Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.
anāthapiṇḍikassa ārāme → anāthapiṇḍikassārāme (sya-all)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิก- เศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “bhikkhavo”ti.
Bhadante → Bmr bhaddante. (pts note)“ภิกษุทั้งหลาย”

“Bhaddante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
Bhaddante”ti → bhadanteti (bj, sya-all, pts1ed) | bhadante’ti → bhaddante ti (bj: machasaṁ) | Bhaddante’’ti → bhadanteti (cck: sī. syā. pī.)ภิกษุทั้งหลายทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัส ดังนี้ว่า

“Dvattiṁsimāni, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.
imāni → Cp. D. xiv. 1. 31, vol. ii., p. 16. (pts note)“ภิกษุทั้งหลาย มหาบุรุษทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ มีคติเพียง ๒ อย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all) | Cakkavatti → Cp. xxvi. 2, ante, p. 59. (pts note)๑. ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม ครองราชย์ โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดินมีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีพระราชอาณาจักรมั่นคง Tassimāni satta ratanāni bhavanti;
bhavanti → Cp. xvii. 1. 7, vol. ii., p. 172. (pts note)สมบูรณ์ด้วยแก้ว ๗ ประการ Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)คือ (๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
bhavanti → honti (bj) | panassa puttā → pan assa putta (pts) | bhavanti → Bmr honti. (pts note)มีพระราชโอรส มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีร- กษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all) | dhammena → dhammena samena (sya-all) | dhammena → Bmr K add samena, as in xxvi. 2. (pts note)พระองค์ทรงชนะโดยธรรม ไม่ต้อง ใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้มีสาครเป็นขอบเขต Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj); vivaṭacchado (sya-all, mr); vivatta-cchaddo (pts1ed) | vivaṭṭacchado → vivattacchaddo (pts) | vivattacchado → vivaṭacchado (bj: syā, kām); vivaṭṭacchado (bj: machasaṁ) | vivaṭṭacchado → vivaṭacchado (cck: syā. ka.); vivattacchado (cck: sī. pī.)๒. ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมา- สัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลสในโลก

Katamāni ca tāni, bhikkhave, dvattiṁsa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā?
ca → (bj, sya-all) | bhavanti → honti (pts) | ca → Bmr K omit. But cp. xiv. 1. 32. (pts note) | dve → Sd adds va. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย มหาบุรุษทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ อะไรบ้าง จึงมีคติ ๒ อย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (bj, pts)๑. ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj, pts)๒. ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมา- สัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลสในโลก

Idha, bhikkhave, mahāpuriso suppatiṭṭhitapādo hoti. Yampi, bhikkhave, mahāpuriso suppatiṭṭhitapādo hoti, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
pi → K adds kho. (pts note)คือ มหาบุรุษในโลกนี้ ๑. มีฝ่าพระบาทราบเสมอกัน ข้อที่มหาบุรุษมีฝ่าพระบาทราบเสมอกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

Puna caparaṁ, bhikkhave, mahāpurisassa heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni honti sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni. Yampi, bhikkhave, mahāpurisassa heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni honti sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.
yampi → suvibhattantarāni yam pi (pts) | sabbākāraparipūrāni → sabbākāra paripūrāṇi suvibhattanatarāṇi (bj: PTS) | sabbākāraparipūrāni → sabbākāraparipūrāni suvibhattantarāni (cck: sī. pī.) | suvibhattantarāni → Sd suvibhattarantarāni; Bmr K omit; and so xiv. 1. 32. (pts note)๒. พื้นฝ่าพระบาททั้งสองของมหาบุรุษ มีจักรซึ่งมีกำข้างละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่าง ข้อที่พื้นฝ่าพระบาท ทั้งสองของมหาบุรุษมีจักรซึ่งมีกำข้างละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และ มีส่วนประกอบครบทุกอย่างนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

Puna caparaṁ, bhikkhave, mahāpuriso āyatapaṇhi hoti …pe…
āyatapaṇhi → āyatapaṇhī (bj, pts) | āyata-paṇhī → So Sc Br; Sdt Bm K paṇhi. Burnouf points paṇhi; Lotus, p. 573. (pts note)๓. มีส้นพระบาทยื่นยาวออกไป ข้อที่มหาบุรุษมีส้นพระบาทยื่นยาวออกไปนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

dīghaṅguli hoti …
dīghaṅguli → dīghaṅgulī (bj, pts)๔. มีพระองคุลียาว ข้อที่มหาบุรุษมีพระองคุลียาวนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษ ของมหาบุรุษ

mudutalunahatthapādo hoti …
mudutalunahatthapādo → mudutalanahatthapādo (sya-all) | pe → Here and onwards SS omit. (pts note)๕. มีพระหัตถ์และพระบาทอ่อนนุ่ม ข้อที่มหาบุรุษมีพระหัตถ์และพระ บาทอ่อนนุ่มนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

jālahatthapādo hoti …๖. ฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีเส้นที่ข้อพระองคุลีจดกันเป็นรูปตาข่าย ข้อที่มหาบุรุษมีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีเส้นที่ข้อพระองคุลีจดกัน เป็นรูปตาข่ายนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

ussaṅkhapādo hoti …๗. มีข้อพระบาทสูง ข้อที่มหาบุรุษมีข้อพระบาทสูงนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษ ของมหาบุรุษ

eṇijaṅgho hoti …๘. มีพระชงฆ์เรียวดุจแข้งเนื้อทราย ข้อที่มหาบุรุษมีพระชงฆ์เรียวดุจแข้ง เนื้อทรายนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

ṭhitakova anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati …
jaṇṇukāni → jannukāni (sya-all, pts) | jannukāni → So SS; cp. xiv. 1. 32; Bmr jāṇukāni; K jānukāni. (pts note)๙. เมื่อประทับยืน ไม่ต้องน้อมพระองค์ลงก็ทรงลูบคลำถึงพระชานุด้วย ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้ ข้อที่มหาบุรุษเมื่อประทับยืนไม่ต้องน้อมพระองค์ ลงก็ทรงลูบคลำถึงพระชานุด้วยฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้นี้ เป็นลักษณะ มหาบุรุษของมหาบุรุษ

kosohitavatthaguyho hoti …๑๐. มีพระคุยหฐานเร้นอยู่ในฝัก ข้อที่มหาบุรุษมีพระคุยหฐานเร้นอยู่ในฝักนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco …
hoti kañcanasannibhattaco sukhumacchavi → kāñcanasannibhataco sukhumacchavī (sya-all)๑๑. มีพระฉวีสีทอง คือคล้ายทองคำ ข้อที่มหาบุรุษมีพระฉวีสีทอง คือ คล้ายทองคำนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

sukhumacchavi hoti, sukhumattā chaviyā rajojallaṁ kāye na upalimpati …
upalimpati → upalippati (sya-all) | upalippati → So Sd K; Sct Bmr upalimpati. (pts note)๑๒. มีพระฉวีละเอียด จนละอองธุลีไม่อาจติดพระวรกายได้ ข้อที่มหา- บุรุษมีพระฉวีละเอียดจนละอองธุลีไม่อาจติดพระวรกายได้นี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

ekekalomo hoti, ekekāni lomāni lomakūpesu jātāni …๑๓. มีพระโลมชาติเดี่ยว คือ ในแต่ละขุมมีเพียงเส้นเดียว ข้อที่มหาบุรุษ มีพระโลมชาติเดี่ยว คือ ในแต่ละขุมมีเพียงเส้นเดียวนี้ เป็นลักษณะ มหาบุรุษของมหาบุรุษ

uddhaggalomo hoti, uddhaggāni lomāni jātāni nīlāni añjanavaṇṇāni kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni …
kuṇḍalāvaṭṭāni → kuṇḍalāvattāni (bj, sya-all); kuṇḍalavattāni (pts1ed) | kuṇḍalāvaṭṭāni dakkhiṇāvaṭṭakajātāni → kuṇḍalāvattāni dakkhiṇāvattakajātāni (sya-all) | kuṇḍalāvattāni → kuṇḍalāvaṭṭāni (bj: machasaṁ) | kuṇḍalāvaṭṭāni → kuṇḍalāvattāni (cck: bahūsu) | dakkhiṇāvaṭṭakajātāni → dakkhiṇāvattakajātāni (cck: sī. syā. pī.)๑๔. มีพระโลมชาติปลายงอนขึ้น คือ พระโลมชาติขอดเป็นวงเวียนขวาดัง กุณฑลสีครามเข้มดังดอกอัญชัน ข้อที่มหาบุรุษมีพระโลมชาติปลาย งอนขึ้น คือพระโลมชาติขอดเป็นวงเวียนขวาดังกุณฑลสีครามเข้ม ดังดอกอัญชันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

brahmujugatto hoti …๑๕. มีพระวรกายตั้งตรงดุจกายพรหม ข้อที่มหาบุรุษมีพระวรกายตั้งตรง ดุจกายพรหมนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

sattussado hoti …๑๖. มีพระมังสะในที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์ ข้อที่มหาบุรุษมีพระมังสะใน ที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

sīhapubbaddhakāyo hoti …๑๗. มีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ดุจลำตัวท่อนหน้าของราชสีห์ ข้อที่ มหาบุรุษมีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ดุจลำตัวท่อนหน้าของราชสีห์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

citantaraṁso hoti …
citantaraṁso → pittantaraṁso (sya-all) | citantaraṁso → pitantaraṁso (cck: syā.)๑๘. มีร่องพระปฤษฎางค์เต็มเสมอกัน ข้อที่มหาบุรุษมีร่องพระปฤษฎางค์ เต็มเสมอกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

nigrodhaparimaṇḍalo hoti, yāvatakvassa kāyo tāvatakvassa byāmo yāvatakvassa byāmo tāvatakvassa kāyo …๑๙. มีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร พระวรกายสูง เท่ากับ ๑ วา ของพระองค์ ๑ วาของพระองค์เท่ากับส่วนสูงพระ วรกาย ข้อที่มหาบุรุษมีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่ง ต้นไทร พระวรกายสูงเท่ากับ ๑ วาของพระองค์ ๑ วาของพระองค์ เท่ากับส่วนสูงพระวรกายนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

samavaṭṭakkhandho hoti …๒๐. มีลำพระศอกลมเท่ากันตลอด ข้อที่มหาบุรุษมีลำพระศอกลมเท่ากัน ตลอดนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

rasaggasaggī hoti …๒๑. มีเส้นประสาทรับรสพระกระยาหารได้ดี ข้อที่มหาบุรุษมีเส้นประสาท รับรสพระกระยาหารได้ดีนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

sīhahanu hoti …๒๒. มีพระหนุดุจคางราชสีห์ ข้อที่มหาบุรุษมีพระหนุดุจคางราชสีห์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

cattālīsadanto hoti …
cattālīsadanto → cattāḷīsadanto (sya-all)๒๓. มีพระทนต์ ๔๐ ซี่ ข้อที่มหาบุรุษมีพระทนต์ ๔๐ ซี่นี้ เป็นลักษณะ มหาบุรุษของมหาบุรุษ

samadanto hoti …๒๔. มีพระทนต์เรียบเสมอกัน ข้อที่มหาบุรุษมีพระทนต์เรียบเสมอกันนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

aviraḷadanto hoti …๒๕. มีพระทนต์ไม่ห่างกัน ข้อที่มหาบุรุษมีพระทนต์ไม่ห่างกันนี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

susukkadāṭho hoti …๒๖. มีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม ข้อที่มหาบุรุษมีพระเขี้ยวแก้วขาวงามนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

pahūtajivho hoti …๒๗. มีพระชิวหาใหญ่ยาว ข้อที่มหาบุรุษมีพระชิวหาใหญ่ยาวนี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

brahmassaro hoti karavīkabhāṇī …
karavīkabhāṇī → karavikabhāṇī hoti (sya-all) | hoti → Sct omit; Bmr K aviraḷa, cp. xiv. 1. 32. (pts note)๒๘. มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสดุจเสียงร้องของนกการเวก ข้อที่ มหาบุรุษมีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสดุจเสียงร้องของนกการเวกนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

abhinīlanetto hoti …๒๙. มีดวงพระเนตรดำสนิท ข้อที่มหาบุรุษมีดวงพระเนตรดำสนิทนี้ เป็น ลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

gopakhumo hoti …
hoti → Bmr omit, cp. xiv. 1. 32. (pts note) | Go-pakhumo → Sc pamukho. (pts note)๓๐. มีดวงพระเนตรแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอด ข้อที่มหาบุรุษมีดวง พระเนตรแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอดนี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของ มหาบุรุษ

uṇṇā bhamukantare jātā hoti, odātā mudutūlasannibhā. Yampi, bhikkhave, mahāpurisassa uṇṇā bhamukantare jātā hoti, odātā mudutūlasannibhā, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.๓๑. มีพระอุณาโลมระหว่างพระโขนงสีขาวอ่อนเหมือนนุ่น ข้อที่มหาบุรุษ มีพระอุณาโลมระหว่างพระโขนงสีขาวอ่อนเหมือนนุ่นนี้ เป็นลักษณะ มหาบุรุษของมหาบุรุษ

Puna caparaṁ, bhikkhave, mahāpuriso uṇhīsasīso hoti. Yampi, bhikkhave, mahāpuriso uṇhīsasīso hoti, idampi, bhikkhave, mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇaṁ bhavati.๓๒. มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ ข้อที่มหาบุรุษมีพระเศียร ดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์นี้ เป็นลักษณะมหาบุรุษของมหาบุรุษ

Imāni kho tāni, bhikkhave, dvattiṁsa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni, yehi samannāgatassa mahāpurisassa dveva gatiyo bhavanti anaññā.ภิกษุทั้งหลาย มหาบุรุษทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการนี้ จึงมีคติเพียง ๒ อย่างเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ Sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
Sace → Sd adds va. (pts note) | Cakkavatti → Bmr K saṁkhittaṁ, down to ajjhāvasati. (pts note)๑. ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | pana agārasmā → panāgārasmā (pts) | panāgārasmā → So SS; Bmr K pana ag-. (pts note) | vivatta-cchaddo → Bm vivaṭṭacchado; Br vivaṭacchado; K vivaṭṭhachado. (pts note)๒. ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมา- สัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลสในโลก

Imāni kho, bhikkhave, dvattiṁsa mahāpurisassa mahāpurisalakkhaṇāni bāhirakāpi isayo dhārenti, no ca kho te jānanti:
kho → kho te (pts) | te → Bmr K omit. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ถึงพวกฤๅษีภายนอก ก็อาจจำลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการนี้ ของมหาบุรุษได้ แต่ฤๅษีเหล่านั้นไม่ทราบว่า ‘imassa kammassa kaṭattā idaṁ lakkhaṇaṁ paṭilabhatī’ti.
kaṭattā → katattā (bj, pts) | paṭilabhatīti → paṭilabhantīti suppatiṭṭhitapādalakkhaṇaṁ (bj) | katattā → Bmr kaṭattā, and below; K inserts pe. (pts note) | idaṁ → Bmr K imaṁ. (pts note)‘เพราะมหาบุรุษทรงทำกรรมนี้จึงได้ ลักษณะนี้’

1. Suppatiṭṭhitapādatālakkhaṇaṁ๑. ลักษณะพระบาทราบเสมอกัน

Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samāno daḷhasamādāno ahosi kusalesu dhammesu, avatthitasamādāno kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṁvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kule jeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu ca adhikusalesu dhammesu.
uposathupavāse → uposathūpavāse (pts) | brahmaññatāya → brāhmaññatāya (pts) | purimaṁ → Bm pūrimaṁ, and below. (pts note) | purimaṁ → -9 Later, Sdt have sometimes purima-bhavaṁ, and often purima-niketaṁ. (pts note) | kāya-sucarite → Sd sucaritena. (pts note) | matteyyatāya → Bmr metteyya-. (pts note) | ca → Br omits. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์สมาทานในกุศลธรรม สมาทานมั่นคงในกายสุจริต(ประพฤติชอบด้วยกาย) ในวจีสุจริต(ประพฤติชอบด้วยวาจา) ในมโนสุจริต(ประพฤติชอบด้วยใจ) ในการ จำแนกทาน ในการสมาทานศีล ในการรักษาอุโบสถ ในความเกื้อกูลมารดา ในความเกื้อกูลบิดา ในความเกื้อกูลสมณะ ในความเกื้อกูลพราหมณ์ ในความ ประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล และในกุศลธรรมอันยิ่งอื่น ๆ อีก So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts) | upapajjati → uppajjati (pts) | vipulattā → St omits. (pts note) | uppajjati → Bmr upapajjati, and so often. (pts note)เพราะ ตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ทำกรรมนั้นให้ไพบูลย์แล้ว หลังจากตายแล้ว ตถาคตจึงไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ So tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhiggaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehi.
ādhipateyyena → adhipateyyena (sya-all, pts) | aññe → Br añña. (pts note) | deve → Sc deva; Sd va. (pts note) | adhipateyyena → St ādhipatiyena. (pts note)ครอบงำเทพเหล่าอื่นในเทวโลกนั้นด้วยฐานะ ๑๐ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ ความเป็นใหญ่ทิพย์ รูปทิพย์ เสียง ทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ โผฏฐัพพะทิพย์ So tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นมาแล้วสู่ความเป็นอย่างนี้ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ Suppatiṭṭhitapādo hoti.คือ มีฝ่าพระบาทราบเสมอกัน Samaṁ pādaṁ bhūmiyaṁ nikkhipati, samaṁ uddharati, samaṁ sabbāvantehi pādatalehi bhūmiṁ phusati.ขณะเหยียบลง พื้นฝ่าพระบาทราบเสมอกัน ยกฝ่าพระบาทขึ้นก็ยังเสมอกัน ขณะจดฝ่าพระบาทลง ทุกส่วนก็แตะพื้นพร้อมกัน

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็น พระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีอาณาจักรมั่นคง Tassimāni satta ratanāni bhavanti;สมบูรณ์ด้วย แก้ว ๗ ประการ Seyyathidaṁ—cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)คือ (๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.มีพระราชโอรสมากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ akhilamanimittamakaṇṭakaṁ iddhaṁ phītaṁ khemaṁ sivaṁ nirabbudaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | akhilamanimittamakaṇṭakaṁ → akhīlamanimittamakaṇṭakaṁ (bj, sya-all) | dhammena → dhammena samena (bj, sya-all) | akaṇṭakaṁ → Sd akaṇṭhakaṁ. (pts note) | phītaṁ → Sc phītaṁ corrected to pītaṁ; Sd titaṁ. (pts note) | dhammena → Bmr K add samena, cp. 1. (pts note)ทรงชนะ โดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้มีสาครเป็น ขอบเขต ไม่มีเสาเขื่อน ไม่มีเขตหมาย ไม่มีรั้วหนาม มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ ปลอดภัย สงบ ไร้เสี้ยนหนาม Rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Akkhambhiyo hoti kenaci manussabhūtena paccatthikena paccāmittena.
Akkhambhiyo → avikkhambhiyo (bj, pts1ed) | akkhambhiyo → avikkhambhiyo (bj, pts) | Akkhambhiyo → avikkhambhiyo (cck: sī. pī.) | Avikkhambhiyo → Sd avikkhamibhiyo; St avikkhamabhiyo; Bmr K akkhambhiyo, and below. (pts note)เมื่อเป็นพระราชา ไม่มีมนุษย์ คนใดที่เป็นข้าศึกศัตรูข่มได้ Rājā samāno idaṁ labhati.เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | pana agārasmā anagāriyaṁ → panāgārasmā anāgāriyaṁ (pts) | panāgārasmā → Cp. 3. (pts note)อนึ่ง ถ้า มหาบุรุษออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มีกิเลส ในโลก Buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Akkhambhiyo hoti abbhantarehi vā bāhirehi vā paccatthikehi paccāmittehi rāgena vā dosena vā mohena vā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.
akkhambhiyo → avikkhambhiyo (bj, pts) | bāhirehi → bāhirakehi (pts) | paccatthikehi → paccatthikehi vā (pts) | avikkhambhiyo → akkhambhiyo (bj: machasaṁ)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะไม่มีข้าศึก ศัตรูภายในหรือภายนอก คือ ราคะ โทสะ หรือโมหะ หรือสมณพราหมณ์ เทพ มาร พรหม ใคร ๆ ในโลกนี้จะพึงข่มได้ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าว มานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:
etaṁ → Sd tattha taṁ. (pts note)พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Sacce ca dhamme ca dame ca saṁyame, soceyyasīlālayuposathesu ca;
saṁyame → Sdt saṁyamo. (pts note)“มหาบุรุษทรงยินดีในสัจจะ ในธรรม ในการฝึก ในความสำรวม ในความสะอาด ในศีลที่เป็นอาลัย ในอุโบสถกรรม Dāne ahiṁsāya asāhase rato, daḷhaṁ samādāya samattamācari.
dāne → pāṇe (sya-all) | Dāne → K pāṇe. (pts note) samattamācari → samantamācari (bj, sya-all, mr) | samattamācari → samantamācari (bj: syā, kām) | samattamācari → samantamācari (cck: syā. ka.) | samattam → Bmr samantam. (pts note) | ācari → Sd ācāri; St acāri. (pts note)ในความไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ในกรรมอันไม่สาหัส ทรงสมาทานมั่น ทรงประพฤติอย่างรอบคอบ

So tena kammena divaṁ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhi;
samakkami → apakkami (bj, sya-all, mr) | samakkami sukhañca → apakkami sukhaṁ ca (bj) | divaṁ samakkami → tidivaṁ apakkami (sya-all) | apakkami → samakkami (bj: machasaṁ) | samakkami → apakkami (cck: syā. ka.) | tena → Sdt satena. (pts note) | divaṁ → Br K tidivaṁ. (pts note) | samakkami → Bmr K apakkami. (pts note) anvabhi → anubhi (cck); annubhi (sya1ed, sya2ed); ānubhi (pts1ed); aṁnubhi (ṭīkā) | anvabhi → annubhi (sya-all); ānubhi (pts) | anvabhi → aṁnvabhi (cck: ṭīkā) | ānubhi → Bmr anvabhi; K anubhi. (pts note)เพราะกรรมนั้น มหาบุรุษจึงไปสู่โลกทิพย์ เสวยสุขและสมบัติที่น่าเพลิดเพลินยินดี Tato cavitvā punarāgato idha, samehi pādehi phusī vasundharaṁ.
vasundharaṁ → basundharaṁ (sya-all)จุติจากโลกทิพย์แล้ว เสด็จมาในโลกนี้อีก ทรงเหยียบปฐพีด้วยพระบาททั้งสองอันราบเสมอกัน

Byākaṁsu veyyañjanikā samāgatā, samappatiṭṭhassa na hoti khambhanā;พวกพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะมาประชุมกันทำนายว่า ‘พระกุมารนี้ มีฝ่าพระบาทราบเสมอกัน Gihissa vā pabbajitassa vā puna, taṁ lakkhaṇaṁ bhavati tadatthajotakaṁ.
puna → pana (sya-all) | puna → bana (bj: syā) | puna → pana (cck: syā.) | puna → Sd pana. (pts note)เป็นคฤหัสถ์ หรือบรรพชิตก็ไม่มีใครข่มได้ พระลักษณะนั้นเป็นนิมิตส่องความนั้น

Akkhambhiyo hoti agāramāvasaṁ, parābhibhū sattubhi nappamaddano;
Akkhambhiyo → Bmr akhambhiyo. (pts note) nappamaddano → sattumaddano (bj) | nappamaddano manussabhūtenidha → sattumaddano manussa bhūtena na (pts) | sattubhi → Sd omits; St sattūhi. (pts note) | sattu-maddano → Bmr K nappamaddano. (pts note)พระกุมารนี้ เมื่ออยู่ครองเรือน ไม่มีใครข่มได้ มีแต่ครอบงำพวกปรปักษ์ เหล่าข้าศึกศัตรูข่มมิได้ Manussabhūtenidha hoti kenaci, akkhambhiyo tassa phalena kammuno.
na → Bmr K bhūten'; idha. (pts note) akkhambhiyo → sukhambhiyo (pts) | sukhambhiyo → Sc sukhambhiso; Bmr akhambhiyo; K akkh-. (pts note)ใคร ๆ ที่เป็นมนุษย์ในโลกนี้ หาข่มได้ไม่ เพราะผลแห่งกรรมนั้น

Sace ca pabbajjamupeti tādiso, nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo;
ca → va (sya-all) | ca → K va. (pts note)ถ้าพระกุมารผู้มีพระลักษณะเช่นนั้น ทรงออกผนวช ทรงยินดีในเนกขัมมฉันทะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ้ง Aggo na so gacchati jātu khambhanaṁ, naruttamo esa hi tassa dhammatā”ti.
khambhanaṁ → khambhataṁ (bj); gabbhaṁ (pts) | gabbhaṁ → Bmr K khambhanaṁ. (pts note) dhammatāti → dhammatāti pādatalesu cakkalakkhaṇaṁ (bj) | esa → K esā. (pts note)เป็นอัครบุคคล ไม่มีใคร ๆ ข่มได้แน่นอน เป็นผู้สูงสุดกว่านรชน’ นี้เป็นธรรมดาของพระกุมารนั้น”

2. Pādatalacakkalakkhaṇaṁ๒. ลักษณะของจักรบนพื้นพระบาท

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samāno
yampi → ba yaṁpi (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ bahujanassa sukhāvaho ahosi, ubbegauttāsabhayaṁ apanuditā, dhammikañca rakkhāvaraṇaguttiṁ saṁvidhātā, saparivārañca dānaṁ adāsi.
ubbegauttāsabhayaṁ → ubbegaṁ uttāsaṁ bhayaṁ (bj, pts) | bahujanassa sukhāvaho → bahujanasukhāya (pts) | bahujana-sukhāya → Bmr K bahujanassa sukhāvaho. (pts note) | uttāsaṁ → Bmr K ubbega-uttāsa-. (pts note) | apanuditā → St apanutā; K appanūditā. (pts note)ได้นำความสุขมาให้แก่คนหมู่มาก บรรเทาภัยคือความหวาดกลัวและความ หวาดสะดุ้ง จัดการรักษาป้องกันคุ้มครองอย่างเป็นธรรมและให้ทานพร้อมทั้งของที่ เป็นบริวาร So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts) | upapajjati → uppajjati (pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ทำให้กรรมนั้นไพบูลย์แล้ว หลังจากตายแล้ว ตถาคตจึงไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ตถาคตครอบงำเทพเหล่าอื่นใน เทวโลกนั้นด้วยฐานะ ๑๐ ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ Heṭṭhāpādatalesu cakkāni jātāni honti sahassārāni sanemikāni sanābhikāni sabbākāraparipūrāni suvibhattantarāni.พื้นฝ่าพระบาททั้งสองมีจักรซึ่งมีกำข้างละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม และมีส่วนประกอบครบทุกอย่างและจัดวางไว้ในตำแหน่งที่เหมาะสม

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all); cakkhavatti (pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Mahāparivāro hoti;เมื่อเป็นพระราชา จะทรงมีบริวาร มาก คือ mahāssa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
gaṇakamahāmattā → gaṇakā mahāmattā (bj) | negamajānapadā → negamā jānapadā (sya-all) | bhogiyā → bhogikā (sya-all) | ssa → Sdt yaso; K mahassa. (pts note) | hoti → Sc Bmr honti. (pts note) | parivāro → Sc Bmr parivārā. (pts note) | anīkaṭṭhā → Sd inserts vā; Bmr anik-. (pts note) | bhogiyā → K bhogikā. (pts note)มีพราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี กุมารเป็นบริวาร Rājā samāno idaṁ labhati.เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
kho pana → (bj, sya-all) | vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | kho → (pts) | pana → Bmr K omit. (pts note) | vivatta-cchaddo → -10 Sdt omit. (pts note)อนึ่ง ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ไม่มีกิเลสในโลก Buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะ ทรงได้อะไร Mahāparivāro hoti;เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงมีบริวารมาก คือ mahāssa honti parivārā bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.
ssa → Sd mahassa. (pts note) | hoti → Sc Bmr K honti. (pts note) | parivāro → Sc Bmr K parivārā. (pts note) | bhikkhū → SS bhikkhu. (pts note) | upāsakā → SS upāsaka. (pts note)มีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์เป็นบริวาร Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Pure puratthā purimāsu jātisu, manussabhūto bahunaṁ sukhāvaho;
Pure → Bm pūre. (pts note) bahunaṁ → bahunnaṁ (pts)“มหาบุรุษเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ๆ นำความสุขมาให้แก่คนหมู่มาก Ubbhegauttāsabhayāpanūdano, guttīsu rakkhāvaraṇesu ussuko.
ubbhegauttāsabhayāpanūdano → ubbegauttāsabhayāpanūdano (bj); ubbegauttāsabhāyāpanūdano (sya-all); ubbegauttārabhayāpanūdano (pts)บรรเทาภัยคือความหวาดกลัวและความหวาดสะดุ้ง ขวนขวายในการคุ้มครองรักษาป้องกัน

So tena kammena divaṁ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhi;
divaṁ samakkami → tidivaṁ apakkami (sya-all) | tena → Sc satena; Sd sakena; St sakkena. (pts note) | divaṁ → K tidivaṁ. (pts note) | samakkami → So SS; Bmr apakkami; K samapakkami. (pts note) anvabhi → annubhi (sya-all); ānubhi (pts) | ānubhi → Bmr anvabhi; K anubhi. (pts note)เพราะกรรมนั้น มหาบุรุษจึงเสด็จเข้าไปสู่โลกทิพย์ เสวยความสุขและสมบัติอันน่าเพลิดเพลินยินดี Tato cavitvā punarāgato idha, cakkāni pādesu duvesu vindati.
pādesu → So Bmr K; SS pādāni. (pts note)ครั้นจุติจากโลกทิพย์แล้วเสด็จมาในโลกนี้อีก ทรงได้ลายจักรทั้งหลายที่ฝ่าพระบาททั้งสอง

Samantanemīni sahassarāni ca, byākaṁsu veyyañjanikā samāgatā;
sahassarāni → sahassārāni (pts) veyyañjanikā → St ceyyajātikā. (pts note)มีกำข้างละ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง โดยรอบ พวกพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะ มาประชุมกันแล้ว Disvā kumāraṁ satapuññalakkhaṇaṁ, parivāravā hessati sattumaddano.เห็นพระกุมารมีลักษณะ อันเกิดแต่บุญเป็นร้อย ๆ แล้วทำนายว่า ‘พระกุมารนี้จักมีบริวาร จักย่ำยีศัตรู

Tathā hi cakkāni samantanemini, sace na pabbajjamupeti tādiso;
samantanemini → samantanemīni (bj, pts) | hi → hī (cck) | hi → Sd omits tathā hi. (pts note) na → SS omit. (pts note)เพราะจักรทั้งหลายมีกงโดยรอบอย่างนั้น ถ้าพระกุมารนั้นไม่ทรงออกผนวช Vatteti cakkaṁ pathaviṁ pasāsati, tassānuyantādha bhavanti khattiyā.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) tassānuyantādha → tassānuyuttādha (bj); tassānuyantā idha (sya-all); tassānuyuttā idha (pts) | tassānuyuttā’dha → tassānu yattā ca (bj: machasaṁ) | Tassānuyantādha → tassānuyuttā idha (cck: sī. pī.); tassānuyantā idha (cck: syā. ka.) | tassānuyuttā → Bmr K tassānuyantā. (pts note)จะหมุนจักรให้เป็นไปและปกครองแผ่นดิน จะมีกษัตริย์ผู้มียศมาก

Mahāyasaṁ samparivārayanti naṁ, sace ca pabbajjamupeti tādiso;
mahāyasaṁ samparivārayanti → mahāyasā saparivārayanti (sya-all) | Mahā-yasaṁ → Bmr K -yasā. (pts note) | samparivārayanti → K sap-. (pts note) ca → va (sya-all) | ca → K va. (pts note)ติดตามห้อมล้อมพระองค์ ถ้าทรงออกผนวชจะ Nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo, devā manussāsurasakkarakkhasā.
manussāsurasakkarakkhasā → manussā surayakkharakkhasā (bj) | devā manussāsurasakkarakkhasā → devamanussāsurasakkarakkhasā (pts) | surayakkharakkhasā → satta (bj: kām) | Devāmanussāsurasakkarakkhasā → sattarakkhasā (ka.) sī. syāaṭṭhakathā oloketabbā (cck note)ทรงยินดีในเนกขัมมฉันทะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ้ง พวกเทพ มนุษย์ อสูร ท้าวสักกะ ยักษ์

Gandhabbanāgā vihagā catuppadā, anuttaraṁ devamanussapūjitaṁ;
vihagā → vihaṅgā (sya-all) | vihagā → K vihaṅgā. (pts note)คนธรรพ์ นาค นก และสัตว์สี่เท้าจะแวดล้อม พระองค์ผู้มียศมาก Mahāyasaṁ samparivārayanti nan”ti.
nanti → nanti āyatapaṇhitādīni tīṇi lakkhaṇāni (bj) | mahāyasaṁ samparivārayanti nanti yampi → mahāyasā saparivārayanti naṁ yaṁpi (sya-all) | Mahā-yasaṁ → Bmr yasā. (pts note) | nan → K naṁ, omitting ti. (pts note)ผู้มีเทพและมนุษย์บูชาไม่มีใครยิ่งกว่า”

3–5. Āyatapaṇhitāditilakkhaṇaṁ๓-๕. ลักษณะส้นพระบาทยื่นยาวออกไปเป็นต้น

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ pāṇātipātaṁ pahāya pāṇātipātā paṭivirato ahosi nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno, sabbapāṇabhūtahitānukampī vihāsi.
ahosi → hoti (sya-all) | ahosi → K hoti. (pts note)ละเว้นขาดจากการฆ่าสัตว์ คือ วางทัณฑาวุธ และศัสตราวุธ มีความละอาย มีความเอ็นดู มุ่งประโยชน์เกื้อกูลแก่สรรพสัตว์อยู่ So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, pts) | kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā → katattā (sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูน กรรมนั้น ทำให้กรรมนั้นไพบูลย์แล้ว ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.
tīṇi → tīni (pts)จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษ ๓ ประการนี้ คือ Āyatapaṇhi ca hoti, dīghaṅguli ca brahmujugatto ca.
āyatapaṇhi → āyatapaṇhī (pts) | dīghaṅguli → dīghaṅgulī (pts) | āyata-paṇhī → So Sdt Br; Sc panhi; Bm K, see 2. (pts note) | dīgh-aṅgulī → So SS here. (pts note) | Brahmujju-gatto → Bmr brahmujuggatto; K brahmūjuggato. (pts note)(๑) มีส้นพระบาทยื่นยาวออกไป (๒) มีพระ องคุลียาว (๓) มีพระวรกายตั้งตรงดุจกายพรหม

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๓ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Dīghāyuko hoti ciraṭṭhitiko, dīghamāyuṁ pāleti, na sakkā hoti antarā jīvitā voropetuṁ kenaci manussabhūtena paccatthikena paccāmittena.
dīghamāyuṁ pāleti → dīghamāyupāleti (sya-all)เมื่อเป็นพระราชาจะมี พระชนมายุยืน ดำรงอยู่นาน ทรงรักษาพระชนมายุไว้ได้นาน ไม่มีข้าศึกศัตรูที่เป็น มนุษย์คนใดสามารถปลงพระชนมชีพในระหว่างได้ Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดัง กล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Dīghāyuko hoti ciraṭṭhitiko, dīghamāyuṁ pāleti, na sakkā hoti antarā jīvitā voropetuṁ paccatthikehi paccāmittehi samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.
dīghamāyuṁ pāleti → dīghamāyupāleti (sya-all) | āyum → K āyu. (pts note) | na → Sc omits. (pts note)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะมีพระ ชนมายุยืน ดำรงอยู่นาน ทรงรักษาพระชนมายุไว้ได้นาน ไม่มีข้าศึกศัตรูที่เป็น สมณะ พราหมณ์ เทพ มาร พรหม หรือใคร ๆ ในโลกสามารถปลงพระชนมชีพใน ระหว่างได้ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัส เนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Māraṇavadhabhayattano viditvā, paṭivirato paraṁ māraṇāyahosi;
māraṇavadhabhayattano → maraṇavadhabhayattano (bj, pts); maraṇavadhabhayamattano (sya-all) | maraṇavadhabhayattano → māraṇa (bj: machasaṁ) | Māraṇavadhabhayattano → maraṇavadhabhayattano (cck: sī. pī. ka.); maraṇavadhabhayamattano (cck: syā.) | Maraṇa-vadha-bhayattano → K bhayanattano. (pts note) māraṇāyahosi → maraṇāya ahosi (sya-all) | paṭivirato paraṁ māraṇāyahosi → pativirato param maraṇāy ahosi (pts) | paramāraṇāyahosi → paraṁ māraṇāyahosi (bj: machasaṁ) | ahosi → Sc ahosiṁ; Bmr maraṇāya hoti. (pts note)“มหาบุรุษทรงทราบว่าการฆ่าสัตว์เป็นภัยแก่ตน ได้เว้นขาดจากการฆ่าสัตว์อื่น Tena sucaritena saggamagamā, sukataphalavipākamanubhosi.
Tena sucaritena saggamagamā → tena so sucaritena saggamagamāsi (sya-all) | tena → tena so (sya-all) | saggamagamā → tena so sucaritena saggamagamāsī (bj: syā) | saggamagamā → tena so sucaritena saggamagamāsi (cck: syā.) | Tena → K adds so. (pts note) | agamā → So SS Bmr; K agamāsi. (pts note)แล้วได้เสด็จไปสู่สวรรค์ เพราะกรรมที่เป็นสุจริตนั้น เสวยวิบากอันเป็นผลแห่งกรรมที่ทรงทำดีแล้ว

Caviya punaridhāgato samāno, paṭilabhati idha tīṇi lakkhaṇāni;จุติแล้วเสด็จมาในโลกนี้อีก ได้ลักษณะ ๓ ประการในโลกนี้ คือ Bhavati vipuladīghapāsaṇhiko, brahmāva suju subho sujātagatto.
vipuladīghapāsaṇhiko → vipuladīghapāsuṇiko (sya-all) | Bhavati → Sdt bhavanti. (pts note) ujju → Sd brahmavisujjā; Bmr brahmāvasuju; K brahmāva sujju. (pts note)(๑) มีส้นพระบาทสมส่วนยื่นยาวออกไป (๒) มีพระวรกายเกิดดี งดงามตั้งตรงดุจกายพรหม

Subhujo susu susaṇṭhito sujāto, mudutalunaṅguliyassa honti;
susu → susū (sya-all) | susu → Br su; K susū. 14 St saṇṭhito. (pts note) mudutalunaṅguliyassa → mudutaḷuṇaṅguliyassa (bj); mudu taluṇaṅguliy assa (pts) | assa → So Bmr K; SS aṅgulīyassa. (pts note)มีทรวดทรงดี สมส่วนแลดูหนุ่มเสมอ (๓) มีพระองคุลีอ่อนนุ่มยาว Dīghā tībhi purisavaraggalakkhaṇehi, cirayapanāya kumāramādisanti.
tībhi → tīhi (bj, pts) | purisavaraggalakkhaṇehi cirayapanāya → purisalakkhaṇebhi cirayāpanāya (sya-all) | dīghā → St hoti. (pts note) cirayapanāya → cirayāpanāya (sya-all) | cirayapanāyakumāramādisanti → cirayāpatāya (bj: syā) | Cirayapanāya → cirayāpanāya (cck: syā.) | cira-yapanāya → Sd virayapānāya; St ciraṇayapanāya; K cirayāp-. Sum explains cira-yapanāya by ciram yāpanāya. (pts note)พระชนกเป็นต้น ทรงบำรุงพระกุมาร ให้มีพระชนมายุยืนยาว เพราะพระองค์สมบูรณ์ด้วยลักษณะมหาบุรุษ ๓ ประการ

Bhavati yadi gihī ciraṁ yapeti, cirataraṁ pabbajati yadi tato hi;
gihī → Sc bhihi; Sd gihi. (pts note) | ciraṁ → St cīraṁ. (pts note) | yapeti → Sdt yapehi. (pts note) cirataraṁ → Sc rataraṁ; Sd ciraṁ. (pts note) | hi → Sd bhī; St bhi. (pts note)ถ้าพระกุมารทรงครองเรือน ก็จะมีพระชนมายุยืนยาว ถ้าออกผนวชก็จะให้พระชนมายุยืนยาวกว่านั้น Yāpayati ca vasiddhibhāvanāya, iti dīghāyukatāya taṁ nimittan”ti.
ca vasiddhibhāvanāya → vasiddhi bhāvanāya (bj) | ca → (sya-all, pts) | Yāpayati → St yapaṭhati. (pts note)เพื่อให้มีความชำนาญในการเจริญอิทธิบาท นั้นเป็นนิมิตแห่งความเป็นผู้มีพระชนมายุยืนยาว ด้วยประการฉะนี้”

6. Sattussadatālakkhaṇaṁ๖. ลักษณะพระมังสะในที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ dātā ahosi paṇītānaṁ rasitānaṁ khādanīyānaṁ bhojanīyānaṁ sāyanīyānaṁ lehanīyānaṁ pānānaṁ.
lehanīyānaṁ → St lobhaniyānaṁ. (pts note)ให้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของที่ควรชิม น้ำที่ควรดื่ม อันประณีตและมีรสอร่อย So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ทำให้กรรม นั้นไพบูลย์แล้ว หลังจากตายแล้ว ตถาคตจึงไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati, sattussado hoti, sattassa ussadā honti;
so → (bj) | sattussado hoti → (sya-all) | hoti → K omits sattussado hoti. (pts note) | ussadā → Sc sattu-ussadā; St omits; Bmr K satt'; assa ussadā. (pts note) | honti → St omits. (pts note)จุติจาก เทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ จึงได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ มีพระมังสะ ในที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์ พระมังสะในที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์ ได้แก่ ubhosu hatthesu ussadā honti, ubhosu pādesu ussadā honti, ubhosu aṁsakūṭesu ussadā honti, khandhe ussado hoti.
hoti → honti (bj) | ussado hoti → ussadā honti (sya-all) | hoti → K ussadā honti. (pts note)ที่หลังพระหัตถ์ ทั้งสองมีพระมังสะพูนเต็ม ที่หลังพระบาททั้งสองมีพระมังสะพูนเต็ม ที่จะงอยบ่า ทั้งสองมีพระมังสะพูนเต็ม ที่ลำพระศอมีพระมังสะพูนเต็ม

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts)มหาบุรุษทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Lābhī hoti paṇītānaṁ rasitānaṁ khādanīyānaṁ bhojanīyānaṁ sāyanīyānaṁ lehanīyānaṁ pānānaṁ.เมื่อเป็นพระราชา จะทรงได้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของที่ควรชิม น้ำที่ควรดื่ม อันประณีต มีรสอร่อย Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Lābhī hoti paṇītānaṁ rasitānaṁ khādanīyānaṁ bhojanīyānaṁ sāyanīyānaṁ lehanīyānaṁ pānānaṁ.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของ ที่ควรชิม น้ำที่ควรดื่ม อันประณีต มีรสอร่อย Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่ง ดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Khajjabhojjamatha leyya sāyiyaṁ, uttamaggarasadāyako ahu;
leyya sāyiyaṁ → lehasāyitaṁ (sya-all) | khajjabhojjamatha leyya sāyiyaṁ → khajjabhojanaṁ atha leyyasāyiyaṁ (bj); khajjabhojanaṁ atha lehasāyitaṁ (sya-all) | Khajja-bhojjaṁ → Bm khejja-bhojanaṁ; Br K khajja-bhojanaṁ, and below. (pts note) ahu → St āhu. (pts note)“มหาบุรุษเป็นผู้ให้ของที่ควรเคี้ยว ของที่ควรบริโภค ของที่ควรลิ้ม ของที่ควรชิม และน้ำที่ควรดื่ม มีรสอันเลิศ Tena so sucaritena kammunā, nandane ciramabhippamodati.
nandane → nandavane (sya-all) | ciramabhippamodati satta cussade → ciram abhippamodati sattavussade (pts) | Nandane → Bmr K nanda-vane. (pts note)เพราะกรรมที่เป็นสุจริตนั้น มหาบุรุษนั้น จึงบันเทิงยิ่งตลอดกาลนานในสวนนันทวัน

Satta cussade idhādhigacchati, hatthapādamudutañca vindati;
satta cussade → sattacussado (bj) | Satta-v-ussade → Sc sattamussado; St sattavussado; Bmr K satta c'; ussade. (pts note) hatthapādamudutañca → hatthapādamudutalañca (bj, sya-all) | hattha-pāda-mudutañ → Sdt muduta; Bmr K mudutalañ. (pts note)เสด็จมาในโลกนี้อีก ทรงได้พระมังสะในที่ ๗ แห่งเต็มบริบูรณ์ ได้ฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม Āhu byañjananimittakovidā, khajjabhojjarasalābhitāya naṁ.
taṁ → Sc naṁ saṁ; Sd naṁ ta; St naṁ taṁ; Bm taṁ; Br yaṁ; K na taṁ. (pts note) khajjabhojjarasalābhitāya naṁ yaṁ → khajjabhojanarasalābhitāya na taṁ (sya-all) | naṁ yaṁ gihissapi → na taṁ gihissa pi (pts) | pi → So K; SS hissapi; Bmr gihissāpi. (pts note) | pi → Bmr K add ca. (pts note) | adhigacchati → Bmr K tad ādhigacchati. (pts note) | Khajja-bhojja-rasa- → Bmr K bhojanassa. (pts note)บัณฑิตผู้ฉลาดในพยัญชนะและนิมิต ทำนายมหาบุรุษนั้นว่า เป็นผู้ได้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภคอันมีรส

Yaṁ gihissapi tadatthajotakaṁ, pabbajjampi ca tadādhigacchati;
Yaṁ gihissapi → na taṁ gihissapi (sya-all, pts1ed) | yaṁ → taṁ (bj) | gihissapi → na taṁ gihissāpi (cck: syā.)ลักษณะนี้ใช่ว่าจะบ่งบอกถึงการได้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภค เฉพาะเมื่อมหาบุรุษเป็นคฤหัสถ์เท่านั้น แม้เมื่อทรงออกผนวช ก็จะได้ของควรเคี้ยวของควรบริโภคนั้นเหมือนกัน Khajjabhojjarasalābhiruttamaṁ, āhu sabbagihibandhanacchidan”ti.
khajjabhojjarasalābhiruttamaṁ → khajjabhojanassa lābhiruttamaṁ (bj, sya-all)บัณฑิตทั้งหลายทำนายมหาบุรุษผู้ได้ของควรเคี้ยว ของควรบริโภคที่มีรสอันเลิศว่า พระองค์ จะเป็นผู้ตัดกิเลสเครื่องผูกพันของคฤหัสถ์ทั้งปวงได้”

7–8. Karacaraṇamudujālatālakkhaṇāni๗-๘. ลักษณะพระหัตถ์และพระบาทอ่อนนุ่ม และมีเส้นที่ข้อพระองคุลีจดกันเป็นรูปตาข่าย

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ catūhi saṅgahavatthūhi janaṁ saṅgāhako ahosi—
janaṁ saṅgāhako → janasaṅgahiko (sya-all) | saṅgāhako → saṅgahitā (pts) | saṅgaha-vatthūhi → Sd vatthuhi; St vatthahi. (pts note) | janaṁ → K jana-. (pts note) | saṅgahitā → Bmr saṅgāhako; K saṅgahiko. (pts note)สงเคราะห์ประชาชนด้วยสังคหวัตถุ ๔ คือ dānena peyyavajjena atthacariyāya samānattatāya.
peyyavajjena → piyavācena (sya-all, mr); peyyavācena (pts1ed) | peyyavajjena → peyyavācena (pts) | peyyavajjena → piyavācena (bj: syā, kām) | peyyavajjena → piyavācena (cck: syā. ka.) | peyya-vācena → So Sum; SS vajjena; Bmr K piya-vācena. (pts note)(๑) ทาน (การให้) (๒) เปยยวัชชะ (วาจาเป็นที่รัก) (๓) อัตถจริยา (การประพฤติประโยชน์) (๔) สมานัตตตา (การวางตน So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj)สม่ำเสมอ) เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ทำให้กรรมนั้นไพบูลย์แล้ว หลังจากตายแล้ว ตถาคตจึงไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ จึงได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Mudutalunahatthapādo ca hoti jālahatthapādo ca.
mudutalunahatthapādo → mudutaḷuṇahatthapādo (bj); mudutalahatthapādo (sya-all) | mudutalunahatthapādo ca → mudutaluṇahatthapādo (pts)(๑) มีพระหัตถ์และ พระบาทอ่อนนุ่ม (๒) มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีเส้นที่ข้อพระองคุลีจดกันเป็น รูปตาข่าย

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Susaṅgahitaparijano hoti, susaṅgahitāssa honti brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā → gaṇakā mahāmattā anīkaṭhā (bj) | bhogiyā → bhogikā (sya-all) | ssa → K -gahitassa, and below. (pts note) | honti → Cp. ante, 8. (pts note) | bhogiyā → K bhogikā. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะมี บริวารชน อันพระองค์สงเคราะห์แล้วเป็นอย่างดี บริวารชน คือ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี กุมารอันพระองค์สงเคราะห์แล้วเป็นอย่างดี Rājā samāno idaṁ labhati …
rājā → rāja (pts)เมื่อเป็น พระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Susaṅgahitaparijano hoti, susaṅgahitāssa honti bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.
bhikkhuniyo → bhikkhuṇiyo (bj) | susaṅgahitāssa → susaṅgahitassa (sya-all) | hoti → -7 Sct omit. (pts note)เมื่อเป็น พระพุทธเจ้าจะทรงมีบริวารชน อันพระองค์สงเคราะห์แล้วเป็นอย่างดี บริวารชน คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ อันพระองค์ สงเคราะห์แล้วเป็นอย่างดี Buddho samāno idaṁ labhati”.
labhati → SS sometimes paṭilabhati. (pts note)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มี พระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Dānampi catthacariyatañca, piyavāditañca samānattatañca;
catthacariyatañca → dānampi ca atthacariyatampi ca (bj: PTS) | catthacariyatañca → dānampi ca atthacariyatampi ca (cck: sī. pī.) | attha-cariyatam → Sdt cariyaṁ; Bmr K -tañ, omit pi. (pts note) | piya-vadatañ → Bmr vāditañ. (pts note) piyavāditañca samānattatañca → piyavadatañca samānachandatañca (bj, pts1ed); piyavadatañca samānachandañca (sya-all) | samānachandataṁca → piyavāditaṁ ca samānāttataṁ ca (bj: machasaṁ) | samānattatañca → piyavadatañca samānachandatañca (cck: sī. pī.)“มหาบุรุษทรงกระทำ และประพฤติสังคหธรรมอย่างดีแก่คนหมู่มาก คือ (๑) ทาน (๒) เปยยวัชชะ Kariyacariyasusaṅgahaṁ bahūnaṁ, anavamatena guṇena yāti saggaṁ.
bahunnaṁ → bahūnaṁ (bj: machasaṁ) | cariya → So Bmr K Sum; SS omit. (pts note) | susaṅgahaṁ → So Bmr K; Sc saṅgataṁ; Sd saggatabbannaṁ; St saṅgahatabbahunnaṁ. (pts note) anavamatena → So Scd K Sum; St -mattena; Bm anumatena; Br anamatena. (pts note)(๓) อัตถจริยา (๔) สมานัตตตา ไปสู่สวรรค์ด้วยคุณที่ใคร ๆ ดูหมิ่นไม่ได้

Caviya punaridhāgato samāno, karacaraṇamudutañca jālino ca;
Caviya → Sd capiya. (pts note) karacaraṇamudutañca → karacaraṇamudutalañca (bj); karacaraṇamudukañca (sya-all) | kara-caraṇa-mudutañ → Sdt mudukañ; Bmr mudutalañ. (pts note)จุติจากสวรรค์แล้วเสด็จมาในโลกนี้อีก ก็เป็นพระกุมารยังหนุ่มแน่น งดงาม ทรงได้พระหัตถ์และพระบาทอ่อนนุ่ม Atirucirasuvaggudassaneyyaṁ, paṭilabhati daharo susu kumāro.
atirucirasuvaggudassaneyyaṁ → atirucirasuvaggadassaneyyaṁ (sya-all) susu → Sd K sukumāro. (pts note)ที่ฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาท มีเส้นที่ข้อพระองคุลีจดกันเป็นรูปตาข่าย งามอย่างยิ่ง เลอเลิศ และน่าชม

Bhavati parijanassavo vidheyyo, mahimaṁ āvasito susaṅgahito;
mahimaṁ āvasito → mahimima māvasate (bj) | āvasito → āvasiko (pts) | māvasate → mahimaṁ āvayate (bj: sīmu, machasaṁ) | āvasiko → So Bmr; Scd āvasate; St āvasato; K āvasito. (pts note)ถ้าพระองค์ครอบครองแผ่นดินนี้ ก็จะมีบริวารอันพระองค์ตรวจตรา และสงเคราะห์ดี Piyavadū hitasukhataṁ jigīsamāno, abhirucitāni guṇāni ācarati.
jigīsamāno → jigiṁsamāno (bj, sya-all, pts1ed) | piyavadū → piyavadu (pts) | jigīsamāno → jigiṁsamāno (pts) | jigiṁsamāno → jigīsamāno (bj: machasaṁ) | jigīsamāno → jigiṁ samāno (cck: sī. syā. pī.) | Piya-vadu → Bmr vadaṁ. (pts note) | jigiṁsamāno → So K Sum; SS pihiṁsamāno; Bmr jigisamāno. (pts note) ācarati → ācaranto (bj) | ācaranto → ācarati (bj: sīmu, machasaṁ) | ācarati → Sdt avacarati. (pts note)ตรัสวาจาเป็นที่รัก แสวงหาผลประโยชน์เกื้อกูลและความสุขให้ ทรงประพฤติคุณงามความดีที่พระองค์โปรดยิ่ง

Yadi ca jahati sabbakāmabhogaṁ, kathayati dhammakathaṁ jino janassa;
ca jahati → pajahati (sya-all) | sabbakāmabhogaṁ → sabbakāmaguṇabhogaṁ (pts) | jahati → So Sc Bmr; Sdt yadicchati; K yadivajjahati. (pts note)ถ้าพระองค์ทรงละการบริโภคกามทั้งปวง เป็นพระชินสีห์ ตรัสธรรมกถาแก่ประชุมชน Vacanapaṭikarassābhippasannā, sutvāna dhammānudhammamācarantī”ti.
sutvāna dhammānudhammamācarantīti → sutvā dhammanudhammamācarantīti (bj) | dhammanudhammamācarantīti → sutvāna dhammānudhamma mācaranti (bj: machasaṁ) | sutvā → Bm K sutvāna. (pts note)ชนทั้งหลายก็จะสนองพระดำรัสของพระองค์ เลื่อมใสยิ่งนัก ครั้นฟังธรรมแล้ว ย่อมจะพากันประพฤติธรรมสมควรแก่ธรรม”

9–10. Ussaṅkhapāda-uddhaggalomatālakkhaṇāni๙-๑๐. ลักษณะข้อพระบาทสูงและพระโลมชาติมีปลายงอนขึ้น

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samāno
pubbe manussabhūto samāno → samāno bahuno janassa (bj, pts1ed) | samāno → samāno bahuno janassa (pts) | samāno → samāno bahuno janassa (cck: sī. pī.) | janassa → -9 Bmr K omit. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ atthūpasaṁhitaṁ dhammūpasaṁhitaṁ vācaṁ bhāsitā ahosi, bahujanaṁ nidaṁsesi, pāṇīnaṁ hitasukhāvaho dhammayāgī.
nidaṁsesi → nidasseti (sya-all); nidaṁseti (pts) | nidaṁseti → K nidasseti. (pts note) | pāṇīnaṁ → Sc sipānīnaṁ; Sd sīpānīnānaṁ; St hidamse sipānaṁ. (pts note) | ahu → Bmr K omit. (pts note)เป็นผู้กล่าววาจาประกอบด้วยประโยชน์ ประกอบด้วยธรรม แนะนำคน หมู่มาก เป็นผู้นำประโยชน์และความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้บูชาธรรมเป็น ปกติ So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā upacitattā (bj, pts); katattā upacitattā vipulattā (sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ทำให้กรรมนั้นไพบูลย์ ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ จึงได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Ussaṅkhapādo ca hoti, uddhaggalomo ca.(๑) มีข้อพระบาทสูง (๒) มีพระโลมชาติมีปลายงอนขึ้น

So tehi lakkhaṇehi samannāgato, sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Aggo ca hoti seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca kāmabhogīnaṁ.
pāmokkho → Sd mokkho; St mocakkho. (pts note)เมื่อเป็นพระราชา จะเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นประมุข เป็นผู้สูงสุด เป็นผู้ดีกว่าหมู่ชนผู้บริโภคกาม Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?
samāno → samano (pts)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Aggo ca hoti seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca sabbasattānaṁ.
pāmokkho → Sdt mokkho. (pts note) | ca → -15 Sd aparo. (pts note)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะเป็นผู้เลิศ เป็นผู้ประเสริฐ เป็นประมุข เป็นผู้สูงสุด เป็นผู้ดี กว่าสรรพสัตว์ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัส เนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Atthadhammasahitaṁ pure giraṁ, erayaṁ bahujanaṁ nidaṁsayi;
atthadhammasahitaṁ → atthadhammasaṁhitaṁ (bj); atthadhammaṁ saṅgahitaṁ (sya-all) | giraṁ erayaṁ → tiraṁ eriyaṁ (sya-all) | atthadhammasaṁhitaṁ → atthadhammasaṁhitaṁ (bj: kām, PTS) | Atthadhammasahitaṁ → atthadhammasaṁhitaṁ (cck: ka. sī. pī.); atthadhammupasaṁhitaṁ (cck: ka.) | Attha-dhamma-sahitaṁ → St saṁhita; Bmr -dhammūpasaṁhitaṁ; K -dhammaṁ saṅgahitaṁ. (pts note) | giraṁ → K tiraṁ. (pts note) nidaṁsayi pāṇinaṁ → nidaṁsayī pāṇīnaṁ (bj) | erayaṁ → So Sc Bmr Sum; Sd carayam; St carayā; K eriyaṁ. (pts note) | bahujanaṁ → Sd bahunaṁ; St bahunā. (pts note) | nidaṁsayi → Sc ṇidaṁsahi; St nidasayi. (pts note)“ในชาติก่อน มหาบุรุษ เมื่อจะกล่าวแสดงวาจาอันประกอบด้วยประโยชน์ และประกอบด้วยธรรม แก่คนหมู่มาก Pāṇinaṁ hitasukhāvaho ahu, dhammayāgamayajī amaccharī.
pāṇinaṁ → pāṇīnaṁ (pts) | ahu → So Bmr K; SS omit. (pts note) dhammayāgamayajī → dhammayāgaṁ assajji (sya-all, pts) | dhammayāgamayajī → dhammayāgaṁ assaji (bj: kām) | Dhammayāgamayajī → dhammayāgaṁ assaji (cck: ka.) | assaji → So Bmr; Sc ayajī; Sdt ayati; K assajji. (pts note) | amaccharī → Scd amaccarī; St avaccarī. (pts note)จึงเป็นผู้นำประโยชน์และความสุขมาให้แก่สัตว์ทั้งหลาย เป็นผู้ไม่ตระหนี่ ได้เสียสละบูชาธรรมแล้ว

Tena so sucaritena kammunā, suggatiṁ vajati tattha modati;พระองค์ไปสู่สุคติ บันเทิงอยู่ในสุคตินั้น เพราะกรรมที่เป็นสุจริตนั้น Lakkhaṇāni ca duve idhāgato, uttamappamukhatāya vindati.
dve → St omits; Bmr K duve. (pts note) vindati → saṁvindati (pts1ed) | uttamappamukhatāya → uttamasukhatāya (sya-all) | uttamappamukhatāya → uttama sukhatāya (bj: syā); uttama pamukkhatāya (bj: kām); uttamapamukhatāya sukhāni (bj: sīmu) | Uttamappamukhatāya → uttamasukhatāya (cck: syā.); uttamapamukkhatāya (cck: ka.)เสด็จมาในโลกนี้อีก ได้พระลักษณะ ๒ ประการ อันเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นประมุขสูงสุด

Ubbhamuppatitalomavā saso, pādagaṇṭhirahu sādhusaṇṭhitā;มหาบุรุษนั้นมีพระโลมชาติมีปลายงอนขึ้น และมีข้อพระบาทได้สัดส่วนอย่างดี Maṁsalohitācitā tacotthatā, uparicaraṇasobhanā ahu.
tacotthatā uparicaraṇasobhanā → tacotthaṭā uparijānu sobhanā (sya-all) | pāda-gaṇṭhi- → Sdt gaṇṭhī. (pts note) sobhanā → uparijānu sobanā (bj: syā); upari ca pana sobhanā (bj: PTS) | Uparicaraṇasobhanā → uparijānusobhanā (cck: syā.); upari ca pana sobhanā (cck: sī. pī.)มีพระมังสะและพระโลหิตเต็ม ห่อหุ้มด้วยพระตจะ และมีพระชานุส่วนบนสง่างาม

Gehamāvasati ce tathāvidho, aggataṁ vajati kāmabhoginaṁ;
Maṁsa-lohitācitā → So Bmr K; SS Sum lohita-; but Sum explains lohitena ācitā. (pts note) | tacotatā → So Sdt Sum; Sc tacotathā; Bmr K tacotthatā. (pts note) | upari → Sdt uparim, omitting ca. (pts note) | pana → -17 Bmr caraṇa; K jānu. 18 Bmr sobhaṇo. (pts note) | ce → So Bmr K; SS me. (pts note) kāmabhoginaṁ → kāmabhogīnaṁ (pts) | aggataṁ → St agge taṁ. (pts note) | kāma-bhogīnaṁ → Sc K bhoginaṁ. (pts note)มหาบุรุษผู้มีลักษณะเช่นนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะถึงความเป็นผู้เลิศกว่าพวกที่บริโภคกาม Tena uttaritaro na vijjati, jambudīpamabhibhuyya iriyati.
uttaritaro → uttaritarañca (sya-all) | uttaritaro → K uttaritarañ ca. (pts note) iriyati → irīyati (bj) | irīyati → St Bmr K iriyati. (pts note)ไม่มีใคร ๆ ยิ่งกว่า พระองค์จะทรงครอบครองทั่วทั้งชมพูทวีป

Pabbajampi ca anomanikkamo, aggataṁ vajati sabbapāṇinaṁ;
pabbajampi → pabbajjāpi (sya-all) | pi → So Sc Bmr; Sd pabbajjampa; St pabbajjamipi; K pabbajjāpi. (pts note) | anoma-nikkamo → Bm anokkamanikkamo; Br anomaniggamo. (pts note)อนึ่ง ถ้าพระองค์ทรงออกผนวช ก็จะทรงมีพระวิริยะไม่ย่อหย่อน ถึงความเป็นผู้เลิศกว่าสัตว์ทั้งปวง Tena uttaritaro na vijjati, sabbalokamabhibhuyya viharatī”ti.
na → Sd omits. (pts note) sabbalokamabhibhuyya → sabbaṁ lokaṁ abhibhuyya (pts) | sabbaṁ → K sabba-. (pts note)ไม่มีใคร ๆ ยิ่งกว่าพระองค์ ทรงครอบครองโลกทั้งปวงอยู่”

11. Eṇijaṅghalakkhaṇaṁ๑๑. ลักษณะพระชงฆ์เรียวดุจแข้งเนื้อทราย

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ sakkaccaṁ vācetā ahosi sippaṁ vā vijjaṁ vā caraṇaṁ vā kammaṁ vā:
vā → Br omits. (pts note)เป็นผู้ตั้งใจสอนศิลปะ วิชา จรณะ หรือกรรม โดยประสงค์ว่า ‘kintime khippaṁ vijāneyyuṁ, khippaṁ paṭipajjeyyuṁ, na ciraṁ kilisseyyun’”ti.
vijāneyyuṁ → vijāneyyuṁ kintime (bj) | kintime → kintīme (sya-all); kinti me khippaṁ ājāneyyuṁ (pts) | paṭipajjeyyuṁ → sampaṭipajjeyyuṁ (sya-all, pts) | ājāneyyuṁ → -6 St Bmr K omit. (pts note) | sampaṭipajjeyyuṁ → Sd saṁpaṭivajjeyyuṁ; Bmr paṭipajjeyyuṁ. (pts note) | kilisseyyun → So SS; Bmr kilameyyuṇ; K kiliseyyun. (pts note)ทำอย่างไร ชนทั้งหลายนี้พึงรู้ได้เร็ว พึงปฏิบัติได้เร็ว ไม่พึงลำบากนาน So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj); katattā upacitattā (sya-all, pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati.
imaṁ → idaṁ (bj, sya-all)จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ จึงได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ Eṇijaṅgho hoti.มีพระชงฆ์เรียวดังแข้งเนื้อทราย

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Yāni tāni rājārahāni rājaṅgāni rājūpabhogāni rājānucchavikāni tāni khippaṁ paṭilabhati.
tāni → etāni (pts) | etāni → Bmr K tāni. (pts note) | tāni → Sc omits. (pts note) | paṭilabhati → Br labhati. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้พาหนะ อันคู่ควรแก่พระราชา ซึ่งเป็นองค์ประกอบแห่งขบวนทัพของพระราชา เครื่อง ราชูปโภคอันสมควรแก่พระราชาโดยพลัน Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Yāni tāni samaṇārahāni samaṇaṅgāni samaṇūpabhogāni samaṇānucchavikāni, tāni khippaṁ paṭilabhati.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้ปัจจัยอันควร แก่สมณะ อันเป็นองค์ของสมณะ และเครื่องสมณูปโภคอันควรแก่สมณะโดยพลัน Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความ นี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Sippesu vijjācaraṇesu kammesu, kathaṁ vijāneyyuṁ lahunti icchati;
kammesu → kammasu (bj, pts1ed) | kammesu → kammasu (pts) | kammasu → kammesu (bj: machasaṁ) | kammesu → kammasu (cck: sī. pī.) | kammasu → So Scd; St omits; Bmr K kammesu. (pts note) vijāneyyuṁ → vijāneyya (bj, pts1ed); vijāneyyu (sya-all) | vijāneyyuṁ lahunti → vijāneyya lahūti (pts) | vijāneyyu → vijāneyyuṁ (bj: machasaṁ) | vijāneyyuṁ → vijāneyya (cck: sī. pī.); vijāneyyu (cck: syā.) | vijāneyya → Bmr -eyyuṁ; K -eyyu. (pts note) | lahūti → Bmr lahunti; K lahuti. (pts note)“มหาบุรุษทรงปรารถนาอยู่ว่า ‘ทำอย่างไร ชนทั้งหลายจะพึงรู้ ในเรื่องศิลปะ ในเรื่องวิชา ในเรื่องจรณะ ในเรื่องกรรมได้อย่างแจ่มชัดโดยพลัน’ Yadūpaghātāya na hoti kassaci, vāceti khippaṁ na ciraṁ kilissati.
yadūpaghātāya → yatūpaghātāya (sya-all, pts) | Yatūpaghātāya → So Sc; St K Sum yatupo; Sd yatupasātāya; Bm yadūpaghātāya; Br yaṁdūpaghātāya. (pts note) ciraṁ → Br cīraṁ. (pts note)ศิลปะเป็นต้นใดที่ไม่เป็นไปเพื่อความเดือดร้อนแก่ใคร ๆ จะทรงบอกศิลปะเป็นต้นนั้นทันที ด้วยทรงหวังว่า ‘เขาจะไม่ต้องลำบากนาน’

Taṁ kammaṁ katvā kusalaṁ sukhudrayaṁ, jaṅghā manuññā labhate susaṇṭhitā;
sukhudrayaṁ → sukhindriyaṁ (mr) | sukhudrayaṁ → sukhindriyaṁ (bj: kām) | sukhudrayaṁ → sukhindriyaṁ (cck: ka.) | sukhudrayaṁ → So K; Sc sukhaduyaṁ; Sd subuddhayaṁ; St khuddayasaṁ; Bm sukhudriyaṁ; Br sukhindriyaṁ. Sum gives no help. Cp. dukkhudrayaṁ, M. i. 415; Jāt. iv. 391; v. 389; Tel. 89. (pts note)เพราะทรงทำกุศลธรรม มีความสุขเป็นกำไรนั้นแล้ว จึงทรงได้พระชงฆ์เป็นที่พึงใจ Vaṭṭā sujātā anupubbamuggatā, uddhaggalomā sukhumattacotthatā.
vaṭṭā → vattā (sya-all) | Vaṭṭā → So Sc Bmr; Sdt vaddhā; K vattā. (pts note) sukhumattacotthatā → sukhumattacotthaṭā (bj, sya-all) | uddhagga-lomā → SS lomo. (pts note) | otthatā → Scd -ttacotatā; St sukhumattacottā; Bmr K -otthatā. (pts note)กลมได้สัดส่วน งดงามเรียวไปตามลำดับ มีพระโลมชาติปลายงอนขึ้น และมีพระตจะอันละเอียดห่อหุ้มแล้ว

Eṇeyyajaṅghoti tamāhu puggalaṁ, sampattiyā khippamidhāhu lakkhaṇaṁ;
khippamidhāhu → khippamidāhu (bj) | khippamidhāhu → khippamidāhu (cck: ?)บัณฑิตทั้งหลาย กล่าวถึงมหาบุรุษนั้นว่า ‘มีพระชงฆ์เรียวดุจแข้งเนื้อทราย’ และกล่าวถึงลักษณะแห่งคุณสมบัติในเรื่องนี้ไว้ทันทีว่า Gehānulomāni yadābhikaṅkhati, apabbajaṁ khippamidhādhigacchati.
gehānulomāni → ekekalomāni (sya-all, pts) khippamidhādhigacchati → khippamidādhigacchati (cck: ?)‘ถ้ามหาบุรุษนี้ไม่ทรงออกผนวช จะได้สิ่งที่พระองค์ปรารถนา อันสมควรแก่การครองเรือนทันที

Sace ca pabbajjamupeti tādiso, nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo;
ca → va (sya-all) | ca → K va. (pts note)แต่ถ้ามหาบุรุษเช่นนั้นทรงออกผนวช ทรงยินดีในเนกขัมมฉันทะ มีพระปรีชาเห็นแจ้ง Anucchavikassa yadānulomikaṁ, taṁ vindati khippamanomavikkamo”ti.
yadānulomikaṁ → yadānulomiyaṁ (sya-all) | Anucchavikassa → SS anucchavitassa. (pts note) khippamanomavikkamoti yampi → khippamanomanikkamoti yaṁpi (sya-all) | khippamanomavikkamo’ti → khippamanomanikkamo (bj: syā, PTS) | khippamanomavikkamo → nikkamo (cck: sī. syā. pī.) | anoma-nikkamo → Bmr vikkamo. (pts note)มีพระวิริยะไม่ย่อหย่อน จะทรงได้สิ่งที่เหมาะที่ควรทันที”

12. Sukhumacchavilakkhaṇaṁ๑๒. ลักษณะพระฉวีละเอียด

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā upasaṅkamitvā paripucchitā ahosi:ได้เข้าไปหาสมณะหรือพราหมณ์ แล้วซักถามว่า ‘kiṁ, bhante, kusalaṁ, kiṁ akusalaṁ, kiṁ sāvajjaṁ, kiṁ anavajjaṁ, kiṁ sevitabbaṁ, kiṁ na sevitabbaṁ, kiṁ me karīyamānaṁ dīgharattaṁ ahitāya dukkhāya assa, kiṁ vā pana me karīyamānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya assā’ti.
karīyamānaṁ → kariyamānaṁ (sya-all); kayiramānaṁ (pts) | kayiramānaṁ → So SS; Bmr K kariyamānaṁ, and below. (pts note) | assa → Sc adds vā. (pts note)‘ท่านผู้เจริญ อะไรเป็นกุศล อะไรเป็นอกุศล อะไรมีโทษ อะไรไม่มีโทษ อะไรควรเกี่ยวข้อง อะไรไม่ควรเกี่ยวข้อง อะไรที่ข้าพเจ้าทำอยู่พึงเป็นไปเพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์ตลอดกาลนาน หรือว่าอะไรที่ ข้าพเจ้าทำอยู่พึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขตลอดกาลนาน’ So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā upacitattā (bj, pts); katattā upacitattā ussannattā (sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ทำให้กรรมนั้นไพบูลย์แล้ว ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati.
imaṁ → idaṁ (bj, pts) | idaṁ → Sd imaṁ. (pts note)จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ Sukhumacchavi hoti, sukhumattā chaviyā rajojallaṁ kāye na upalimpati.
upalimpati → upalippati (bj, sya-all, pts) | sukhumacchavi → sukhumacchavī (pts)มีพระฉวีละเอียด จนละอองธุลี ไม่อาจติดพระวรกายได้

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Mahāpañño hoti, nāssa hoti koci paññāya sadiso vā seṭṭho vā kāmabhogīnaṁ.
hoti → (sya-all) | seṭṭho → visiṭṭho (pts) | hoti → K omits. (pts note) | visiṭṭho → Bmr K seṭṭho, and below. (pts note) | kāma-bhogīnaṁ → St bhogātitaṁ. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะมีปัญญามาก บรรดากามโภคีบุคคล ไม่มีผู้ใดผู้หนึ่งมีปัญญาเสมอ หรือมีปัญญาประเสริฐกว่าพระองค์ Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Mahāpañño hoti puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño, nāssa hoti koci paññāya sadiso vā seṭṭho vā sabbasattānaṁ.
hāsapañño → hāsupañño (pts1ed) | hāsapañño → hāsupañño (pts) | seṭṭho → visiṭṭho (pts) | hāsapañño → hāsupañño (cck: sī. pī.)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงมีปัญญามาก ทรงมีปัญญากว้างขวาง ทรงมีปัญญา ร่าเริง ทรงมีปัญญาแล่นไป ทรงมีปัญญาเฉียบแหลม ทรงมีปัญญาชำแรกกิเลส บรรดาสรรพสัตว์ไม่มีผู้ใดผู้หนึ่งมีปัญญาเสมอ หรือมีปัญญาประเสริฐกว่าพระองค์ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Pure puratthā purimāsu jātisu, aññātukāmo paripucchitā ahu;
Pure → Bm pūre, and so onwards. (pts note) | jātisu → Bm jātīsu. (pts note)“มหาบุรุษเคยเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ๆ ประสงค์จะรู้ทั่วถึง จึงเข้าไปหาบรรพชิต Sussūsitā pabbajitaṁ upāsitā, atthantaro atthakathaṁ nisāmayi.
sussūsitā → sussusitā (sya-all)สอบถาม ตั้งใจฟังด้วยดี มุ่งประโยชน์ ไตร่ตรองเรื่องที่เป็นประโยชน์

Paññāpaṭilābhagatena kammunā, manussabhūto sukhumacchavī ahu;
paññāpaṭilābhagatena → paññāpaṭilābhakatena (pts) | paññāpaṭilābhagatena → paññāpaṭilābhakatena (bj: PTS) | Paññāpaṭilābhagatena → paññāpaṭilābhakatena (sī. pī.) ṭīkā oloketabbā (cck note) | Paññā-paṭilābha-katena → Bmr K Sum-Scd gatena; Sum-Br katena. (pts note) manussa-bhūto → St bhūtena. (pts note)อุบัติเป็นมนุษย์ มีพระฉวีละเอียด เพราะกรรมที่เป็นไปเพื่อได้ปัญญา Byākaṁsu uppādanimittakovidā, sukhumāni atthāni avecca dakkhiti.
uppādanimittakovidā → uppāṭanimittakovidā (sya-all) | Vyākaṁsu → Sd vyakaṁ; St vyākāsuṁ; Br byāsukaṁ. (pts note) dakkhiti → dakkhati (sya-all, pts) | dakkhati → St Bmr dakkhiti. (pts note)บัณฑิตผู้ฉลาดในลางและนิมิต ทำนายว่า “พระกุมารเช่นนี้ จะทรงหยั่งรู้อรรถอันลุ่มลึกแล้ว

Sace na pabbajjamupeti tādiso, vatteti cakkaṁ pathaviṁ pasāsati;
na → Sc corrected from pana; Sd na (erased) pana; St pana. (pts note) pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | vatteti → St vattati. (pts note)ถ้ามหาบุรุษผู้มีลักษณะเช่นนั้น ไม่ทรงออกผนวช ก็จะหมุนจักรให้เป็นไป ปกครองแผ่นดิน Atthānusiṭṭhīsu pariggahesu ca, na tena seyyo sadiso ca vijjati.
atthānusiṭṭhīsu → atthānusatthisu (bj) | Atthānusiṭṭhīsu → So Sum-Br; Scd -satthisu; St -satthīsu; Bm -siṭṭhisu; Br -saṭṭhisu; K -saṭṭhīsu: Sum-Scd atthānāsattīsu. (pts note) | ca → Sc omits; St ma. (pts note) ca → va (bj, pts); na (sya-all) | va → Br ca. (pts note)ในการสั่งสอนสิ่งที่เป็นประโยชน์ และในการกำหนดรู้ ไม่มีใครประเสริฐหรือเสมอเท่าพระองค์

Sace ca pabbajjamupeti tādiso, nekkhammachandābhirato vicakkhaṇo;
ca → va (sya-all) | ca pabbajjamupeti → pabbajjam upeti (pts) | Sace → Bmr add ca; K adds va. (pts note)ถ้ามหาบุรุษผู้มีลักษณะเช่นนั้นทรงออกผนวช ทรงยินดีในเนกขัมมฉันทะ จะมีพระปรีชาเห็นแจ้ง Paññāvisiṭṭhaṁ labhate anuttaraṁ, pappoti bodhiṁ varabhūrimedhaso”ti.
varabhūrimedhasoti → varabhūrimedhasoti suvaṇṇavaṇṇatālakkhaṇaṁ (bj)ทรงได้พระปัญญาอันพิเศษอันยอดเยี่ยม บรรลุพระโพธิญาณ มีพระปัญญาประเสริฐกว้างขวางดังแผ่นดิน”

13. Suvaṇṇavaṇṇalakkhaṇaṁ๑๓. ลักษณะพระฉวีสีทอง

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ akkodhano ahosi anupāyāsabahulo,
akkodhano → Bmr akodhano. (pts note)ไม่มีความโกรธ ไม่มีความแค้นใจ bahumpi vutto samāno nābhisajji na kuppi na byāpajji na patitthīyi, na kopañca dosañca appaccayañca pātvākāsi.
na patitthīyi → nappatitthiyi (bj) | bahumpi → bahunnaṁpi (sya-all) | patitthīyi → patiṭṭhayi (sya-all, pts) | bahum → K bahunnaṁ. (pts note) | patiṭṭhayi → SS patiṭṭhiyi and patiṭṭhīyi. (pts note)แม้จะถูกว่ากล่าวอย่างรุนแรงก็ไม่ขัดเคือง ไม่โกรธ ไม่พยาบาท ไม่จองล้างจองผลาญ ไม่สำแดงความโกรธ ความคิด ประทุษร้าย และความเสียใจให้ปรากฏ Dātā ca ahosi sukhumānaṁ mudukānaṁ attharaṇānaṁ pāvuraṇānaṁ khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.
pāvuraṇānaṁ → pāpuraṇānaṁ (bj, sya-all, pts1ed) | pāvuraṇānaṁ → pāpuraṇānaṁ (pts) | pāpuraṇānaṁ → pāravuṇānaṁ (bj: machasaṁ) | pāvuraṇānaṁ → pāpuraṇānaṁ (cck: sī. syā. pī.) | dātā → Sc dātvā. (pts note)และเป็นผู้ให้เครื่องลาด มีเนื้อดีอ่อนนุ่ม และให้ผ้าห่ม ที่เป็นผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพล เนื้อดี So tassa kammassa kaṭattā upacitattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all) | kaṭattā upacitattā → (pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati.
imaṁ → So SS Bmr K. (pts note)จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ Suvaṇṇavaṇṇo hoti kañcanasannibhattaco.
kañcanasannibhattaco → kañcanasannibhattavo (bj); kāñcanasannibhataco (sya-all); kañcanasannibhattaco hoti (pts)มีพระฉวีสีทอง คือ คล้ายทองคำ

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Lābhī hoti sukhumānaṁ mudukānaṁ attharaṇānaṁ pāvuraṇānaṁ khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.
pāvuraṇānaṁ → pāpuraṇānaṁ (bj, sya-all, pts) | Lābhī → Scd lābhi. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้เครื่องลาด เนื้อดีอ่อนนุ่ม และได้ผ้าห่ม ที่เป็นผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อดี Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระ พุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Lābhī hoti sukhumānaṁ mudukānaṁ attharaṇānaṁ pāvuraṇānaṁ khomasukhumānaṁ kappāsikasukhumānaṁ koseyyasukhumānaṁ kambalasukhumānaṁ.
pāvuraṇānaṁ → pāpuraṇānaṁ (bj, sya-all) | pāvuraṇānaṁ khomasukhumānaṁ → pāpuraṇānaṁ khomasukhumānam (pts)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้เครื่องลาดเนื้อดีอ่อนนุ่ม และ ได้ผ้าห่มที่เป็นผ้าโขมพัสตร์เนื้อดี ผ้าฝ้ายเนื้อดี ผ้าไหมเนื้อดี และผ้ากัมพลเนื้อดี Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อ เป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Akkodhañca adhiṭṭhahi adāsi, dānañca vatthāni sukhumāni succhavīni;
adāsi → adāsi ca (pts1ed) | adāsi → adasī ca (bj: PTS) | adāsi → adāsi ca (cck: sī. pī.) dānañca → ca dānaṁ (pts) | vatthāni → vatthāni ca (pts) | dānaṁ → Bmr K dānañ ca. (pts note) | ca → Bmr K omit. (pts note)“มหาบุรุษทรงอธิษฐานความไม่โกรธ และได้ให้ทาน คือ ผ้าเป็นอันมากล้วนแต่เนื้อดี มีสีงดงาม Purimatarabhave ṭhito abhivissaji, mahimiva suro abhivassaṁ.
ṭhito abhivissaji → ṭhitobhivissaji (bj) | ṭhito’bhivissaji → abhivissaji (bj: machasaṁ) | abhivissajji → St abhivisajji; Bmr K abhivissaji. (pts note) suro → Bmr sūro. (pts note) | abhivassaṁ → St abhivasaṁ. (pts note)ดำรงอยู่ในภพก่อน ๆ ทรงเสียสละ เหมือนฝนตกทั่วแผ่นดิน

Taṁ katvāna ito cuto dibbaṁ, upapajji sukataphalavipākamanubhutvā;
dibbaṁ upapajji → divaṁ upapajja (bj) | dibbaṁ upapajji sukataphalavipākamanubhutvā kanakatanusannibho → dibbamupapajji sukataṁ phalavipākamanubhutvā kanakatanupaṭiko (sya-all) upapajji → upapajja (bj, pts1ed); dibbamupapajji (sya-all) | upapajji sukataphalavipākamanubhutvā → upapajja sukataphalavipākam anubhotvā (pts) | upapajja → upapajji (bj: machasaṁ) | Upapajji → upapajja (cck: sī. pī.) | upapajja → Bmr K upapajji. (pts note) | Anubhotvā → Bmr K anubhutvā. (pts note)ครั้นทรงทำกุศลกรรมนั้นแล้ว จุติจากโลกมนุษย์ ไปเกิดในเทวโลก เสวยวิบากอันเป็นผลกรรมที่ทรงทำไว้ดี Kanakatanusannibho idhābhibhavati, suravarataroriva indo.
kanakatanusannibho → kaṇakatanusannibho (bj) | idhābhibhavati suravarataroriva → idha bhavati suravarataror iva (pts) | kanaka-tanu-sannibho → So Bmr; Sct katakatanunibho; Sd katanuniho; K paṭibho. (pts note) | bhavati → Bmr K idhābhibhavati. (pts note)มีพระฉวีคล้ายทอง ปกครองหมู่เทพในเทวโลก ดุจพระอินทร์ผู้ประเสริฐกว่าเทวดาฉะนั้น

Gehañcāvasati naro apabbajjam’, icchaṁ mahatimahiṁ anusāsati;
gehañcāvasati → gehamāvasati (bj, pts) | apabbajjam icchaṁ mahatimahiṁ anusāsati → apabbajja micchāmahatimahiṁ anusāsatī (bj); apabbajjamicchaṁ mahatiṁ mahiṁ pasāsati (sya-all) | āvasati → Bmr K gehañ c'; āvasati. (pts note) anusāsati → anusāsatī (bj); pasāsati (sya-all) | anusāsati → pasāsati (cck: syā.) | anusāsati → K pasāsati. (pts note)ถ้าทรงครองเรือน ไม่ปรารถนาที่จะทรงออกผนวช ก็จะทรงครอบครองแผ่นดินกว้างใหญ่ Pasayha sahidha sattaratanaṁ, paṭilabhati vimalasukhumacchaviṁ suciñca.
Pasayha sahidha sattaratanaṁ → pasayha sa hi ca sattaratanaṁ (bj); pasayha abhivasana-varataraṁ (pts1ed) | sahidha → sa hī ca (bj) | sahidha sattaratanaṁ → abhivasanavarataraṁ (pts) | sattaratanaṁ → pasayha abhivasana-varataraṁ (cck: sī. pī.) | Pasayha → Br paseyha. (pts note) | abhivasana-varataraṁ → So SS; Bmr K sahidha (Br sahiva) satta-ratanaṁ. (pts note) vimalasukhumacchaviṁ suciñca → vipulasukhumacchavisuciñca (sya-all) | vimala → vipula (bj: syā); vipulaṁ (bj: PTS) | vimala → vipula (cck: syā.); vipulaṁ (cck: sī. pī.) | ca → Bmr vimala-sukhuma-cchaviṁ suciñ ca; K vipulasukhuma-cchavi-suciñ ca. (pts note)ปกครองประชาชนในแผ่นดินนี้ ทรงได้พระฉวีที่ละเอียด งดงามและไม่มีมลทินพร้อมทั้งรัตนะ ๗ ประการ

Lābhī acchādanavatthamokkhapāvuraṇānaṁ, bhavati yadi anāgāriyataṁ upeti;
acchādanavatthamokkhapāvuraṇānaṁ → acchādanavatthamokkhapāpuraṇānaṁ (bj, sya-all, pts) | acchādanavatthamokkhapāpuraṇānaṁ → pāvuraṇānaṁ (bj: machasaṁ) | acchādana-vattha-mokkha-pāpuraṇānaṁ → Bmr pāvuraṇānaṁ. (pts note) yadi → sadi (bj) | anāgāriyataṁ upeti sahito purimakataphalaṁ → anagāriyatamupeti suhitapurimakataphalaṁ (sya-all) | anāgāriyataṁ → anagāriyatam (pts) | anagāriyatam → Bmr anāgāriyataṁ. (pts note)ถ้าทรงออกผนวชก็จะได้ผ้านุ่งและผ้าห่มอย่างดี และทรงได้รับประโยชน์ Sahito purimakataphalaṁ anubhavati, na bhavati katassa panāso”ti.
Sahito → sa hi (bj); suhita (sya-all); sahī (pts1ed) | sahito → sa hi (bj); sahī (pts) | hi → sāhito (bj: machasaṁ) | Sahito → suhita (cck: syā.); sa hi (cck: sī. pī.) | Sahī → Sc sahī; Sdt sahi; Bmr sahito; K sahita. (pts note) panāsoti → panāsoti kosohitavatthaguyhatālakkhaṇaṁ (bj)เสวยผลกรรมที่ทรงกระทำไว้ในภพก่อน ไม่มีความหมดสิ้นไปแห่งผลกรรมที่พระองค์ทรงทำไว้เลย”

14. Kosohitavatthaguyhalakkhaṇaṁ๑๔. ลักษณะพระคุยหฐานเร้นอยู่ในฝัก

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ cirappanaṭṭhe sucirappavāsino ñātimitte suhajje sakhino samānetā ahosi.
ñātimitte → ñātī mitte (bj) | sucirappavāsino → sucirappavāsine (sya-all) | sucira-ppavāsino → K -vāsine. (pts note) | sakhino → St saṁkhito. (pts note)เป็นผู้นำพวกญาติ มิตรสหาย ผู้มีใจดี ที่หายไปนาน จากกันไปนาน ให้กลับ มาพบกัน Mātarampi puttena samānetā ahosi, puttampi mātarā samānetā ahosi, pitarampi puttena samānetā ahosi, puttampi pitarā samānetā ahosi, bhātarampi bhātarā samānetā ahosi, bhātarampi bhaginiyā samānetā ahosi, bhaginimpi bhātarā samānetā ahosi, bhaginimpi bhaginiyā samānetā ahosi, samaṅgīkatvā ca abbhanumoditā ahosi.
samaṅgīkatvā → samaggiṁ katvā (sya-all, pts1ed) | bhaginimpi bhaginiyā samānetā ahosi → (bj) | bhātarampi → pitaraṁpi (sya-all) | samaṅgīkatvā → samaggiṁ katvā (cck: sī. syā. pī.) | bhātaram → K pitaram. (pts note) | ahosi → -2 Sd omits. (pts note) | bhaginim → Bm bhagīnī; Br bhagini. (pts note) | samaggiṁ → So K; SS samaṅgī; Bmr samaggaṁ. (pts note)คือ นำมารดาให้พบกับบุตร นำบุตรให้พบกับมารดา นำบิดาให้พบ กับบุตร นำบุตรให้พบกับบิดา นำพี่ชายน้องชายให้พบกับพี่ชายน้องชาย นำพี่ชาย น้องชายให้พบกับพี่สาวน้องสาว นำพี่สาวน้องสาวให้พบกับพี่ชายน้องชาย นำพี่สาว น้องสาวให้พบกับพี่สาวน้องสาว ครั้นทำให้พบกันแล้วก็ได้รับความชื่นชม So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts)เพราะ ตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati—
imaṁ → idaṁ (bj)จุติจากเทวโลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็น อย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ kosohitavatthaguyho hoti.มีพระคุยหฐานเร้นอยู่ในฝัก

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Pahūtaputto hoti, parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
hoti → ahosi (sya-all)เมื่อเป็นพระราชาจะมีพระโอรส มาก มีพระราชโอรสมากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็น วีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Pahūtaputto hoti, anekasahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.
hoti → ahosi (sya-all)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงมีพระอริยสาวกมาก พระอริยสาวกของพระองค์มีจำนวนหลายพัน เป็นผู้แกล้วกล้า มีความเพียรเป็น คุณสมบัติ กำจัดเสนา(กิเลส)เสียได้ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Pure puratthā purimāsu jātisu, cirappanaṭṭhe sucirappavāsino;
puratthā → Bmr purattā. (pts note) cira-ppanaṭṭhe → St ciratthānappanaṭṭhe. (pts note) | sucira-ppavāsino → Sc pavāsidine; Sd pavādite; St vāsine. (pts note)“มหาบุรุษเป็นมนุษย์ในชาติก่อน ๆ ได้ทรงนำพวกญาติ มิตร ที่หายไปนาน จากกันไปนาน Ñātī suhajje sakhino samānayi, samaṅgikatvā anumoditā ahu.
samānayi → samānayī (bj) | ñātī suhajje → ñātisuhajje (pts) samaṅgikatvā → samaggi katvā ca (sya-all); samaggiṁ katvā (pts1ed) | samaṅgikatvā → samaggi katvā ca (sya-all) | samaṅgikatvā → samaggiṁ katvā (bj: syā, PTS)ให้มาพบกัน ครั้นทรงทำให้พบกันแล้วก็ได้รับความชื่นชม

So tena kammena divaṁ samakkami, sukhañca khiḍḍāratiyo ca anvabhi;
tena → sa tena (mr) | samakkami → apakkami (bj) | divaṁ samakkami → tidivaṁ apakkami (sya-all) | tena → sa tena (bj: kām) | apakkami → samakkami (bj: machasaṁ) | tena → sa tena (cck: ka.) | tena → SS satena; cp. ante, p. 49. (pts note) | samakkami → Sd divasam akkami; St divasaṁ makkami; Bmr divaṁ apakkami; K tidivaṁ samapakkami. (pts note) anvabhi → annubhi (sya-all); ānubhi (pts) | ānubhi → Sd āhi; St ānuhi; Bmr anvabhi; K anubhi. (pts note)เพราะกุศลกรรมนั้น พระองค์จึงเข้าไปสู่โลกทิพย์ เสวยความสุขและสมบัติเป็นที่เพลิดเพลินและยินดี Tato cavitvā punarāgato idha, kosohitaṁ vindati vatthachādiyaṁ.
vattha-chādiyaṁ → Sdt jāditaṁ. (pts note)จุติจากเทวโลกแล้วเสด็จมาในโลกนี้อีก ได้องคาพยพ คือ พระคุยหฐาน ที่ควรปกปิดด้วยผ้า เร้นอยู่ในฝัก

Pahūtaputto bhavatī tathāvidho, parosahassañca bhavanti atrajā;
bhavatī → bhavati (sya-all, pts) parosahassañca → parosahassassa (pts1ed) | parosahassañca → paro sahassassa (pts) | atrajā → atujā (pts) | Parosahassañca → parosahassassa (cck: sī. pī.) | atujā → So SS; Bmr K atrajā. (pts note)มหาบุรุษเช่นนั้นมีพระโอรสมาก พระโอรสของพระองค์มากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ Sūrā ca vīrā ca amittatāpanā, gihissa pītiṁ jananā piyaṁvadā.
ca vīrā ca → vīraṅgarūpā (mr) | ca → viraṅgarūpā (bj: kām) | ca → sūrā ca vīraṅgarūpā (cck: ka.) | ca → Bm viraṅgarūpā; Br vīraṅgarūpā. (pts note) pītiṁ jananā piyaṁvadā bahūtarā → pītījananā piyaṁ vadā pahutarā (sya-all); pītijananā piyaṁ vadā bahuttarā (pts)เป็นผู้แกล้วกล้า เป็นวีรบุรุษ สามารถให้ศัตรูพ่ายไป ให้ปีติเกิด และทูลถ้อยคำน่ารัก แก่มหาบุรุษที่ยังทรงเป็นคฤหัสถ์

Bahūtarā pabbajitassa iriyato, bhavanti puttā vacanānusārino;
bahūtarā → bahutarā (bj) | iriyato → irīyato (bj); iriyato puttā (pts) | Bahuttarā → Bmr bahutarā; K pahutarā. (pts note) | iriyato → Sc irīyato; Bmr ariyato. (pts note) puttā vacanānusārino → vacanānucārino (pts) | vacanānucārino → Bmr K vacanānusārino. (pts note)เมื่อมหาบุรุษทรงออกผนวชบำเพ็ญพรต จะมีพระสาวกมากกว่านั้น ล้วนแต่ดำเนินตามพระพุทธพจน์ Gihissa vā pabbajitassa vā puna, taṁ lakkhaṇaṁ jāyati tadatthajotakan”ti.
puna → pana (sya-all) | puna → Sd K pana. (pts note) jāyati → bhavati (bj, sya-all) | bhavati → jāyati (bj: machasaṁ) | bhavati → Bmr jāyati. (pts note)ลักษณะนั้นย่อมบ่งบอกถึงพระคุยหฐาน ที่เร้นอยู่ในฝักของมหาบุรุษ ไม่ว่าจะเป็นคฤหัสถ์ หรือบรรพชิต”

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.ภาณวารที่ ๑ จบ

15–16. Parimaṇḍalaanonamajaṇṇuparimasanalakkhaṇāni๑๕-๑๖. ลักษณะพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร และเมื่อประทับยืนไม่ต้องน้อมพระองค์ลงก็ลูบคลำถึงพระชานุ ด้วยฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ mahājanasaṅgahaṁ samekkhamāno samaṁ jānāti sāmaṁ jānāti, purisaṁ jānāti purisavisesaṁ jānāti:
samekkhamāno → samapekkhamāno (mr) | mahājanasaṅgahaṁ → mahājanasaṅgāhakaṁ (sya-all) | samaṁ jānāti → saṁjānāti (pts) | samekkhamāno → mahāṇasaṅgāhataṁ samapekkhamāno (bj: kām) | mahājanasaṅgahaṁ → mahājanasaṅgāhakaṁ (cck: ka.) | samekkhamāno → samapekkhamāno (cck: ka.) | mahājana-saṅgahaṁ → Bmr mahājanānaṁ saṅgāhakaṁ; K mahājana-saṅgāhakaṁ. (pts note) | samekkhamāno → Bmr K samapekkhamāno. (pts note) | saṁjānāti → Bmr samaṁ jānāti. (pts note) | sāmaṁ → Br visamaṁ. (pts note)เมื่อตรวจดูมหาชนที่ควรสงเคราะห์ ย่อมรู้จักชนที่เท่าเทียมกัน รู้จักตนเอง รู้จักฐานะของบุคคล รู้จักความแตกต่างของบุคคล หยั่งทราบว่าบุคคลนี้ควรกับสิ่งนี้ ‘ayamidamarahati ayamidamarahatī’ti tattha tattha purisavisesakaro ahosi.
purisavisesakaro → purisavisesakaro pure (bj); visesatthakaro pure (sya-all) | arahati → -16 St omits. (pts note)บุคคลนี้ควรกับสิ่งนี้ แล้วทำให้เหมาะกับความแตกต่างในฐานะนั้น ๆ ในกาลก่อน So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ ความเป็นอย่างนี้ จึงได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Nigrodhaparimaṇḍalo ca hoti, ṭhitakoyeva ca anonamanto ubhohi pāṇitalehi jaṇṇukāni parimasati parimajjati.
ṭhitakoyeva ca → ṭhitakova (bj); ṭhitoyeva (sya-all) | pāṇitalehi → pāṇītalehi (bj) | jaṇṇukāni → jannukāni (sya-all, pts) | ca → Bmr ṭhito yeva ca; K ṭhito yeva. (pts note) | jannukāni → Bmr K as in 1. 2, and below. (pts note)(๑) มีพระวรกายเป็น ปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร (๒) เมื่อประทับยืนไม่ต้องน้อมพระองค์ลงก็ทรง ลูบคลำถึงพระชานุ ด้วยฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo pahūtajātarūparajato pahūtavittūpakaraṇo pahūtadhanadhañño paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro.
paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro → paripuṇṇakoṭṭhāgāro (sya-all) | pahūtavittūpakaraṇo → pahūtavittupakaraṇo (pts) | paripuṇṇako → K paripuṇṇa- (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะ ทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก มีทองและเงินมาก มีอุปกรณ์น่าปลื้มใจ มาก มีทรัพย์และข้าวเปลือกมาก มีพระคลังเต็มบริบูรณ์ Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรง ได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Aḍḍho hoti mahaddhano mahābhogo.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะ ทรงเป็นผู้มั่งคั่ง มีทรัพย์มาก มีโภคะมาก Tassimāni dhanāni honti, seyyathidaṁ—พระองค์จะทรงมีทรัพย์เหล่านี้ คือ saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ.
hiridhanaṁ → Sc omits. (pts note)สัทธาธนะ (ทรัพย์คือศรัทธา) สีลธนะ (ทรัพย์คือศีล) หิริธนะ (ทรัพย์คือหิริ) โอตตัปปธนะ (ทรัพย์คือโอตตัปปะ) สุตธนะ (ทรัพย์คือสุตะ) จาคธนะ (ทรัพย์คือจาคะ) ปัญญาธนะ (ทรัพย์คือปัญญา) Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Tuliya paṭivicaya cintayitvā, mahājanasaṅgahanaṁ samekkhamāno;
paṭivicaya → pavicaya (sya-all) | tuliya paṭivicaya → tulaya paviceyya (pts) | paṭivicaya → paṭivicaya (bj: machasaṁ) | Tulaya → Sc Bmr K Sum-Br tuliya; Sum-SS tuleyya. (pts note) | paviceyya → Sd paciceyya; St pañciceyya: Bm Sum-Br paṭiviciya; Br paṭivicaya; K pavicaya; Sum-SS paviciyya. (pts note) mahājanasaṅgahanaṁ → mahājanasaṅgāhakaṁ (sya-all); mahājanasaṅgahataṁ (pts) | mahājanasaṅgahanaṁ → mahājanaṁ saṅgāhataṁ (bj: kām) | Mahājanasaṅgahanaṁ → mahājanaṁ saṅgāhakaṁ (cck: ka.) | mahājana-saṅgahataṁ → So SS and Sum-Sd; Bm saṁgahakaṁ; Br K saṁgāhakaṁ; Sum-Sc saṁgataṁ; Sum-Br saṁgāhataṁ. (pts note)“มหาบุรุษเมื่อตรวจดูมหาชนที่ควรสงเคราะห์ พิจารณาแล้ว สอดส่องแล้ว คิดแล้ว หยั่งทราบว่า Ayamidamarahati tattha tattha, purisavisesakaro pure ahosi.
ayamidamarahati → ayamidamarahatīti (bj, sya-all, pts) | arahatīti → Bmr arahati. (pts note) | tattha → Sdt omit. (pts note) purisavisesakaro → purisavisesaṅkaro (sya-all)‘บุคคลนี้ ควรกับสิ่งนี้’ แล้วทำให้เหมาะ กับความแตกต่างของบุคคลในฐานะนั้น ๆ ในกาลก่อน

Mahiñca pana ṭhito anonamanto, phusati karehi ubhohi jaṇṇukāni;
Mahiñca pana ṭhito → sa hi ca pana ṭhito (bj, pts1ed); samā ca panaṭṭhito (sya-all) | mahiñca → sa hi ca (bj, pts) | mahiñca pana ṭhito → samā ca panaṭṭhito (sya-all) | sa → mahiṁca (bj: machasaṁ); samā ca pana (bj: syā) | pana → samā ca pana (cck: syā.); sa hi ca pana (cck: sī. pī.) | hi → So SS; Bmr mahiṁ; K samā. (pts note) | pana → Bm omits. (pts note) jaṇṇukāni mahiruhaparimaṇḍalo → jannukāni mahiruhapparimaṇḍalo (sya-all) | jaṇṇukāni → jannukāni (pts)ก็แล เพราะเศษของผลกรรมที่เป็นสุจริต พระมหาบุรุษเมื่อประทับยืนไม่ต้องน้อมพระองค์ลง ก็ทรงลูบคลำถึงพระชานุด้วยฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองได้ Mahiruhaparimaṇḍalo ahosi, sucaritakammavipākasesakena.และมีพระวรกายเป็นปริมณฑล ดุจต้นไทรที่งอกงามบนแผ่นดิน

Bahuvividhanimittalakkhaṇaññū, atinipuṇā manujā byākariṁsu;
atinipuṇā → abhinipuṇā (sya-all) | byākariṁsu bahuvividhā gihīnaṁ arahāni → vyākariṁsu bahuvividhagihīnaṁ ārahāni (pts) | abhinipuṇā → Sd -nipuna; St nipuṇā. (pts note)มนุษย์ทั้งหลายที่มีปัญญาอันละเอียด รู้จักนิมิตและลักษณะมากอย่าง ทำนายว่า Bahuvividhā gihīnaṁ arahāni, paṭilabhati daharo susu kumāro.
bahuvividhā gihīnaṁ → bahuvividhagihīnaṁ (sya-all) | Bahu-vividha-gihīnaṁ → So Br; SS Sum-SS gihītad; Bm gihinaṁ; K gihina. (pts note) | ārahāni → So SS Sum; Bmr K arahāni. (pts note) susu → susū (sya-all) | daharo → Sd dahāro; St daro. (pts note) | susu → K susū. (pts note)‘พระกุมารนี้เมื่อยังทรงพระเยาว์ มีพระรูปพระโฉมงดงาม จะได้สิ่งอันคู่ควรแก่คฤหัสถ์มากอย่าง

Idha ca mahīpatissa kāmabhogī, gihipatirūpakā bahū bhavanti;
ca → (bj) | mahīpatissa kāmabhogī gihipatirūpakā → mahipatissa kāmabhogā gihīpatirūpakā (sya-all) | ca mahīpatissa kāmabhogī gihipatirūpakā → mahipatissa kāmabhogā gihī patirūpakā (pts) | Idha → K adds ca. (pts note) | kāma-bhogā → Bmr bhogī; Sd adds gihi-patirūpa-bhogā. (pts note) gihipatirūpakā → gihipaṭirūpakā (bj) | patirūpakā → So Bmr K; Scd patirūpakarā; St patirūpakaṁrā. (pts note) | bahū → SS bahu. (pts note) | bhavanti → St bhagavanti. (pts note)พระกุมารผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดินในโลกนี้ จะทรงมีกามโภคะซึ่งควรแก่คฤหัสถ์เป็นอันมาก Yadi ca jahati sabbakāmabhogaṁ, labhati anuttaraṁ uttamadhanaggan”ti.
ca jahati → pajahati (sya-all) | sabbakāmabhogaṁ → sabbaṁ kāmabhogaṁ (pts) | jahati → -6 Sd jagati; St jagaditi; K pajahati. (pts note) | sabbaṁ → Bmr K sabba. (pts note) | kāma-bhogaṁ → Sdt bhogā. (pts note) uttamadhanagganti yampi → uttamaṁ dhanagganti yaṁpi (sya-all) | anuttaram → Sc anuttara; Sdt anuttamaṁ. (pts note) | uttamaṁ → Sd Bmr uttama. (pts note)ถ้าพระกุมารนี้ทรงละกามโภคะทั้งปวง จะทรงได้ทรัพย์อันเลิศยอดเยี่ยมสูงสุด”

17–19. Sīhapubbaddhakāyāditilakkhaṇaṁ๑๗-๑๙. ลักษณะมีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ ดุจลำตัวท่อนหน้าของราชสีห์ เป็นต้น

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ bahujanassa atthakāmo ahosi hitakāmo phāsukāmo yogakkhemakāmo:
bahujanassa → bahuno janassa (bj, pts) | bahuno → Sc bahujano, corrected to bahuno; Sdt bahujano; Bmr K bahu-. (pts note)เป็นผู้หวังประโยชน์ หวังความเกื้อกูล หวังความผาสุก หวังความเกษมจาก โยคะแก่คนหมู่มาก ด้วยมนสิการว่า ‘kintime saddhāya vaḍḍheyyuṁ, sīlena vaḍḍheyyuṁ, sutena vaḍḍheyyuṁ, cāgena vaḍḍheyyuṁ, dhammena vaḍḍheyyuṁ, paññāya vaḍḍheyyuṁ, dhanadhaññena vaḍḍheyyuṁ, khettavatthunā vaḍḍheyyuṁ, dvipadacatuppadehi vaḍḍheyyuṁ, puttadārehi vaḍḍheyyuṁ, dāsakammakaraporisehi vaḍḍheyyuṁ, ñātīhi vaḍḍheyyuṁ, mittehi vaḍḍheyyuṁ, bandhavehi vaḍḍheyyun’ti.
sutena vaḍḍheyyuṁ → buddhiyā vaḍḍheyyuṁ (sya-all) | ñātīhi → ñātihi (bj) | kintime → kintīme (sya-all) | sutena → sutena vaḍḍheyyuṁ buddhiyā (sya-all) | dvipadacatuppadehi → dipadacatuppadehi (pts) | vaḍḍheyyuṁ → sutena vaḍṭheyyuṁ (bj: syā) | vaḍḍheyyuṁ → sutena vaḍḍheyyuṁ, buddhiyā vaḍḍheyyuṁ (cck: syā.) | vaḍḍheyyuṁ → K adds buddhiyā vaḍḍheyyuṁ, but not below. (pts note) | khetta-vatthunā → Sc inserts pi. (pts note)‘ทำไฉน ชนเหล่านี้พึงเจริญด้วยศรัทธา เจริญ ด้วยศีล เจริญด้วยสุตะ เจริญด้วยพุทธิ เจริญด้วยจาคะ เจริญด้วยธรรม เจริญด้วย ปัญญา เจริญด้วยทรัพย์และธัญชาติ เจริญด้วยนาและสวน เจริญด้วยสัตว์สองเท้า และสัตว์สี่เท้า เจริญด้วยบุตรและภรรยา เจริญด้วยทาสกรรมกรและคนรับใช้ เจริญ ด้วยญาติ เจริญด้วยมิตร เจริญด้วยพวกพ้อง’ So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj); katattā upacitattā (sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูน กรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni tīṇi mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษ ๓ ประการนี้ คือ Sīhapubbaddhakāyo ca hoti citantaraṁso ca samavaṭṭakkhandho ca.
samavaṭṭakkhandho → samavattakkhandho (bj); samavattakkhando (pts) | citantaraṁso → pittantaraṁso (sya-all) | citantaraṁso → St cittantaro; K pittantaraṁso, and below. (pts note) | ca → St omits. (pts note)(๑) มีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ดุจลำตัวท่อนหน้าของราชสีห์ (๒) มีร่องพระปฤษฎางค์เต็มเสมอกัน (๓) มีลำพระศอกลมเท่ากันตลอด

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๓ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Aparihānadhammo hoti, na parihāyati dhanadhaññena khettavatthunā dvipadacatuppadehi puttadārehi dāsakammakaraporisehi ñātīhi mittehi bandhavehi, na parihāyati sabbasampattiyā.
dvipadacatuppadehi → dipadacatuppadehi (pts) | ñātīhi mittehi → ñātimittehi (pts) | dipada-catuppadehi → Bm catūpadehi. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะ ทรงมีความไม่เสื่อมเป็นธรรมดา ได้แก่ ไม่เสื่อมจากทรัพย์และธัญชาติ ไม่เสื่อมจาก นาและสวน ไม่เสื่อมจากสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า ไม่เสื่อมจากบุตรและภรรยา ไม่ เสื่อมจากทาสกรรมกรและคนรับใช้ ไม่เสื่อมจากญาติ ไม่เสื่อมจากมิตร ไม่เสื่อม จากพวกพ้อง ไม่เสื่อมจากสมบัติทุกอย่าง Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Aparihānadhammo hoti, na parihāyati saddhāya sīlena sutena cāgena paññāya, na parihāyati sabbasampattiyā.
sabba-sampattiyā → Sd sampatti; St sampattīhi. (pts note)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะมีความไม่เสื่อม เป็นธรรมดา ได้แก่ ไม่เสื่อมจากศรัทธา ไม่เสื่อมจากศีล ไม่เสื่อมจากสุตะ ไม่เสื่อม จากจาคะ ไม่เสื่อมจากปัญญา ไม่เสื่อมจากสมบัติทุกอย่าง Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Saddhāya sīlena sutena buddhiyā, cāgena dhammena bahūhi sādhuhi;
sādhuhi → sādhubhi (sya-all) | sādhūhi → Br K sādhuhi. (pts note)“มหาบุรุษทรงปรารถนา และทรงหวังความสำเร็จประโยชน์ว่า ‘ทำไฉน ชนเหล่าอื่นไม่พึงเสื่อมจากศรัทธา จากศีล จากสุตะ จากพุทธิ จากจาคะ จากธรรม จากสิ่งที่ทำให้สำเร็จประโยชน์มากอย่าง Dhanena dhaññena ca khettavatthunā, puttehi dārehi catuppadehi ca.จากทรัพย์และธัญชาติ จากนาและสวน จากบุตรและภรรยา จากสัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า

Ñātīhi mittehi ca bandhavehi ca, balena vaṇṇena sukhena cūbhayaṁ;
ca → (sya-all, pts) | Ñātīhi → Bm ñātihi. (pts note) | bandhavehi → Sd dhandhe; Bmr add ca. (pts note) vaṇṇena → St adds ca. 8 Sdt cubhayaṁ. (pts note)จากญาติ จากมิตร จากพวกพ้อง จากพละ จากวรรณะ และจากสุขทั้ง ๒ ประการ’ Kathaṁ na hāyeyyuṁ pareti icchati, atthassa middhī ca panābhikaṅkhati.
hāyeyyuṁ pareti → hāyeyyunti parehi (sya-all) | hāyeyyuṁ → Sd bhāseyyuṁ; St hāseyyuṁ; K hāyeyyun ti. (pts note) | ti → K parehi. (pts note) atthassa middhī ca → idaṁ samiddhañca (bj, mr); addhaṁ samiddhañca (sya-all) | atthassa middhī → idaṁ samiddhaṁ (bj) | ca → atthassa middhi ca (bj: machasaṁ); addhaṁ samiddhaṁ ca (bj: syā) | ca → idaṁ samiddhañca (cck: ka.); addhaṁ samiddhañca (cck: syā.)

Sa sīhapubbaddhasusaṇṭhito ahu, samavaṭṭakhandho ca citantaraṁso;
samavaṭṭakhandho → samavattakkhandho (bj, pts) | cit-antaraṁso → Sd vitaṁtarasaṁvā; St citantaraṁsavā. (pts note)มหาบุรุษนั้น มีพระวรกายทุกส่วนบริบูรณ์ ดุจลำตัวท่อนหน้าของราชสีห์ มีลำพระศอกลมเท่ากันตลอด และมีร่องพระปฤษฎางค์เต็มราบเสมอกัน Pubbe suciṇṇena katena kammunā, ahāniyaṁ pubbanimittamassa taṁ.
ahāniyaṁ pubbanimittamassa taṁ gihīpi → ahāniyā pubbanimittamassataṁ gihī pi (pts) | ahāniyā → Sd āniyā; Bmr K ahāniyaṁ. (pts note) | pubba-nimittamassataṁ → St -assitaṁ. (pts note)ลักษณะทั้ง ๓ ประการนั้น เป็นบุพนิมิต อันไม่เสื่อมของพระองค์ เพราะกรรมที่ทรงสั่งสม กระทำไว้ในกาลก่อน

Gihīpi dhaññena dhanena vaḍḍhati, puttehi dārehi catuppadehi ca;
Gihī → Sd Bmr gihi. (pts note)มหาบุรุษแม้ทรงเป็นคฤหัสถ์ ทรงเจริญด้วยทรัพย์และธัญชาติ บุตรและภรรยา สัตว์สองเท้าและสัตว์สี่เท้า Akiñcano pabbajito anuttaraṁ, pappoti bodhiṁ asahānadhammatan”ti.
p → Bmr K omit. (pts note) bodhiṁ asahānadhammatanti → sambodhimahānadhammatanti (bj) | bodhiṁ asahānadhammatanti yampi → sambodhimahānadhammatanti yaṁpi (sya-all) | sambodhimahānadhammatanti → pappoti bodhiṁ asahānadhammatanti (bj: machasaṁ) | asahānadhammata’’nti → sambodhimahānadhammatanti (syā. ka.) ṭīkā oloketabbā (cck note) | bodhiṁ → Bmr K sambodhiṁ. (pts note)(ถ้า)ทรงตัดกังวลเสีย ออกผนวช จะบรรลุพระโพธิญาณอันยอดเยี่ยม มีความไม่เสื่อมเป็นธรรมดา”

20. Rasaggasaggitālakkhaṇaṁ๒๐. ลักษณะมีเส้นประสาทรับรสพระกระยาหารได้ดี

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ sattānaṁ aviheṭhakajātiko ahosi pāṇinā vā leḍḍunā vā daṇḍena vā satthena vā.
aviheṭhakajātiko → avihesakajātiko (sya-all) | pāṇinā → Scd pāninā; St pāniṇā. (pts note) | vā → Sd omits. (pts note)เป็นผู้ไม่เบียดเบียนสัตว์ทั้งหลาย ด้วยฝ่ามือ ด้วยก้อนหิน ด้วยท่อนไม้ หรือ ด้วยศัสตรา So tassa kammassa kaṭattā upacitattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati, rasaggasaggī hoti, uddhaggāssa rasaharaṇīyo gīvāya jātā honti samābhivāhiniyo.
rasaharaṇīyo → rasaharaṇiyo (bj) | samābhivāhiniyo → samāvāhiniyo (bj); samavāharasaharaṇiyo (sya-all); samabhivāhiniyo (pts) | uddhaggāssa rasaharaṇīyo gīvāya → uddhaggassa rasaharaṇiyo gīvāyaṁ (sya-all) | uddhaggāssa rasaharaṇīyo → uddhaggassa rasaharaṇiyo (pts) | samāvāhiniyo → samābhivāhiniyo (bj: machasaṁ) | samābhivāhiniyo → samavāharasaharaṇiyo (cck: syā.) | gīvāya → K gīvāyaṁ. (pts note) | samabhivāhiniyo → So SS; Bm sammābhivāhiniyo; Br samābhi-; K samavāharasaharaṇiyo; Sum-SS point to samabhivāhaniyo; Sum-Br samābhivāhaniyo. (pts note)จุติจากเทวโลก นั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ มีเส้นประสาทรับรสพระ กระยาหารได้ดี มีเส้นประสาทรับรสพระกระยาหารเกิดที่ลำพระศอและมีปลายชูชัน รับรสพระกระยาหารส่งไปทั่วสรรพางค์

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya.
gahaṇiyā → Sd gahāniya; St gahapatiyā. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะมีพระโรคาพาธ น้อย มีพระโรคเบาบาง ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก Rājā samāno idaṁ labhati …pe…ไม่ร้อนนัก เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะ ทรงได้อะไร Appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะมีพระโรคาพาธน้อย มีพระโรคเบาบาง ประกอบ ด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลาง เหมาะ แก่การบำเพ็ญเพียร Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาค ได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Na pāṇidaṇḍehi panātha leḍḍunā, satthena vā maraṇavadhena vā pana;
na → Sd omits. (pts note) | daṇḍa-leḍḍunā → Bmr read na pāṇi-daṇḍehi panātha leḍḍunā. (pts note) maraṇavadhena → māraṇavadhena (mr) | pana → puna (bj, pts) | maraṇavadhena → māraṇavadhena (cck: ka.) | puna → Bmr insert || after vā; K reads puna at the end of the line. (pts note)“มหาบุรุษเป็นผู้ไม่ทรงเบียดเบียน ไม่ทรงย่ำยีปวงชนด้วยฝ่ามือ และท่อนไม้ ด้วยก้อนดิน ด้วยศัสตรา ด้วยคำสั่งประหาร Ubbādhanāya paritajjanāya vā, na heṭhayī janatamaheṭhako ahu.
heṭhayī → viheṭhayī (sya-all) | janatamaheṭhako → jantum aheṭhako (pts) | heṭhayī → So Sc Bm; Sd Br heṭṭhayi; St heṭṭhayī; K viheṭhayī. (pts note) | jantum → Bmr K janatam. (pts note) | aheṭhako → Bmr aheṭṭhako. (pts note)ด้วยการจองจำ หรือด้วยการข่มขู่

Teneva so sugatimupecca modati, sukhapphalaṁ kariya sukhāni vindati;
sugatimupecca → sugatisu pecca (bj, sya-all) | upecca → Bm K sugatisu pacca; Br sugatīsu pecca. (pts note) kariya → kiriya (sya-all)เพราะกรรมนั้นนั่นแหละ มหาบุรุษจึงเข้าถึงสุคติ บันเทิงใจ และเพราะทำกรรมมีผลเป็นสุข จึงได้สุขมาก Samojasā rasaharaṇī susaṇṭhitā, idhāgato labhati rasaggasaggitaṁ.
Samojasā → pāmuñjasā (sya-all); sampajjasā (pts1ed); sāmañca sā (mr) | samojasā → pāmuñjasā (sya-all); sampajjasā (pts) | samojasā → sampajjasā (bj: PTS); pā muñjasā (bj: syā); sāmañcasā (bj: kām) | Samojasā → sampajjasā (cck: sī. pī.); pāmuñjasā (cck: syā.); sāmañca sā (cck: ka.) | pāmuñjasā → syāmapotthake samojasātipi pāṭho sīhalapotthake pana sampajjasāti pāṭho dissati (sya-all note) | Sampajjasā → Bm sāmañcassa; Br sāmañcasā; K pānuñjasā (text); the note reads syāmapoṭṭhake "sanojasātipi pāṭho; sīhaḷapoṭṭhake pana "sampajjasāti pāṭho dissati. (pts note) | rasa-haraṇī → Sc Bm -haraṇi; Sd harati; Br māraṇi. (pts note) rasaggasaggitaṁ → rasaggisaggitaṁ (sya-all)เสด็จมาในโลกนี้ ทรงได้เส้นประสาทรับรสพระกระยาหารได้ดี ตั้งอยู่ในที่เหมาะสม ทำให้โอชะแผ่ไปสม่ำเสมอ

Tenāhu naṁ atinipuṇā vicakkhaṇā, ayaṁ naro sukhabahulo bhavissati;
atinipuṇā → abhinipuṇā (sya-all, pts)ด้วยเหตุนั้น พราหมณ์ผู้ฉลาด มีปัญญาเห็นแจ่มแจ้งทำนายว่า ‘พระกุมารนี้จักมีความสุขมาก’ Gihissa vā pabbajitassa vā puna, taṁ lakkhaṇaṁ bhavati tadatthajotakan”ti.
puna → pana (sya-all) | puna → pana (bj: syā) | puna → pana (cck: syā.) | puna → K pana. (pts note) tadatthajotakanti → tadatthajotakanti abhinīlanetta gopakhumalakkhaṇāni (bj)ลักษณะนั้นย่อมบ่งบอกถึงเส้นประสาท รับรสพระกระยาหารได้ดีนั้น ของมหาบุรุษ ไม่ว่าจะเป็นคฤหัสถ์หรือบรรพชิต”

21–22. Abhinīlanettagopakhumalakkhaṇāni๒๑-๒๒. ลักษณะมีดวงพระเนตรดำสนิทและแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอด

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ na ca visaṭaṁ, na ca visāci, na ca pana viceyya pekkhitā, ujuṁ tathā pasaṭamujumano, piyacakkhunā bahujanaṁ udikkhitā ahosi.
na ca visāci → na ca visācitaṁ (bj, pts1ed); na ca visāvi (sya-all) | visāci → visācī (bj); visācitaṁ (pts) | viceyya pekkhitā ujuṁ → vidheyyapekkhitā uju (sya-all); viceyyapekkhitā uju (pts) | pasaṭamujumano → pasaṭamujumano hutvā ujupekkhitā ahosi (sya-all); pasaṭam udumano (pts) | udikkhitā → udakkhitā (sya-all) | ca visaṭaṁ → visaṭam (pts) | ca → (pts) | visācī → na ca visācitaṁ (bj: PTS); na ca visāvi (bj: syā) | visāci → na ca visācitaṁ (cck: sī. pī.); na ca visāvi (cck: syā.) | ca → -5 St omits. (pts note) | visācitaṁ → So Sc; Sd visāvitaṁ; St visīcitaṁ corrected to visādvaṁ citaṁ (writing very obscure); Bmr visāci; K visāvi; Sum-SS visācikhitaṁ; Sum-Br visākhi. (pts note) | uju → So St Br K Sum; Scd Bm ujuṁ (see 12). (pts note) | pasaṭam → So Sc Bmr K; Sdt pasavam. (pts note) | udu-mano → Bmr K ujumano; K adds hutvā ujupekkhitā ahosi; Sum udu-mano ti ujju (or uju)-mano hutvā ujjum pekkhitā ahosi. (pts note)ไม่ถลึงตาดู ไม่ค้อน ไม่เมิน มองตรง มองเต็มตา และแลดูคนหมู่มากด้วย ดวงตาเปี่ยมด้วยความรัก So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj); katattā upacittatā (sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจาก เทวโลกแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Abhinīlanetto ca hoti gopakhumo ca.
go-pakhumo → Scd pamukho corrected to pakhumo; St pamuko corrected to pamukho. (pts note)(๑) มีดวง พระเนตรดำสนิท (๒) มีดวงพระเนตรแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอด

So tehi lakkhaṇehi samannāgato, sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Piyadassano hoti bahuno janassa, piyo hoti manāpo brāhmaṇagahapatikānaṁ negamajānapadānaṁ gaṇakamahāmattānaṁ anīkaṭṭhānaṁ dovārikānaṁ amaccānaṁ pārisajjānaṁ rājūnaṁ bhogiyānaṁ kumārānaṁ.
gaṇakamahāmattānaṁ → gaṇakānaṁ mahāmattānaṁ (bj) | bhogiyānaṁ → bhogikānaṁ (sya-all) | anīkaṭṭhānaṁ dovārikānaṁ → anīkaṭṭhadovārikānaṁ (pts) | bahuno → St bahujano. (pts note) | bhogiyānaṁ → K bhogikānaṁ (and so in 14, 17, 20, 23, 29). (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะ เป็นผู้ที่แลดูน่ารักของคนหมู่มากและเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของพราหมณ์และคหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี กุมาร Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Piyadassano hoti bahuno janassa, piyo hoti manāpo bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ devānaṁ manussānaṁ asurānaṁ nāgānaṁ gandhabbānaṁ.
manāpo → manāpo ca (sya-all) | upāsakānaṁ → upāsakanaṁ (pts)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะเป็นผู้ที่แลดูน่ารักของคน หมู่มาก และเป็นที่รัก เป็นที่พอใจของภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ทั้งหลาย Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Na ca visaṭaṁ na ca visāci, na ca pana viceyyapekkhitā;
visāci → visāvi (sya-all); visācitaṁ (pts1ed) | visāci → visācī (bj); visācitaṁ (pts) | visācī → na ca visācitaṁ (bj: PTS); na ca visāvi (bj: syā) | visāci → visācitaṁ (cck: sī. pī.); visāvi (cck: syā.) | visācitaṁ → Sd visācisācitaṁ; Bmr visāci; K visāvi. (pts note) viceyyapekkhitā ujuṁ → vidheyyapekkhitā uju (sya-all) | pana → SS omit pana. (pts note)“มหาบุรุษไม่ถลึงตาดู ไม่ค้อน ไม่เมิน Ujuṁ tathā pasaṭamujumano, piyacakkhunā bahujanaṁ udikkhitā.
pasaṭamujumano → pasaṭam udumano (pts) udikkhitā sugatīsu → udakkhitā sugatisu (sya-all)มองตรง มองเต็มตา แลดูคนหมู่มากด้วยดวงพระเนตรเปี่ยมด้วยความรัก

Sugatīsu so phalavipākaṁ, anubhavati tattha modati;
sugatīsu → sugatisu (pts) | Sugatisu → So Sct Bmr. (pts note) | so → SS yo. (pts note)พระองค์เสวยผลวิบากในสุคติทั้งหลาย บันเทิงอยู่ในสุคติเหล่านั้น Idha ca pana bhavati gopakhumo, abhinīlanettanayano sudassano.
pana → (sya-all) | pana → K omits. (pts note) | go-pakhumo → Sc pamukho; Sdt pamukho corrected to pamukhumo. (pts note)เสด็จมาในโลกนี้ มีดวงพระเนตรแจ่มใสดุจตาลูกโคเพิ่งคลอด และมีดวงพระเนตรดำสนิท มองเห็นได้ชัดเจน

Abhiyogino ca nipuṇā, bahū pana nimittakovidā;
bahū pana nimittakovidā sukhumanayanakusalā → bahupadanimittakovidā gopakhumanayanakusalā (sya-all) | pana → So Bmr; Sc K bahupada; Sd bahujana; St -jaṇa. (pts note)พวกมนุษย์จำนวนมากเป็นอภิโยคี มีความรอบคอบ ฉลาดในนิมิต Sukhumanayanakusalā manujā, piyadassanoti abhiniddisanti naṁ.
sukhumanayanakusalā → sukhumanayanakusala (bj) | manujā → Sc manajā. (pts note) abhiniddisanti → abhinandasanti (sya-all) | ti → SS ca. (pts note) | abhiniddisanti → K abhinandasanti. (pts note)ฉลาดในการทำนายอย่างละเอียดถี่ถ้วน จะชมเชยพระกุมารนั้นว่า ‘เป็นผู้ที่แลดูน่ารัก’

Piyadassano gihīpi santo ca, bhavati bahujanapiyāyito;
ca → (pts) | gihī → Sd omits; Bm gīhi. (pts note) | pi → Sdt K omit. (pts note) | santo → Bm K add ca. (pts note) bahujanapiyāyito → bahujanapiyāyako (sya-all); bahunnaṁ piyāyito (pts) | bahunnaṁ → Bmr K bahujana-. (pts note) | piyāyito → St piyāpitā; K piyāyago. (pts note)อนึ่ง แม้ทรงเป็นคฤหัสถ์ ก็แลดูน่ารัก เป็นที่รักของคนหมู่มาก Yadi ca na bhavati gihī samaṇo hoti, piyo bahūnaṁ sokanāsano”ti.
ca na → pana (sya-all) | gihī → gihi (sya-all) | na → -1 K pana. (pts note) | Samaṇo → Sc samano; Sd samāno; St samāṇo. (pts note) bahunnaṁ → Bmr K bahūnaṁ. (pts note)ถ้าไม่ทรงเป็นคฤหัสถ์ ทรงเป็นพระสมณะ จะทรงเป็นที่รักและดับโศกของคนหมู่มาก”

23. Uṇhīsasīsalakkhaṇaṁ๒๓. ลักษณะพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ bahujanapubbaṅgamo ahosi kusalesu dhammesu bahujanapāmokkho kāyasucarite vacīsucarite manosucarite dānasaṁvibhāge sīlasamādāne uposathupavāse matteyyatāya petteyyatāya sāmaññatāya brahmaññatāya kule jeṭṭhāpacāyitāya aññataraññataresu ca adhikusalesu dhammesu.
bahujanapāmokkho → bahujanānaṁ pāmokkho (bj) | uposathupavāse → uposathūpavāse (bj, sya-all) | kāyasucarite vacīsucarite manosucarite → kāyasucaritena vacīsucaritena manosucaritena (sya-all) | uposathupavāse matteyyatāya → uposathūpavāse metteyyatāya (pts) | ca → (pts) | mano-sucarite → K sucaritena. (pts note) | metteyyatāya → St matteyyatāya. The assorance with the following word has obviously affected the spelling. (pts note) | aññatar-aññataresu → Bm K add ca. (pts note)เป็นผู้นำของคนหมู่มากในกุศลธรรม เป็นประมุขของคนหมู่มากในกายสุจริต ในวจีสุจริต ในมโนสุจริต ในการจำแนกทาน ในการสมาทานศีล ในการรักษาอุโบสถ ในความเกื้อกูลมารดา ในความเกื้อกูลบิดา ในความเกื้อกูลสมณะ ในความเกื้อกูล พราหมณ์ ในความประพฤติอ่อนน้อมต่อผู้ใหญ่ในตระกูล และในกุศลธรรมอันยิ่ง อื่น ๆ อีก So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati—
imaṁ → idaṁ (sya-all) | cuto → cute (pts)จุติจากเทวโลกนั้น แล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ uṇhīsasīso hoti.มีพระเศียรดุจประดับด้วย กรอบพระพักตร์

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Mahāssa jano anvāyiko hoti, brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
gaṇakamahāmattā → gaṇakā mahāmattā (bj) | bhogiyā → bhogikā (sya-all)เมื่อเป็นพระราชาจะเป็นผู้ที่คน หมู่มาก คือ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี ราชกุมาร ดำเนินตาม Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Mahāssa jano anvāyiko hoti, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.
bhikkhū → SS bhikkhu- (and in 17, 20, 23). (pts note)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะเป็นผู้ที่คนหมู่มาก คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ ดำเนินตาม Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่ง ดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Pubbaṅgamo sucaritesu ahu, dhammesu dhammacariyābhirato;
sucaritesu → So Bmr K ; SS sucarite. (pts note) dhammacariyābhirato → dhammacariyāya abhirato (bj) | dhammacariyāya → dhammacariyābhirato (bj: machasaṁ)“มหาบุรุษเป็นผู้นำในธรรมทั้งหลายที่เป็นสุจริต ทรงยินดีในธรรมจริยา Anvāyiko bahujanassa ahu, saggesu vedayittha puññaphalaṁ.
vedayittha → Sc nivedayittha; Sdt nivedayatha; K vedayitha. Cp. p. 17411. (pts note)เป็นผู้ที่คนหมู่มากดำเนินตาม เสวยผลบุญในสวรรค์

Veditvā so sucaritassa phalaṁ, uṇhīsasīsattamidhajjhagamā;
veditvā → vediyitvā (bj); vedayitvā (sya-all) | Veditvā → Bmr K vedayitvā. (pts note) | so → Br adds ca. (pts note)มหาบุรุษนั้น ครั้นเสวยผลแห่งสุจริต แล้วเสด็จมาในโลกนี้ ทรงได้ความเป็นผู้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ Byākaṁsu byañjananimittadharā, pubbaṅgamo bahujanaṁ hessati.
ajjhagamā → -3 Sd idajjhagāmā; St idhajjhāgāmā; Bm īdh-. (pts note) bahujanaṁ → bahujanassa (bj) | bahujanaṁ hessati paṭibhogiyā → bahunnaṁ hessatāyaṁ paṭibhogiyāni (pts) | bahujanassa → pubbaṅgamo bahujanaṁ (bj: machasaṁ) | bahunnaṁ → So SS Sum; Bm K bahujanaṁ; Br bahujanassa. (pts note)พวกที่ทรงความรู้ในเรื่องพยัญชนะและนิมิตทำนายว่า ‘พระกุมารนี้ จักเป็นผู้นำของคนหมู่มาก ในหมู่มนุษย์ ในโลกนี้

Paṭibhogiyā manujesu idha, pubbeva tassa abhiharanti tadā;
paṭibhogiyā → paṭibhogiyāni (sya-all) | Paṭibhogiyāni → So Sc Bmr K Sum; Sdt paṭibhoginiyā. (pts note) va → K pi. (pts note)ผู้ที่ช่วยเหลือพระองค์ในเบื้องต้น จะมีจำนวนมาก ในกาลนั้น พราหมณ์ทั้งหลายจะทำนายพระองค์ว่า Yadi khattiyo bhavati bhūmipati, paṭihārakaṁ bahujane labhati.
bhūmi-pati → So Bmr K; SS bhūmiyaṁ. (pts note) paṭihārakaṁ bahujane → paṭihārakabahujane (bj) | paṭihārakabahujane → paṭahārakaṁ bahujano (bj: machasaṁ) | paṭihārakaṁ → So SS K Sum; Bmr paṭihāraka. (pts note)‘ถ้าทรงเป็นกษัตริย์ จะทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดิน จะทรงได้รับความช่วยเหลือจากคนหมู่มาก

Atha cepi pabbajati so manujo, dhammesu hoti paguṇo visavī;
pi → So Sdt Bmr; Sc ve; K ceva. (pts note) | manujo → Sdt manujesu. (pts note) visavī → visāvī (bj)ถ้ามหาบุรุษนั้นทรงออกผนวช จะทรงเป็นผู้ปราดเปรื่อง เชี่ยวชาญในธรรม Tassānusāsaniguṇābhirato, anvāyiko bahujano bhavatī”ti.
tassānusāsaniguṇābhirato → tassānusāsanaguṇābhirato (sya-all); tassānusāsanī guṇābhirato (pts) | Tassānusāsanī → So Sc; Bmr -sāsani; K -sāsana. As a specimen of the corruptions of the Sinhalese manuscripts the following are not without interest: Sd viyavissosātiguṇāhirato; St vīsativītassāsāsatigutābhirato. (pts note) bhavatīti → bhavatī ti ekekalomatāuṇṇālakkhaṇādīni (bj)คนหมู่มากจะเป็นผู้ยินดียิ่ง ในคุณคือคำสอนของพระองค์ และจะเป็นผู้ดำเนินตาม”

24–25. Ekekalomatāuṇṇālakkhaṇāni๒๔-๒๕. ลักษณะพระโลมชาติเดี่ยว และพระอุณาโลมระหว่างพระโขนงสีขาวอ่อนเหมือนนุ่น

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ musāvādaṁ pahāya musāvādā paṭivirato ahosi, saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṁvādako lokassa.
musā-vādaṁ → Cp. D. i., 1. 9. (pts note) | sacca-sandho → K sando. (pts note) | paccayiko → K paccāyiko. (pts note)ละเว้นขาดจากการพูดเท็จ คือพูดแต่คำสัตย์ ดำรงความสัตย์ มีถ้อยคำ เป็นหลัก เชื่อถือได้ ไม่หลอกลวงชาวโลก So tassa kammassa kaṭattā upacitattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, pts) | kaṭattā upacitattā → katattā (sya-all) | upacitattā → upacitattā ussannattā vipulattā (pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูน กรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Ekekalomo ca hoti, uṇṇā ca bhamukantare jātā hoti odātā mudutūlasannibhā.
ca → So Bmr K; SS omit. (pts note)(๑) มีพระโลมชาติเดี่ยว (๒) มีพระอุณาโลมระหว่างพระโขนงสีขาว อ่อนเหมือนนุ่น

So tehi lakkhaṇehi samannāgato, sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all) | agāraṁ → āgāraṁ (pts)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็น พระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Mahāssa jano upavattati, brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
gaṇakamahāmattā → gaṇakā mahāmattā (bj) | bhogiyā → bhogikā (sya-all)เมื่อเป็นพระราชาจะเป็น ผู้ที่คนหมู่มาก คือ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และ มหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี กุมาร ประพฤติตาม Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็น พระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Mahāssa jano upavattati, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้า จะเป็นผู้ที่คนหมู่มาก คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ ประพฤติตาม Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Saccappaṭiñño purimāsu jātisu, advejjhavāco alikaṁ vivajjayi;
vivajjayi → avajjayi (bj)“ในชาติก่อน ๆ มหาบุรุษมีสัจปฏิญาณ มีพระวาจาไม่เป็นสอง เว้นคำเหลวไหล Na so visaṁvādayitāpi kassaci, bhūtena tacchena tathena bhāsayi.
pi → So Bmr K; Sc ci; Sdt si. (pts note) bhāsayi → tosayi (pts) | bhāsayi → tosayi (bj: PTS) | bhāsayi → tosayi (cck: sī. pī.) | tosayi → Bmr K bhāsayi. (pts note)ไม่ตรัสให้คลาดเคลื่อนแก่ใคร ๆ ตรัสตามความจริงแท้ แน่นอน

Setā susukkā mudutūlasannibhā, uṇṇā sujātā bhamukantare ahu;
mudutūlasannibhā → sumudu tūlasannibhā (sya-all) sujātā → uṇṇāssa jātā (si) | uṇṇāsujātā → uṇṇā sujātā (bj: machasaṁ) | sujātā → uṇṇāssa jātā (cck: ka. sī.) | sujātā → So Bmr K; SS unnassajātā. (pts note)มีพระอุณาโลมสีขาวอ่อนเหมือนนุ่น เกิดในระหว่างพระโขนง Na lomakūpesu duve ajāyisuṁ, ekekalomūpacitaṅgavā ahu.
ekeka-lomūpacit-aṅgavā → Sd -citaṁhavā; St -citaṁbhagavā; Sum-Br -citaṅgataṁ. (pts note)และไม่มีพระโลมชาติเกิดในขุมเดียวกัน ๒ เส้น ทั่วพระสรีระสะพรั่งด้วยพระโลมชาติเดี่ยว

Taṁ lakkhaṇaññū bahavo samāgatā, byākaṁsu uppādanimittakovidā;
uppādanimittakovidā → uppāṭanimittakovidā (sya-all)พวกผู้รู้พระลักษณะ ฉลาดในลางและนิมิต จำนวนมากมาประชุมกัน แล้วทำนายมหาบุรุษนั้นว่า Uṇṇā ca lomā ca yathā susaṇṭhitā, upavattatī īdisakaṁ bahujjano.
yathā → yatha (pts) upavattatī → upavattati (sya-all) | bahujjano gihimpi → bahujano gihīpi (sya-all) | upavattatī īdisakaṁ → upavattati edisakaṁ (pts)พระอุณาโลมตั้งอยู่ในตำแหน่งที่บ่งชัดว่า คนหมู่มากจะประพฤติตามพระองค์ผู้มีลักษณะเช่นนี้

Gihimpi santaṁ upavattatī jano, bahu puratthāpakatena kammunā;
upavattatī → upavattati (sya-all, pts) | Gihim → SS Bmr K gihi and gihī. (pts note) | santaṁ → Sd pasannaṁ; St pasantaṁ. (pts note) bahu puratthāpakatena → bahū puratthā pakatena (bj) | puratthā → Sdt paratthā; Br purattā. (pts note)มหาบุรุษแม้ทรงเป็นคฤหัสถ์ผู้เช่นนี้ มหาชนก็ประพฤติตาม เพราะกรรมที่ทรงกระทำไว้มากในชาติก่อน Akiñcanaṁ pabbajitaṁ anuttaraṁ, buddhampi santaṁ upavattati jano”ti.
upavattati → upavattatī (bj) | janoti → janoti cattāḷīsadanta aviraladanta lakkhaṇādīni (bj)แม้ทรงเป็นพระพุทธเจ้า ผู้ไม่มีความกังวล เป็นบรรพชิตผู้ยอดเยี่ยม ประชาชนก็ประพฤติตาม”

26–27. Cattālīsaaviraḷadantalakkhaṇāni๒๖-๒๗. ลักษณะพระทนต์ ๔๐ ซี่และไม่ห่างกัน

“Yampi, bhikkhave tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ pisuṇaṁ vācaṁ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato ahosi. Ito sutvā na amutra akkhātā imesaṁ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṁ akkhātā amūsaṁ bhedāya, iti bhinnānaṁ vā sandhātā, sahitānaṁ vā anuppadātā, samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṁ vācaṁ bhāsitā ahosi.
sahitānaṁ → saṁhitānaṁ (bj) | samagganandī → samagganandi (bj) | pisuṇaṁ vācaṁ → pisuṇā vācam (pts) | na imesaṁ → nayimesaṁ (pts) | anuppadātā → anuppādātā (pts) | vā → -12 Sc omits. (pts note) | anuppādātā → Bmr K anuppadātā. (pts note) | samagga-karaṇiṁ → K karaṇī. (pts note)ละเว้นขาดจากคำส่อเสียด คือ ฟังความจากฝ่ายนี้แล้วไม่ไปบอกฝ่ายโน้น เพื่อทำลายฝ่ายนี้ หรือฟังความจากฝ่ายโน้นแล้วไม่มาบอกฝ่ายนี้ เพื่อทำลายฝ่ายโน้น สมานคนที่แตกกัน ส่งเสริมคนที่ปรองดองกัน ชื่นชมยินดีเพลิดเพลินต่อผู้ที่สามัคคีกัน พูดแต่คำที่สร้างสรรค์ความสามัคคีกัน So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Cattālīsadanto ca hoti aviraḷadanto ca.
cattālīsadanto → cattāḷīsadanto (bj, sya-all) | cattālīsadanto ca → cattārīsadanto (pts) | aviraḷadanto → avivaradanto (pts) | cattārīsadanto → Bmr K add ca. (pts note)(๑) มีพระทนต์ ๔๐ ซี่ (๒) มีพระทนต์ไม่ห่าง

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็น พระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Abhejjapariso hoti, abhejjāssa honti parisā, brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
gaṇakamahāmattā → gaṇakā mahāmattā (bj) | abhejjāssa → abhejjassa (sya-all) | bhogiyā → bhogikā (sya-all) | parisā → (pts) | Abhejja-pariso → St omits; Bm abhajja, and below. (pts note) | hoti → St omits. (pts note) | ssa → Bm abhajjassa; K abhejjassa, and below. (pts note) | honti → Bmr K add parisā, and below. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะทรงมี บริษัทที่ไม่แตกแยกกัน บริษัทที่ไม่แตกแยกกันของพระองค์ คือ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี ราชกุมาร Rājā samāno idaṁ labhati …เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าว มานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อ เป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Abhejjapariso hoti, abhejjāssa honti parisā, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.
abhejjāssa → abhesajjassa (sya-all) | parisā → (pts)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงมีบริษัท ที่ไม่แตกแยกกัน บริษัทที่ไม่แตกแยกกันของพระองค์ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่ง ดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Vebhūtiyaṁ sahitabhedakāriṁ, bhedappavaḍḍhanavivādakāriṁ;
sahitabhedakāriṁ → saṁhitabhedakāriṁ (bj) | vebhūtiyaṁ → savebhutiyaṁ (sya-all) | saṁhitabhedakāriṁ → sahitabhedakāriṁ (bj: machasaṁ) | Vebhūtiyaṁ → K savebhutiyaṁ. (pts note)“มหาบุรุษนั้น ไม่ตรัสวาจา ที่ทำให้เกิดการแตกแยกกัน คือ ทำผู้ที่ปรองดองกันให้แตกแยกกัน ทำให้การวิวาทขยายตัวไปสู่การแตกแยกกัน Kalahappavaḍḍhanaākiccakāriṁ, sahitānaṁ bhedajananiṁ na bhaṇi.
kalahappavaḍḍhanaākiccakāriṁ sahitānaṁ → kalahappavaḍḍhanaakiccakāriṁ saṁhitānaṁ (bj) | kalahappavaḍḍhanaākiccakāriṁ → kalahappavaḍḍhanaakiccakāriṁ (sya-all, pts) bheda-jananiṁ → St nanī; Br jananaṁ. (pts note) | abhaṇī → Sc abhanī; St abhaṇī; Bm bhanati. (pts note)ทำเรื่องที่ไม่ใช่หน้าที่จนเป็นเหตุให้เกิดการทะเลาะกัน (และ) ที่ก่อให้เกิดการแตกแยกแก่คนที่ปรองดองกัน

Avivādavaḍḍhanakariṁ sugiraṁ, bhinnānusandhijananiṁ abhaṇi;
avivādavaḍḍhanakariṁ → avivādavaḍḍhanakāriṁ (bj) bhinnānusandhijananiṁ → bhinnānaṁ sandhijananiṁ (bj); bhinnāna sandhijananiṁ (sya-all)ตรัสแต่วาจาอ่อนหวาน คือ ที่ส่งเสริมการไม่วิวาทกัน ที่ก่อให้เกิดสมานฉันท์ระหว่างผู้ที่แตกกัน Kalahaṁ janassa panudī samaṅgī, sahitehi nandati pamodati ca.
panudī samaṅgī sahitehi → panudi samaṅgi saṁhitehi (bj) | panudī → panudi (sya-all, pts) | Kalahaṁ → Sc kalaṁ; St kala, corrected to kalaha. (pts note) | panudi → Sc panadī. (pts note) | samaṅgī → Sd yamādi; St samādhi. (pts note) sahitehi → sattehi (sya-all) | pamodati → modati (pts) | sahitehi → Br sattehi. (pts note) | modati → Bmr K pamodati. (pts note)ขจัดความทะเลาะของชุมชนทำให้สามัคคีกัน และทรงเพลิดเพลินบันเทิงอยู่กับผู้ที่ปรองดองกัน

Sugatīsu so phalavipākaṁ, anubhavati tattha modati;
sugatīsu → sugatisu (sya-all) | Sugatīsu → So Sd Bm; Sct Br K sugatisu. (pts note)มหาบุรุษนั้น เสวยผลวิบากในสุคติ เสด็จมาในโลกนี้ มีพระทนต์ ๔๐ ซี่ Dantā idha honti aviraḷā sahitā, caturo dasassa mukhajā susaṇṭhitā.
aviraḷā → avivarā (pts) dasa → Sdt dāṭhā. Sum caturo dasāti cattāro dasa cattārīsaṁ. (pts note)มีพระทนต์ไม่ห่าง เรียบสนิท ได้สัดส่วน เกิดขึ้นในพระโอษฐ์

Yadi khattiyo bhavati bhūmipati, avibhediyāssa parisā bhavati;
aviheṭhiyā → SS aviheṭhiya; Bm avibhediyā; Br avibhediya; K avibhedaya. (pts note) bhavati → bhavanti (bj, pts) | avibhediyāssa → avibhedayassa (sya-all); aviheṭhiyā ssa (pts) | bhavanti → Bm K bhavati. (pts note)ถ้าเป็นกษัตริย์ จะทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดิน จะทรงมีบริษัทไม่แตกแยกกัน Samaṇo ca hoti virajo vimalo, parisāssa hoti anugatā acalā”ti.
vimalo → vītamalo (bj) | vimalo → Bmr vitamalo. (pts note) acalāti → acalāti pahūtajivhā brahmassara lakkhaṇāni (bj) | anugatā → So Bmr K; SS anuggatā. (pts note)ถ้าเป็นสมณะจะทรงเป็นผู้ปราศจากกิเลสเพียงดังธุลี และเป็นผู้ปราศจากกิเลสเพียงดังมลทิน บริษัทของพระองค์ จะเป็นผู้ดำเนินตามไม่หวั่นไหว”

28–29. Pahūtajivhābrahmassaralakkhaṇāni๒๘-๒๙. ลักษณะพระชิวหาใหญ่ยาวและพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samāno
samāno → Cp. D. 1. 1, 9. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ pharusaṁ vācaṁ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato ahosi. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṁ vācaṁ bhāsitā ahosi.
tathārūpiṁ → tathārūpaṁ (pts) | bhāsitā → bhasitā (pts) | nelā → So SS Bmr K. (pts note) | pemanīyā → Bmr pemaniyā. (pts note)ละเว้นขาดจากคำหยาบ คือ พูดแต่คำที่ไม่มีโทษ ไพเราะ น่ารัก จับใจ เป็น คำของชาวเมือง คนส่วนมากรักใคร่ พอใจ So tassa kammassa kaṭattā upacitattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูน กรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati.จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นมนุษย์อย่างนี้ ได้ลักษณะ มหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ Pahūtajivho ca hoti brahmassaro ca karavīkabhāṇī.
karavīkabhāṇī → karavikabhāṇī (sya-all) | karavīka- → Bmr K karavika. (pts note)(๑) มีพระชิวหาใหญ่ยาว (๒) มีพระสุรเสียงดุจเสียง พรหม ตรัสดุจเสียงร้องของนกการเวก

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Ādeyyavāco hoti, ādiyantissa vacanaṁ brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā → gaṇakā mahāmattā akaniṭṭhā (bj) | ādiyantissa → ādiyantassa (sya-all) | bhogiyā → bhogikā (sya-all) | ssa → K adiyantassa, and below. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะมี พระวาจาอันชนทั้งหลายยอมรับ ชนทั้งหลาย คือ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ บริษัท ราชา เศรษฐี ราชกุมาร ยอมรับพระดำรัสของพระองค์ Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชา จะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อทรงเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Ādeyyavāco hoti, ādiyantissa vacanaṁ bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.
ādiyantissa → ādiyantassa (sya-all)เมื่อเป็น พระพุทธเจ้าจะมีพระวาจาอันชนทั้งหลายยอมรับ ชนทั้งหลาย คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ยอมรับพระดำรัสของ พระองค์ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความ นี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Akkosabhaṇḍanavihesakāriṁ, ubbādhikaṁ bahujanappamaddanaṁ;
akkosabhaṇḍanavihesakāriṁ ubbādhikaṁ bahujanappamaddanaṁ → akkosabhaṇḍanavihesa kāriṁ ubbāyikaṁ bahujanapamaddanam (pts) ubbādhikaṁ → ubbādhakaṁ (bj); ubbādhakaraṁ (sya-all); ubbāyikaṁ (pts1ed) | ubbādhikaṁ bahujanappamaddanaṁ abāḷhaṁ → ubbādhakaṁ bahujanamaddanaṁ bāḷhaṁ (bj) | ubbādhikaṁ → ubbādhakaraṁ (sya-all) | ubbādhakaṁ → ubbādhikaṁ (bj: machasaṁ) | Ubbādhikaṁ → ubbādhakaraṁ (cck: syā.) | ubbāyikaṁ → {Bmt} ubbādhikaṁ; K ubbādhakaraṁ. (pts note) | bahujana-pamaddanam → SS pamadaṁ and pamādaṁ; Bm K pamaddanaṁ; Br maddanaṁ; Sum-Scd pamadaṁ; Sum-Br bahujanānaṁ pamaddaniṁ. (pts note)“มหาบุรุษนั้น ไม่ตรัสคำหยาบรุนแรง คือ ที่ก่อให้เกิดการด่า การบาดหมาง และการเบียดเบียนกัน Abāḷhaṁ giraṁ so na bhaṇi pharusaṁ, madhuraṁ bhaṇi susaṁhitaṁ sakhilaṁ.
abāḷhaṁ giraṁ → abāḷhagiraṁ (sya-all) | bāḷhaṁ → abāḷhaṁ (bj: machasaṁ) | Abāḷhaṁ → Bm K abāḷha-. (pts note) | giraṁ → Bm gīraṁ. (pts note) | na → Br omits. (pts note) susaṁhitaṁ → susahitaṁ (sya-all) | susaṁhitaṁ → susahitaṁ (cck: syā.)ที่ก่อให้เกิดความเจ็บแค้น ที่ทำลายชนจำนวนมาก ตรัสแต่คำอ่อนหวาน นุ่มนวล มีประโยชน์

Manaso piyā hadayagāminiyo, vācā so erayati kaṇṇasukhā;
hadayagāminiyo → hadayaṁgāminiyo (pts) so → SS omit. The Sinhalese text which follows seems again hopelessly corrupt. (pts note) | kaṇṇa-sukhā → Sum kaṇṇa-sukhan ti pi pāṭho. (pts note)มหาบุรุษนั้น ตรัสแต่คำเป็นที่ถูกใจ จับใจ เสนาะโสต Vācāsuciṇṇaphalamanubhavi, saggesu vedayatha puññaphalaṁ.
vācāsuciṇṇaphalamanubhavi → vācā suciṇṇaphalam ānubhavi (pts) | ānubhavi → So Bmr K; SS anubhavaṁ and anubhāvaṁ. (pts note) vedayatha → vedaya (bj); vedayitha (sya-all); vedayati (?) | vedayatha → vedayati (?) ṭīkā oloketabbā (cck note) | vedayatha → So Sc; Sd vedatta; St vedatthaṁ; Bmr vedayittha; K vedayitha; Sum vedayathāti vedayittha. (pts note)จึงทรงได้รับผลอันเกิดจากความประพฤติดี เสวยผลบุญในสวรรค์ทั้งหลาย

Veditvā so sucaritassa phalaṁ, brahmassarattamidhamajjhagamā;
veditvā → viditvā (sya-all) | Veditvā → Bm vedayitvā; K viditvā. (pts note) | phalaṁ → Sd omits. (pts note) brahmassarattamidhamajjhagamā → brahmassarattamidhajjhagamā (bj, sya-all) | idha-m-ajjhagamā → Bm idhajjhāgamā; Br K idhajjhagamā. (pts note)ครั้นเสวยผลอันเกิดจากความประพฤติดีแล้ว เสด็จมาในโลกนี้ ได้ความเป็นผู้มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม Jivhāssa hoti vipulā puthulā, ādeyyavākyavacano bhavati.
puthulā → thūlā (pts) | thūlā → Bmr K puthulā. (pts note) ādeyya-vākya-vacano → St adds va. (pts note)เป็นผู้มีพระชิวหาใหญ่ หนา เป็นผู้มีพระดำรัสอันชนทั้งหลายยอมรับ

Gihinopi ijjhati yathā bhaṇato, atha ce pabbajati so manujo;
Gihino → So Br K; SS Bm gihīno. (pts note) ce → ce pi (pts) | pi → Bmr K omit. (pts note)ผลนั้นย่อมสำเร็จแก่มหาบุรุษผู้ตรัสอยู่ แม้เมื่อทรงเป็นคฤหัสถ์ ฉันใด ถ้ามหาบุรุษนั้นทรงออกผนวช Ādiyantissa vacanaṁ janatā, bahuno bahuṁ subhaṇitaṁ bhaṇato”ti.
ādiyantissa → ādiyantassa (sya-all) | janatā → janakā (sya-all) | ssa → K ādiyantassa. (pts note) | janatā → K janakā. (pts note) subhaṇitaṁ → susahitaṁ (bj: syā) | bahuno → Sdt bahunnaṁ. (pts note) | bahuṁ → Sdt bahu. (pts note) | bhaṇitaṁ → St bhaṇītaṁ; Bmr K subhaṇitaṁ. (pts note)หมู่ชนจะเชื่อถือพระดำรัสของพระองค์ ผู้ตรัสสุภาษิตหลากหลายแก่คนหมู่มาก ฉันนั้น”

30. Sīhahanulakkhaṇaṁ๓๐. ลักษณะพระหนุดุจคางราชสีห์

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samāno
samāno → Cp. D. i. 1. 9. (pts note)ภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ samphappalāpaṁ pahāya samphappalāpā paṭivirato ahosi kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī, nidhānavatiṁ vācaṁ bhāsitā ahosi kālena sāpadesaṁ pariyantavatiṁ atthasaṁhitaṁ.
ahosi → (bj, sya-all) | ahosi → Bmr K omit. (pts note)ละเว้นขาดจากคำเพ้อเจ้อ คือ พูดถูกกาล พูดแต่คำจริง พูดอิงประโยชน์ พูดอิงธรรม พูดอิงวินัย พูดคำที่มีหลักฐาน มีที่อ้างอิง มีที่กำหนด ประกอบด้วย ประโยชน์ เหมาะแก่เวลา So tassa kammassa kaṭattā …pe…
kaṭattā → katattā (bj); katattā upacitattā (sya-all)ตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูนกรรมนั้น ฯลฯ so tato cuto itthattaṁ āgato samāno imaṁ mahāpurisalakkhaṇaṁ paṭilabhati,จุติจากเทว- โลกนั้นแล้วมาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษนี้ คือ sīhahanu hoti.มีพระหนุดุจคางราชสีห์

So tena lakkhaṇena samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī …pe…
cakkavattī → cakkavatti (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้เป็นพระเจ้า จักรพรรดิ ฯลฯ rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Appadhaṁsiyo hoti kenaci manussabhūtena paccatthikena paccāmittena.
appadhaṁsiyo → appadhaṁsiko (sya-all, pts) | paccatthikena → paccattatthikena (pts) | Appadhaṁsiko → So SS K Sum-Scd; Bmr apadhaṁsiyo, but appadhaṁsiyo below; Sum-Br appadhaṁsiyo. (pts note)เมื่อเป็นพระราชาจะไม่มีข้าศึกศัตรู ที่เป็นมนุษย์คนใดกำจัดพระองค์ได้ Rājā samāno idaṁ labhati …pe…เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ ฯลฯ buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Appadhaṁsiyo hoti abbhantarehi vā bāhirehi vā paccatthikehi paccāmittehi, rāgena vā dosena vā mohena vā samaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā mārena vā brahmunā vā kenaci vā lokasmiṁ.
appadhaṁsiyo → appadhaṁsiko (sya-all, pts)เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะไม่มีข้าศึกศัตรูภายในหรือ ภายนอก คือ ราคะ โทสะ หรือโมหะ หรือสมณพราหมณ์ เทพ มาร พรหม หรือ ใคร ๆ ในโลกกำจัดพระองค์ได้ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระ ผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Na samphappalāpaṁ na muddhataṁ, avikiṇṇavacanabyappatho ahosi;
samphappalāpaṁ na muddhataṁ → na samphappalāpaṁ na vuccaddhatanti (sya-all); samphappalāpaṁ na abuddhatanti (mr) | na → (bj) | muddhataṁ → abuddhatantiṁ (bj) | muddhataṁ avikiṇṇavacanabyappatho → vuccaddhatanti avikiṇṇavacanabyapatho ca (sya-all) | abuddhatantiṁ → na samphappalāpaṁ na muddhataṁ (bj: machasaṁ) | muddhataṁ → buddhatanti (cck: ka.) | muddhataṁ → Bmr buddhatanti; K vuccaddhatanti. (pts note) avikiṇṇavacanabyappatho → avikiṇṇavacanavyappatho va (pts) | va → Bmr omit; K ca. (pts note)“มหาบุรุษนั้น ไม่ตรัสคำเพ้อเจ้อ ไม่ตรัสคำปราศจากหลักฐาน มีครรลองแห่งพระดำรัสไม่สับสน Ahitamapi ca apanudi, hitamapi ca bahujanasukhañca abhaṇi.
ahitamapi → ahitam pi (pts) | Ahitam → St asim. (pts note) | apanudi → Sc anupadi; Bmr appanudi. (pts note) hitamapi → hitam pi (pts) | pi → Bmr K api. (pts note)ทรงกำจัดคำที่ไม่เป็นประโยชน์ ตรัสแต่คำที่เป็นประโยชน์ และคำที่เป็นสุขแก่คนหมู่มาก

Taṁ katvā ito cuto divamupapajji, sukataphalavipākamanubhosi;
katvā → katvāna (sya-all, pts) | katvāna → Bmr katvā. (pts note) | dibbaṁ → Bmr K divam. (pts note) | upapajji → Sdt uppajja; Bmr K upapajji. (pts note) sukataphalavipākamanubhosi → sukataphalavipākamanobhosi (sya-all) | anubhosi → K anobhosi. (pts note)ครั้นทรงทำกรรมนั้นแล้วจุติจากมนุษยโลก เข้าสู่เทวโลก เสวยผลวิบากแห่งกรรมที่ทรงทำดีแล้ว Caviya punaridhāgato samāno, dvidugamavaratarahanuttamalattha.
alattha → Sdt atthe; Br alattaṁ. (pts note)จุติแล้ว เสด็จมาในโลกนี้อีก ได้ความเป็นผู้มีพระหนุดุจคางราชสีห์ ซึ่งเป็นสัตว์ประเสริฐกว่าสัตว์สี่เท้า

Rājā hoti suduppadhaṁsiyo, manujindo manujādhipati mahānubhāvo;
manujādhipati → manujānādhipati (pts) | manujānādhipati → Bmr K Sum-Br manujādhipati; Sum-Scd manujanādhipatīti manujānam adhipati. (pts note)ถ้าเป็นพระราชาจะทรงเป็นจอมมนุษย์ เป็นใหญ่เหนือมนุษย์ เป็นผู้มีอานุภาพมาก Tidivapuravarasamo bhavati, suravarataroriva indo.
Tidiva-pura-vara-samo → So Sc K; Sd tidipuravarasakho; St tidivipurasakho; Bmr tidivasura-. (pts note)เป็นผู้ที่ใครกำจัดได้ยากยิ่ง เป็นผู้เสมอกับเทพผู้ประเสริฐในเมืองไตรทิพย์ ดุจพระอินทร์ผู้ประเสริฐกว่าเทพ ฉะนั้น

Gandhabbāsurayakkharakkhasebhi, surehi na hi bhavati suppadhaṁsiyo;
gandhabbāsurayakkharakkhasebhi → gandhabbāsurayakkharakkhasehi (bj); gandhabbāsurasakkarakkhasehi (pts) | gandhabbāsurayakkharakkhasebhi surehi → gandhabbāsurasakkarakkhasebhi surebhi (sya-all) | Gandhabbāsurayakkharakkhasebhi → surasakkarakkhasebhi (cck: syā.) suppadhaṁsiyo → So Bmr K; Sc sukhappadhamsiyo; Sd sukhaṁsaye; St sudhaṁsayo. (pts note)ผู้มีสภาวะเช่นนั้นเป็นผู้ที่คนธรรพ์ อสูร ท้าวสักกะ และยักษ์ผู้กล้าหาญ กำจัดไม่ได้ง่าย Tathatto yadi bhavati tathāvidho, idha disā ca paṭidisā ca vidisā cā”ti.
bhavati → bhavati gihī (pts) | Tathatto → So Sdt Bm K Sum; Sc tathattā; Br tatattho. (pts note) | gihī → Sd gihi; Bmr K omit. (pts note) vidisā cāti → vidisācāti samadanta susukkadāṭhā lakkhaṇāni (bj) | paṭidisā → pati disā (sya-all) | disā → So Bmr K. Once more the text seems corrupt. SS read va (ca) tapeti vidisā va disā (St omits va disā). (pts note)ผู้มีพระลักษณะเช่นว่านั้น ย่อมจะเป็นใหญ่ในทิศทั้งหลาย คือทั้งทิศใหญ่และทิศเฉียง ในโลกนี้”

31–32. Samadantasusukkadāṭhālakkhaṇāni๓๑-๓๒. ลักษณะพระทนต์เรียบเสมอกันและพระเขี้ยวแก้วขาวงาม

“Yampi, bhikkhave, tathāgato purimaṁ jātiṁ purimaṁ bhavaṁ purimaṁ niketaṁ pubbe manussabhūto samānoภิกษุทั้งหลาย ในชาติก่อน ภพก่อน กำเนิดก่อน ตถาคตเกิดเป็น มนุษย์ micchājīvaṁ pahāya sammāājīvena jīvikaṁ kappesi, tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭaukkoṭanavañcananikatisāciyogachedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato ahosi.
micchājīvaṁ → micchāājīvaṁ (bj, sya-all) | tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭaukkoṭanavañcananikatisāciyogachedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā → tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭaukkoṭanavañcananikatisāviyogā chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasāhasākārā (sya-all); tulākūṭakaṁsakūṭamānakūṭaukkoṭanavañcananikatisāciyogā chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasāhasākārā (pts) | sahasākārā → sāhasākārā (cck: sī. syā. pī.) | micchājīvam → Sd micchā-ājīvakaṁ; St K micchā-ājīvam. (pts note) | sammā-ājīvena → St ājīvikaṁ, omitting following jīvikaṁ. (pts note) | jīvikaṁ → Bmr jivitaṁ. (pts note) | kappesi → Cp. D. i. 1. 10. (pts note)ละมิจฉาอาชีวะแล้ว ดำรงชีวิตอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ คือ เว้นขาดจากการโกง ด้วยตาชั่ง การโกงด้วยของปลอม การโกงด้วยเครื่องตวงวัด การรับสินบน การ ล่อลวง การตลบตะแลง การตัด(อวัยวะ) การฆ่า การจองจำ การตีชิงวิ่งราว การปล้น และการขู่กรรโชก So tassa kammassa kaṭattā upacitattā ussannattā vipulattā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
kaṭattā → katattā (bj, sya-all, pts)เพราะตถาคตได้ทำ สั่งสม พอกพูน ทำให้กรรมนั้น ไพบูลย์แล้ว หลังจากตายแล้ว ตถาคตจึงไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ So tattha aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhāti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena dibbena sukhena dibbena yasena dibbena ādhipateyyena dibbehi rūpehi dibbehi saddehi dibbehi gandhehi dibbehi rasehi dibbehi phoṭṭhabbehi.
tattha → tassa (sya-all) | dibbena → dibbena yasena dibbena (sya-all) | yasena dibbena ādhipateyyena → adhipateyyena (sya-all)ครอบงำเทพ เหล่าอื่นในเทวโลกนั้น ด้วยฐานะ ๑๐ คือ อายุทิพย์ วรรณะทิพย์ สุขทิพย์ ยศทิพย์ ความเป็นใหญ่ทิพย์ รูปทิพย์ เสียงทิพย์ กลิ่นทิพย์ รสทิพย์ โผฏฐัพพะทิพย์ So tato cuto itthattaṁ āgato samāno imāni dve mahāpurisalakkhaṇāni paṭilabhati, samadanto ca hoti susukkadāṭho ca.จุติจากเทวโลกนั้นแล้ว มาสู่ความเป็นอย่างนี้ ได้ลักษณะมหาบุรุษ ๒ ประการนี้ คือ (๑) มีพระทนต์เรียบเสมอกัน (๒) มีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม

So tehi lakkhaṇehi samannāgato sace agāraṁ ajjhāvasati, rājā hoti cakkavattī dhammiko dhammarājā cāturanto vijitāvī janapadatthāvariyappatto sattaratanasamannāgato.
cakkavattī → cakkavatti (sya-all, pts) | janapadatthāvariyappatto → janapadaṭṭhāvariyappatto (sya-all)มหาบุรุษนั้นทรงสมบูรณ์ด้วยลักษณะ ๒ ประการนั้น ถ้าอยู่ครองเรือนจะได้ เป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม ครองราชย์โดยธรรม ทรงเป็นใหญ่ในแผ่นดิน มีมหาสมุทรทั้งสี่เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีราชอาณาจักรมั่นคง Tassimāni satta ratanāni bhavanti, seyyathidaṁ—สมบูรณ์ด้วย แก้ว ๗ ประการ คือ cakkaratanaṁ hatthiratanaṁ assaratanaṁ maṇiratanaṁ itthiratanaṁ gahapatiratanaṁ pariṇāyakaratanameva sattamaṁ.
pariṇāyakaratanameva → parināyakaratanameva (bj) | itthiratanaṁ → itthīratanaṁ (sya-all)(๑) จักรแก้ว (๒) ช้างแก้ว (๓) ม้าแก้ว (๔) มณีแก้ว (๕) นางแก้ว (๖) คหบดีแก้ว (๗) ปริณายกแก้ว Parosahassaṁ kho panassa puttā bhavanti sūrā vīraṅgarūpā parasenappamaddanā.และมีพระราชโอรสมากกว่า ๑,๐๐๐ องค์ ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีราชศัตรูได้ So imaṁ pathaviṁ sāgarapariyantaṁ akhilamanimittamakaṇṭakaṁ iddhaṁ phītaṁ khemaṁ sivaṁ nirabbudaṁ adaṇḍena asatthena dhammena abhivijiya ajjhāvasati.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | akhilamanimittamakaṇṭakaṁ → akhīlamanimittamakaṇṭakaṁ (bj, sya-all) | dhammena → dhammena samena (bj, sya-all) | sāgara-pariyantaṁ → Sc inserts adaṇḍena, omitting it below. (pts note) | akhilam → Sd acalam; St amalam. (pts note) | akaṇṭakam → Sd akaṇṭhakaṁ; Bmr akaṇḍakaṁ. (pts note) | sivaṁ → Sd sīvaṁ. (pts note) | nirabbudaṁ → St nirābbudaṁ; Bmr nirabbūdaṁ. (pts note)พระองค์ทรงชนะโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา ครอบครองแผ่นดินนี้ มีสาครเป็นขอบเขต ไม่มีเสาเขื่อน ไม่มีเขตหมาย ไม่มีรั้วหนาม มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ ปลอดภัยสงบ ไร้เสี้ยนหนาม Rājā samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้อะไร Suciparivāro hoti sucissa honti parivārā brāhmaṇagahapatikā negamajānapadā gaṇakamahāmattā anīkaṭṭhā dovārikā amaccā pārisajjā rājāno bhogiyā kumārā.
sucissa → sucīssa (bj) | negamajānapadā gaṇakamahāmattā → negamā jānapadā gaṇakā mahāmattā (bj) | bhogiyā → bhogikā (sya-all) | ssa → St sucāssa, and below. (pts note) | parivārā → Sdt omit, and below. (pts note)เมื่อเป็นพระราชา จะทรงมีบริวารสะอาด บริวารที่สะอาดของพระองค์ คือ พราหมณ์ คหบดี ชาวนิคม ชาวชนบท โหราจารย์และมหาอำมาตย์ แม่ทัพนายกอง ราชองครักษ์ อำมาตย์ Rājā samāno idaṁ labhati.บริษัท ราชา เศรษฐี กุมาร เมื่อเป็นพระราชาจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้

Sace kho pana agārasmā anagāriyaṁ pabbajati, arahaṁ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchado.
vivaṭṭacchado → vivattacchado (bj, pts) | anagāriyaṁ → anāgāriyaṁ (sya-all)อนึ่ง ถ้าออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าผู้ไม่มี กิเลสในโลก Buddho samāno kiṁ labhati?เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้อะไร Suciparivāro hoti, sucissa honti parivārā, bhikkhū bhikkhuniyo upāsakā upāsikāyo devā manussā asurā nāgā gandhabbā.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงมี บริวารสะอาด บริวารที่สะอาดของพระองค์ คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ Buddho samāno idaṁ labhati”.เมื่อเป็นพระพุทธเจ้าจะทรงได้สิ่งดังกล่าวมานี้ Etamatthaṁ bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเนื้อความนี้ไว้แล้ว

Tatthetaṁ vuccati:พระโบราณกเถระทั้งหลาย จึงกล่าวคาถาประพันธ์นี้ในเรื่องลักษณะ มหาบุรุษนั้นว่า

“Micchājīvañca avassaji samena vuttiṁ, sucinā so janayittha dhammikena;
avassaji → Sdt avassajī. (pts note) | vuttiṁ → SS vutti. (pts note) dhammikena → Sdt dhammiko na. (pts note)“มหาบุรุษนั้นทรงละมิจฉาอาชีวะ ดำรงพระชนม์อยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ อันสะอาดเป็นธรรม Ahitamapi ca apanudi, hitamapi ca bahujanasukhañca acari.
apanudi → apānudi (bj) | ahitamapi → ahitam pi (pts) | apānudi → apanudi (bj: machasaṁ) acari → ācari (bj, pts1ed) | hitamapi → hitam pi (pts) | ācari → acari (bj: machasaṁ) | hitam → Sc apanuditahitaṁ; Sd apanudīhītaṁ; St apanuduhitaṁ. (pts note) | pi → -1 Bmr K api. (pts note) | ācari → Bmr K acari. (pts note)ทรงกำจัดสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ ทรงประพฤติแต่สิ่งที่เป็นประโยชน์และเป็นสุขแก่คนหมู่มาก

Sagge vedayati naro sukhapphalāni, karitvā nipuṇebhi vidūhi sabbhi;
sukhapphalāni → suphalāni (sya-all) | sukha-pphalāni → So Sc; Sd ppamānaṁ; St pamā; Bmr sukhaphalāni; K suphalāni. (pts note) nipuṇebhi → nipuṇehi (bj) | vidūhi → vidūbhi (sya-all) | nipuṇebhi vidūhi sabbhi → nipuṇehi viduhi samabhi (pts) | nipuṇehi → Sdt nipunohi; Bmr K nipuṇebhi. (pts note) | viduhi → Bm K vidūbhi; Br vidūhi. (pts note)เสวยสิ่งที่มีผลเป็นสุข ที่สัตบุรุษผู้มีปัญญาละเอียด ผู้ฉลาด Vaṇṇitāni tidivapuravarasamo, abhiramati ratikhiḍḍāsamaṅgī.สรรเสริญแล้ว เป็นผู้เสมอกับเทพผู้ประเสริฐในเมืองไตรทิพย์ เป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยความยินดีและความเพลิดเพลิน อภิรมย์อยู่ในสวรรค์

Laddhāna mānusakaṁ bhavaṁ tato, cavitvāna sukataphalavipākaṁ;
Laddhāna → laddhā (bj) | laddhāna → laddhānaṁ (cck) | laddhāna mānusakaṁ → aladdhā na manussakaṁ (sya-all) | laddhā → laddhānaṁ (bj: machasaṁ) | Laddhā → K aladdhā; Bmr K add na. (pts note) | mānusakaṁ → Sd mānusaka; St manusakaṁ; Bmr mānuss-; K manuss-. (pts note) | bhavaṁ → Sc bhāvaṁ. (pts note) cavitvāna sukataphalavipākaṁ sesakena → caviya puna sukataphalavipākasesakena (sya-all) | cavitvāna sukataphalavipākaṁ → caviya na sukataphalavipāka (pts) | cavitvā → vacitvāna (bj: machasaṁ) | caviya → So K; Sc caviyā; Sdt viya; Bmr cavitvā. (pts note) | na → K puna. (pts note) | sukata-phala-vipāka- → Bmr vipākaṁ. (pts note)ครั้นจุติจากสวรรค์นั้น ได้ภพที่เป็นมนุษย์ ทรงได้รับผลวิบากแห่งกรรมที่ทรงทำดีแล้ว Sesakena paṭilabhati lapanajaṁ, samamapi sucisusukkaṁ.
samamapi sucisusukkaṁ → suci ca suvisuddhasusukkaṁ. (sya-all); suvisuddhaṁ suvisukkaṁ. (pts1ed) | sucisusukkaṁ → suci ca suvisuddhasusukkaṁ (sya-all) | samamapi sucisusukkaṁ → samam api suvisuddhaṁ suvisukkaṁ (pts) | susukkaṁ → laddhāna manusasakaṁ bhavaṁ tato caviya puna, sukata, phalavipāka, ye sakena paṭilabhati lapanajaṁ sammapi suci ca suvisuddha susukakaṁ (bj: syā) | sucisusukkaṁ → laddhāna manussakaṁ bhavaṁ tato caviya, puna sukataphalavipākasesakena; paṭilabhati lapanajaṁ samamapi, suci ca suvisuddhasusukkaṁ (cck: syā.) | suvisukkaṁ → -16 So Sc; Sdt suvisuddha-; Bmr sucisusukkaṁ; K sucimasuci ca sucisuddhasusukkaṁ. (pts note)คือ มีพระทนต์ เรียบ เสมอ สะอาด ขาวผ่อง ด้วยวิบากแห่งกรรมที่เหลือ

Taṁ veyyañjanikā samāgatā bahavo, byākaṁsu nipuṇasammatā manujā;
nipuṇasammatā → nipuṇā sammatā (sya-all)พวกมนุษย์ผู้ทำนายลักษณะ ที่ยอมรับกันว่าเป็นผู้ละเอียดรอบคอบจำนวนมาก ประชุมกันแล้วทำนายมหาบุรุษนั้นว่า Sucijanaparivāragaṇo bhavati, dijasamasukkasucisobhanadanto.
dijasamasukkasucisobhanadanto → dijāsamasukkasucisobhanadanto (pts)‘พระกุมารนี้ จะมีหมู่ชนที่สะอาดเป็นบริวาร มีพระทนต์ที่เกิดทั้ง ๒ ครั้ง สม่ำเสมอ ขาว สะอาด งดงาม

Rañño hoti bahujano, suciparivāro mahatiṁ mahiṁ anusāsato;
anusāsato → anusāsako (bj) | mahatiṁ mahiṁ anusāsato → mahatimaṁ mahimanusāsato ca (sya-all) | anusāsato → So Sc K; Sdt anusāsatā; Bmr anusāsako; K adds ca. (pts note)เมื่อพระองค์ทรงเป็นพระราชาปกครองแผ่นดินใหญ่ จะทรงมีคนหมู่มากเป็นบริวารที่สะอาด Pasayha na ca janapadatudanaṁ, hitamapi ca bahujanasukhañca caranti.
janapada-tudanaṁ → So Bmr Sum-Br; Sc janapadatunā; Sd napadatudanā; St Sum-Scd jaṇapadatudanā. (pts note) bahujanasukhañca → bahujanasukhaṁ (sya-all, pts) | hitamapi → hitam pi (pts) | pi → Bmr K api. (pts note) | bahujana-sukhaṁ → Bmr add ca. (pts note)และไม่มีการข่มขี่ให้เดือดร้อนในราชอาณาจักร คนทั้งหลายต่างประพฤติสิ่งที่เป็นประโยชน์ และเป็นความสุขแก่คนหมู่มาก

Atha ce pabbajati bhavati vipāpo, samaṇo samitarajo vivaṭṭacchado;
ce → Br kho ca. Sdt add pi. (pts note) | bhavati → Br omits. (pts note) | vipāpo → So Bmr K Sum; Sc ca; Sd ca pāpo samāno; St ca pāpo samano. (pts note) vivaṭṭacchado → vivattachaddo (bj, pts) | samita-rajo → So Bmr K; Sc saṭarajo; Sd samīkajarājo; St samitarājo. (pts note)ถ้าเสด็จออกผนวชเป็นสมณะ จะปราศจากบาปธรรม มีกิเลสเพียงดังธุลีระงับไป เป็นผู้ไม่มีกิเลส Vigatadarathakilamatho, imamapi ca paramapi ca passati lokaṁ.
imamapi ca paramapi ca → paraṁpi paramaṁpi ca (sya-all); imampi ca parampi ca (pts1ed) | imamapi → imampi (bj, sya-all, pts) | paramapi → paraṁpi paramaṁpi (sya-all); param pi (pts) | ca → imamaji ca paramathi ca (bj: PTS); parampi parampi ca (bj: syā) | ca → imampi ca parampi ca (cck: pī.); paraṁpi paramaṁpi ca (cck: syā.)ปราศจากความกระวนกระวายและความลำบาก จะทรงเห็นโลกนี้และโลกอื่น

Tassovādakarā bahugihī ca pabbajitā ca, asuciṁ garahitaṁ dhunanti pāpaṁ;
bahugihī → bahū gihī (bj) ti → tassovādakarā bahugihī ca, | asuciṁ garahitaṁ → asucigarahitaṁ (bj) | garahitaṁ → vigarahitaṁ (pts) | asucigarahitaṁ → asuciṁ garahitaṁ (bj: machasaṁ) | vigarahitaṁ → So SS; Bmr asucigarahitaṁ; K asuci vigarahita. (pts note) | dhunanti → Sd dhutanti; K puna. (pts note)คฤหัสถ์จำนวนมากและพวกบรรพชิต ผู้ที่ทำตามโอวาทของพระองค์ จะกำจัดบาปธรรมที่ไม่สะอาดอันบัณฑิตติเตียนแล้ว Sa hi sucibhi parivuto bhavati, malakhilakalikilese panudehī”ti.
sucibhi → sucībhi (sya-all) | sucibhi parivuto → suciparivuto (pts) malakhilakalikilese panudehīti → malakhilakalikilesepanudebhīti (sya-all) | panudehī’’ti → tassovādakarā bahugihī ca, pabbajitā ca asucivigarahita; panudipāpassa hi sucibhiparivuto, bhavati malakhilakakilese panudeti (cck: syā.)มีบริวารที่สะอาด กำจัดสนิมตะปู โทษและกิเลสเสียได้แวดล้อมพระองค์”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระภาษิตนี้แล้ว Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
ti → tassovādakarā bahugihī ca, pabbajito ca asucivigarahita (bj: panudi pāpassa hi sucihi parivuto, bhavati malakhilaka kilese panudeti – syā) | panudetīti → So Bmr; SS Sum-Scd nudehīti; K panudebhīti. K inserts Idam avoca Bhagavā. Attamanā te bhikkhū Bhagavato bhāsitaṁ abhinandun ti. (pts note)ภิกษุทั้งหลายมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

Lakkhaṇasuttaṁ niṭṭhitaṁ sattamaṁ.
sattamaṁ → (pts) | Niṭṭhitaṁ → So SS; Bmr Lakkhaṇa-Suttantaṁ Sattamaṁ; K Lakkhaṇa-Vibhāgi nāma Suttantaṁ Sattamaṁ Samattaṁ. (pts note)ลักขณสูตรที่ ๗ จบ