1. Sāriputtasīhanāda

Evaṁ me sutaṁ—
sīhanādo → dutiyabhāge dīgha II 130 piṭṭhe (bj note)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati pāvārikambavane.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj: machasaṁ) | Pāvārikambavane → Cp. D. xvi. 1. 16, ante, vol. ii., p. 81. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทา Atha kho āyasmā sāriputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā sāriputto bhagavantaṁ etadavoca:
sāriputto → sārīputto (sya-all)ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

“evaṁpasanno ahaṁ, bhante, bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan”ti.
bhiññataro → So K here (D xvi. 1. 16, K -ātaro). (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘ไม่เคยมี จักไม่มี และย่อมไม่มีสมณะ หรือพราหมณ์ผู้อื่นซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค’

“Uḷārā kho te ayaṁ, sāriputta, āsabhī vācā bhāsitā, ekaṁso gahito, sīhanādo nadito:
uḷārā → oḷārā (sya-all) | āsabhī → So St Bmr; Sd K āsabhi-; Sc asabhi. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “สารีบุตร เธอกล่าวอาสภิวาจา(วาจาอย่าง องอาจ)อย่างสูง เธอถือเอาด้านเดียว บันลือสีหนาทว่า ‘evaṁpasanno ahaṁ, bhante, bhagavati;‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan’ti.
sambodhiyanti kiṁ te → sambodhiyan ti kin nu (pts)‘ไม่เคยมี จักไม่มี และย่อมไม่มี สมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่นซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค’

Kiṁ te, sāriputta, ye te ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā:
Kiṁ te → kiṁ nu kho te (sya-all), kinnu (pts1ed) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | te → kiṁnu (bj: PTS); kiṁ nu kho te (bj: syā) | te → kiṁ nu (cck: sī. pī.); kiṁ nu kho te (cck: syā.) | nu → So Sdt, D. xvi. 1. 16, and Sum-Scd; Sc adds te; Bmr Sum-Br kin te; K kiṁ nu kho te. (pts note)สารีบุตร เธอกำหนดรู้พระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกพระองค์ในอดีตกาลด้วยใจของตนแล้วหรือว่า ‘evaṁsīlā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁdhammā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁpaññā te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁvihārī te bhagavanto ahesuṁ itipi, evaṁvimuttā te bhagavanto ahesuṁ itipī’”ti?
evaṁdhammā → evaṁdhammā evaṁpaññā evaṁvihārī evaṁ vimuttā (pts) | evaṁ-dhammā → Sc Bm K repeat te Bhagavanto ahesuṁ iti pi after each adjective. (pts note)‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจึงทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรม อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจึงทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้’

“No hetaṁ, bhante”.
bhante → bhanteti (sya-all)ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Kiṁ pana te, sāriputta, ye te bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto cetasā ceto paricca viditā:
pana te → kiṁ pana (pts1ed) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | te → (pts) | te → kiṁ pana (cck: sī. pī.) | pana → So SS, D. xvi. 1. 16; Bmr K add te. (pts note)“สารีบุตร เธอกำหนดรู้พระทัยของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทุกพระองค์ ซึ่งจักเสด็จมาอุบัติขึ้นในอนาคตกาลด้วยใจของตนแล้วหรือว่า ‘evaṁsīlā te bhagavanto bhavissanti itipi, evaṁdhammā … evaṁpaññā … evaṁvihārī … evaṁvimuttā te bhagavanto bhavissanti itipī’”ti?
evaṁ-dhammā → SS here repeat te Bhagavanto bhavissanti iti pi after each adjective, but not Bmr K. (pts note)‘แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาค เหล่านั้นจักทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมี ปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมีธรรมเป็นเครื่อง อยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้น อย่างนี้”

“No hetaṁ, bhante”.
bhante → bhanteti (sya-all)“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Kiṁ pana te, sāriputta, ahaṁ etarahi arahaṁ sammāsambuddho cetasā ceto paricca vidito:
pana te → kiṁ pana (pts1ed) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | te → kiṁ pana (cck: sī. pī.) | pana → So SS Bm, D. xvi. 1. 16; Br panete; K adds te. (pts note) | te → So SS Bm, D. xvi. 1. 16; Br K omit. (pts note)“สารีบุตร เธอกำหนดรู้ใจของเราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ด้วย ใจของตนแล้วหรือว่า ‘evaṁsīlo bhagavā itipi, evaṁdhammo … evaṁpañño … evaṁvihārī … evaṁvimutto bhagavā itipī’”ti?‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีศีลอย่างนี้ แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีธรรมอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมี ปัญญาอย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีธรรมเป็นเครื่องอยู่อย่างนี้ แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคทรงมีธรรมเป็นเครื่องหลุดพ้นอย่างนี้”

“No hetaṁ, bhante”.
bhante → bhanteti (sya-all)“หามิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Ettha ca hi te, sāriputta, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ natthi.
ca → (bj, sya-all) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | ca hi → carahi (pts) | hi → ettha ca hi (bj: machasaṁ) | carahi → So SS; Bmr K ettha hi; cp. D. xvi. 1. 16. (pts note)“สารีบุตร ก็ในเรื่องนี้ เธอไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน Atha kiṁ carahi te ayaṁ, sāriputta, uḷārā āsabhī vācā bhāsitā, ekaṁso gahito, sīhanādo nadito:
sāriputta uḷārā āsabhī vācā → sārīputta oḷārā āsabhivācā (sya-all)เมื่อเป็นเช่นนั้น บัดนี้ ไฉนเธอจึงกล่าวอาสภิวาจา อย่างสูง ถือเอาด้านเดียว บันลือสีหนาทว่า ‘evaṁpasanno ahaṁ, bhante, bhagavati, na cāhu na ca bhavissati na cetarahi vijjati añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro yadidaṁ sambodhiyan’”ti?‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘ไม่เคยมี จักไม่มี และย่อมไม่มีสมณะหรือ พราหมณ์ผู้อื่นซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาค”

“Na kho me, bhante, atītānāgatapaccuppannesu arahantesu sammāsambuddhesu cetopariyañāṇaṁ atthi.
Na kho me → na kho panetaṁ (sya-all, mr) | me → meṁ (bj) | meṁ → na kho panetaṁ (bj: sīmu, syā) | me → na kho panetaṁ (cck: syā. ka.) | me → So SS, D. xvi. 1. 17; Bmr K pan'; etaṁ. (pts note)ท่านพระสารีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงแม้ว่า ข้าพระองค์จะไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน Api ca me dhammanvayo vidito.
Api ca me → kho me bhante (bj, pts1ed, mr) | me → me bhante (pts) | me → me bhante (cck: sī. pī. ka.) | bhante → -8 So Sc; Sdt, D. xvi. 1. 17, omit me bhante; Bmr kho me bhante; K omits bhante. (pts note)แต่ข้าพระองค์ก็รู้วิธีการอนุมาน Seyyathāpi, bhante, rañño paccantimaṁ nagaraṁ daḷhuddhāpaṁ daḷhapākāratoraṇaṁ ekadvāraṁ.
daḷhuddhāpaṁ → daḷhuddāpaṁ (bj, pts1ed, mr); daḷhaddhālaṁ (sya-all) | daḷhuddhāpaṁ → daḷahuddāpaṁ (bj); daḷhuddāpaṁ (pts) | daḷahuddāpaṁ → daḷhuddhāpaṁ (bj: machasaṁ); daḷahaddhālaṁ (bj: syā) | daḷhuddhāpaṁ → daḷhuddāpaṁ (cck: sī. pī. ka.) | daḷhuddāpaṁ → So SS Br, D. xvi. 1. 17; Bm daḷhuddhāpaṁ; K daḷhaddhālaṁ. (pts note)เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของ พระเจ้าแผ่นดินมีรากฐานมั่นคง มีกำแพงแข็งแรง มีป้อมค่ายแข็งแรง มีประตูเดียว Tatrassa dovāriko paṇḍito byatto medhāvī aññātānaṁ nivāretā, ñātānaṁ pavesetā.
byatto → viyatto (sya-all, pts) | byatto → viyatto (bj: syā, PTS)นายประตูของเมืองนั้นเป็นคนเฉลียวฉลาด หลักแหลม ห้ามคนที่ไม่รู้จัก อนุญาตให้ คนที่รู้จักเข้าไปได้ So tassa nagarassa samantā anupariyāyapathaṁ anukkamamāno na passeyya pākārasandhiṁ vā pākāravivaraṁ vā antamaso biḷāranikkhamanamattampi.
biḷāranikkhamanamattampi → biḷāranissakkanamattampi (bj); viḷāranikkhamanamattaṁpi (sya-all); bilālanissakkanamattam pi (pts) | samantā → sāmantā (sya-all) | anupariyāyapathaṁ anukkamamāno → anupariyāya pathaṁ anukkamante (pts) | samantā → sāmantā (bj: sīmu, syā) | anukkamamāno → anukkamante (bj: PTS) | samantā → So SS, D. xvi. 1. 17; Bmr K sāmantā. (pts note) | anukkamante → So SS; Bmr K, D. xvi. 1. 17, anukkamamāno. (pts note) | na → Sdt omit. (pts note)เขาเดินสำรวจดูหนทางตามลำดับรอบเมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อหรือ ช่องกำแพง โดยที่สุดแม้เพียงที่ที่พอแมวลอดออกได้ Tassa evamassa:เขาย่อมรู้ว่า ‘ye kho keci oḷārikā pāṇā imaṁ nagaraṁ pavisanti vā nikkhamanti vā, sabbe te imināva dvārena pavisanti vā nikkhamanti vā’ti.
kho → (bj, sya-all) | kho → So Sct, D. xvi. 1. 17; Sd Bmr K omit. (pts note)‘สัตว์ใหญ่ทุกชนิด เมื่อจะเข้าหรือออกเมืองนี้ ก็จะเข้าหรือออกทางประตูนี้เท่านั้น

Evameva kho me, bhante, dhammanvayo vidito.
me → SS omit. (pts note)แม้ฉันใด วิธีการ อนุมานก็ฉันนั้นเหมือนกัน Ye te, bhante, ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā, satta sambojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhiṁsu.
bhante → (sya-all, pts) | catūsu → catusu (pts) | sambojjhaṅge → bojjhaṅge (pts) | catūsu → catusuṁ (bj: PTS) | te → Bmr, D. xvi. 1. 17, add bhante. (pts note)ข้าพระองค์ทราบว่า ‘พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมา- สัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ในอดีตกาล ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ ทอนกำลังปัญญา มีพระทัยมั่นคงดีในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง จึงตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ Yepi te, bhante, bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā, sabbe te bhagavanto pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā, satta sambojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhissanti.
bhante → (bj) | catūsu → catusu (pts) | sambojjhaṅge → bojjhaṅge (pts) | sambojjhaṅge → bojjhaṁpe (bj: PTS) | bhante → -10 So K, D. xvi. 1. 17; Sc te bhagavante; Sd ta; St na; Bmr ye te bhante. (pts note)แม้พระผู้มีพระภาคอรหันต- สัมมาสัมพุทธเจ้าทุกพระองค์ในอนาคตกาล ก็จักทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่อง เศร้าหมองใจ ทอนกำลังปัญญา มีพระทัยมั่นคงดีในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพช- ฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริง จักตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ Bhagavāpi, bhante, etarahi arahaṁ sammāsambuddho pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacitto satta sambojjhaṅge yathābhūtaṁ bhāvetvā anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddho.
dubbalīkaraṇe catūsu → dubbalīkāraṇe catusu (pts) | sambojjhaṅge → bojjhaṅge (pts) | abhisambuddho → Thus far D. xvi. 1. 17. (pts note)แม้พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองใจ ทอน กำลังปัญญา มีพระทัยมั่นคงดีในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญสัมโพชฌงค์ ๗ ตามความ เป็นจริง ตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ

Idhāhaṁ, bhante, yena bhagavā tenupasaṅkamiṁ dhammassavanāya.
idhāhaṁ → idāhaṁ (bj) | dhammassavanāya → dhammasavaṇāya (bj) | idāhaṁ → idhāhaṁ (bj: machasaṁ) | dhammasavaṇāya → dhammassavaṇāya (bj: machasaṁ); dhammasavanāya (bj: PTS)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ เพื่อฟังธรรม Tassa me, bhante, bhagavā dhammaṁ deseti uttaruttaraṁ paṇītapaṇītaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṁ.
deseti → desesi (bj) | deseti uttaruttaraṁ → desesi uttaruttariṁ (pts) | desesi → deseti (bj: machasaṁ) | bhante → Sc omits bhante; K omits me. (pts note) | desesi → So Sc Bm K; Sdt Br deseti. (pts note)พระองค์ทรงแสดงธรรมอย่างยอดเยี่ยม ประณีตยิ่งนัก ทั้งฝ่ายดำ ฝ่ายขาว และฝ่ายที่มีส่วนเปรียบแก่ข้าพระองค์ Yathā yathā me, bhante, bhagavā dhammaṁ desesi uttaruttaraṁ paṇītapaṇītaṁ kaṇhasukkasappaṭibhāgaṁ tathā tathāhaṁ tasmiṁ dhamme abhiññā idhekaccaṁ dhammaṁ dhammesu niṭṭhamagamaṁ; satthari pasīdiṁ:
uttaruttaraṁ → uttaruttariṁ (pts) | uttaruttaraṁ → uttāruttariṁ (bj: syā, PTS)พระองค์ทรงแสดง ธรรมอย่างยอดเยี่ยม ประณีตยิ่งนัก ทั้งฝ่ายดำฝ่ายขาว และฝ่ายที่มีส่วนเปรียบด้วย ประการใด ๆ ข้าพระองค์ก็รู้ยิ่งในธรรมนั้นด้วยประการนั้น ๆ ได้ถึงความสำเร็จธรรม บางส่วนในธรรมทั้งหลายแล้ว จึงเลื่อมใสในพระองค์ว่า ‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno sāvakasaṅgho’ti.
sammāsambuddho → sammāsambuddho vata so (bj) | suppaṭipanno → supaṭipanno bhagavato (bj) | suppaṭipanno sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (sya-all) | suppaṭipanno sāvakasaṅghoti aparaṁ → supaṭipanno saṁgho ti aparam (pts) | supaṭipanno → suppaṭipanno sāvakasaṁgho (bj: machasaṁ) | Saṁgho → Bmr sāvaka-saṁgho. (pts note)‘พระผู้มีพระภาคเป็นผู้ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์ เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’

1.1. Kusaladhammadesanāเทศนาเรื่องกุศลธรรม

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti kusalesu dhammesu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องกุศลธรรมทั้งหลายนับว่ายอดเยี่ยม Tatrime kusalā dhammā seyyathidaṁ—
tatrime → tatrīme (sya-all)ในเทศนานั้นมีกุศลธรรมดัง ต่อไปนี้ คือ cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo.๑. สติปัฏฐาน ๔ ๒. สัมมัปปธาน ๔ ๓. อิทธิบาท ๔ ๔. อินทรีย์ ๕ ๕. พละ ๕ ๖. โพชฌงค์ ๗ ๗. อริยมรรคมีองค์ ๘ Idha, bhante, bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน Etadānuttariyaṁ, bhante, kusalesu dhammesu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องกุศลธรรมทั้งหลาย Taṁ bhagavā asesamabhijānāti, taṁ bhagavato asesamabhijānato uttari abhiññeyyaṁ natthi, yadabhijānaṁ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro assa, yadidaṁ kusalesu dhammesu.
uttari → uttariṁ (bj) | dhammesu → dhammesu āyatanapaṇṇatti (bj) | asesamabhijānato uttari → asesam abhijānato uttarim (pts)พระผู้มีพระภาคทรงรู้ยิ่งธรรมข้อนั้น ไม่มีเหลืออยู่ เมื่อทรงรู้ยิ่งธรรมข้อนั้น ไม่มีเหลืออยู่ ก็ไม่มีธรรมข้ออื่นที่จะทรงรู้ยิ่งขึ้นไปอีก จะพึงมีสมณะหรือพราหมณ์อื่น ผู้รู้ธรรมยิ่ง มีปัญญาเกินไปกว่าพระผู้มีพระภาค ในเรื่องกุศลธรรมทั้งหลายอีกหรือ

1.2. Āyatanapaṇṇattidesanāเทศนาเรื่องการบัญญัติอายตนะ

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti āyatanapaṇṇattīsu.
āyatanapaṇṇattīsu chayimāni → āyatanapaññattīsu chay imāni (pts) | āyatanapaṇṇattīsu → āyatanapaññattīsu (bj: PTS)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องการบัญญัติอายตนะก็นับว่ายอดเยี่ยม Chayimāni, bhante, ajjhattikabāhirāni āyatanāni.
imāni → Bm cha h'; imāni. (pts note)อายตนะภายในและอายตนะ ภายนอก มีอย่างละ ๖ ประการนี้ คือ Cakkhuñceva rūpā ca, sotañceva saddā ca, ghānañceva gandhā ca, jivhā ceva rasā ca, kāyo ceva phoṭṭhabbā ca, mano ceva dhammā ca.
rūpā → rūpāni (bj, mr) | cakkhuñceva rūpā → cakkhuva (bj) | sotañceva → rūpāni ca sotañca (bj); sotañca (sya-all) | ghānañceva → ghānañca (bj, sya-all) | ceva → ca (bj, sya-all) | cakkhuva → cakkhuñceva (bj: sīmu, machasaṁ) | sotañca → so tañceva (bj: PTS) | ghānañca → ghāṇañceva (bj: PTS) | ca → jivhāceva (bj: PTS) | ca → kāyoceva (bj: PTS) | ca → phoṭṭhabba ceva (bj: sīmu) | ca → manoceva (bj: PTS) | rūpā → rūpāni (cck: ka.) | rūpā → Sd Br rūpāni. (pts note) | eva → Br K omit eva, here and afterwards. (pts note)๑. ตากับรูป ๒. หูกับเสียง ๓. จมูกกับกลิ่น ๔. ลิ้นกับรส ๕. กายกับโผฏฐัพพะ ๖. ใจกับธรรมารมณ์ Etadānuttariyaṁ, bhante, āyatanapaṇṇattīsu.
āyatanapaṇṇattīsu → āyatanapaññattīsu (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้ก็คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องการบัญญัติอายตนะ Taṁ bhagavā asesamabhijānāti, taṁ bhagavato asesamabhijānato uttari abhiññeyyaṁ natthi, yadabhijānaṁ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro assa yadidaṁ āyatanapaṇṇattīsu.
uttari → uttariṁ (bj) | asesamabhijānato uttari → asesam abhijānato uttariṁ (pts) | āyatanapaṇṇattīsu aparaṁ → āyatanapaññattīsu aparam (pts)เทศนาเรื่องการก้าวสู่ครรภ์ พระผู้มีพระภาคย่อมทรงรู้ยิ่งธรรมข้อนั้น ไม่มีเหลืออยู่ เมื่อทรงรู้ยิ่งธรรม ข้อนั้น ไม่มีเหลืออยู่ ก็ไม่มีธรรมข้ออื่นที่จะทรงรู้ยิ่งขึ้นไปอีก จะพึงมีสมณะหรือ พราหมณ์อื่นผู้รู้ธรรมยิ่ง มีปัญญาเกินไปกว่าพระผู้มีพระภาค ในเรื่องการบัญญัติ อายตนะอีกหรือ

1.3. Gabbhāvakkantidesanāเทศนาเรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti gabbhāvakkantīsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาค ทรงแสดงธรรมในเรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์ก็นับว่ายอดเยี่ยม Catasso imā, bhante, gabbhāvakkantiyo.การก้าวลงสู่ครรภ์ ๔ ประการนี้ คือ

Idha, bhante, ekacco asampajāno mātukucchiṁ okkamati; asampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti; asampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṁ paṭhamā gabbhāvakkanti.
idha → idha pana (sya-all) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (pts) | eva → Bmr omit c'; eva. (pts note)๑. สัตว์บางชนิดในโลกนี้ ไม่รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา ไม่ รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์ของมารดา (และ)ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจาก ครรภ์ของมารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๑

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati; asampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti; asampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṁ dutiyā gabbhāvakkanti.
mātukucchiṁ → hi kho mātu kucchiṁ (sya-all); pi kho mātu kucchiṁ (pts) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (pts) | pi → Bmr omit pi kho; K hi. (pts note)๒. สัตว์บางชนิดในโลกนี้ รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา แต่ ไม่รู้สึกตัวขณะอยู่ในครรภ์ของมารดา ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ ของมารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๒

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati; sampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti; asampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṁ tatiyā gabbhāvakkanti.
mātukucchimhā → mātu kucchismā (pts) | sampajāno → sampajāno pi (bj: PTS) | mātukucchimhā → mātukucchismā (bj: PTS)๓. สัตว์บางชนิดในโลกนี้ รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา รู้สึกตัว ขณะอยู่ในครรภ์ของมารดา แต่ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ของ มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๓

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati; sampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti; sampajāno mātukucchimhā nikkhamati. Ayaṁ catutthā gabbhāvakkanti.
catutthā → catutthi (bj) | mātukucchimhā → mātu kucchismā (pts) | catutthi → catuttha (bj: machasaṁ) | eva → So Scd; St pi c'; eva; Bmr K omit. (pts note)๔. สัตว์บางชนิดในโลกนี้ รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา รู้สึกตัว ขณะอยู่ในครรภ์ของมารดา (และ)รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ของ มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๔

Etadānuttariyaṁ, bhante, gabbhāvakkantīsu.
gabbhāvakkantīsu → gabbhāvakkantīsu ādesanavidhā desanā (bj)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องการก้าวลงสู่ครรภ์

1.4. Ādesanavidhādesanāเทศนาเรื่องอาเทสนาปาฏิหาริย์

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti ādesanavidhāsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องอาเทสนาปาฏิหาริย์ก็นับว่ายอดเยี่ยม Catasso imā, bhante, ādesanavidhā.อาเทสนาปาฏิหาริย์ ๔ ประการนี้ คือ

Idha, bhante, ekacco nimittena ādisati:๑. บุคคลบางคนในโลกนี้ ดักใจได้ด้วยนิมิตว่า ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นไปโดยอาการอย่างนี้ ความคิดของท่านเป็นดังนี้’ So bahuñcepi ādisati, tatheva taṁ hoti, no aññathā.
ce → SS omit ce. (pts note) | aññathā → K adds ti. (pts note)ถ้าเขา ดักใจได้มากอย่าง การดักใจนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น Ayaṁ paṭhamā ādesanavidhā.นี้เป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์ประการที่ ๑

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco na heva kho nimittena ādisati. Api ca kho manussānaṁ vā amanussānaṁ vā devatānaṁ vā saddaṁ sutvā ādisati:๒. บุคคลบางคนในโลกนี้ มิได้ดักใจได้ด้วยนิมิต แต่ได้ฟังเสียงของ มนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาทั้งหลายแล้วจึงดักใจได้ว่า ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.‘ใจของท่าน เป็นอย่างนี้ ใจของท่านเป็นไปโดยอาการอย่างนี้ ความคิดของท่าน เป็นดังนี้’ So bahuñcepi ādisati, tatheva taṁ hoti, no aññathā.
pi → SS va. (pts note) | aññathā → Sc K add ti. (pts note)ถ้าเขาดักใจได้มากอย่าง การดักใจนั้นย่อมเป็นเช่นนั้น ทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น Ayaṁ dutiyā ādesanavidhā.นี้เป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์ประการที่ ๒

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco na heva kho nimittena ādisati, nāpi manussānaṁ vā amanussānaṁ vā devatānaṁ vā saddaṁ sutvā ādisati. Api ca kho vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṁ sutvā ādisati:
nāpi → na pi (pts)๓. บุคคลบางคนในโลกนี้ มิได้ดักใจได้ด้วยนิมิต ทั้งมิได้ฟังเสียงของ มนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาทั้งหลายแล้วดักใจได้เลย แต่ได้ฟังเสียง ละเมอของผู้วิตกวิจาร จึงดักใจได้ว่า ‘evampi te mano, itthampi te mano, itipi te cittan’ti.‘ใจของท่านเป็นอย่างนี้ ใจ ของท่านเป็นไปโดยอาการอย่างนี้ ความคิดของท่านเป็นดังนี้’ So bahuñcepi ādisati, tatheva taṁ hoti, no aññathā.
aññathā → aññathāti (sya-all) | pi → So Sc Bmr K; Sdt va. (pts note)ถ้าเขา ดักใจได้มากอย่าง การดักใจนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นทีเดียว ไม่เป็นอย่างอื่น Ayaṁ tatiyā ādesanavidhā.นี้เป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์ประการที่ ๓

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco na heva kho nimittena ādisati, nāpi manussānaṁ vā amanussānaṁ vā devatānaṁ vā saddaṁ sutvā ādisati, nāpi vitakkayato vicārayato vitakkavipphārasaddaṁ sutvā ādisati. Api ca kho avitakkaṁ avicāraṁ samādhiṁ samāpannassa cetasā ceto paricca pajānāti:
avitakkaṁ avicāraṁ samādhiṁ → vitakkavicārasamādhisamāpannassa (bj); vitakkavicārasamādhiṁ (sya-all, mr) | avitakkaṁ avicāraṁ samādhiṁ samāpannassa → vitakkavicārasamādhisamāpannassa (bj) | nāpi → napi (sya-all, pts) | samāpannassa → vitakkavicārasamādhisamāpannassa (syā. ka.) a. ni. 3.61 passitabbaṁ (cck note) | samādhiṁ → -2 So SS (Sc samādhi); Bmr api ca kho vitakka-vicārasamādhi-; K atha kho vitakka-vicāra-samādhiṁ. (pts note)๔. บุคคลบางคนในโลกนี้ มิได้ดักใจได้ด้วยนิมิต มิได้ฟังเสียงของมนุษย์ อมนุษย์ หรือเทวดาทั้งหลายแล้วดักใจ ทั้งมิได้ฟังเสียงละเมอของผู้ วิตกวิจาร แล้วดักใจได้เลย แต่ย่อมกำหนดรู้ใจของผู้ได้สมาธิ ซึ่งยัง มีวิตกวิจารด้วยใจได้ว่า ‘yathā imassa bhoto manosaṅkhārā paṇihitā. Tathā imassa cittassa anantarā imaṁ nāma vitakkaṁ vitakkessatī’ti.
imaṁ → amuṁ (pts) | paṇihitā → -3 So Sc Bmr K; Sdt mano panihitā saṁkhārā. (pts note) | amuṁ → So Sc; Sdt amun; Bmr K imaṁ. (pts note)‘มโนสังขารของท่านผู้นี้ตั้งอยู่ด้วยประการใด เขาจะต้องตรึกถึงวิตกชื่อนี้ ในลำดับจิตนี้ ด้วยประการนั้น’ So bahuñcepi ādisati, tatheva taṁ hoti, no aññathā.
aññathā → aññathāti (bj, sya-all)ถ้าเขา ดักใจได้มากอย่าง การดักใจนั้นย่อมเป็นเช่นนั้นทีเดียว ไม่เป็น อย่างอื่น Ayaṁ catutthā ādesanavidhā.
ayaṁ → ayaṁ bhante (sya-all)นี้เป็นอาเทสนาปาฏิหาริย์ประการที่ ๔

Etadānuttariyaṁ, bhante, ādesanavidhāsu.
ādesanavidhāsu → ādesanavidhāsu dassanasamāpatti desanā (bj)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องอาเทสนาปาฏิหาริย์

1.5. Dassanasamāpattidesanāเทศนาเรื่องทัสสนสมาบัติ

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti dassanasamāpattīsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องทัสสนสมาบัติก็นับว่ายอดเยี่ยม Catasso imā, bhante, dassanasamāpattiyo.ทัสสนสมาบัติ ๔ ประการนี้ คือ

Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya padhānamanvāya anuyogamanvāya appamādamanvāya sammāmanasikāramanvāya tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
citte → For the following passage cp. D. xxii. 5, ante, vol. ii., p. 293. (pts note) | aṭṭhi-miñjā → So SS; Bmr K miñjaṁ as in xxii. 5. (pts note) | kheḷo → SS khelo. (pts note) | siṅghānikā → So SS Bm K; Br siṅghanikā; cp. xxii. 5. (pts note) | anvāya → Bmr K pa down to tathārūpaṁ. (pts note)๑. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัย การใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ ตั้งมั่น ย่อมพิจารณากายนี้ ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไป ตั้งแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā nakhā dantā taco maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghānikā lasikā muttan’ti.
nhāru → nahāra (bj) | aṭṭhimiñjaṁ → aṭṭhimiñjā (bj) | nhāru aṭṭhi → nahārū aṭṭhī (sya-all) | nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ → nahārū aṭṭhī aṭṭhimiñjā (pts) | nahāra → nhāru (bj: syā, PTS) | aṭṭhi → aṭṭhi (bj: syā, PTS) | aṭṭhimiñjā → aṭṭhimiñjaṁ (bj: machasaṁ) | lomā → K pa down to lasikā. (pts note) | dantā → Bm pa down to lasikā. (pts note) | muttaṁ → Bmr muttan ti. (pts note)‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ Ayaṁ paṭhamā dassanasamāpatti.นี้เป็นทัสสนสมาบัติประการที่ ๑

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:๒. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัย การใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ ตั้งมั่น ย่อมพิจารณากายนี้ ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไป ตั้งแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā …pe… lasikā muttan’ti.
muttanti → muttaṁ (sya-all, pts)‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ Atikkamma ca purisassa chavimaṁsalohitaṁ aṭṭhiṁ paccavekkhati.และก้าวข้ามผิวหนัง เนื้อ และเลือดของบุรุษไป พิจารณากระดูก Ayaṁ dutiyā dassanasamāpatti.
dassana-samāpatti → SS insert pe. (pts note)นี้เป็นทัสสนสมาบัติประการที่ ๒

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:
pe → Bm and K repeat the previous sentence, each with its pa. (pts note)๓. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัย การใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ย่อมพิจารณาเห็นกายนี้ ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไป ตั้งแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ว่า ‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā …pe… lasikā muttan’ti.
muttanti → muttaṁ (sya-all)‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ Atikkamma ca purisassa chavimaṁsalohitaṁ aṭṭhiṁ paccavekkhati.และก้าวข้ามผิวหนัง เนื้อ และเลือดของ บุรุษไปพิจารณากระดูก Purisassa ca viññāṇasotaṁ pajānāti, ubhayato abbocchinnaṁ idha loke patiṭṭhitañca paraloke patiṭṭhitañca.และรู้กระแสวิญญาณของบุรุษ ซึ่งกำหนด โดยส่วนสอง คือ ที่ตั้งอยู่ในโลกนี้ และที่ตั้งอยู่ในโลกหน้า Ayaṁ tatiyā dassanasamāpatti.นี้เป็น ทัสสนสมาบัติประการที่ ๓

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte imameva kāyaṁ uddhaṁ pādatalā adho kesamatthakā tacapariyantaṁ pūraṁ nānappakārassa asucino paccavekkhati:๔. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัย การใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ ตั้งมั่น ย่อมพิจารณาเห็นกายนี้ ตั้งแต่พื้นเท้าขึ้นไป ตั้งแต่ปลายผม ลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่าง ๆ ‘atthi imasmiṁ kāye kesā lomā …pe… lasikā muttan’ti.
muttanti → muttaṁ (sya-all)ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ลำไส้ใหญ่ ลำไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’ Atikkamma ca purisassa chavimaṁsalohitaṁ aṭṭhiṁ paccavekkhati.
ca → Sdt omit. (pts note) | purisassa → K inserts ca. (pts note)และก้าวข้ามผิวหนัง เนื้อ และเลือดของ บุรุษไปพิจารณากระดูก Purisassa ca viññāṇasotaṁ pajānāti, ubhayato abbocchinnaṁ idha loke appatiṭṭhitañca paraloke appatiṭṭhitañca.และรู้กระแสวิญญาณของบุรุษ ซึ่งกำหนด โดยส่วนสอง คือ ที่ไม่ตั้งอยู่ในโลกนี้ และที่ไม่ตั้งอยู่ในโลกหน้า Ayaṁ catutthā dassanasamāpatti.นี้เป็น ทัสสนสมาบัติประการที่ ๔

Etadānuttariyaṁ, bhante, dassanasamāpattīsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องทัสสนสมาบัติ

1.6. Puggalapaṇṇattidesanāเทศนาเรื่องปุคคลบัญญัติ

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti puggalapaṇṇattīsu.
puggalapaṇṇattīsu sattime → puggalapaññattīsu satt ime (pts) | puggalapaṇṇattīsu → puggalapaññattisu (bj: sīmu)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องปุคคลบัญญัติก็นับว่ายอดเยี่ยม Sattime, bhante, puggalā.บุคคล ๗ จำพวกนี้ คือ Ubhatobhāgavimutto paññāvimutto kāyasakkhi diṭṭhippatto saddhāvimutto dhammānusārī saddhānusārī.
kāyasakkhi → kāyasakkhī (cck, pts) | saddhānusārī → Sc omits. (pts note)๑. อุภโตภาควิมุต (ผู้หลุดพ้นทั้ง ๒ ส่วน) ๒. ปัญญาวิมุต (ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญา) ๓. กายสักขี (ผู้เป็นพยานในนามกาย) ๔. ทิฏฐิปัตตะ (ผู้บรรลุสัมมาทิฏฐิ) ๕. สัทธาวิมุต (ผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธา) ๖. ธัมมานุสารี (ผู้แล่นไปตามธรรม) ๗. สัทธานุสารี (ผู้แล่นไปตามศรัทธา) Etadānuttariyaṁ, bhante, puggalapaṇṇattīsu.
puggalapaṇṇattīsu aparaṁ → puggalapaññattīsu aparam (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องปุคคลบัญญัติ

1.7. Padhānadesanāเทศนาเรื่องปธาน

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti padhānesu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องปธานก็นับว่ายอดเยี่ยม Sattime, bhante, sambojjhaṅgā satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo.
sambojjhaṅgā → bojjhaṅgā (sya-all, pts) | viriyasambojjhaṅgo → vīriya (bj: machasaṁ) | bojjhaṅgā → Bmr sambojjhaṅgā. For the seven bojjhaṅgas cp. D. xvi. 1. 9; xxii. 16. (pts note)โพชฌงค์ ๗ ประการนี้ คือ ๑. สติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความระลึกได้) ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือการเฟ้นธรรม) ๓. วิริยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความเพียร) ๔. ปีติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความอิ่มใจ) ๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความสงบกายสงบใจ) ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความตั้งจิตมั่น) ๗. อุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความวางใจเป็นกลาง) Etadānuttariyaṁ, bhante, padhānesu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องปธาน

1.8. Paṭipadādesanāเทศนาเรื่องปฏิปทา

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti paṭipadāsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องปฏิปทาก็นับว่ายอดเยี่ยม

1. Catasso imā, bhante, paṭipadā dukkhā paṭipadā dandhābhiññā,ปฏิปทา ๔ ประการนี้ คือ ๑. ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก และรู้ได้ช้า)
2. dukkhā paṭipadā khippābhiññā,๒. ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็ว)
3. sukhā paṭipadā dandhābhiññā,๓. สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า)
4. sukhā paṭipadā khippābhiññāti.
   khippābhiññā → Sc K add ti. (pts note)๔. สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก และรู้ได้เร็ว)

Tatra, bhante, yāyaṁ paṭipadā dukkhā dandhābhiññā, ayaṁ, bhante, paṭipadā ubhayeneva hīnā akkhāyati dukkhattā ca dandhattā ca.
ayaṁ → ayaṁ pana (sya-all) | ayaṁ → Sc yaṁ. K in each clause adds pana. (pts note)บรรดาปฏิปทา ๔ ประการนั้น ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิปทานี้ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นข้อปฏิบัติต่ำทั้ง ๒ ส่วน คือ เพราะปฏิบัติลำบาก และเพราะ รู้ได้ช้า Tatra, bhante, yāyaṁ paṭipadā dukkhā khippābhiññā, ayaṁ pana, bhante, paṭipadā dukkhattā hīnā akkhāyati.
pana → (pts) | ayaṁ → Bmr add pana, and below. (pts note)ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิปทานี้ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นข้อปฏิบัติต่ำ เพราะปฏิบัติลำบาก Tatra, bhante, yāyaṁ paṭipadā sukhā dandhābhiññā, ayaṁ pana, bhante, paṭipadā dandhattā hīnā akkhāyati.
pana → (pts)สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ปฏิปทานี้ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นข้อปฏิบัติต่ำ เพราะรู้ได้ช้า Tatra, bhante, yāyaṁ paṭipadā sukhā khippābhiññā, ayaṁ pana, bhante, paṭipadā ubhayeneva paṇītā akkhāyati sukhattā ca khippattā ca.
pana → (pts)สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา ปฏิปทานี้ บัณฑิตกล่าวว่าเป็นข้อปฏิบัติประณีต ทั้ง ๒ ส่วน คือ เพราะปฏิบัติสะดวก และเพราะรู้ได้เร็ว

Etadānuttariyaṁ, bhante, paṭipadāsu.
paṭipadāsu → paṭipadāsu bhassasamācārādi desanā (bj)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องปฏิปทา

1.9. Bhassasamācārādidesanāเทศนาเรื่องมารยาทการพูด เป็นต้น

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti bhassasamācāre.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องมารยาทการพูดก็นับว่ายอดเยี่ยม Idha, bhante, ekacco na ceva musāvādupasañhitaṁ vācaṁ bhāsati na ca vebhūtiyaṁ na ca pesuṇiyaṁ na ca sārambhajaṁ jayāpekkho;
musāvādupasañhitaṁ → musāvādūpasaṁhitaṁ (bj) | na ca → (sya-all) | pesuṇiyaṁ → pesuniyaṁ (bj: machasaṁ) | jayāpekkho → Sd jāyāmekho; St jayāmekho. (pts note)คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ ไม่พูดวาจาเกี่ยวด้วยมุสาวาท ไม่พูดวาจาอันทำ ความแตกร้าวกัน ไม่พูดวาจาอันส่อเสียด ไม่มุ่งเอาชนะกันกล่าววาจาอันเกิดจาก ความแข่งดีกัน mantā mantā ca vācaṁ bhāsati nidhānavatiṁ kālena.
ca vācaṁ → vācam (pts) | mantā → Bmr K add ca. (pts note)กล่าวแต่วาจาอันมีหลักฐานด้วยปัญญาชื่อว่ามันตา ตามกาลอันควร Etadānuttariyaṁ, bhante, bhassasamācāre.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องมารยาทการพูด

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti purisasīlasamācāre.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรม ในเรื่องมารยาทคือศีลของบุรุษก็นับว่ายอดเยี่ยม Idha, bhante, ekacco sacco cassa saddho ca, na ca kuhako, na ca lapako, na ca nemittiko, na ca nippesiko, na ca lābhena lābhaṁ nijigīsanako, indriyesu guttadvāro, bhojane mattaññū, samakārī, jāgariyānuyogamanuyutto, atandito, āraddhavīriyo, jhāyī, satimā, kalyāṇapaṭibhāno, gatimā, dhitimā, matimā, na ca kāmesu giddho, sato ca nipako ca.
nijigīsanako → nijihiṁsanako (bj); nijigiṁsanako (sya-all); nijigiṁsitā (pts1ed) | sacco → (bj) | nippesiko → nipphesiko (sya-all) | bhojane → bhojanesu (sya-all) | kalyāṇapaṭibhāno → kalyāṇapaṭibhāṇo (sya-all) | ca → care (sya-all) | nijigīsanako → nijigiṁsitā (pts) | āraddhavīriyo jhāyī → āraddhaviriyo ñāyī (pts) | matimā → mutimā (pts) | nijihiṁsanako → nijigīṁsanako (bj: syā); nijigīsanako (bj: machasaṁ) | nijigīsanako → jijigiṁsanako (cck: syā.); nijigiṁsitā (cck: sī. pī.) | kuhako → Cp. D. i. 1. 20. (pts note) | nijigiṁsitā → So Sc (and D. i. 1. 20); Sdt -satā; Bm K -sanako; Br nijigisanako. (pts note) | bhojane → So SS Bmr; K bhojanesu. (pts note) | sama-kārī → So St Bm K Sum; Scd Br sampajānakārī, cp. D. ii. 65. (pts note) | ñāyī → So Bm K; SS ñāyi; Br Sum jhāyī. (pts note) | mutimā → So SS Bm; Br K matimā. (pts note) | ca → K care. (pts note)คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นคนมีสัจจะ มีศรัทธา ไม่พูดหลอกลวง ไม่พูด ป้อยอ ไม่ทำนิมิต ไม่พูดบีบบังคับ ไม่แสวงหาลาภด้วยลาภ คุ้มครองทวาร ในอินทรีย์ทั้งหลาย รู้จักประมาณในการบริโภค ทำพอเหมาะพอดี ประกอบความ เพียรเครื่องตื่นอยู่เนือง ๆ ไม่เกียจคร้าน ปรารภความเพียร เพ่งฌาน มีสติ พูดมี ปฏิภาณดี มีคติ มีปัญญาทรงจำ มีความรู้ ไม่ติดอยู่ในกาม มีสติ มีปัญญาเครื่อง รักษาตน Etadānuttariyaṁ, bhante, purisasīlasamācāre.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องมารยาทคือศีลของบุรุษ

1.10. Anusāsanavidhādesanāเทศนาเรื่องวิธีสั่งสอน

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti anusāsanavidhāsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องวิธีสั่งสอนก็นับว่ายอดเยี่ยม Catasso imā, bhante, anusāsanavidhā—วิธีสั่งสอน ๔ ประการนี้ คือ

jānāti, bhante, bhagavā aparaṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā
aparaṁ → paraṁ (bj, sya-all) | aparaṁ puggalaṁ → parapuggalaṁ (pts) | paraṁ → aparaṁ (bj: machasaṁ); parapuggalaṁ (bj: PTS)๑. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpanno bhavissati avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti.
sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyanoti (sya-all, pts) | parikkhayā → SS add rāga-dosa-mohānaṁ; but the next clause shows that these cannot be the three meant here. Cp. D. xvi. 2. 7. (pts note)‘บุคคลนี้ เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระ โสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไปไม่มีทางตกต่ำ มีความ แน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในวันข้างหน้า’ เทศนาเรื่องความหยั่งรู้การหลุดพ้นของบุคคลอื่น Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:
paraṁ puggalaṁ → parapuggalaṁ (pts)๒. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmī bhavissati, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissatī’ti.‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็นพระ สกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:
paraṁ puggalaṁ → parapuggalaṁ (pts)๓. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko bhavissati tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti.‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักเป็น โอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพาน ในโลกนั้นไม่หวนกลับมาจากโลกนั้นอีก’ Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:
paraṁ puggalaṁ → parapuggalaṁ (pts)๔. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo yathānusiṭṭhaṁ tathā paṭipajjamāno āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti.
khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ → parikkhayā anāsavañcetovimuttiṁ (sya-all) | khayā → K parikkhayā. (pts note)‘บุคคลนี้เมื่อปฏิบัติตามที่สั่งสอน จักทำให้แจ้ง เจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วย ปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’

Etadānuttariyaṁ, bhante, anusāsanavidhāsu.
anusāsanavidhāsu aparaṁ → anusāsani vidhāsu aparam (pts) | anusāsani → Bmr K anusana. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องวิธีสั่งสอน

1.11. Parapuggalavimuttiñāṇadesanāเทศนาเรื่องความหยั่งรู้การหลุดพ้นของบุคคลอื่น

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti parapuggalavimuttiñāṇe.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องความหยั่งรู้การหลุดพ้นของบุคคลอื่นก็นับว่ายอดเยี่ยม Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:
paraṁ puggalaṁ → parapuggalaṁ (pts)คือ ๑. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā sotāpanno bhavissati avinipātadhammo niyato sambodhiparāyaṇo’ti.
sambodhiparāyaṇoti → sambodhiparāyanoti (sya-all, pts)‘บุคคลนี้จักเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิ ในวันข้างหน้า’ Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:
paraṁ puggalaṁ → parapuggalaṁ (pts)๒. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo tiṇṇaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā rāgadosamohānaṁ tanuttā sakadāgāmī bhavissati, sakideva imaṁ lokaṁ āgantvā dukkhassantaṁ karissatī’ti.
bhavissati → (sya-all) | bhavissati sakideva → sakid eva (pts)‘บุคคลนี้จักเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง มาสู่โลกนี้อีก เพียงครั้งเดียวก็จะทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’ Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:๓. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo pañcannaṁ orambhāgiyānaṁ saṁyojanānaṁ parikkhayā opapātiko bhavissati tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā’ti.
anāvattidhammo → anāvattidhammā (bj) | bhavissati → (sya-all, pts)‘บุคคลนี้จักเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์ เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป ปรินิพพานในโลกนั้น ไม่หวนกลับมา จากโลกนั้นอีก’ Jānāti, bhante, bhagavā paraṁ puggalaṁ paccattaṁ yonisomanasikārā:๔. พระผู้มีพระภาคทรงทราบบุคคลอื่น ด้วยทรงมนสิการโดยแยบคาย เฉพาะพระองค์ว่า ‘ayaṁ puggalo āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissatī’ti.‘บุคคลนี้จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ใน ปัจจุบัน’ Etadānuttariyaṁ, bhante, parapuggalavimuttiñāṇe.
parapuggalavimuttiñāṇe aparaṁ → paraṁ puggalaṁ vimuttiñāṇe aparam (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องความหยั่งรู้การหลุดพ้น ของบุคคลอื่น

1.12. Sassatavādadesanāเทศนาเรื่องสัสสตวาทะ

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti sassatavādesu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาค ทรงแสดงธรรมในเรื่องสัสสตวาทะ(ลัทธิที่ถือว่าอัตตาและโลกเที่ยง)ก็นับว่ายอดเยี่ยม Tayome, bhante, sassatavādā.สัสสตวาทะ ๓ ประการนี้ คือ

Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
Idha → Cp. D. i. 1. 31, ante, vol. i., p. 13. (pts note) | anvāya → -3 Bmr K substitute pa. (pts note)๑. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และ อาศัยการใช้ความคิดอย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำ จิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ Seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekānipi jātisatāni anekānipi jātisahassāni anekānipi jātisatasahassāni, ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
cattālīsampi → cattāḷīsampi (bj, sya-all); cattārīsam pi (pts) | idhūpapannoti → idhupapannoti (sya-all) | vīsampi → vīsatim pi (pts) | udapādiṁ → upapādiṁ (pts) | vīsampi → vīsatimpi (bj: PTS) | cattāḷīsampi → cattālisampi (bj: syā); cattārisaṁ (bj: PTS) | udapādiṁ → uppādi (bj: PTS) | vīsatim → Bmr K vīsaṁ. (pts note) | upapādiṁ → SS uppādiṁ; Bmr K udapādiṁ. (pts note)๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง หลายร้อยชาติบ้าง หลายพันชาติ บ้าง หลายแสนชาติบ้างว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจาก ภพนั้น ก็ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มี ตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้น จึงมาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้ So evamāha:เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘atītampāhaṁ addhānaṁ jānāmi—saṁvaṭṭi vā loko vivaṭṭi vāti.
vāti anāgataṁpāhaṁ → vā loko anāgatañca khvāhaṁ (bj) | atītampāhaṁ → atītaṁ cāhaṁ (sya-all) | atītampāhaṁ → atītaṁ vāhaṁ (bj: syā); atītampihaṁ (bj: PTS) | saṁvaṭṭi → saṁvaṭṭi vā ... vivaṭṭi vā (bj: sīmu) | ahaṁ → So SS; Bmr pāhaṁ; K cāhaṁ (so in next clause, and in the repetitions 14 and 15). (pts note) | addhānaṁ → SS insert na here and in the next clause; similarly in 14, but not in 15. (pts note) | ti → Sdt omit. (pts note)‘ข้าพเจ้ารู้อดีตกาลได้ว่า โลกเคยเสื่อมมาแล้ว หรือว่าเคยเจริญ มาแล้ว’ Anāgataṁpāhaṁ addhānaṁ jānāmi—saṁvaṭṭissati vā loko vivaṭṭissati vāti.
anāgataṁpāhaṁ → anāgataṁ cāhaṁ (sya-all) | addhānaṁ → addhānaṁ na (pts)อนึ่ง ข้าพเจ้ารู้อนาคตกาลว่า ‘โลกจักเสื่อม หรือว่าจัก เจริญ Sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito. Te ca sattā sandhāvanti saṁsaranti cavanti upapajjanti, atthi tveva sassatisaman’ti.
esikaṭṭhāyiṭṭhito te ca → esikaṭṭhāyī ṭhito teca (bj) | kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito → ca kuṭaṭṭho esikaṭṭhāyī ṭhito (sya-all) | kūṭaṭṭho → kuṭaṭṭo (bj: syā)อัตตาและโลกเที่ยง ยั่งยืน ตั้งมั่นอยู่ดุจยอดภูเขา ดุจเสา ระเนียด ส่วนสัตว์เหล่านั้นย่อมแล่นไป ท่องเที่ยวไป จุติ และเกิด แต่มีสิ่งที่เที่ยงอยู่แน่’ Ayaṁ paṭhamo sassatavādo.
paṭhamo → bhante dutiyo (bj)นี้เป็นสัสสตวาทะประการที่ ๑

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.๒. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผา กิเลส ... บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อน ได้หลายชาติ คือ Seyyathidaṁ—ekampi saṁvaṭṭavivaṭṭaṁ dvepi saṁvaṭṭavivaṭṭāni tīṇipi saṁvaṭṭavivaṭṭāni cattāripi saṁvaṭṭavivaṭṭāni pañcapi saṁvaṭṭavivaṭṭāni dasapi saṁvaṭṭavivaṭṭāni, ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
tīṇipi → vīsampi (bj) | cattāripi → tiṁsampi (bj) | pañcapi saṁvaṭṭavivaṭṭāni dasapi → cattāḷīsampi (bj) | idhūpapannoti → idhupapannoti (sya-all) | udapādiṁ → upapādiṁ (pts) | seyyathīdaṁ → seyyathidaṁ (bj: machasaṁ) | saṁvaṭṭa-vivaṭṭāni → -5 Bmr K omit. (pts note)๑ สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปบ้าง ๒ สังวัฏฏกัป และวิวัฏฏกัปบ้าง ๓ สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปบ้าง ๔ สังวัฏฏกัป และวิวัฏฏกัปบ้าง ๕ สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปบ้าง ๑๐ สังวัฏฏกัป และวิวัฏฏกัปบ้างว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มี วรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้น ก็ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจาก ภพนั้น จึงมาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติพร้อมทั้ง ลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้ So evamāha:เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘atītampāhaṁ addhānaṁ jānāmi saṁvaṭṭi vā loko vivaṭṭi vāti.
vā → pi (bj, pts) | vāti anāgataṁpāhaṁ → pīti anāgatampāhaṁ (bj) | atītampāhaṁ → atītaṁ kho cāhaṁ (sya-all) | ahaṁ → -6 So SS: Bmr pāhaṁ: K kho cāham. (pts note) | pi → So SS: Bmr K vā. (pts note) | loko → -8 So SS: Bmr K vā ti. (pts note)‘ข้าพเจ้า รู้อดีตกาลได้ว่า โลกเคยเสื่อมมาแล้ว หรือว่าเคยเจริญมาแล้ว’ Anāgataṁpāhaṁ addhānaṁ jānāmi saṁvaṭṭissati vā loko vivaṭṭissati vāti.
vā → pi (bj) | vāti → pīti (bj) | anāgataṁpāhaṁ → anāgatañca khvāhaṁ (sya-all) | ca → So Sd Bmr K; Sc omits; St va. (pts note)อนึ่ง ข้าพเจ้ารู้อนาคตกาลว่า ‘โลกจักเสื่อม หรือว่าจักเจริญ Sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito.
esikaṭṭhāyiṭṭhito te ca → esikaṭṭhāyī ṭhito teca (bj) | kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito → kuṭaṭṭho esikaṭṭhāyī ṭhito (sya-all)อัตตาและ โลกเที่ยง ยั่งยืน ตั้งมั่นอยู่ดุจยอดภูเขา ดุจเสาระเนียด Te ca sattā sandhāvanti saṁsaranti cavanti upapajjanti, atthi tveva sassatisaman’ti.ส่วนสัตว์ เหล่านั้นย่อมแล่นไป ท่องเที่ยวไป จุติ และเกิด แต่มีสิ่งที่เที่ยงอยู่แน่’ Ayaṁ dutiyo sassatavādo.
dutiyo sassatavādo puna caparaṁ → (bj)นี้เป็นสัสสตวาทะประการที่ ๒

Puna caparaṁ, bhante, idhekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.๓. สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ... บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้ หลายชาติ คือ Seyyathidaṁ—dasapi saṁvaṭṭavivaṭṭāni vīsampi saṁvaṭṭavivaṭṭāni tiṁsampi saṁvaṭṭavivaṭṭāni cattālīsampi saṁvaṭṭavivaṭṭāni, ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
cattālīsampi → cattāḷīsaṁpi (sya-all); cattārīsam pi (pts) | vīsampi → vīsatim pi (pts) | udapādiṁ → upapādiṁ (pts) | seyyathīdaṁ → Br K insert pa. (pts note)๑๐ สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปบ้าง ๒๐ สังวัฏฏกัป และวิวัฏฏกัปบ้าง ๓๐ สังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปบ้าง ๔๐ สังวัฏฏกัป และวิวัฏฏกัปบ้างว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มี วรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจาก ภพนั้น ก็ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มี ตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้น จึงมาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้ So evamāha:เขาจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘atītampāhaṁ addhānaṁ jānāmi saṁvaṭṭipi loko vivaṭṭipīti;
atītampāhaṁ → atītaṁ cāhaṁ (sya-all) | loko → So Scd; St vivaṭṭiṭṭhi pi; Bm vivaṭṭi piti; Br K vivaṭṭi pīti. (pts note)‘ข้าพเจ้ารู้อดีตกาลได้ว่า โลกเคยเสื่อมมาแล้ว หรือเคยเจริญ มาแล้ว’ anāgataṁpāhaṁ addhānaṁ jānāmi saṁvaṭṭissatipi loko vivaṭṭissatipīti.
anāgataṁpāhaṁ → anāgataṁ cāhaṁ (sya-all) | vivaṭṭissatipīti → vivaṭṭissati pi loko ti (pts)อนึ่ง ข้าพเจ้ารู้อนาคตกาลว่า ‘โลกจักเสื่อม หรือว่าจักเจริญ Sassato attā ca loko ca vañjho kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito.
kūṭaṭṭho esikaṭṭhāyiṭṭhito → kuṭaṭṭho esikaṭṭhāyī ṭhito (sya-all)อัตตาและโลกเที่ยง ยั่งยืน ตั้งมั่นอยู่ดุจยอดภูเขา ดุจเสาระเนียด Te ca sattā sandhāvanti saṁsaranti cavanti upapajjanti, atthi tveva sassatisaman’ti.ส่วนสัตว์เหล่านั้นย่อมแล่นไป ท่องเที่ยวไป จุติ และเกิด แต่มีสิ่งที่ เที่ยงอยู่แน่’ Ayaṁ tatiyo sassatavādo,
ayaṁ → ayaṁ bhante (sya-all)นี้เป็นสัสสตวาทะประการที่ ๓

etadānuttariyaṁ, bhante, sassatavādesu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องสัสสตวาทะ

1.13. Pubbenivāsānussatiñāṇadesanāเทศนาเรื่องความหยั่งรู้ที่ทำให้ระลึกชาติได้

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti pubbenivāsānussatiñāṇe.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องความหยั่งรู้ที่ทำให้ระลึกชาติได้ก็นับว่ายอดเยี่ยม Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ... บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ Seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṁsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṁvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe,
cattālīsampi → cattāḷīsampi (bj, sya-all); cattārīsam pi (pts) | vīsampi → vīsatim pi (pts) | pi → Bmr sataṁ pi jātiyo; K sataṁ pi jātiṁ, and onwards. (pts note)๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติบ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอัน มากบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้างว่า ‘amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’ti. Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
udapādiṁ → upapādiṁ (pts) | Amutrāsiṁ → Bmr omit down to iti; K pa. (pts note)‘ในภพโน้น เรามีชื่อ อย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติ จากภพนั้น ก็ไปเกิดในภพโน้น แม้ในภพนั้น เราก็ได้มีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้น จึงมาเกิดในภพนี้’ เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติพร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้ Santi, bhante, devā, yesaṁ na sakkā gaṇanāya vā saṅkhānena vā āyu saṅkhātuṁ.
devā → sattā (sya-all) | āyu → āyuṁ (bj, pts); ayaṁ (sya-all) | yesaṁ → yesaṁ ca (sya-all) | saṅkhānena → saṁkhāto (pts) | devā → sattā (bj: syā) | saṁkhānena → saṁkhāto (bj: PTS) | devā → sattā (cck: syā.) | devā → So SS Bmr; K sattā. (pts note) | saṁkhāto → So SS; Bmr K saṅkhānena; Sum-Scd saṅkhātena; Sum-Br saṅkhyānena. (pts note) | āyuṁ → So Bmr; SS āyu; K ayaṁ. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สัตว์ทั้งหลายที่ไม่อาจจะกำหนดอายุไม่ว่าด้วยการคำนวณ หรือด้วยการนับมีอยู่ Api ca yasmiṁ yasmiṁ attabhāve abhinivuṭṭhapubbo hoti yadi vā rūpīsu yadi vā arūpīsu yadi vā saññīsu yadi vā asaññīsu yadi vā nevasaññīnāsaññīsu.
abhinivuṭṭhapubbo → abhinivutthapubbo (bj, sya-all); abhinivutthapubbaṁ (pts) | api ca yasmiṁ → apica (sya-all) | nevasaññīnāsaññīsu → nevasaññināsaññīsu (sya-all, pts) | abhinivutthapubbo → abhinivuṭṭhapubbo (bj: machasaṁ) | abhinivuṭṭhapubbo → abhinivutthapubbo (cck: sī. syā. pī.) | yasmiṁ → K omits. (pts note) | abhinivuttha-pubbaṁ → So Sc; Sd anivutta-; St anivuttha-; Bmr abhinivuṭṭhapubbo; K abhinivutthapubbo. (pts note)สัตว์ที่เคยอาศัยอยูในอัตภาพใด ๆ ไม่ว่าจะในรูปภพ อรูปภพ สัญญีภพ อสัญญีภพ หรือเนวสัญญีนาสัญญีภพก็มีอยู่ Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
anekavihitaṁ → (pts)เขาระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ พร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและชีวประวัติอย่างนี้ Etadānuttariyaṁ, bhante, pubbenivāsānussatiñāṇe.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องความหยั่งรู้ที่ทำให้ ระลึกชาติได้

1.14. Cutūpapātañāṇadesanāเทศนาเรื่องความหยั่งรู้การจุติและการอุบัติ

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti sattānaṁ cutūpapātañāṇe.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องความหยั่งรู้การจุติและการอุบัติของสัตว์ทั้งหลายก็นับว่ายอดเยี่ยม Idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne
ātappamanvāya → ātappam anvāya padhānam anvāya (pts) | upapajjamāne → uppajjamāne (pts) | citte → Cp. D. ii. 95, ante, vol. i., p. 82. (pts note)คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ... บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น เห็นหมู่สัตว์ที่กำลังจุติ กำลังเกิด hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti: ‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā’ti. Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.ทั้งชั้นต่ำ และชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘หมู่สัตว์ที่ประกอบกายทุจริต วจีทุจริต และ มโนทุจริต กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นผิดและชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นผิด พวกเขาหลังจากตายแล้วจะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่หมู่สัตว์ ที่ประกอบด้วยกายสุจริต วจีสุจริต และมโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ มีความ เห็นชอบและชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ พวกเขาหลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เขาเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่ สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรม อย่างนี้แล Etadānuttariyaṁ, bhante, sattānaṁ cutūpapātañāṇe.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในเรื่องความหยั่งรู้การจุติและ การอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย

1.15. Iddhividhadesanāเทศนาเรื่องการแสดงฤทธิ์

Aparaṁ pana, bhante, etadānuttariyaṁ, yathā bhagavā dhammaṁ deseti iddhividhāsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง เทศนาที่พระผู้มีพระภาคทรง แสดงธรรมในเรื่องการแสดงฤทธิ์ก็นับว่ายอดเยี่ยม Dvemā, bhante, iddhividhāyo—
iddhividhāyo → iddhiyo (pts) | iddhividhāyo → iddhiye (bj: PTS) | iddhiyo → So SS: Bm K iddhi-vidhāyo. (pts note)การแสดงฤทธิ์ ๒ ประการนี้ คือ atthi, bhante, iddhi sāsavā saupadhikā, ‘no ariyā’ti vuccati.
yā → So Sct; Sd vā; Bm K omit. (pts note)๑. ฤทธิ์ที่มีอาสวะ มีอุปธิ ไม่เรียกว่า อริยะ Atthi, bhante, iddhi anāsavā anupadhikā ‘ariyā’ti vuccati.
vuccati → (bj) | yā → So SS: Bm K omit, and below. (pts note)๒. ฤทธิ์ที่ไม่มีอาสวะ ไม่มีอุปธิ เรียกว่า อริยะ Katamā ca, bhante, iddhi sāsavā saupadhikā, ‘no ariyā’ti vuccati?
sāsavā → iddhi sāsavā (bj: machasaṁ)ฤทธิ์ที่มีอาสวะ มีอุปธิ ไม่เรียกว่า อริยะ เป็นอย่างไร idha, bhante, ekacco samaṇo vā brāhmaṇo vā ātappamanvāya …pe… tathārūpaṁ cetosamādhiṁ phusati, yathāsamāhite citte anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—คือ สมณะหรือพราหมณ์บางคนในโลกนี้ อาศัยความเพียรเครื่องเผากิเลส ความเพียรที่ตั้งมั่น ความหมั่นประกอบ ความไม่ประมาท และอาศัยการใช้ความคิด อย่างถูกวิธีแล้ว บรรลุเจโตสมาธิที่เป็นเหตุทำจิตให้ตั้งมั่น ก็แสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṁ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.
tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyāpi → paṭhaviyā pi (bj, pts) | pathaviyaṁ ākāsepi → paṭhaviyaṁ ākāse pi (bj) | imepi candimasūriye → ime pi candimasuriye (bj) | parāmasati → parimasati (bj, pts) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyāpi ummujjanimmujjaṁ (sya-all) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (sya-all) | kamati → caṅkamati (sya-all) | candimasūriye → candimasuriye (sya-all) | udakepi abhijjamāne → udake pi abhijjamāno (pts) | tirokuḍḍaṁ → tirokuṭṭaṁ (bj: machasaṁ) | asajjamāno → abhijjamāno (bj: PTS) | candimasuriye → candimasūriye (bj: machasaṁ) | parimasati → parāmasati (bj: sīmu) | udake → K omits. (pts note) | abhijjamāno → Sc asajjamāno; Sd abhejj-; St abejj-; Bmr K abhijjamāne. (pts note) | kamati → K caṅkamati. (pts note) | parimasati → Bmr K parāmasati. (pts note) | vatteti → -8 So SS Bmr; K saṁvatteti. (pts note)คนเดียวแสดงเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนแสดงเป็นคนเดียวก็ได้ แสดงให้ปรากฏ หรือให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา กำแพง (และ)ภูเขาไปได้ ไม่ติดขัดเหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นหรือดำลงในแผ่นดินเหมือนไปในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำโดยที่น้ำไม่แยกเหมือนเดินบน แผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศเหมือนนกบินไปก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มากมีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้ Ayaṁ, bhante, iddhi sāsavā saupadhikā, ‘no ariyā’ti vuccati.
yā → So SS (St added); Bmr K omit. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือฤทธิ์ที่มีอาสวะ มีอุปธิ ไม่เรียกว่า อริยะ

Katamā pana, bhante, iddhi anāsavā anupadhikā, ‘ariyā’ti vuccati?
pana → ca (sya-all, pts) | yā → Sc; Sdt Bmr K omit. (pts note)ฤทธิ์ที่ไม่มีอาสวะ ไม่มีอุปธิ เรียกว่า อริยะ เป็นอย่างไร Idha, bhante, bhikkhu sace ākaṅkhati: ‘paṭikūle appaṭikūlasaññī vihareyyan’ti, appaṭikūlasaññī tattha viharati.คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลว่า ไม่ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลนั้นว่าไม่ปฏิกูลอยู่ Sace ākaṅkhati: ‘appaṭikūle paṭikūlasaññī vihareyyan’ti, paṭikūlasaññī tattha viharati.ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึง มีสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีสัญญาในสิ่งที่ไม่ปฏิกูลนั้นว่า เป็นสิ่งปฏิกูลอยู่ Sace ākaṅkhati: ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca appaṭikūlasaññī vihareyyan’ti, appaṭikūlasaññī tattha viharati.ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลว่าไม่ ปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีสัญญาในสิ่งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลนั้นว่าไม่ปฏิกูลอยู่ Sace ākaṅkhati: ‘paṭikūle ca appaṭikūle ca paṭikūlasaññī vihareyyan’ti, paṭikūlasaññī tattha viharati.
paṭikūle → appaṭikkūle (pts) | appaṭikūle → paṭikkūle (pts)ถ้าหวังอยู่ ว่า ‘เราพึงมีสัญญาในสิ่งปฏิกูลและไม่ปฏิกูลว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่’ ก็ย่อมมีสัญญาในสิ่ง ที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลนั้นว่าเป็นสิ่งปฏิกูลอยู่ Sace ākaṅkhati: ‘paṭikūlañca appaṭikūlañca tadubhayaṁ abhinivajjetvā upekkhako vihareyyaṁ sato sampajāno’ti, upekkhako tattha viharati sato sampajāno.
upekhako → Bmr K upekkhako. (pts note)ถ้าหวังอยู่ว่า ‘เราพึงละวางสิ่งที่ปฏิกูล และไม่ปฏิกูลทั้งสองนั้นเสีย มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่’ ก็ย่อมมีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะในสิ่งที่ปฏิกูลและไม่ปฏิกูลนั้นอยู่ Ayaṁ, bhante, iddhi anāsavā anupadhikā ‘ariyā’ti vuccati.
ayaṁ → ayaṁ pana (bj, sya-all) | Ayaṁ → Bmr K add pana. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือฤทธิ์ที่ไม่มีอาสวะ ไม่มีอุปธิ เรียกว่า อริยะ Etadānuttariyaṁ, bhante, iddhividhāsu.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเทศนาอันยอดเยี่ยมในการแสดงฤทธิ์ Taṁ bhagavā asesamabhijānāti, taṁ bhagavato asesamabhijānato uttari abhiññeyyaṁ natthi, yadabhijānaṁ añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro assa yadidaṁ iddhividhāsu.
uttari → uttariṁ (bj) | assa → natthi (sya-all) | asesamabhijānato uttari → asesam abhijānato uttariṁ (pts) | Tam → Cp. 3 and 4. The words are to be understood at the close of each of the 16 Anuttariyas. (pts note) | assa → K natthi. (pts note)พระผู้มีพระภาคย่อมทรงรู้ยิ่งธรรมข้อนั้นไม่มีเหลืออยู่ เมื่อทรงรู้ยิ่งธรรมข้อนั้น ไม่มีเหลืออยู่ ก็ไม่มีธรรมข้ออื่นที่จะทรงรู้ยิ่งขึ้นไปอีก จะพึงมีสมณะหรือพราหมณ์ อื่นผู้รู้ธรรมยิ่ง มีปัญญาเกินไปกว่าพระผู้มีพระภาค ในเรื่องการแสดงฤทธิ์อีกหรือ

1.16. Aññathāsatthuguṇadassanaแสดงคุณพระศาสดาอย่างอื่นอีก

Yaṁ taṁ, bhante, saddhena kulaputtena pattabbaṁ āraddhavīriyena thāmavatā purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena purisadhorayhena, anuppattaṁ taṁ bhagavatā.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สิ่งใดที่กุลบุตรผู้มีศรัทธา ปรารภความเพียร มีเรี่ยวแรง จะพึงถึงด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความ บากบั่นของบุรุษ ด้วยความเอาธุระของบุรุษ สิ่งนั้นพระผู้มีพระภาคได้ทรงบรรลุ เต็มที่แล้ว Na ca, bhante, bhagavā kāmesu kāmasukhallikānuyogamanuyutto hīnaṁ gammaṁ pothujjanikaṁ anariyaṁ anatthasaṁhitaṁ, na ca attakilamathānuyogamanuyutto dukkhaṁ anariyaṁ anatthasaṁhitaṁ.
kāmasukhallikānuyogamanuyutto → kāmasukhallikānuyogayutto (pts) | kāmasukhallikānuyoga-yutto → Bmr K -yogam anuyutto. (pts note)อนึ่ง พระผู้มีพระภาคไม่ทรงหมกมุ่นกับกามสุขัลลิกานุโยค ซึ่งเป็นธรรม อันทราม เป็นของชาวบ้าน เป็นของปุถุชน ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และไม่ทรงหมกมุ่นกับอัตตกิลมถานุโยค ซึ่งเป็นทุกข์ ไม่ใช่ของพระอริยะ ไม่ประกอบ ด้วยประโยชน์ Catunnañca bhagavā jhānānaṁ ābhicetasikānaṁ diṭṭhadhammasukhavihārānaṁ nikāmalābhī akicchalābhī akasiralābhī.
akasiralābhī → akasiralābhī anuyogadānappakāro (bj) | catunnañca → catunnaṁ (pts) | ābhicetasikānaṁ → abhicetasikānaṁ (pts) | catunnaṁ → Bmr K add ca. (pts note)อนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงได้ฌาน ๔ อันมีในจิตยิ่ง ซึ่งเป็นเครื่องอยู่ เป็นสุขในปัจจุบันตามความปรารถนาได้โดยไม่ยาก ได้โดยไม่ลำบาก

1.17. Anuyogadānappakāraวิธีตอบคำถาม

Sace maṁ, bhante, evaṁ puccheyya:
puccheyya → So Bmr; SS K puccheyyaṁ. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าบุคคลถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘kiṁ nu kho, āvuso sāriputta, ahesuṁ atītamaddhānaṁ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā bhiyyobhiññatarā sambodhiyan’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | bhiyyobhiññatarā → bhiyyobhiññataro (sya-all) | aññe → SS añño (and following words singular); Bmr K aññe. (pts note)‘ท่าน สารีบุตร ได้มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่นในอดีตกาล ซึ่งมีปัญญาในทางพระ- สัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคไหม’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึง ตอบว่า ‘ไม่มี’ ‘Kiṁ panāvuso sāriputta, bhavissanti anāgatamaddhānaṁ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā bhiyyobhiññatarā sambodhiyan’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | bhiyyobhiññatarā → bhiyyobhiññataro (sya-all)ถ้าเขาถามว่า ‘จักมีสมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่นในอนาคตกาล ซึ่งจะ มีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคไหม’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงตอบว่า ‘ไม่มี’ ‘Kiṁ panāvuso sāriputta, atthetarahi añño samaṇo vā brāhmaṇo vā bhagavatā bhiyyobhiññataro sambodhiyan’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | añño samaṇo → aññe samaṇā (sya-all) | brāhmaṇo → brāhmaṇā (sya-all) | añño → Sd Bm have singular in -o throughout the clause; Br plural; Sct K vary between singular and plural in the different terms. See below. (pts note)ถ้าเขาถามว่า ‘มีสมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่นในปัจจุบัน ซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคไหม’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงตอบว่า ‘ไม่มี’

Sace pana maṁ, bhante, evaṁ puccheyya:แต่ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘kiṁ nu kho, āvuso sāriputta, ahesuṁ atītamaddhānaṁ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyan’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, ‘evan’ti vadeyyaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all)‘ท่านสารีบุตร ได้มีสมณะหรือพราหมณ์ ผู้อื่นในอดีตกาล ซึ่งมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณเสมอกับพระผู้มีพระภาคไหม’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘มี’ ‘Kiṁ panāvuso sāriputta, bhavissanti anāgatamaddhānaṁ aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyan’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, ‘evan’ti vadeyyaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | brāhmaṇā → brāhmaṇa (pts)ถ้าเขาถามว่า ‘จักมีสมณะ หรือพราหมณ์ผู้อื่นในอนาคตกาล ซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณเสมอกับ พระผู้มีพระภาคไหม’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงตอบว่า ‘มี’ ‘Kiṁ panāvuso sāriputta, atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyan’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, ‘no’ti vadeyyaṁ.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | atthetarahi aññe samaṇā → atth etarahi añño samaṇo (pts) | brāhmaṇā vā → brāhmaṇo (pts) | samasamā sambodhiyanti → samasamo sambodhiyan ti (pts) | samasamo → This question has been bruoght into the same form as the preceding, though all read plurals. The singular seems required after atthi. Cp. D. xvi. 1. 16. (pts note)ถ้าเขาถาม ว่า ‘จะมีสมณะหรือพราหมณ์ผู้อื่นในปัจจุบัน ซึ่งจะมีปัญญาในทางพระสัมโพธิญาณ เสมอกับพระผู้มีพระภาคไหม’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงตอบว่า ‘ไม่มี’

Sace pana maṁ, bhante, evaṁ puccheyya:แต่ถ้าเขาถามข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘kiṁ panāyasmā sāriputto ekaccaṁ abbhanujānāti, ekaccaṁ na abbhanujānātī’ti, evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, evaṁ byākareyyaṁ:
na abbhanujānātīti → nābbhanujānātīti (bj, pts) | kiṁ → kasmā (sya-all) | sāriputto → sārīputto (sya-all) | kiṁ panāyasmā → kasmā pan āyasmā (pts) | Kasmā → So SS K; Bmr kiṁ. (pts note) | nābbhanujānātīti → So Sct; Sd omits ekaccaṁ nābbh-; Bm nabbh-; Br K na abbh-. (pts note)‘เหตุไร ท่านสารีบุตรจึงตอบรับเป็น บางอย่าง ปฏิเสธเป็นบางอย่าง’ เมื่อเขาถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงตอบอย่าง นี้ว่า ‘sammukhā metaṁ, āvuso, bhagavato sutaṁ, sammukhā paṭiggahitaṁ:
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts)‘ท่านผู้มีอายุ ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า “ahesuṁ atītamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā mayā samasamā sambodhiyan”ti.‘ได้มีพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีตกาล ซึ่งมีปัญญาในทางพระสัมโพธิ- ญาณเสมอกับเรา’ Sammukhā metaṁ, āvuso, bhagavato sutaṁ, sammukhā paṭiggahitaṁ:
paṭiggahitaṁ → paṭiggahītaṁ (pts)ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า “bhavissanti anāgatamaddhānaṁ arahanto sammāsambuddhā mayā samasamā sambodhiyan”ti.‘จักมีพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายในอนาคตกาล ซึ่งมีปัญญาในทางพระสัมโพธิ- ญาณเสมอกับเรา’ Sammukhā metaṁ, āvuso, bhagavato sutaṁ sammukhā paṭiggahitaṁ:
paṭiggahitaṁ aṭṭhānametaṁ → paṭiggahītaṁ aṭṭhānam etaṁ (pts)ข้อนี้ข้าพเจ้าได้สดับรับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า “aṭṭhānametaṁ anavakāso yaṁ ekissā lokadhātuyā dve arahanto sammāsambuddhā apubbaṁ acarimaṁ uppajjeyyuṁ, netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”’ti.
Aṭṭhānam → Cp. D. xix. 14. (pts note)‘ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์ จะเกิดพร้อมกันในโลกธาตุเดียวกัน นั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะเป็นไปได้’

Kaccāhaṁ, bhante, evaṁ puṭṭho evaṁ byākaramāno vuttavādī ceva bhagavato homi, na ca bhagavantaṁ abhūtena abbhācikkhāmi, dhammassa cānudhammaṁ byākaromi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṁ ṭhānaṁ āgacchatī”ti?
vādānuvādo → vādānupāto (bj) | kaccāhaṁ → ekaccāhaṁ (bj); kiñcāhaṁ (sya-all) | ceva → ceva ahaṁ (sya-all) | gārayhaṁ ṭhānaṁ → gārayhaṭṭhānaṁ (sya-all) | vādānupāto → vādanuvādo (bj: machasaṁ) | vādānuvādo → vādānupāto (cck: sī.) | Kaccāhaṁ → So Sc Bmr; Sdt ekaccāhaṁ; K kiñcāhaṁ. (pts note) | eva → Bmr cevāham; K adds ahaṁ. (pts note) | vādānuvādo → So Bmr K Sum-Br; Sc vādānupāvādo; Sdt Sum-Scd vādānupāto. (pts note) | ṭhānaṁ → So SS Bm; Br gārayhaṭhānaṁ; K gārayhaṭṭhānaṁ. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ถูกเขาถามอย่างนี้ ตอบอย่างนี้ จะชื่อว่า พูดตรงตามที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่พระผู้มีพระภาคด้วยคำเท็จหรือ ชื่อว่ากล่าวแก้อย่างสมเหตุสมผล ไม่มีบ้างหรือที่คำกล่าวเช่นนั้นและคำที่กล่าวต่อ ๆ กันมาจะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิได้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Taggha tvaṁ, sāriputta, evaṁ puṭṭho evaṁ byākaramāno vuttavādī ceva me hosi, na ca maṁ abhūtena abbhācikkhasi, dhammassa cānudhammaṁ byākarosi, na ca koci sahadhammiko vādānuvādo gārayhaṁ ṭhānaṁ āgacchatī”ti.
hosi → hoti (bj) | vādānuvādo → vādānupāto (bj) | āgacchatīti → āgacchatīti acchariyabbhutāni (bj) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | gārayhaṁ ṭhānaṁ → gārayhaṭṭhānaṁ (sya-all) | mama → Bmr K me. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ถูกแล้ว สารีบุตร เมื่อเธอถูกเขาถามอย่างนี้ ตอบ อย่างนี้ จะชื่อว่าพูดตรงตามที่เรากล่าวแล้วทีเดียว ไม่ชื่อว่ากล่าวตู่เราด้วยคำเท็จ ชื่อว่ากล่าวแก้อย่างสมเหตุสมผล ไม่มีเลยที่คำกล่าวเช่นนั้นและคำที่กล่าวต่อ ๆ กันมา จะเป็นเหตุให้ถูกตำหนิได้”

2. Acchariyaabbhutaเรื่องน่าอัศจรรย์ไม่เคยปรากฏ

Evaṁ vutte, āyasmā udāyī bhagavantaṁ etadavoca:
udāyī → udāyi (sya-all, pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอุทา<ย>ี๑ได้กราบทูลพระ ผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā.
abbhutaṁ → So SS Br; Bm K abbhūtaṁ. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ ความ มักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา Yatra hi nāma tathāgato evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo, atha ca pana nevattānaṁ pātukarissati.
nevattānaṁ → neva attānaṁ (sya-all); na attānaṁ (pts) | evaṁ → SS omit. (pts note) | na → So SS Sum; Bmr nev; K neva, and below. (pts note)มีอยู่แก่พระตถาคตผู้ทรงมีฤทธิ์มากอย่างนี้ ทรงมีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้นก็ไม่ทรงโอ้อวด Ekamekañcepi ito, bhante, dhammaṁ aññatitthiyā paribbājakā attani samanupasseyyuṁ, te tāvatakeneva paṭākaṁ parihareyyuṁ.
ekamekañcepi → ekamekañcapi (sya-all) | ce → K ca. (pts note)ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชก ได้เห็นประจักษ์ธรรมเพียงข้อหนึ่งจากธรรมของพระองค์แล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกเขาจะต้องยกธงเที่ยวประกาศ Acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā.น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา Yatra hi nāma tathāgato evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo. Atha ca pana nevattānaṁ pātukarissatī”ti.
nevattānaṁ → neva attānaṁ (sya-all); na attānaṁ (pts)มีอยู่แก่พระตถาคตผู้ทรงมีฤทธิ์มากอย่างนี้ ทรงมี อานุภาพมากอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้นก็ไม่ทรงโอ้อวด”

“Passa kho tvaṁ, udāyi, ‘tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อุทายี เธอจงดูความมักน้อย ความสันโดษ ความ ขัดเกลา Yatra hi nāma tathāgato evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo, atha ca pana nevattānaṁ pātukarissati’.
nevattānaṁ pātukarissati ekamekañcepi → neva attānaṁ pātukarissatīti ekamekañcapi (sya-all) | pātu-karissatīti → Sdt omit this sentence. (pts note)ของตถาคตผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้นก็ไม่ โอ้อวด Ekamekañcepi ito, udāyi, dhammaṁ aññatitthiyā paribbājakā attani samanupasseyyuṁ, te tāvatakeneva paṭākaṁ parihareyyuṁ.ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ปริพาชกได้เห็นประจักษ์ธรรมเพียงข้อหนึ่งจากธรรม ของเรานี้แล้ว ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ พวกเขาจะต้องยกธงเที่ยวประกาศ Passa kho tvaṁ, udāyi, ‘tathāgatassa appicchatā santuṭṭhitā sallekhatā.อุทายี เธอ จงดู ความมักน้อย ความสันโดษ ความขัดเกลา Yatra hi nāma tathāgato evaṁmahiddhiko evaṁmahānubhāvo, atha ca pana nevattānaṁ pātukarissatī’”ti.
nevattānaṁ → neva attānaṁ (sya-all); na attānaṁ (pts) | na → Sc neva here. (pts note)ของตถาคตผู้มีฤทธิ์มากอย่างนี้ มีอานุภาพมากอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้นก็ไม่โอ้อวด”

Atha kho bhagavā āyasmantaṁ sāriputtaṁ āmantesi:
sāriputtaṁ → sārīputtaṁ (sya-all)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสกับท่านพระสารีบุตรว่า “Tasmātiha tvaṁ, sāriputta, imaṁ dhammapariyāyaṁ abhikkhaṇaṁ bhāseyyāsi bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
tasmātiha → yasmātiha (sya-all) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | tasmātiha → yasmā (bj: syā) | Tasmāt → So SS Bmr; K yasmā tiha. (pts note) | Sāriputta → So Bmr K; SS omit. (pts note)“เพราะเหตุ นี้แล สารีบุตร เธอพึงกล่าวธรรมบรรยายนี้แก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เนือง ๆ เถิด Yesampi hi, sāriputta, moghapurisānaṁ bhavissati tathāgate kaṅkhā vā vimati vā, tesamimaṁ dhammapariyāyaṁ sutvā tathāgate kaṅkhā vā vimati vā, sā pahīyissatī”ti.
sāriputta → sārīputta (sya-all) | tesamimaṁ → tesaṁpīmaṁ (sya-all); tesam pi imaṁ (pts) | tesamimaṁ → tesampi imaṁ (bj: PTS); tesampi maṁ (bj: syā) | hi → So Bmr K; SS omit. (pts note) | yā → So SS; Bmr K omit. (pts note) | pahīyissatīti → So Sc K; Sd pahissatīti; St pahīss-; Bmr pahiyiss-. (pts note)พวกโมฆบุรุษที่มีความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในตถาคตฟังธรรม บรรยายนี้แล้ว จักละความสงสัยหรือความเคลือบแคลงในตถาคตนั้นได้”

Iti hidaṁ āyasmā sāriputto bhagavato sammukhā sampasādaṁ pavedesi.
sāriputto → sārīputto (sya-all)เพราะเหตุที่ท่านพระสารีบุตรประกาศความเลื่อมใสนี้เฉพาะพระพักตร์ของพระ Tasmā imassa veyyākaraṇassa sampasādanīyantveva adhivacananti.
Sampasādanīyan → So K, and below; SS Bmr sampasādaniyan, and below. (pts note) | eva → Br K tveva. (pts note)ผู้มีพระภาค ฉะนั้น เวยยากรณภาษิตนี้จึงมีชื่อว่า ‘สัมปสาทนียะ’ แล

Sampasādanīyasuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.สัมปสาทนียสูตรที่ ๕ จบ