ ที่มิใช่พวกเดียวกัน มีโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม ตามคำโบราณที่เกี่ยวข้อง กับทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca suddamaṇḍalaṁ (bj)ก็ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้ และโลกหน้า

13. Suddamaṇḍalaแวดวงศูทร

Tesaññeva kho, vāseṭṭha, sattānaṁ ye te sattā avasesā te luddācārā khuddācārā ahesuṁ.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | luddācārā → ḷuddācārā (bj) | khuddācārā → (pts) | ḷuddācārā → luddācārā (bj: sī) | ahesuṁ → So St Bm; Sc omits lud- ahesuṁ; Sd luddācārā luddācārā ahesuṁ; Br luddhācārā khuddācārā ahesuṁ. (pts note) | khuddācārā → So Sc Bm; Sdt omits khud-; St repeats lud-; Br luddh-. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ บรรดาสัตว์เหล่านั้น สัตว์ที่เหลือประพฤติ ตนโหดร้าย ทำงานต่ำต้อย

Luddācārā khuddācārāti kho, vāseṭṭha, ‘suddā, suddā’ tveva akkharaṁ upanibbattaṁ.
luddācārā → ḷuddācārā (bj) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj)เพราะสัตว์เหล่านั้นประพฤติตนโหดร้าย ทำงานที่ต่ำต้อย ฉะนั้น คำว่า ‘ศูทร ศูทร’ จึงเกิดขึ้น

Iti kho, vāseṭṭha, evametassa suddamaṇḍalassa porāṇena aggaññena akkharena abhinibbatti ahosi tesaṁyeva sattānaṁ anaññesaṁ, sadisānaṁyeva no asadisānaṁ, dhammeneva, no adhammena.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | anaññesaṁ → aññesaṁ (sya-all) | tesaṁyeva sattānaṁ → tesaṁ ñeva sattānam (pts) | sadisānaṁyeva → sadisānaṁ ñeva (pts)ด้วยเหตุดังกล่าวมานี้ จึงได้เกิดมีแวดวงศูทรนั้น ขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น มีแก่สัตว์พวกเดียวกันเท่านั้น ไม่มี แก่สัตว์ที่มิใช่พวกเดียวกัน มีโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม ตามคำโบราณที่ เกี่ยวข้องกับทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca (bj)ก็ธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชน ทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

Ahu kho so, vāseṭṭha, samayo, yaṁ khattiyopi sakaṁ dhammaṁ garahamāno agārasmā anagāriyaṁ pabbajati:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)วาเสฏฐะและภารทวาชะ มีสมัยที่กษัตริย์ติเตียนธรรมของตน จึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยประสงค์ว่า ‘samaṇo bhavissāmī’ti.‘เราจักเป็นสมณะ’ Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…
kho vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)พราหมณ์ ติเตียนธรรมของตนจึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยประสงค์ว่า ‘เราจักเป็น สมณะ’ vessopi kho, vāseṭṭha …pe…
kho vāseṭṭha → vāseṭṭhā (sya-all)แพศย์ติเตียนธรรมของตนจึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตด้วยประสงค์ ว่า ‘เราจักเป็นสมณะ’ suddopi kho, vāseṭṭha, sakaṁ dhammaṁ garahamāno agārasmā anagāriyaṁ pabbajati:
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj); (sya-all)แม้ศูทรก็ติเตียนธรรมของตนจึงออกจากเรือนบวชเป็น บรรพชิตด้วยประสงค์ว่า ‘samaṇo bhavissāmī’ti.‘เราจักเป็นสมณะ’

Imehi kho, vāseṭṭha, catūhi maṇḍalehi samaṇamaṇḍalassa abhinibbatti ahosi, tesaṁyeva sattānaṁ anaññesaṁ, sadisānaṁyeva no asadisānaṁ, dhammeneva no adhammena.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | anaññesaṁ → aññesaṁ (sya-all) | tesaṁyeva → tesaṁ ñeva (pts) | sadisānaṁyeva → sadisānaṁ ñeva (pts)จึงได้เกิดมีแวดวงสมณะจากแวดวง ทั้งสี่นี้ขึ้นแก่สัตว์เหล่านั้นเท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์เหล่าอื่น มีแก่สัตว์พวกเดียวกัน เท่านั้น ไม่มีแก่สัตว์ที่มิใช่พวกเดียวกัน มีโดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่โดยอธรรม ตาม คำโบราณที่เกี่ยวข้องกับทฤษฎีว่าด้วยต้นกำเนิดของโลก Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca khattiyopi → abhisamparāyeca khattiyo pi (bj)ก็ธรรมเท่านั้นประเสริฐ ที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

14. Duccaritādikathāเรื่องการประพฤติทุจริต เป็นต้น

Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā micchādiṭṭhiko micchādiṭṭhikammasamādāno micchādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | micchādiṭṭhikammasamādāno → (pts) | micchādiṭṭhikammasamādāno → idaṁ padaṁ sī. ipotthakesu natthi (cck note) | micchā-diṭṭhiko → Bmr K add micchā-diṭṭhi-kamma-samādāno, and below. Cp. D. ii. 95, ante vol. i., p. 82. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ แม้กษัตริย์ผู้ประพฤติกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต มีความเห็นผิด และชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิด เพราะ การชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วจะไปเกิดใน อบาย ทุคติ วินิบาต นรก Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)แม้พราหมณ์ ... vessopi kho, vāseṭṭha …แม้แพศย์ ... suddopi kho, vāseṭṭha …แม้ศูทร ... samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena duccaritaṁ caritvā vācāya duccaritaṁ caritvā manasā duccaritaṁ caritvā micchādiṭṭhiko micchādiṭṭhikammasamādāno micchādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | micchādiṭṭhikammasamādāno → (pts)แม้สมณะผู้ประพฤติกายทุจริต วจีทุจริต มโนทุจริต มีความเห็นผิด และชักชวน ผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิด เพราะการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็น ผิดเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วจะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก

Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena sucaritaṁ caritvā vācāya sucaritaṁ caritvā manasā sucaritaṁ caritvā sammādiṭṭhiko sammādiṭṭhikammasamādāno sammādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | sammādiṭṭhikammasamādāno → (pts) | sammādiṭṭhikammasamādāno → idaṁ padaṁ sī. pī. potthakesu natthi (cck note)แม้กษัตริย์ผู้ประพฤติกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต มีความเห็นชอบ และชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรม ตามความเห็นชอบ หลังจากตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all)แม้พราหมณ์ ... vessopi kho, vāseṭṭha …แม้แพศย์ ... suddopi kho, vāseṭṭha …แม้ศูทร ... samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena sucaritaṁ caritvā vācāya sucaritaṁ caritvā manasā sucaritaṁ caritvā sammādiṭṭhiko sammādiṭṭhikammasamādāno sammādiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | sammādiṭṭhikammasamādāno → (pts)แม้สมณะผู้ประพฤติกายสุจริต วจีสุจริต มโนสุจริต มีความเห็นชอบ และชักชวน ผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นชอบ หลังจากตายแล้วจะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์

Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena dvayakārī, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī, vimissadiṭṭhiko vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sukhadukkhappaṭisaṁvedī hoti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu → vimissakammasamādāno vimissakammasamādānahetu (sya-all) | vimissadiṭṭhiko vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu → vītimissadiṭṭhiko vītimissadiṭṭhikammasamādānahetu (pts) | sukhadukkhapaṭisaṁvedī → sukhadukkhappaṭisaṁvedī (bj: machasaṁ) | vimissadiṭṭhikammasamādānahetu → vimissadiṭṭhiko vimissakammasamādāno vimissakammasamādānahetu (cck: syā.); vītimissadiṭṭhiko vītimissadiṭṭhikammasamādānahetu (cck: sī. pī.)วาเสฏฐะและภารทวาชะ แม้กษัตริย์ผู้ประพฤติทั้งกายทุจริตและ กายสุจริต ทั้งวจีทุจริตและวจีสุจริต ทั้งมโนทุจริตและมโนสุจริต ทั้งมีความเห็นผิด และมีความเห็นชอบ ทั้งชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและชักชวนผู้อื่นให้ ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและ การชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วเขาจะเสวย ทั้งสุขและทุกข์ Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj)แม้พราหมณ์ผู้ประพฤติทั้งกายทุจริตและกายสุจริต ทั้งวจีทุจริตและวจีสุจริต ทั้งมโนทุจริตและมโนสุจริต ทั้งมีความเห็นผิดและมีความเห็นชอบ ทั้งชักชวนผู้อื่น ให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะ การชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นชอบเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วเขาจะเสวยทั้งสุขและทุกข์ vessopi kho, vāseṭṭha …แม้แพศย์ผู้ประพฤติทั้งกายทุจริตและกายสุจริต ทั้งวจีทุจริตและวจีสุจริต ทั้ง มโนทุจริตและมโนสุจริต ทั้งมีความเห็นผิดและมีความเห็นชอบ ทั้งชักชวนผู้อื่นให้ ทำกรรมตามความเห็นผิดและชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะการ ชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นชอบเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วเขาจะเสวยทั้งสุขและทุกข์ suddopi kho, vāseṭṭha …แม้ศูทรผู้ประพฤติทั้งกายทุจริตและกายสุจริต ทั้งวจีทุจริตและวจีสุจริต ทั้ง มโนทุจริตและมโนสุจริต ทั้งมีความเห็นผิดและมีความเห็นชอบ ทั้งชักชวนผู้อื่นให้ ทำกรรมตามความเห็นผิดและชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะการ ชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นชอบเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วเขาจะเสวยทั้งสุขและทุกข์ samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena dvayakārī, vācāya dvayakārī, manasā dvayakārī, vimissadiṭṭhiko vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sukhadukkhappaṭisaṁvedī hoti.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu → vimissakammasamādāno vimissakammasamādānahetu (sya-all) | vimissadiṭṭhiko vimissadiṭṭhikammasamādāno vimissadiṭṭhikammasamādānahetu → vītimissadiṭṭhiko vītimissadiṭṭhikamma samādānahetu (pts)แม้สมณะผู้ประพฤติทั้งกายทุจริตและกายสุจริต ทั้งวจีทุจริตและวจีสุจริต ทั้ง มโนทุจริตและมโนสุจริต ทั้งมีความเห็นผิดและมีความเห็นชอบ ทั้งชักชวนผู้อื่นให้ ทำกรรมตามความเห็นผิดและชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ เพราะการ ชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นผิดและการชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นชอบเป็นเหตุ หลังจากตายแล้วเขาจะเสวยทั้งสุขและทุกข์

15. Bodhipakkhiyabhāvanāการเจริญโพธิปักขิยธรรม

Khattiyopi kho, vāseṭṭha, kāyena saṁvuto vācāya saṁvuto manasā saṁvuto sattannaṁ bodhipakkhiyānaṁ dhammānaṁ bhāvanamanvāya diṭṭheva dhamme parinibbāyati.
parinibbāyati → parinibbāti (bj, mr) | vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | parinibbāyati brāhmaṇopi → parinibbāti brāhmaṇo pi (bj) | diṭṭheva → diṭṭheyeva (sya-all) | parinibbāti → parinibbāyati (bj: machasaṁ) | parinibbāyati → parinibbāti (cck: ka.) | bodhi-pakkhiyānaṁ → Br pakkhiya-. (pts note) | va → K c 'eva. (pts note) | parinibbāyati → Bmr K parinibbāti. (pts note) | pe → Not in SS; K here repeats each clause in full. (pts note) | Samaṇo → Sd K omit this clause. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ กษัตริย์ผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ หมวดแล้ว จะปรินิพพานในโลกนี้ทีเดียว Brāhmaṇopi kho, vāseṭṭha …pe…แม้พราหมณ์ผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิย- ธรรม ๗ หมวดแล้ว จะปรินิพพานในโลกนี้ทีเดียว vessopi kho, vāseṭṭha …
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj)แม้แพศย์ผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ หมวดแล้ว จะปรินิพพานในโลกนี้ทีเดียว suddopi kho, vāseṭṭha …
vāseṭṭha samaṇopi → vāseṭṭhā samaṇo pi (bj)แม้ศูทรผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ หมวดแล้ว จะปรินิพพานในโลกนี้ทีเดียว samaṇopi kho, vāseṭṭha, kāyena saṁvuto vācāya saṁvuto manasā saṁvuto sattannaṁ bodhipakkhiyānaṁ dhammānaṁ bhāvanamanvāya diṭṭheva dhamme parinibbāyati.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | parinibbāyati imesañhi vāseṭṭha → parinibbāti imesaṁ hi vāseṭṭhā (bj) | diṭṭheva → diṭṭheyeva (sya-all)แม้สมณะผู้สำรวมกาย สำรวมวาจา สำรวมใจ อาศัยการเจริญโพธิปักขิยธรรม ๗ หมวดแล้ว จะปรินิพพานในโลกนี้ทีเดียว

Imesañhi, vāseṭṭha, catunnaṁ vaṇṇānaṁ yo hoti bhikkhu arahaṁ khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto, so nesaṁ aggamakkhāyati dhammeneva, no adhammena.
vusitavā → (pts) | khīṇāsavo → Bmr K add vusitavā. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ บรรดาวรรณะทั้ง ๔ เหล่านี้ ผู้ใดเป็นภิกษุ อรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ ผู้นั้น เรียกได้ว่า เป็นผู้เลิศกว่าคนทั้งหลายในวรรณะ ๔ เหล่านั้น โดยธรรมเท่านั้น ไม่ใช่ โดยอธรรม Dhammo hi, vāseṭṭha, seṭṭho janetasmiṁ diṭṭhe ceva dhamme abhisamparāyañca.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj, sya-all) | abhisamparāyañca → abhisamparāyeca (bj)เพราะธรรมเท่านั้นประเสริฐที่สุดในหมู่ชนทั้งในโลกนี้และโลกหน้า

Brahmunā pesā, vāseṭṭha, sanaṅkumārena gāthā bhāsitā:
pesā vāseṭṭha → pi vāseṭṭhā (bj) | brahmunā pesā vāseṭṭha → brahmunāpi vāseṭṭhā (sya-all) | p → So SS; Bmr K omit esā, and read pi. Cp. D. iii. 1. 28, ante, vol i., p. 99. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ สมดังคาถานี้ที่สนังกุมารพรหมกล่าวไว้ว่า

‘Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, ye gottapaṭisārino;
gottapaṭisārino → paṭisāriṇo (bj: PTS)‘ในหมู่ชนที่ถือตระกูลเป็นใหญ่ กษัตริย์จัดว่าประเสริฐที่สุด Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse’ti.
vijjācaraṇasampanno → vijjācaraṇasampaṇṇo (bj)ส่วนท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ จัดว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทพและมนุษย์’

Sā kho panesā, vāseṭṭha, brahmunā sanaṅkumārena gāthā sugītā, no duggītā. Subhāsitā, no dubbhāsitā. Atthasaṁhitā, no anatthasaṁhitā. Anumatā mayā.
vāseṭṭha → vāseṭṭhā gāthā (bj); vāseṭṭhā (sya-all) | gāthā → (bj) | sā → sāpi (sya-all) | atthasaṁhitā → atthasañhitā (bj note) | Sā → K adds pi. (pts note)วาเสฏฐะและภารทวาชะ สนังกุมารพรหมกล่าวคาถานั้นไว้ชอบ ไม่ใช่ไม่ชอบ กล่าวไว้ถูกต้อง ไม่ใช่ไม่ถูกต้อง มีประโยชน์ ไม่ใช่ไม่มีประโยชน์ เราเห็นด้วยทีเดียว Ahampi, vāseṭṭha, evaṁ vadāmi—
vāseṭṭha → vāseṭṭhā (bj) | ahampi vāseṭṭha → ahaṁpi vāseṭṭhā (sya-all)แม้เราก็กล่าวอย่างเดียวกันนี้ว่า

Khattiyo seṭṭho janetasmiṁ, ye gottapaṭisārino;‘ในหมู่ชนที่ถือตระกูลเป็นใหญ่ กษัตริย์จัดว่าประเสริฐที่สุด Vijjācaraṇasampanno, so seṭṭho devamānuse”ti.
vijjācaraṇasampanno → vijjācaraṇasampaṇṇo (bj) so → (pts)ส่วนท่านผู้เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ จัดว่าเป็นผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่เทพและมนุษย์’

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว Attamanā vāseṭṭhabhāradvājā bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.วาเสฏฐสามเณรและภารทวาชสามเณร มีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Aggaññasuttaṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ.อัคคัญญสูตรที่ ๔ จบ