Dīgha Nikāya 31ทีฆนิกาย

Siṅgālasutta๓๑ สิงคาลกสูตร

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเวฬุวัน สถานที่ให้เหยื่อกระแต Tena kho pana samayena siṅgālako gahapatiputto kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavattho allakeso pañjaliko puthudisā namassati—
siṅgālako → sigālako (bj) | puthudisā → puthuddisā (bj, sya-all, pts1ed) | uṭṭhāya → vuṭṭhāya (bj, sya-all) | kālasseva uṭṭhāya → kālass eva vuṭṭhāya (pts) | sigālako → siṅgālako (bj: machasaṁ) | puthuddisā → puthudisā (bj: machasaṁ) | siṅgālako → sigālako (cck: sī.) | puthudisā → puthuddisā (cck: sī. syā. pī.) | siṅgālako → sigālakotipi pāṭho (sya-all note) | Siṅgālako → St Bm K Siṅgālako; Scd Sigālako, but Sd below Siṅgālako; Br Siṅgālo (but Siṅgālakaṁ in 2); Gr (Grimblot, Sept Suttas Pālis, 1876) Sīgālako and Sīgālo; Sum-Scd Sig- and Siṅg-; Sum-Br Siṅg. (pts note) | Disā → So Sct K; Sd puthudissā; Bmr puthudisā. (pts note)เขตกรุงราชคฤห์ สมัยนั้น สิงคาลกะ คหบดีบุตร ลุกขึ้นแต่เช้า ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้าเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลีไหว้ทิศทั้งหลาย คือ puratthimaṁ disaṁ dakkhiṇaṁ disaṁ pacchimaṁ disaṁ uttaraṁ disaṁ heṭṭhimaṁ disaṁ uparimaṁ disaṁ.ทิศเบื้องหน้า(ทิศ ตะวันออก) ทิศเบื้องขวา(ทิศใต้) ทิศเบื้องหลัง(ทิศตะวันตก) ทิศเบื้องซ้าย(ทิศเหนือ) ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบน

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya rājagahaṁ piṇḍāya pāvisi.ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและ จีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงราชคฤห์เพื่อบิณฑบาต Addasā kho bhagavā siṅgālakaṁ gahapatiputtaṁ kālasseva vuṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavatthaṁ allakesaṁ pañjalikaṁ puthudisā namassantaṁ—
siṅgālakaṁ → sigālakaṁ (bj) | puthuddisā → K puthudisā. (pts note)ได้ทอดพระเนตรเห็นสิงคาลกะ คหบดีบุตร ผู้ลุกขึ้นแต่เช้า ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้าเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี ไหว้ทิศทั้งหลาย คือ puratthimaṁ disaṁ dakkhiṇaṁ disaṁ pacchimaṁ disaṁ uttaraṁ disaṁ heṭṭhimaṁ disaṁ uparimaṁ disaṁ.ทิศเบื้องหน้า ทิศเบื้องขวา ทิศเบื้องซ้าย ทิศเบื้องหลัง ทิศ เบื้องล่าง ทิศเบื้องบน Disvā siṅgālakaṁ gahapatiputtaṁ etadavoca:
disvā siṅgālakaṁ → disvāna sigālakaṁ (bj) | disvā → disvāna (sya-all) | Disvā → K disvāna. (pts note)แล้ว ได้ตรัสถามสิงคาลกะ คหบดีบุตรดังนี้ว่า “kiṁ nu kho tvaṁ, gahapatiputta, kālasseva vuṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavattho allakeso pañjaliko puthudisā namassasi—
vuṭṭhāya → uṭṭhāya (bj, cck) | kiṁ nu kho → kinnu (sya-all) | kho → (pts) | nu → Bmr add kho. (pts note)“คหบดีบุตร เธอลุกขึ้นแต่เช้า ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้าเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี ไหว้ทิศทั้งหลาย คือ puratthimaṁ disaṁ dakkhiṇaṁ disaṁ pacchimaṁ disaṁ uttaraṁ disaṁ heṭṭhimaṁ disaṁ uparimaṁ disan”ti?ทิศเบื้องหน้า ทิศเบื้องขวา ทิศเบื้องหลัง ทิซเบื้องซ้าย ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบนอยู่ เพราะเหตุไร”

“Pitā maṁ, bhante, kālaṁ karonto evaṁ avaca:
maṁ → mama (sya-all) | evaṁ → (pts) | maṁ → K mama. (pts note)สิงคาลกะ คหบดีบุตรกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บิดาของข้าพระองค์ ก่อนจะตาย ได้กล่าวไว้อย่างนี้ว่า ‘disā, tāta, namasseyyāsī’ti.‘นี่แน่ะลูก เจ้าพึงไหว้ทิศทั้งหลาย’ So kho ahaṁ, bhante, pituvacanaṁ sakkaronto garuṁ karonto mānento pūjento kālasseva uṭṭhāya rājagahā nikkhamitvā allavattho allakeso pañjaliko puthudisā namassāmi—
garuṁ karonto → garukaronto (bj, sya-all, pts) | uṭṭhāya → vuṭṭhāya (bj, sya-all) | kālasseva uṭṭhāya → kālass eva vuṭṭhāya (pts) | garukaronto → Bmr garuṁ karonto. (pts note)ข้าพระองค์ สักการะ เคารพ นับถือ บูชาคำของบิดา จึงลุกขึ้นแต่เช้า ออกจากกรุงราชคฤห์ มีผ้าเปียก มีผมเปียก ประคองอัญชลี ไหว้ทิศทั้งหลาย คือ puratthimaṁ disaṁ dakkhiṇaṁ disaṁ pacchimaṁ disaṁ uttaraṁ disaṁ heṭṭhimaṁ disaṁ uparimaṁ disan”ti.ทิศเบื้องหน้า ทิศ เบื้องขวา ทิศเบื้องซ้าย ทิศเบื้องหลัง ทิศเบื้องล่าง ทิศเบื้องบนอยู่”

1. Cha disāทิศ ๖

“Na kho, gahapatiputta, ariyassa vinaye evaṁ cha disā namassitabbā”ti.
cha disā → chaddisā (bj, pts1ed) | disā → chaddisā (cck: sī. pī.) | chaddisā → Bmr cha disā. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คหบดีบุตร ในอริยวินัย(ธรรมเนียมแบบ แผนของพระอริยะ) เขาไม่ไหว้ทิศ ๖ กันอย่างนี้”

“Yathā kathaṁ pana, bhante, ariyassa vinaye cha disā namassitabbā?
disā → chaddisā (cck: sī. pī.)สิงคาลกะ คหบดีบุตรทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอริยวินัย เขาไหว้ ทิศ ๖ กันอย่างไร Sādhu me, bhante, bhagavā tathā dhammaṁ desetu, yathā ariyassa vinaye cha disā namassitabbā”ti.
cha disā → chadidisā (bj) | namassitabbāti → namassitabbāti chaddisā (bj) | disā → chaddisā (cck: sī. pī.)ขอประทานพระวโรกาส ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม แก่ข้าพระองค์ ตามวิธีการไหว้ทิศ ๖ ในอริยวินัยเถิด”

“Tena hi, gahapatiputta, suṇohi sādhukaṁ manasikarohi bhāsissāmī”ti.
suṇohi → suṇāhi (bj, sya-all, pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คหบดีบุตร ถ้าอย่างนั้น เธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”

“Evaṁ, bhante”ti kho siṅgālako gahapatiputto bhagavato paccassosi.
siṅgālako → sigālo (bj)สิงคาลกะ คหบดีบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

“Yato kho, gahapatiputta, ariyasāvakassa cattāro kammakilesā pahīnā honti, catūhi ca ṭhānehi pāpakammaṁ na karoti, cha ca bhogānaṁ apāyamukhāni na sevati, so evaṁ cuddasa pāpakāpagato chaddisāpaṭicchādī
pahīnā → pahīṇā (bj) | ca → (bj, sya-all) | cuddasa pāpakāpagato chaddisāpaṭicchādī → cuddasapāpakāpagato chadisāpaṭicchādī hoti (sya-all) | chaddisāpaṭicchādī → chaddisā paṭicchādi hoti (bj: syā) | chaddisāpaṭicchādī → paṭicchādī hoti (cck: syā.) | ca → So Sct Gr; Sd Bmr K omit. (pts note) | paṭicchādī → K adds hoti. (pts note)“คหบดีบุตร อริยสาวกละกรรมกิเลส(กรรมเครื่อง เศร้าหมอง) ๔ ประการได้แล้ว ไม่ทำบาปกรรมโดยเหตุ ๔ ประการ และไม่ข้องแวะ อบายมุข(ทางเสื่อม) ๖ ประการ แห่งโภคะทั้งหลาย อริยสาวกนั้นเป็นผู้ปราศจาก บาปกรรม ๑๔ ประการนี้แล้ว ชื่อว่าเป็นผู้ปิดป้องทิศ ๖ ubholokavijayāya paṭipanno hoti. Tassa ayañceva loko āraddho hoti paro ca loko.
ubholokavijayāya → ubhayalokavijayāya (bj) | eva → So Sc Bmr K Gr; Sdt ca. (pts note) | ca → Sd omits. (pts note) | loko → Bmr K so kāyassa; Gr kāyassa ca. (pts note)ปฏิบัติเพื่อครองโลก ทั้งสอง ทำให้เกิดความยินดีทั้งโลกนี้และโลกหน้า So kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati.
so → (pts) | upapajjati katamassa cattāro → uppajjati katam assa (pts)หลังจากตายแล้ว ย่อมไปเกิด ในสุคติโลกสวรรค์

2. Cattāro kammakilesāกรรมกิเลส ๔

Katamassa cattāro kammakilesā pahīnā honti?
pahīnā → pahīṇā (bj)กรรมกิเลส ๔ ประการที่อริยสาวกละได้แล้ว อะไรบ้าง คือ Pāṇātipāto kho, gahapatiputta, kammakileso, adinnādānaṁ kammakileso, kāmesumicchācāro kammakileso, musāvādo kammakileso.๑. กรรมกิเลสคือปาณาติบาต ๒. กรรมกิเลสคืออทินนาทาน ๓. กรรมกิเลสคือกาเมสุมิจฉาจาร ๔. กรรมกิเลสคือมุสาวาท Imassa cattāro kammakilesā pahīnā hontī”ti.
pahīnā → pahīṇā (bj)กรรมกิเลส ๔ ประการนี้ ที่อริยสาวกนั้นละได้แล้ว”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัส Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
Idaṁ vatvāna → idaṁ vatvā (bj, pts1ed) | vatvā → vatvāna (bj: machasaṁ) | vatvāna → idaṁ vatvā (sī. pī.) evamīdisesu ṭhānesu (cck note) | vatvā → Bmr K vatvāna, and below. (pts note)คาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

“Pāṇātipāto adinnādānaṁ, musāvādo ca vuccati;
pāṇātipāto → pāṇātipātaṁ (bj) | Pāṇātipāto → Bmr pāṇātipātaṁ; cp. Gr. (pts note) ca vuccati → pavuccati (sya-all)“การฆ่าสัตว์ การลักทรัพย์ การล่วงละเมิดภรรยาผู้อื่น และการพูดเท็จ เรียกว่า Paradāragamanañceva, nappasaṁsanti paṇḍitā”ti.
paṇḍitāti → paṇḍitāti agatigamanāni (bj) | nappasaṁsanti → K na pasaṁsanti. (pts note)เป็นกรรมกิเลส บัณฑิตทั้งหลายไม่สรรเสริญ”

3. Catuṭhānaṁเหตุ ๔ ประการ

“Katamehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṁ na karoti?
na → (bj)อริยสาวกไม่ทำบาปกรรมโดยเหตุ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ Chandāgatiṁ gacchanto pāpakammaṁ karoti, dosāgatiṁ gacchanto pāpakammaṁ karoti, mohāgatiṁ gacchanto pāpakammaṁ karoti, bhayāgatiṁ gacchanto pāpakammaṁ karoti.ปุถุชน ๑. ย่อมถึงฉันทาคติ (ลำเอียงเพราะรัก) ทำบาปกรรม ๒. ย่อมถึงโทสาคติ (ลำเอียงเพราะชัง) ทำบาปกรรม ๓. ย่อมถึงโมหาคติ (ลำเอียงเพราะเขลา) ทำบาปกรรม ๔. ย่อมถึงภยาคติ (ลำเอียงเพราะกลัว) ทำบาปกรรม Yato kho, gahapatiputta, ariyasāvako neva chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati;
dosāgatiṁ → dosagatiṁ (pts)ส่วนอริยสาวก ๑. ย่อมไม่ถึงฉันทาคติ ๒. ย่อมไม่ถึงโทสาคติ ๓. ย่อมไม่ถึงโมหาคติ ๔. ย่อมไม่ถึงภยาคติ imehi catūhi ṭhānehi pāpakammaṁ na karotī”ti.อริยสาวกย่อมไม่ทำบาปกรรม โดยเหตุ ๔ ประการนี้

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัส Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvā → Bmr K vatvāna. (pts note)คาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

“Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṁ ativattati;“บุคคลใดละเมิดความชอบธรรม เพราะฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ Nihīyati yaso tassa, kāḷapakkheva candimā.
tassa → tassa yaso (bahūsu) | nihīyati → nihīyati tassa (pts) | tassa kāḷapakkheva → kālapakkhe va (pts) | tassa → tassa yeso (cck: bahūsu, vinayepi) | Nihīyati → Bm nihiyyati. (pts note) | yaso → Bmr yaso tassa. (pts note) yasokāḷapakkhe’va → yaso tassa (bj: machasaṁ) | candimā → St omits the following verse. (pts note)ยศของบุคคลนั้นย่อมเสื่อม เหมือนดวงจันทร์ข้างแรม ฉะนั้น

Chandā dosā bhayā mohā, yo dhammaṁ nātivattati;บุคคลใดไม่ละเมิดความชอบธรรม เพราะฉันทาคติ โทสาคติ โมหาคติ ภยาคติ Āpūrati yaso tassa, sukkapakkheva candimā”ti.
tassa → tassa yaso (bahūsu, vinayepi) | yaso → yaso tassa (bj: machasaṁ) | tassa → tassa yeso (cck: bahūsu, vinayepi) sukkapakkheva → juṇhapakkheva (mr) | va → juṇhapakkheva (bj: kām) | sukkapakkheva → juṇhapakkheva (cck: ka.)ยศของบุคคลนั้นย่อมเจริญ เหมือนดวงจันทร์ข้างขึ้น ฉะนั้น”

4. Cha apāyamukhāniอบายมุข ๖ ประการ

“Katamāni cha bhogānaṁ apāyamukhāni na sevati?อริยสาวกไม่ข้องแวะอบายมุข ๖ ประการ แห่งโภคะทั้งหลาย อะไรบ้าง คือ Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyogo kho, gahapatiputta, bhogānaṁ apāyamukhaṁ, vikālavisikhācariyānuyogo bhogānaṁ apāyamukhaṁ, samajjābhicaraṇaṁ bhogānaṁ apāyamukhaṁ, jūtappamādaṭṭhānānuyogo bhogānaṁ apāyamukhaṁ, pāpamittānuyogo bhogānaṁ apāyamukhaṁ, ālasyānuyogo bhogānaṁ apāyamukhaṁ.
ālasyānuyogo → ālassānuyogo (bj, sya-all, pts1ed) | apāyamukhaṁ → apāyamukhaṁ majjapānādīnavā (bj) | ālasyānuyogo → ālassānuyogo (pts) | ālasyānuyogo → ālasānuyogo (cck: sī. syā. pī.)๑. การหมกมุ่นในการเสพของมึนเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นเหตุแห่ง ความประมาท เป็นอบายมุขแห่งโภคะทั้งหลาย ๒. การหมกมุ่นในการเที่ยวไปตามตรอกซอกซอย ในเวลากลางคืน เป็น อบายมุขแห่งโภคะทั้งหลาย ๓. การเที่ยวดูมหรสพ เป็นอบายมุขแห่งโภคะทั้งหลาย ๔. การหมกมุ่นในการเล่นการพนันอันเป็นเหตุแห่งความประมาท เป็น อบายมุขแห่งโภคะทั้งหลาย ๕. การหมกมุ่นในการคบคนชั่วเป็นมิตร เป็นอบายมุขแห่งโภคะทั้งหลาย ๖. การหมกมุ่นในความเกียจคร้าน เป็นอบายมุขแห่งโภคะทั้งหลาย

5. Surāmerayassa cha ādīnavāโทษแห่งสุราเมรัย ๖ ประการ

Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoge.คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการเสพของมึนเมาคือสุราและเมรัยอัน เป็นเหตุแห่งความประมาทมีโทษ ๖ ประการนี้ คือ Sandiṭṭhikā dhanajāni, kalahappavaḍḍhanī, rogānaṁ āyatanaṁ, akittisañjananī, kopīnanidaṁsanī, paññāya dubbalikaraṇītveva chaṭṭhaṁ padaṁ bhavati.
dhanajāni → dhanañjāni (bj, sya-all, pts1ed) | dubbalikaraṇītveva → dubbalīkaraṇītveva (bj, sya-all, pts) | kopīnanidaṁsanī → hirikopinaniddaṁsanī (sya-all) | dhanajāni → dhanañjāni (pts) | dhanajāni → dhanañjāni (cck: sī. pī.) | dhanañjāni → So Scdt Gr; Bmr K Gr (note) Sum dhanajāni (and so Sc, 11). (pts note) | akitti-sañjananī → St ākittisaṁjaṇi. (pts note) | eva → -3 So Sc Bmr K Gr (note); Sdt Gr ca. (pts note)๑. เสียทรัพย์ทันตาเห็น ๒. ก่อการทะเลาะวิวาท โทษแห่งการเที่ยวดูมหรสพ ๖ ประการ ๓. เป็นบ่อเกิดแห่งโรค ๔. เป็นเหตุให้เสียชื่อเสียง ๕. เป็นเหตุให้ไม่รู้จักอาย ๖. เป็นเหตุทอนกำลังปัญญา Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoge.
surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoge → surāmerayamajjapamādaṭṭhānānuyoge vikālacariyādīnavā (bj)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการเสพของมึนเมาคือสุราและเมรัยอันเป็นเหตุแห่ง ความประมาทมีโทษ ๖ ประการนี้แล

6. Vikālacariyāya cha ādīnavāโทษแห่งการเที่ยวกลางคืน ๖ ประการ

Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā vikālavisikhācariyānuyoge.คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการเที่ยวไปตามตรอกซอกซอย ในเวลา กลางคืนมีโทษ ๖ ประการนี้ คือ Attāpissa agutto arakkhito hoti, puttadāropissa agutto arakkhito hoti, sāpateyyampissa aguttaṁ arakkhitaṁ hoti, saṅkiyo ca hoti pāpakesu ṭhānesu, abhūtavacanañca tasmiṁ rūhati, bahūnañca dukkhadhammānaṁ purakkhato hoti.
ca hoti pāpakesu ṭhānesu → tesu tesu ṭhānesu (sya-all) | pāpakesu → tesu tesu (sya-all) | purakkhato → purakkhito (sya-all) | ṭhānesu → tesu tesu ṭhānesu (cck: syā.) | pāpakesu → K tesu tesu. (pts note) | abhūtaṁ → St Bmr K Gr abhūta. (pts note) | vacanañ → Sd vacanam pi. (pts note) | bahunnañ → So SS Gr; Bmr K bahūnañ. (pts note) | purakkhato → K purakkhito. (pts note)๑. ชื่อว่าไม่คุ้มครอง ไม่รักษาตน ๒. ชื่อว่าไม่คุ้มครอง ไม่รักษาบุตรภรรยา ๓. ชื่อว่าไม่คุ้มครอง ไม่รักษาทรัพย์สมบัติ ๔. เป็นที่สงสัยของคนอื่นด้วยเหตุต่าง ๆ ๕. มักถูกใส่ร้ายด้วยเรื่องไม่เป็นจริง ๖. ทำให้เกิดความลำบากมากหลายอย่าง Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā vikālavisikhācariyānuyoge.
vikālavisikhācariyānuyoge → vikālavisikhācariyānuyoge samajjābhicaraṇādīnavā (bj)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการเที่ยวไปตามตรอกซอกซอย ในเวลากลางคืน มีโทษ ๖ ประการนี้แล

7. Samajjābhicaraṇassa cha ādīnavāโทษแห่งการเที่ยวดูมหรสพ ๖ ประการ

Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā samajjābhicaraṇe.
cha khome → kho me (pts)คหบดีบุตร การเที่ยวดูมหรสพมีโทษ ๖ ประการนี้ คือ Kva naccaṁ, kva gītaṁ, kva vāditaṁ, kva akkhānaṁ, kva pāṇissaraṁ, kva kumbhathunanti.
Kva → kuvaṁ (si, pts1ed) | kumbhathunanti → kumbhathūṇanti (bj); kumbhathūnanti (sya-all) | kva → kuvaṁ (pts) | kva → kuvaṁ (bj: PTS) | Kva → kuvaṁ (cck: ka. sī. pī.) | Kuvaṁ → So Sdt throughout; Sc kvaṁ, afterwards kva; Bmr K Sum kva; Gr kuvaṁ (note) kvavaṁ. (pts note)๑. มีการรำที่ไหน (ไปที่นั่น) ๒. มีการขับร้องที่ไหน (ไปที่นั่น) ๓. มีการประโคมที่ไหน (ไปที่นั่น) ๔. มีเสภาที่ไหน (ไปที่นั่น) ๕. มีการบรรเลงที่ไหน (ไปที่นั่น) ๖. มีเถิดเทิงที่ไหน (ไปที่นั่น) Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā samajjābhicaraṇe.
samajjābhicaraṇe → samajjābhicaraṇe jūtappamādādīnavā (bj)คหบดีบุตร การเที่ยวดูมหรสพมีโทษ ๖ ประการนี้แล

8. Jūtappamādassa cha ādīnavāโทษแห่งการเล่นการพนันอันเป็นเหตุแห่งความประมาท ๖ ประการ

Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā jūtappamādaṭṭhānānuyoge.
cha khome gahapatiputta ādīnavā → (pts)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการเล่นการพนันอันเป็นเหตุแห่งความ ประมาทมีโทษ ๖ ประการนี้ คือ Jayaṁ veraṁ pasavati, jino vittamanusocati, sandiṭṭhikā dhanajāni, sabhāgatassa vacanaṁ na rūhati, mittāmaccānaṁ paribhūto hoti, āvāhavivāhakānaṁ apatthito hoti:
sabhāgatassa → sabhāye tassa (mr) | jino → jito (bj) | dhanajāni → dhanañjāni (pts) | sabhāgatassa → sabhāye tassa (bj: kām) | sabhāgatassa → sabhāye tassa (cck: ka.) | vittam → Bmr Sum vittaṁ; Gr cittaṁ (note) vittaṇ. (pts note)๑. ผู้ชนะย่อมก่อเวร ๒. ผู้แพ้ย่อมเสียดายทรัพย์ที่เสียไป ๓. เสียทรัพย์ทันตาเห็น ๔. ถ้อยคำที่เป็นพยานในศาล ก็เชื่อถือไม่ได้ ๕. ถูกมิตรอำมาตย์ดูหมิ่น ‘akkhadhutto ayaṁ purisapuggalo nālaṁ dārabharaṇāyā’ti.
ayaṁ → (sya-all, pts) | dārabharaṇāyāti → dārābharaṇāyāti (pts)๖. ไม่มีใครประสงค์จะแต่งงานด้วย เพราะเห็นว่าชายผู้นี้เป็นนักเลง การพนันไม่สามารถจะเลี้ยงดูภรรยาได้ Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā jūtappamādaṭṭhānānuyoge.
jūtappamādaṭṭhānānuyoge → jūtappamādaṭṭhānānuyoge pāpamittānuyogādīnavā (bj)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการเล่นการพนันอันเป็นเหตุแห่งความประมาทมีโทษ ๖ ประการนี้แล

9. Pāpamittatāya cha ādīnavāโทษแห่งการคบคนชั่วเป็นมิตร ๖ ประการ

Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā pāpamittānuyoge.
cha khome gahapatiputta ādīnavā → (pts)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการคบคนชั่วเป็นมิตรมีโทษ ๖ ประการนี้ คือ Ye dhuttā, ye soṇḍā, ye pipāsā, ye nekatikā, ye vañcanikā, ye sāhasikā. Tyāssa mittā honti te sahāyā.
tyāssa → So Sct K; Sd Bmr Gr tyassa. (pts note)๑. เขามีนักเลงการพนันเป็นมิตรสหาย ๒. เขามีนักเลงเจ้าชู้เป็นมิตรสหาย ๓. เขามีนักเลงเหล้าเป็นมิตรสหาย ๔. เขามีคนหลอกลวงเป็นมิตรสหาย ๕. เขามีคนโกงเป็นมิตรสหาย ๖. เขามีโจรเป็นมิตรสหาย Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā pāpamittānuyoge.
pāpamittānuyoge → pāpamittānuyoge ālassādīnavā (bj)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในการคบคนชั่วเป็นมิตรมีโทษ ๖ ประการนี้แล

10. Ālasyassa cha ādīnavāโทษแห่งความเกียจคร้าน ๖ ประการ

Cha khome, gahapatiputta, ādīnavā ālasyānuyoge.
ālasyānuyoge → ālassānuyoge (bj, sya-all)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในความเกียจคร้านมีโทษ ๖ ประการนี้ คือ Atisītanti kammaṁ na karoti, atiuṇhanti kammaṁ na karoti, atisāyanti kammaṁ na karoti, atipātoti kammaṁ na karoti, atichātosmīti kammaṁ na karoti, atidhātosmīti kammaṁ na karoti.
atichātosmīti → atijātosmīti (bj) | atidhātosmīti → atipipāsitosmīti (sya-all) | Ati-chāto → K aticchāto. (pts note) | Ati-dhāto → So SS Bm Gr; Br atitāto; K atipipāsito. (pts note)๑. มักอ้างว่า ‘หนาวเกินไป’ แล้วไม่ทำการงาน ๒. มักอ้างว่า ‘ร้อนเกินไป’ แล้วไม่ทำการงาน ๓. มักอ้างว่า ‘เวลาเย็นเกินไป’ แล้วไม่ทำการงาน ๔. มักอ้างว่า ‘เวลายังเช้าเกินไป’ แล้วไม่ทำการงาน ๕. มักอ้างว่า ‘หิวเกินไป’ แล้วไม่ทำการงาน ๖. มักอ้างว่า ‘กระหายเกินไป’ แล้วไม่ทำการงาน Tassa evaṁ kiccāpadesabahulassa viharato anuppannā ceva bhogā nuppajjanti, uppannā ca bhogā parikkhayaṁ gacchanti.เมื่อเขามากไปด้วยการอ้างเลศ ผัดเพี้ยนการงานอยู่อย่างนี้ โภคะที่ยังไม่เกิด ก็ไม่เกิดขึ้น ที่เกิดขึ้นแล้วก็ถึงความเสื่อมสิ้นไป Ime kho, gahapatiputta, cha ādīnavā ālasyānuyoge”ti.
ālasyānuyogeti → ālassānuyogeti (bj, sya-all) | ālasyānuyogeti idamavoca → ālassānuyoge ti idam avoca (pts)คหบดีบุตร การหมกมุ่นในความเกียจคร้านมีโทษ ๖ ประการนี้แล”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว จึงได้ตรัส Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:คาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

“Hoti pānasakhā nāma, hoti sammiyasammiyo;“เพื่อนในโรงสุราก็มี เพื่อนดีแต่พูดก็มี Yo ca atthesu jātesu, sahāyo hoti so sakhā.เมื่อมีเรื่องเกิดขึ้น ผู้ใดเป็นเพื่อนได้ ผู้นั้นจัดว่าเป็นเพื่อนแท้

Ussūraseyyā paradārasevanā, verappasavo ca anatthatā ca;
verappasavo → verappasaṅgo (bj, sya-all, pts1ed) | verappasavo → verappasaṅgo (bj, sya-all, pts) | verappasaṅgo → verappasavo (bj: machasaṁ) | Verappasavo → verappasaṅgo (cck: sī. syā. pī.)เหตุ ๖ ประการนี้ คือ (๑) การนอนตื่นสาย (๒) การเป็นชู้กับภรรยาผู้อื่น (๓) การผูกเวร (๔) ความเป็นผู้ก่อแต่เรื่องเสียหาย Pāpā ca mittā sukadariyatā ca, ete cha ṭhānā purisaṁ dhaṁsayanti.
su-kadariyatā → Bmr sukadarīyatā. (pts note) cha → So K; SS Bmr ca. (pts note)(๕) การมีมิตรชั่ว (๖) ความตระหนี่จัด ย่อมทำลายบุรุษให้พินาศ

Pāpamitto pāpasakho, pāpaācāragocaro;
pāpācāra- → So Scd Gr; St pāpacāra; Bmr K Gr (note) pāpa-ācāra. (pts note) pāpaācāragocaro → pāpācāra gocaro (pts)คนมีมิตรชั่ว มีเพื่อนชั่ว มีมารยาทและความประพฤติชั่ว Asmā lokā paramhā ca, ubhayā dhaṁsate naro.ย่อมเสื่อมจากโลกทั้งสอง คือ จากโลกนี้และจากโลกหน้า

Akkhitthiyo vāruṇī naccagītaṁ, divā soppaṁ pāricariyā akāle;
soppaṁ → suppaṁ (pts) | akāle → akālaṁ (pts) | akālaṁ → Sc Bmr K akāle. (pts note)เหตุ ๖ ประการนี้ คือ (๑) นักเลงการพนันและนักเลงหญิง (๒) นักเลงสุรา (๓) ฟ้อนรำขับร้อง (๔) นอนหลับในกลางวัน เที่ยวกลางคืน Pāpā ca mittā sukadariyatā ca, ete cha ṭhānā purisaṁ dhaṁsayanti.
ete → Gr adds ca. (pts note)(๕) การมีมิตรชั่ว (๖) ความตระหนี่จัด ย่อมทำลายบุรุษให้พินาศ

Akkhehi dibbanti suraṁ pivanti, yantitthiyo pāṇasamā paresaṁ;ผู้ใดเล่นการพนัน ดื่มสุรา ล่วงละเมิดหญิงผู้เป็นที่รักเสมอด้วยชีวิตของผู้อื่น Nihīnasevī na ca vuddhasevī, nihīyate kāḷapakkheva cando.
vuddhasevī → vuddhisevī (sya-all); buddhisevī (mr) | vuddhasevī nihīyate → vuddhasevi nihīyare (bj); vuḍḍhisevī nihīyati (sya-all) | vuddhasevi → vuddhisevi (bj: syā); buddhisevi (bj: kām) | vuddhasevī → vuddhisevī (cck: syā.); buddhisevī (cck: ka.) cando → candimā (sya-all) | nihīyate kāḷapakkheva → nihīyati kālapakkhe va (pts) | nihīyati → Bm nihiyyate; Br nihīyate. (pts note)คบแต่คนเลว และไม่คบหาคนเจริญ ผู้นั้นย่อมเสื่อมดุจดวงจันทร์ข้างแรม ฉะนั้น

Yo vāruṇī addhano akiñcano, pipāso pivaṁ papāgato;
vāruṇī → So Bmr K Gr; Sc vārini; Sd vāruniṁ; St ruṇiṁ; Gr (note) vāruniṁ. (pts note) | adhano → Bmr addhano. (pts note) pipāso pivaṁ papāgato → pipāsosi atthapāgato (sya-all); pipāso pibam papāgato (pts1ed); pipāsopi samappapāgato (mr) | papāgato → pāpaṁ gato (bj) | pivaṁ → pibam (pts) | gato → pipāsosi atthapāgato (bj: syā); pipāso pi samappapāgaso (bj: kām); pipāso pivaṁ papāgato (bj: machasaṁ) | papāgato → pipāsosi atthapāgato (cck: syā.); pipāsopi samappapāgato (cck: ka.) | papāgato → Sc sisampapāgato; Sdt pipampapāgato; Bm divāsoppipamādagato; Br pisamappapāgato; K pipāsosi atthapāgato; Gr pibam papā gāto; (note) pīsamappapā. (pts note)ผู้ใดดื่มสุรา ไร้ทรัพย์ ไม่ทำงานเลี้ยงชีพ เป็นคนขี้เมาหัวทิ่มบ่อ Udakamiva iṇaṁ vigāhati, akulaṁ kāhiti khippamattano.
akulaṁ → ākulaṁ (sya-all, mr) | akulaṁ kāhiti → ākulaṁ kāhati (sya-all) | kāhiti khippamattano → kāhati khippam attano (pts) | akulaṁ → ākulaṁ (bj: syā, kām) | Akulaṁ → ākulaṁ (cck: syā. ka.) | akulaṁ → Bmr Gr (note) ākulaṁ. (pts note) | kāhati → Sd kahati; Bmr kāhiti. (pts note)ผู้นั้นจักจมลงสู่หนี้เหมือนก้อนหินจมน้ำ จักทำความมัวหมองให้แก่ตนทันที

Na divā soppasīlena, rattimuṭṭhānadessinā;
divā soppasīlena rattimuṭṭhānadessinā → divāsuppasīlena rattinuṭṭhānadessinā (sya-all) | soppasīlena rattimuṭṭhānadessinā → suppanāsīlena ratti nuṭṭhānadassinā (pts) rattimuṭṭhānadessinā → rattinuṭṭhānadassinā (bj: PTS) | rattimuṭṭhānadessinā → rattinuṭṭhānadassinā (cck: sī. pī.); rattinuṭṭhānasīlinā (cck: ?)คนชอบนอนหลับในกลางวัน ไม่ลุกขึ้นในกลางคืน Niccaṁ mattena soṇḍena, sakkā āvasituṁ gharaṁ.เป็นนักเลงขี้เมาประจำ ไม่สามารถครองเรือนได้

Atisītaṁ atiuṇhaṁ, atisāyamidaṁ ahu;
ahu → Gr āhu. (pts note)ประโยชน์ทั้งหลายย่อมล่วงเลย หนุ่มสาวที่ละทิ้งการงาน Iti vissaṭṭhakammante, atthā accenti māṇave.
vissaṭṭhakammante → vissaṭṭhakammanto (pts) | vissaṭṭha-kammanto → So SS Gr; Bmr K Gr (note) Sum kammante. (pts note)โดยอ้างว่า ‘เวลานี้หนาวเกินไป เวลานี้ร้อนเกินไป เวลานี้เย็นเกินไป’ เป็นต้น

Yodha sītañca uṇhañca, tiṇā bhiyyo na maññati;
yodha → yo ca (sya-all)ส่วนผู้ใดทำหน้าที่ของบุรุษ ไม่ใส่ใจความหนาว ความร้อน ยิ่งไปกว่าหญ้า Karaṁ purisakiccāni, so sukhaṁ na vihāyatī”ti.
sukhaṁ → sukhā (sabbattha) | sukhaṁ → sukhā (bj, sya-all, pts) | sukhā → sukhaṁ (bj: machasaṁ) | sukhaṁ → sukhā (sabbattha) aṭṭhakathā oloketabbā (cck note)ผู้นั้นย่อมไม่เสื่อมจากความสุข

11. Mittapatirūpakaมิตรเทียม

“Cattārome, gahapatiputta, amittā mittapatirūpakā veditabbā.
mittapatirūpakā → mittappaṭirūpakā (sya-all, pts) | mittapatirūpakā → mittapaṭirūpakā (bj: sīmu)คหบดีบุตร คน ๔ จำพวกนี้ เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็น มิตรเทียม คือ Aññadatthuharo amitto mittapatirūpako veditabbo, vacīparamo amitto mittapatirūpako veditabbo, anuppiyabhāṇī amitto mittapatirūpako veditabbo, apāyasahāyo amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)๑. คนที่ถือเอาแต่ประโยชน์จากผู้อื่นฝ่ายเดียว พึงทราบว่า ไม่ใช่ มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม ๒. คนดีแต่พูด พึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม ๓. คนพูดประจบ พึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม ๔. คนที่เป็นเพื่อนชักนำในทางเสื่อม พึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็น มิตรเทียม

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi aññadatthuharo amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนที่ถือเอาแต่ประโยชน์จากผู้อื่นฝ่ายเดียว เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการ คือ

Aññadatthuharo hoti, appena bahumicchati;(๑) เป็นผู้ถือเอาประโยชน์จากผู้อื่นฝ่ายเดียว (๒) เสียน้อย ปรารถนาจะได้มาก Bhayassa kiccaṁ karoti, sevati atthakāraṇā.
kiccaṁ → kiccaṁ na (sya-all) | kiccaṁ → So Sc Bmr Gr; Sdt K add na. (pts note)(๓) เมื่อตัวเองมีภัยจึงทำกิจของเพื่อน (๔) คบเพื่อนเพราะเห็นแก่ประโยชน์

Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi aññadatthuharo amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนที่ถือเอาแต่ประโยชน์จากผู้อ่านฝ่ายเดียว เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่ มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi vacīparamo amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนดีแต่พูด เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการ คือ Atītena paṭisantharati, anāgatena paṭisantharati, niratthakena saṅgaṇhāti, paccuppannesu kiccesu byasanaṁ dasseti.
paṭisantharati → paṭisandharati (mr) | paṭisantharati → paṭisantharatiṁ (bj) | paṭisantharati → paṭisandharati (bj: kām) | paṭisantharati → paṭisandharati (cck: ka.) | paṭisantharati → Bmr paṭisandharati. (pts note)๑. กล่าวต้อนรับด้วยเรื่องที่เป็นอดีตไปแล้ว ๒. กล่าวต้อนรับด้วยเรื่องที่ยังมาไม่ถึง ๓. สงเคราะห์ด้วยสิ่งที่หาประโยชน์มิได้ ๔. เมื่อมีกิจเกิดขึ้นเฉพาะหน้าก็แสดงความขัดข้อง Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi vacīparamo amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนดีแต่พูด เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม โดย เหตุ ๔ ประการนี้แล

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anuppiyabhāṇī amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนพูดประจบ เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็น มิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการ คือ Pāpakampissa anujānāti, kalyāṇampissa anujānāti, sammukhāssa vaṇṇaṁ bhāsati, parammukhāssa avaṇṇaṁ bhāsati.
Pāpakampissa → pāpakammaṁpissa (sya-all) | pāpakampissa → pāpakammaṁpissa (sya-all) | sammukhāssa → sammukhassa (sya-all) | parammukhāssa → parammukhassa (sya-all) | pāpakampi’ssa → pāpakammampissa (bj: syā) | Pāpakaṁpissa → pāpakammaṁpissa (cck: syā.) | Pāpakam → K pāpakammaṁ. (pts note) | nānujānāti → So Sc; Sdt Br K Gr anujānāti; Bm na anuj-. (pts note) | ssa → Bm K sammukhassa, and below. (pts note)๑. เพื่อนทำชั่ว ก็คล้อยตาม ๒. เพื่อนทำดี ก็คล้อยตาม ๓. สรรเสริญต่อหน้า ๔. นินทาลับหลัง Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi anuppiyabhāṇī amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนพูดประจบ เธอพึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi apāyasahāyo amitto mittapatirūpako veditabbo.
mittapatirūpako → mittappaṭirūpako (sya-all, pts)คหบดีบุตร คนที่เป็นเพื่อนชักชวนไปในทางเสื่อม พึงทราบว่า ไม่ใช่ มิตรแท้ เป็นมิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการ คือ Surāmerayamajjappamādaṭṭhānānuyoge sahāyo hoti, vikālavisikhācariyānuyoge sahāyo hoti, samajjābhicaraṇe sahāyo hoti, jūtappamādaṭṭhānānuyoge sahāyo hoti.๑. เป็นเพื่อนที่ชักชวนให้หมกมุ่นในการเสพของมึนเมาคือสุราและเมรัย อันเป็นเหตุแห่งความประมาท ๒. เป็นเพื่อนที่ชักชวนให้หมกมุ่นในการเที่ยวไปตามตรอกซอกซอยในเวลา กลางคืน ๓. เป็นเพื่อนเที่ยวดูการเล่น ๔. เป็นเพื่อนที่ชักชวนให้หมกมุ่นในการเล่นการพนันอันเป็นเหตุแห่ง ความประมาท Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi apāyasahāyo amitto mittapatirūpako veditabbo”ti.
mittapatirūpako veditabboti → mittappaṭirūpako veditabbo (sya-all) | ti → Scd omit ti. (pts note)คหบดีบุตร คนที่เป็นเพื่อนชักชวนไปในทางเสื่อม พึงทราบว่า ไม่ใช่มิตรแท้ เป็น มิตรเทียม โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:จึง ได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

“Aññadatthuharo mitto, yo ca mitto vacīparo;
vacīparo → vacīparamo (sya-all) | vacīparo → vacīparamo (bj: syā) | vacīparo → vacīparamo (cck: syā.)“บุคคลที่ไม่ใช่มิตรแท้ ๔ จำพวกนี้ คือ (๑) มิตรที่ถือเอาแต่ประโยชน์จากผู้อื่นอย่างเดียว (๒) มิตรดีแต่พูด Anuppiyañca yo āha, apāyesu ca yo sakhā.
āha → āhu (sya-all)(๓) มิตรพูดประจบ (๔) มิตรชักนำในทางเสื่อม

Ete amitte cattāro, iti viññāya paṇḍito;บัณฑิตรู้อย่างนี้แล้ว Ārakā parivajjeyya, maggaṁ paṭibhayaṁ yathā”ti.พึงเว้นเสียให้ห่างไกล เหมือนคนเว้นทางมีภัยเฉพาะหน้าเสียฉะนั้น”

12. Suhadamittaมิตรมีใจดี

“Cattārome, gahapatiputta, mittā suhadā veditabbā.คหบดีบุตร คน ๔ จำพวกนี้ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี(มิตรแท้) คือ Upakāro mitto suhado veditabbo, samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo, atthakkhāyī mitto suhado veditabbo, anukampako mitto suhado veditabbo.
Upakāro → upakārako (sya-all) | anukampako → ānukampako (bj) | upakāro → upakārako (sya-all) | upakāro → upakārako (bj: syā) | Upakāro → upakārako (cck: syā.)๑. มิตรมีอุปการะ พึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี ๒. มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ พึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี ๓. มิตรแนะนำประโยชน์ พึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี ๔. มิตรมีความรักใคร่ พึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo.
upakāro → upakārako (sya-all) | upakāro → So Sc Bmr K Gr (note); Sdt Gr upakārako. (pts note)คหบดีบุตร มิตรมีอุปการะ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดย เหตุ ๔ ประการ คือ Pamattaṁ rakkhati, pamattassa sāpateyyaṁ rakkhati, bhītassa saraṇaṁ hoti, uppannesu kiccakaraṇīyesu taddiguṇaṁ bhogaṁ anuppadeti.
saraṇaṁ → paṭisaraṇaṁ (sya-all) | kiccakaraṇīyesu → kiccesu karaṇīyesu (sya-all) | anuppadeti → anuppādeti (pts) | saraṇaṁ → K paṭisaraṇaṁ. (pts note) | anuppādeti → So Scd Gr; St Bmr K anuppadeti. (pts note)๑. ป้องกันเพื่อนผู้ประมาทแล้ว ๒. ป้องกันทรัพย์สมบัติของเพื่อนผู้ประมาทแล้ว ๓. เมื่อมีภัยก็เป็นที่พึ่งพำนักได้ ๔. เมื่อมีกิจที่จำเป็นเกิดขึ้น ก็ช่วยโภคทรัพย์ให้ ๒ เท่าของทรัพย์ที่ ต้องการในกิจนั้น Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi upakāro mitto suhado veditabbo.
upakāro → upakārako (sya-all)คหบดีบุตร มิตรมีอุปการะ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo.คหบดีบุตร มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดยเหตุ ๔ ประการ คือ Guyhamassa ācikkhati, guyhamassa parigūhati, āpadāsu na vijahati, jīvitaṁpissa atthāya pariccattaṁ hoti.
parigūhati → pariguyhati (sya-all) | parigūhati → So SS Gr; Bmr K Gr (note) pariguyhati. (pts note)๑. บอกความลับแก่เพื่อน ๒. ปิดความลับของเพื่อน ๓. ไม่ละทิ้งในยามอันตราย ๔. แม้ชีวิตก็อาจจะสละเพื่อประโยชน์ของเพื่อนได้ Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi samānasukhadukkho mitto suhado veditabbo.คหบดีบุตร มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo.
kho → kho pana (bj)คหบดีบุตร มิตรแนะนำประโยชน์ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดยเหตุ ๔ ประการ คือ Pāpā nivāreti, kalyāṇe niveseti, assutaṁ sāveti, saggassa maggaṁ ācikkhati.
niveseti → Br nivāseti, but in 28 nivesenti. (pts note) | assutaṁ → So SS Gr; Bmr K Gr (note) asutaṁ. (pts note)๑. ห้ามมิให้ทำความชั่ว ๒. แนะนำให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. ให้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ๔. บอกทางสวรรค์ให้ Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi atthakkhāyī mitto suhado veditabbo.มิตรมีใจดี คหบดีบุตร มิตรแนะนำประโยชน์ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล

Catūhi kho, gahapatiputta, ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo.
kho → kho pana (bj)คหบดีบุตร มิตรมีความรักใคร่ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดย เหตุ ๔ ประการ คือ Abhavenassa na nandati, bhavenassa nandati, avaṇṇaṁ bhaṇamānaṁ nivāreti, vaṇṇaṁ bhaṇamānaṁ pasaṁsati.๑. ไม่พอใจความเสื่อมของเพื่อน ๒. พอใจความเจริญของเพื่อน ๓. ห้ามปรามคนที่นินทาเพื่อน ๔. สนับสนุนคนที่สรรเสริญเพื่อน Imehi kho, gahapatiputta, catūhi ṭhānehi anukampako mitto suhado veditabbo”ti.
ti → SS omit ti. (pts note)คหบดีบุตร มิตรมีความรักใคร่ เธอพึงทราบว่า เป็นมิตรมีใจดี โดยเหตุ ๔ ประการนี้แล”

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ครั้นตรัสเวยยากรณภาษิตนี้แล้ว Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:จึงได้ ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปอีกว่า

“Upakāro ca yo mitto, sukhe dukkhe ca yo sakhā;
mitto → mitto yo ca mitto (bj, pts) sukhe dukkhe → sukhadukkho (sya-all, mr) | ca yo sakhā → yo ca mitto sukhe dukhe (bj); yo ca mitto sukhe dukkhe (si, pts1ed) | dukkhe ca yo sakhā → dukhe (bj) | ca yo sakhā → (pts) | dukhe → sukhe dukkhe ca ye sakhā (bj: machasaṁ) | dukkhe → sukhadukkho (cck: syā. ka.) | sakhā → yo ca mitto sukhe dukkhe (cck: sī. pī.) | dukkhe → So Scd Gr; St sukhe dukkho; Bm sukha-dukkhena yo sakhā; Br K sukha-dukkho ca yo sakhā. (pts note)“บุคคลที่เป็นมิตรมีใจดี ๔ จำพวกนี้ คือ (๑) มิตรมีอุปการะ (๒) มิตรร่วมสุขร่วมทุกข์ Atthakkhāyī ca yo mitto, yo ca mittānukampako.
mittānukampako etepi → mittonukampako ete pi (bj)(๓) มิตรแนะนำประโยชน์ (๔) มิตรมีความรักใคร่

Etepi mitte cattāro, iti viññāya paṇḍito;
pi → So Sc Bmr K Gr (note); Sdt Gr kho. (pts note)บัณฑิตรู้อย่างนี้แล้ว Sakkaccaṁ payirupāseyya, mātā puttaṁva orasaṁ;พึงเข้าไปคบหาโดยความจริงใจ เหมือนมารดาคบหาบุตรผู้เกิดแต่อกฉะนั้น Paṇḍito sīlasampanno, jalaṁ aggīva bhāsati.
aggīva → So SS Bmr K; Gr aggi va. (pts note)บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมสว่างโชติช่วงดังดวงไฟ

Bhoge saṁharamānassa, bhamarasseva irīyato;
bhamarasseva irīyato → bhamarass eva iriyato (pts) | iriyato → So K; SS irīyato; Bmr ev'; irīyato. (pts note)เมื่อบุคคลสะสมโภคทรัพย์อยู่ ดังตัวผึ้งสร้างรัง Bhogā sannicayaṁ yanti, vammikovupacīyati.
vammikovupacīyati → vammikovūpacīyati (sya-all)โภคทรัพย์ของเขาก็ย่อมเพิ่มพูนขึ้น ดุจจอมปลวกที่ตัวปลวกก่อขึ้นฉะนั้น

Evaṁ bhoge samāhatvā, alamatto kule gihī;
samāhatvā → samāharitvā (sya-all); samāhantvā (pts1ed) | samāhatvā alamatto → samāhantvā alam attho (pts) | samāhatvā → samāharitvā (bj: syā) | samāhatvā → samāharitvā (cck: syā.) | samāhantvā → So St Bmr Gr; Scd samāgantvā; K samāharitvā. (pts note) gihī → gihi (pts) | gihi → So Scd Br Gr; St Bm K gihī. (pts note)คฤหัสถ์ในตระกูล ผู้สามารถ ครั้นรวบรวมโภคทรัพย์ได้อย่างนี้แล้ว Catudhā vibhaje bhoge, sa ve mittāni ganthati.
save → So Sdt Bmr K; Sc Gr sace. (pts note) | ganthati → Bmr gandhati. (pts note)พึงแบ่งโภคทรัพย์ออกเป็น ๔ ส่วน

Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṁ payojaye;คือส่วนหนึ่งใช้สอย ๒ ส่วนใช้ประกอบการงาน Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī”ti.
bhavissatīti → bhavissatīti chaddisāpaṭicchādanaṁ (bj)ส่วนที่ ๔ เก็บไว้ ด้วยหมายใจว่าจะใช้ในยามมีอันตราย จึงผูกมิตรไว้ได้”

13. Chaddisāpaṭicchādanakaṇḍaฉทิสาปฏิจฉาทนกัณฑ์ ว่าด้วยการปิดป้องทิศ ๖

“Kathañca, gahapatiputta, ariyasāvako chaddisāpaṭicchādī hoti?
chaddisā → So SS; Bmr K Gr cha disā. (pts note)อริยสาวกเป็นผู้ปิดป้องทิศ ๖ เป็นอย่างไร Cha imā, gahapatiputta, disā veditabbā.
cha imā → chayimā (bj, pts) | Cha-y-imā → So St Gr; Sc omits cha; Sd chavimā; Bmr K cha imā. (pts note)คหบดีบุตร เธอพึงทราบทิศ ๖ นี้ คือ Puratthimā disā mātāpitaro veditabbā, dakkhiṇā disā ācariyā veditabbā, pacchimā disā puttadārā veditabbā, uttarā disā mittāmaccā veditabbā, heṭṭhimā disā dāsakammakarā veditabbā, uparimā disā samaṇabrāhmaṇā veditabbā.
dāsakammakarā → dāsakammakarā porisā (pts) | Puratthimā → Bm pūratthimā. (pts note) | dāsa-kammakarā → So Gr; Sc Bmr omit porisā; Sdt -kara. (pts note)พึงทราบว่า มารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า พึงทราบว่า อาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา พึงทราบว่า บุตรและภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง พึงทราบว่า มิตรสหายเป็นทิศเบื้องซ้าย พึงทราบว่า ทาสและกรรมกรเป็นทิศเบื้องล่าง พึงทราบว่า สมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน

Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhātabbā—
ne → nesaṁ (sya-all, pts1ed)คหบดีบุตร บุตรพึงบำรุงมารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้าโดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ bhato ne bharissāmi, kiccaṁ nesaṁ karissāmi, kulavaṁsaṁ ṭhapessāmi, dāyajjaṁ paṭipajjāmi, atha vā pana petānaṁ kālaṅkatānaṁ dakkhiṇaṁ anuppadassāmīti.
bharissāmi → sambharissāmi (bj) | paṭipajjāmi → paṭipacchāmi (bj) | kālaṅkatānaṁ → kālakatānaṁ (bj, sya-all, pts) | ne → nesaṁ (sya-all, pts) | vā → ca (pts) | sambharissāmi → bharissāmi (bj: machasaṁ) | paṭipacchāmi → paṭipajjāmi (bj: machasaṁ) | ne → nesaṁ (cck: bahūsu) | ca → Bmr K Gr (note) vā. (pts note) | anuppadassāmīti → So K Gr; Bmr anupadassamīti; SS anuppadassāmi. (pts note)๑. ท่านเลี้ยงเรามา เราจักเลี้ยงท่านตอบ ๒. จักทำกิจของท่าน ๓. จักดำรงวงศ์ตระกูล ๔. จักประพฤติตนให้เหมาะสมที่จะเป็นทายาท ๕. เมื่อท่านล่วงลับไปแล้ว ทำบุญอุทิศให้ท่าน Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi puttaṁ anukampanti.มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า บุตรบำรุงโดยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อม อนุเคราะห์บุตรโดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ Pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, sippaṁ sikkhāpenti, patirūpena dārena saṁyojenti, samaye dāyajjaṁ niyyādenti.
niyyādenti → niyyātenti (bj) | patirūpena → paṭirūpena (sya-all, pts) | niyyātenti → niyyadenti (bj: machasaṁ) | niyyādenti → niyyātenti (cck: ka. sī.) | niyyādenti → Sc nīyādenti; St ṇiyyātenti; Br niyādenti. (pts note)๑. ห้ามไม่ให้ทำความชั่ว ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. ให้ศึกษาศิลปวิทยา ๔. หาภรรยา(สามี) ที่สมควรให้ ๕. มอบทรัพย์สมบัติให้ในเวลาอันสมควร Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi puttena puratthimā disā mātāpitaro paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi puttaṁ anukampanti.คหบดีบุตร มารดาบิดาผู้เป็นทิศเบื้องหน้า บุตรบำรุงโดยหน้าที่ ๕ ประการ นี้แล ย่อมอนุเคราะห์บุตรด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้ Evamassa esā puratthimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.
esā → So Sc Bmr Gr (note); Sd evam ayaṁ; St evam assa mayaṁ; Gr evam assa ayaṁ. (pts note)ทิศเบื้องหน้านั้นเป็นอันชื่อว่า กุลบุตรได้ปิดป้อง ทำให้เกษมปลอดภัยแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhātabbā—คหบดีบุตร ศิษย์พึงบำรุงอาจารย์ผู้เป็นทิศเบื้องขวา โดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ ๑. ลุกขึ้นยืนรับ uṭṭhānena upaṭṭhānena sussusāya pāricariyāya sakkaccaṁ sippapaṭiggahaṇena.
sussusāya → sussūsāya (pts1ed, csp-a) | sippapaṭiggahaṇena → sippaṁ paṭiggahaṇena (sya-all) | sussusāya → sussūsāya (pts) | sippapaṭiggahaṇena → sippaṁ paṭiggahaṇena (bj: syā); sippauggahaṇena (bj: kām) | sippapaṭiggahaṇena → sippaṁ paṭiggahaṇena (cck: syā.); sippauggahaṇena (cck: ka.) | sippa-paṭiggahaṇena → Br uggahaṇena. (pts note)๒. เข้าไปคอยรับใช้ ๓. เชื่อฟัง ๔. ดูแลปรนนิบัติ ๕. เรียนศิลปวิทยาโดยเคารพ Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi antevāsiṁ anukampanti—อาจารย์ผู้เป็นทิศเบื้องขวา ศิษย์บำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อม อนุเคราะห์ศิษย์ด้วยหน้าที่ ๕ ประการ คือ suvinītaṁ vinenti, suggahitaṁ gāhāpenti, sabbasippassutaṁ samakkhāyino bhavanti, mittāmaccesu paṭiyādenti, disāsu parittāṇaṁ karonti.
paṭiyādenti → paṭivedenti (sya-all); parivedenti (pts1ed) | parittāṇaṁ → parittānaṁ (bj, pts) | sabbasippassutaṁ → sabbasippesu taṁ (sya-all) | paṭiyādenti → parivedenti (pts) | paṭiyādenti → paṭivedenti (bj: syā) | paṭiyādenti → paṭivedenti (cck: syā.) | sabba-sippa-sutaṁ → So Bmr; Sc sabba-sippesu na samayakkhāyino; Sd sabbaṁ sippam suta; St sabbasippasuta; K Gr sabbasippesu taṁ (Gr note gataṁ). (pts note) | parivedenti → So Sdt K Gr; Sc paṭivedenti; Bmr Gr (note) paṭiyādenti. (pts note)๑. แนะนำให้เป็นคนดี ๒. ให้เรียนดี ๓. บอกความรู้ในศิลปวิทยาทุกอย่างด้วยดี ๔. ยกย่องให้ปรากฏในมิตรสหาย ๕. ทำความป้องกันในทิศทั้งหลาย Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi antevāsinā dakkhiṇā disā ācariyā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi antevāsiṁ anukampanti.คหบดีบุตร อาจารย์ผู้เป็นทิศเบื้องขวา ศิษย์บำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อมอนุเคราะห์ศิษย์ด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้ Evamassa esā dakkhiṇā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.ทิศเบื้องขวานั้นเป็นอันชื่อว่าศิษย์ได้ ปิดป้อง ทำให้เกษมปลอดภัยแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhātabbā—คหบดีบุตร สามีพึงบำรุงภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลังโดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ ๑. ให้เกียรติยกย่อง sammānanāya anavamānanāya anaticariyāya issariyavossaggena alaṅkārānuppadānena.
anavamānanāya → avimānanāya (sya-all, pts1ed) | anavamānanāya → avimānanāya (pts) | anavamānanāya → avimānanāya (bj: syā, PTS) | anavamānanāya → avimānanāya (cck: syā. pī.) | avimānanāya → St Bm Gr avamānanāya; Br Gr (note) anavamānanāya. (pts note) | issariya-vossaggena → Bm vosaggena. (pts note)๒. ไม่ดูหมิ่น ๓. ไม่ประพฤตินอกใจ ๔. มอบความเป็นใหญ่ให้ ๕. ให้เครื่องแต่งตัว Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi sāmikaṁ anukampati—
anukampati → anukampanti (sya-all)ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง สามีบำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อมอนุเคราะห์ สามีด้วยหน้าที่ ๕ ประการ คือ susaṁvihitakammantā ca hoti, saṅgahitaparijanā ca, anaticārinī ca, sambhatañca anurakkhati, dakkhā ca hoti analasā sabbakiccesu.
saṅgahitaparijanā → susaṁgahitaparijanā (bj, sya-all, pts) | sambhatañca → sambhataṁ (bj, pts) | ca → saṅgahita parijanā ca (bj: machasaṁ) | saṅgahitaparijanā → susaṅgahitaparijanā (cck: sī. syā. pī.) | sambhataṁ → K adds ca. (pts note)๑. จัดการงานดี ๒. สงเคราะห์คนข้างเคียงดี ๓. ไม่ประพฤตินอกใจ ๔. รักษาทรัพย์ที่สามีหามาได้ ๕. ขยันไม่เกียจคร้านในกิจทั้งปวง Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi sāmikena pacchimā disā bhariyā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi sāmikaṁ anukampati.
anukampati → anukampanti (sya-all)คหบดีบุตร ภรรยาผู้เป็นทิศเบื้องหลัง สามีบำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อมอนุเคราะห์สามีด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้ Evamassa esā pacchimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.ทิศเบื้องหลังนั้นเป็นอันชื่อว่าสามีได้ ปิดป้อง ทำให้เกษมปลอดภัยแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhātabbā—คหบดีบุตร กุลบุตรพึงบำรุงมิตรสหายผู้เป็นทิศเบื้องซ้ายโดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ dānena peyyavajjena atthacariyāya samānattatāya avisaṁvādanatāya.
peyyavajjena → piyavajjena (sya-all, mr) | peyyavajjena → piyavajjane (bj: syā, kām) | peyyavajjena → viyavajjena (cck: syā. ka.) | avisaṁvādanatāya → Sdt -atthāya. (pts note)๑. การให้ (การแบ่งปันสิ่งของให้) ๒. กล่าววาจาเป็นที่รัก ๓. ประพฤติตนให้เป็นประโยชน์ ๔. วางตนสม่ำเสมอ ๕. ไม่พูดจาหลอกลวงกัน Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi kulaputtaṁ anukampanti—มิตรสหายผู้เป็นทิศเบื้องซ้าย กุลบุตรบำรุงโดยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อม อนุเคราะห์กุลบุตรด้วยหน้าที่ ๕ ประการ คือ pamattaṁ rakkhanti, pamattassa sāpateyyaṁ rakkhanti, bhītassa saraṇaṁ honti, āpadāsu na vijahanti, aparapajā cassa paṭipūjenti.
aparapajā cassa → aparapajaṁpissa (sya-all); aparapajaṁ ca pi ssa (pts) | ssa → -7 So Sdt; Sc aparajjantassa; Bm aparā pajā c'; assa; Br Gr (note) aparā para-pajā; K aparapajaṁpissa; Sum - Scd aparapajaṁ c'; assa; Gr aparā pajaṁ c'; assa. (pts note)๑. ป้องกันมิตรผู้ประมาทแล้ว ๒. ป้องกันทรัพย์ของมิตรผู้ประมาทแล้ว ๓. เมื่อมีภัยก็เป็นที่พึ่งพำนักได้ ๔. ไม่ละทิ้งในยามอันตราย ๕. นับถือตลอดถึงวงศ์ตระกูลของมิตร Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uttarā disā mittāmaccā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi kulaputtaṁ anukampanti.คหบดีบุตร มิตรผู้เป็นทิศเบื้องซ้าย กุลบุตรบำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้ Evamassa esā uttarā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.ทิศเบื้องซ้ายนั้นเป็นอันชื่อว่ากุลบุตร ได้ปิดป้อง ทำให้เกษมปลอดภัยแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhātabbā—
ayyirakena → ayirakena (bj, sya-all, pts1ed) | ayirakena → ayyirakena (bj: machasaṁ) | ayyirakena → ayirakena (cck: sī. syā. pī.) | ayirakena → Bmr Gr (note) ayyirakena. (pts note)คหบดีบุตร นายพึงบำรุงทาสกรรมกร ผู้เป็นทิศเบื้องต่ำโดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ yathābalaṁ kammantasaṁvidhānena bhattavetanānuppadānena gilānupaṭṭhānena acchariyānaṁ rasānaṁ saṁvibhāgena samaye vossaggena.
kammantasaṁvidhānena bhattavetanānuppadānena → kammantaṁ saṁvidhānena bhattavettanānuppadānena (sya-all) | bhatta-vettanānuppadānena → So Bmr K Gr (note); Sc Gr bhattacetanānup-; Sd bhattavetanānup-; St bhattevetanānup-. (pts note) | gilānupaṭṭhānena → So Sc Bmr Sum; Sdt Gr gilānapaccupaṭṭhānena; K gilānānupaṭṭhānena. (pts note)๑. จัดการงานให้ทำตามสมควรแก่กำลัง ๒. ให้อาหารและค่าจ้าง ๓. ดูแลรักษายามเจ็บป่วย ๔. ให้อาหารมีรสแปลก ๕. ให้หยุดงานตามโอกาส Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhitā pañcahi ṭhānehi ayyirakaṁ anukampanti—ทาสกรรมกรผู้เป็นทิศเบื้องต่ำ นายบำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อม อนุเคราะห์นายด้วยหน้าที่ ๕ ประการ คือ pubbuṭṭhāyino ca honti, pacchā nipātino ca, dinnādāyino ca, sukatakammakarā ca, kittivaṇṇaharā ca.
dinnādāyino → dinnadāyino (pts) | sukatakammakarā ca → sukatakammakārakā (pts)๑. ตื่นขึ้นทำงานก่อนนาย ๒. เลิกงานเข้านอนทีหลังนาย ๓. ถือเอาแต่ของที่นายให้ ๔. ทำงานให้ดีขึ้น ๕. นำคุณของนายไปสรรเสริญ Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi ayyirakena heṭṭhimā disā dāsakammakarā paccupaṭṭhitā imehi pañcahi ṭhānehi ayyirakaṁ anukampanti.คหบดีบุตร ทาสกรรมกรผู้เป็นทิศเบื้องต่ำ นายบำรุงด้วยหน้าที่ ๕ ประการ นี้แล ย่อมอนุเคราะห์นายโดยหน้าที่ ๕ ประการนี้ Evamassa esā heṭṭhimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā.ทิศเบื้องต่ำนั้นเป็นอันชื่อว่า นายได้ปิดป้อง ทำให้เกษมปลอดภัยแล้ว ด้วยประการฉะนี้

Pañcahi kho, gahapatiputta, ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhātabbā—
kulaputtena → kalaputtena (pts)คหบดีบุตร กุลบุตรพึงบำรุงสมณพราหมณ์ผู้เป็นทิศเบื้องบน โดยหน้าที่ ๕ ประการ คือ ๑. จะทำสิ่งใด ก็ทำด้วยเมตตา mettena kāyakammena mettena vacīkammena mettena manokammena anāvaṭadvāratāya āmisānuppadānena.๒. จะพูดสิ่งใด ก็พูดด้วยเมตตา ๓. จะคิดสิ่งใด ก็คิดด้วยเมตตา ๔. เปิดประตูต้อนรับ ๕. ถวายปัจจัยเครื่องยังชีพ Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhitā chahi ṭhānehi kulaputtaṁ anukampanti—
chahi → So Sc Bmr K; Sd Gr pañcahi, and below. (pts note)สมณพราหมณ์ผู้เป็นทิศเบื้องบน กุลบุตรบำรุงโดยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรด้วยหน้าที่ ๖ ประการ คือ pāpā nivārenti, kalyāṇe nivesenti, kalyāṇena manasā anukampanti, assutaṁ sāventi, sutaṁ pariyodāpenti, saggassa maggaṁ ācikkhanti.
pariyodāpenti → pariyodapenti (bj, sya-all, pts) | kalyāṇena manasā → kalyāṇamanasā (pts) | assutaṁ → Sd sussutaṁ; Bmr asutaṁ. (pts note)๑. ห้ามไม่ให้ทำความชั่ว ๒. ให้ตั้งอยู่ในความดี ๓. อนุเคราะห์ด้วยน้ำใจอันดีงาม ๔. ให้ได้ฟังสิ่งที่ยังไม่เคยฟัง ๕. อธิบายสิ่งที่เคยฟังแล้วให้เข้าใจแจ่มแจ้ง ๖. บอกทางสวรรค์ให้ Imehi kho, gahapatiputta, pañcahi ṭhānehi kulaputtena uparimā disā samaṇabrāhmaṇā paccupaṭṭhitā imehi chahi ṭhānehi kulaputtaṁ anukampanti.
pañcahi → chahi (bj)คหบดีบุตร สมณพราหมณ์ผู้เป็นทิศเบื้องบน กุลบุตรบำรุงโดยหน้าที่ ๕ ประการนี้แล ย่อมอนุเคราะห์กุลบุตรโดยหน้าที่ ๖ ประการนี้ Evamassa esā uparimā disā paṭicchannā hoti khemā appaṭibhayā”ti.ทิศเบื้องบนนั้น เป็นอันชื่อว่ากุลบุตรได้ปิดป้อง ทำให้เกษมปลอดภัยแล้ว ด้วยประการฉะนี้”

“Mātāpitā disā pubbā, ācariyā dakkhiṇā disā;“มารดาบิดาเป็นทิศเบื้องหน้า อาจารย์เป็นทิศเบื้องขวา Puttadārā disā pacchā, mittāmaccā ca uttarā.บุตรภรรยาเป็นทิศเบื้องหลัง มิตรสหายเป็นทิศเบื้องซ้าย

Dāsakammakarā heṭṭhā, uddhaṁ samaṇabrāhmaṇā;ทาสกรรมกรเป็นทิศเบื้องล่าง สมณพราหมณ์เป็นทิศเบื้องบน Etā disā namasseyya, alamatto kule gihī.
alamatto → alamattho (pts)คฤหัสถ์ในตระกูลผู้มีความสามารถ พึงไหว้ทิศเหล่านี้

Paṇḍito sīlasampanno, saṇho ca paṭibhānavā;
paṭibhānavā → paṭibhāṇavā (sya-all)บัณฑิตผู้สมบูรณ์ด้วยศีล เป็นคนละเอียดและมีไหวพริบ Nivātavutti atthaddho, tādiso labhate yasaṁ.มีความประพฤติเจียมตน ไม่แข็งกระด้าง เช่นนั้น ย่อมได้ยศ

Uṭṭhānako analaso, āpadāsu na vedhati;
Uṭṭhānako → Sd Sum-Scd uṭṭhāhako. (pts note)คนขยัน ไม่เกียจคร้าน ย่อมไม่หวั่นไหวในอันตรายทั้งหลาย Acchinnavutti medhāvī, tādiso labhate yasaṁ.
acchinnavutti → acchiddavutti (sya-all, pts)คนมีความประพฤติไม่ขาดตอน มีปัญญา เช่นนั้น ย่อมได้ยศ

Saṅgāhako mittakaro, vadaññū vītamaccharo;คนชอบสงเคราะห์ ชอบสร้างไมตรี รู้เรื่องที่เขาบอก ปราศจากความตระหนี่ Netā vinetā anunetā, tādiso labhate yasaṁ.เป็นผู้ชอบแนะนำ ชี้แจงแสดงเหตุผล เช่นนั้น ย่อมได้ยศ

Dānañca peyyavajjañca, atthacariyā ca yā idha;
peyyavajjañca → piyavajjañca (sya-all)ทาน(การให้) เปยยวัชชะ(วาจาเป็นที่รัก) อัตถจริยา(การประพฤติประโยชน์) ในโลกนี้ Samānattatā ca dhammesu, tattha tattha yathārahaṁ;
samānattatā → samānatā (sya-all) | Samānattatā → So SS Bmr Gr; K samānatā. (pts note)และสมานัตตตา(การวางตนสม่ำเสมอ) ในธรรมนั้น ๆ ตามสมควร Ete kho saṅgahā loke, rathassāṇīva yāyato.
āṇīva → So SS K Gr; Bmr āṇi va. (pts note)สังคหธรรมเหล่านี้แลช่วยอุ้มชูโลก เหมือนลิ่มสลักเพลาคุมรถที่แล่นไปไว้ได้ฉะนั้น

Ete ca saṅgahā nāssu, na mātā puttakāraṇā;
assu → So Sc Bmr Gr; Sdt K nāssu. (pts note)ถ้าไม่มีสังคหธรรมเหล่านี้ มารดาหรือบิดา Labhetha mānaṁ pūjaṁ vā, pitā vā puttakāraṇā.
mānaṁ → St Gr māna-. (pts note)ก็ไม่พึงได้การนับถือ หรือการบูชา เพราะบุตรเป็นเหตุ

Yasmā ca saṅgahā ete, sammapekkhanti paṇḍitā;
saṅgahā → saṅgahe (bj, pts1ed, csp1ed) | saṅgahā → saṅgahe (pts) | saṅgahā → saṅgahe (ka.) aṭṭhakathāyaṁ icchitapāṭho (cck note) | saṅgahe → So Bmr Gr (note); Sc saṅgaha; Sdt K Gr saṅgahā. (pts note) sammapekkhanti → samavekkhanti (bj, pts1ed, mr); samapekkhanti (sya-all) | sammapekkhanti → samavekkhanti (pts) | samavekkhanti → sammapekkhanti (bj: machasaṁ) | sammapekkhanti → samavekkhanti (cck: sī. pī. ka.)แต่เพราะ บัณฑิตเล็งเห็นความสำคัญของสังคหธรรมเหล่านี้ Tasmā mahattaṁ papponti, pāsaṁsā ca bhavanti te”ti.ฉะนั้น บัณฑิตเหล่านี้จึงถึงความเป็นใหญ่ และเป็นผู้น่าสรรเสริญ”

Evaṁ vutte, siṅgālako gahapatiputto bhagavantaṁ etadavoca:
siṅgālako → sigālako (bj) | sigālako → siṅgālovādasuttaṁtaṁ (bj: PTS) | Siṅgālako → So Sd Bmr K; Sc Sigālako; St Sigālo. (pts note)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สิงคาลกะ คหบดีบุตร ได้กราบ ทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.
Abhikkantaṁ → Cp. D. ii. 99, vol. i., p., 85, etc. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจน ไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evam evaṁ (pts) | nikkujjitaṁ → Bmr nikujjitaṁ. (pts note) | evaṁ → So Scd Gr K; Bmr eva. (pts note)พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบ เหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีป ในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์ว่าเป็นสรณะ Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu, ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระ องค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”