Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā mallesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi yena pāvā nāma mallānaṁ nagaraṁ tadavasari.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จถึงกรุงปาวาของพวกเจ้ามัลละ Tatra sudaṁ bhagavā pāvāyaṁ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane.
ambavane → ambavane ubbhatakanavasandhāgāraṁ (cck) | Tatra → Cp. D. xvi. 4. 13, vol. ii. 126. (pts note)ทราบว่า สมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของนายจุนทกัมมารบุตร เขตกรุงปาวานั้น

Ubbhatakanavasandhāgāra

Tena kho pana samayena pāveyyakānaṁ mallānaṁ ubbhatakaṁ nāma navaṁ sandhāgāraṁ acirakāritaṁ hoti anajjhāvuṭṭhaṁ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena.
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj); saṇṭhāgāraṁ (sya-all, km); santhagāraṁ (pts1ed) | anajjhāvuṭṭhaṁ → anajjhāvutthaṁ (bj, sya-all, pts1ed, mr) | nāma → (bj) | ubbhatakaṁ → ubbhaṭakaṁ (pts) | sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (pts) | anajjhāvuṭṭhaṁ → anajjhāvutthaṁ (pts) | ubbhatakaṁ → ubbhaṭakaṁ (bj: PTS) | santhāgāraṁ → sandhāgāraṁ (bj: machasaṁ); saṇaṭhāgāraṁ (bj: syā, kām) | anajjhāvutthaṁ → anajjhāvuṭṭhaṁ (bj: machasaṁ) | sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (cck: sī. pī.); saṇṭhāgāraṁ (cck: syā. kaṁ.) | anajjhāvuṭṭhaṁ → anajjhāvutthaṁ (cck: sī. syā. pī. ka.) | Ubbhaṭakaṁ → So SS Bm Sum-Scd; Br K Sum-Br Ubbhatakaṁ. (pts note) | nāma → Bmr omit. (pts note) | navaṁ → Sc mānavaṁ, and below. (pts note) | santhāgāraṁ → Bmr sandhāgāraṁ; K saṇṭhāgāraṁ. (pts note)สมัยนั้น ท้องพระโรงหลังใหม่อันมีนามว่า อุพภตกะ ที่พวกเจ้ามัลละ กรุงปาวา โปรดให้สร้างสำเร็จแล้วได้ไม่นาน ยังไม่มีสมณะหรือพราหมณ์ หรือใคร ๆ ที่เป็นมนุษย์เข้าพักอาศัยเลย Assosuṁ kho pāveyyakā mallā: “bhagavā kira mallesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi pāvaṁ anuppatto pāvāyaṁ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane”ti.
bhikkhusaṅghena → bhikkhusaghena (pts)พวกเจ้ามัลละกรุงปาวาได้สดับข่าวว่า พระผู้มีพระภาค เสด็จจาริกในแคว้นมัลละ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เสด็จ ถึงกรุงปาวาโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ สวนมะม่วงของนายจุนทกัมมารบุตร เขต กรุงปาวา Atha kho pāveyyakā mallā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho pāveyyakā mallā bhagavantaṁ etadavocuṁ:ต่อมา พวกเจ้ามัลละกรุงปาวาได้พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ ประทับ ถวายอภิวาทแล้ว ประทับนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาค ดังนี้ว่า “idha, bhante, pāveyyakānaṁ mallānaṁ ubbhatakaṁ nāma navaṁ sandhāgāraṁ acirakāritaṁ hoti anajjhāvuṭṭhaṁ samaṇena vā brāhmaṇena vā kenaci vā manussabhūtena.
nāma → (bj) | sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj, pts); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | anajjhāvuṭṭhaṁ → anajjhāvutthaṁ (bj, sya-all) | ubbhatakaṁ → ubbhaṭakaṁ (pts) | hoti anajjhāvuṭṭhaṁ → anajjhāvutthaṁ (pts) | acira-kāritaṁ → Bmr K add hoti. (pts note)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส ท้องพระโรงหลังใหม่อันมีนามว่า อุพภตกะ ที่พวกเจ้ามัลละกรุงปาวา โปรดให้สร้างสำเร็จแล้วได้ไม่นาน ยังไม่มีสมณะ หรือพราหมณ์ หรือใคร ๆ ที่เป็นมนุษย์เข้าพักอาศัยเลย Tañca kho, bhante, bhagavā paṭhamaṁ paribhuñjatu, bhagavatā paṭhamaṁ paribhuttaṁ pacchā pāveyyakā mallā paribhuñjissanti.
tañca kho → taṁ ca (bj); taṁ (pts) | pāveyyakā mallā paribhuñjissanti tadassa → (pts) | Taṁ → Bmr tañ ca; K tañ ca kho. (pts note) | pacchā → Bmr K add Pāveyyakā Mallā paribhuñjissanti, tad assa. (pts note)ขอพระผู้มีพระภาคทรงใช้ ท้องพระโรงนั้นเป็นปฐมฤกษ์ด้วยเถิด พวกเจ้ามัลละกรุงปาวา จักใช้ภายหลังที่ พระผู้มีพระภาคทรงใช้เป็นปฐมฤกษ์แล้ว Tadassa pāveyyakānaṁ mallānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāyā”ti.ข้อนั้นจะพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่ พวกเจ้ามัลละผู้ครองกรุงปาวาตลอดกาลนาน” Adhivāsesi kho bhagavā tuṇhībhāvena.
kho → (bj, pts) | Adhivāsesi → K adds kho. (pts note)พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี

Atha kho pāveyyakā mallā bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena sandhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā sabbasanthariṁ sandhāgāraṁ santharitvā bhagavato āsanāni paññāpetvā udakamaṇikaṁ patiṭṭhapetvā telapadīpaṁ āropetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu;
sabbasanthariṁ → sabbasanthariṁ santhataṁ (mr) | sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | bhagavato → (bj, sya-all) | paññāpetvā → paññapetvā (bj) | patiṭṭhapetvā telapadīpaṁ → patiṭṭhāpetvā telappadīpaṁ (sya-all, pts) | uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ → uṭṭhāy āsanā bhagavataṁ (pts) | sandhāgāraṁ tenupasaṅkamiṁsu → santhāgāraṁ ten upasaṁkamiṁsu (pts) | sandhāgāraṁ santharitvā bhagavato → santhāgāraṁ santharāpetvā (pts) | sabbasanthariṁ → sabbasanthariṁ santanaṁ (bj: PTS, kām) | sabbasanthariṁ → sabbasanthariṁ santhataṁ (cck: ka.) | santharāpetvā → -5 So Sc; Sd santhariṁsatva, tva erased and tta written below; St sabbasanthāgāraṁ saritvā; Bm sabba-santhariṁ sandhāgāraṁ santharitvā; Br sabba-santhari-sandhataṁ sandhāgāraṁ santharitvā; K sabba-santhariṁ saṇthāgāraṁ santharitvā. (pts note)ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละกรุงปาวา ทรงทราบพระอาการที่พระผู้มี พระภาคทรงรับนิมนต์แล้ว จึงลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้ว เสด็จเข้าไปยังท้องพระโรงหลังใหม่ แล้วจึงรับสั่งให้ปูเครื่องลาด ทั่วท้องพระโรง ปูลาดอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ ตามประทีปน้ำมัน แล้วเข้าเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu.
bhagavantaṁ → bhagavataṁ (pts)ถวายอภิวาทแล้วประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควร Ekamantaṁ ṭhitā kho te pāveyyakā mallā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
ṭhitā → ṭhita (pts) | te → (pts) | etadavocuṁ sabbasantharisanthataṁ → etad avocuṁ sabbasanthāriṁ santhataṁ (pts) | kho → Bmr K add te. (pts note) | Sabba-santhāriṁ → Br K santhari-. (pts note)ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “sabbasantharisanthataṁ, bhante, sandhāgāraṁ, bhagavato āsanāni paññattāni, udakamaṇiko patiṭṭhāpito, telapadīpo āropito.
sabbasantharisanthataṁ → sabbasanthariṁ santhataṁ (bj) | sandhāgāraṁ bhagavato → santhāgāraṁ (bj, pts); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | sabbasantharisanthataṁ → sabbasanthariṁ santhataṁ (cck: sī. pī. ka.)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายได้ปูเครื่องลาด ทั่วท้องพระโรง ปูลาดอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ ตามประทีปน้ำมันแล้ว Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṁ maññatī”ti.
maññatīti → So Bmr K; Scd maññatūti; St maññāti. (pts note)ขอพระผู้มี พระภาคจงทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena sandhāgāraṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā pāde pakkhāletvā sandhāgāraṁ pavisitvā majjhimaṁ thambhaṁ nissāya puratthābhimukho nisīdi.
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj, pts); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | sandhāgāraṁ tenupasaṅkami → santhāgāraṁ ten upasaṁkami (pts) | majjhimaṁ thambhaṁ → majjhimatthambhaṁ (pts) | majjhima-tthambhaṁ → So Sdt; Sc majjhimath-; Bmr K majjhimaṁ (so D. xvi. 1. 22, vol. ii. 85). (pts note) | puratthābhimukho → Br purattābhi-, and below. (pts note)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร เสด็จไปยังท้องพระโรงพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ทรงล้างพระบาทแล้วเสด็จเข้าสู่ท้อง พระโรงประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก Bhikkhusaṅghopi kho pāde pakkhāletvā sandhāgāraṁ pavisitvā pacchimaṁ bhittiṁ nissāya puratthābhimukho nisīdi bhagavantaṁyeva purakkhatvā.
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj, pts); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | bhikkhusaṅghopi kho → bhikkhusaṁgho pi (pts) | pi → Bmr K add kho. (pts note) | purakkhatvā → Bmr purakkhitvā (Br below purekkhitvā). (pts note)ฝ่ายภิกษุสงฆ์ล้างเท้าแล้วเข้าสู่ท้องพระโรงนั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้า ไปทางทิศตะวันออกอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์พระผู้มีพระภาค Pāveyyakāpi kho mallā pāde pakkhāletvā sandhāgāraṁ pavisitvā puratthimaṁ bhittiṁ nissāya pacchimābhimukhā nisīdiṁsu bhagavantaṁyeva purakkhatvā.
sandhāgāraṁ → santhāgāraṁ (bj, pts); saṇṭhāgāraṁ (sya-all) | pacchimābhimukhā → pacchābhimukhā (pts) | bhagavantaṁyeva → bhagavataṁ yeva (pts) | puratthimaṁ → Scd puratthima-. (pts note) | pacchābhimukhā → So Sc (corrected to pacchāmukhā) Bmr K; Sd pacchāmukhā; St pacchāmukkhā; Br pacchimābhimukhā. (pts note) | purakkhatvā → Br purekkhitvā. (pts note)ส่วนพระเจ้ามัลละกรุงปาวาทรงล้างพระบาทแล้วเสด็จเข้าสู่ท้องพระโรงประทับ นั่งพิงฝาทางด้านทิศตะวันออก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตกอยู่เบื้องพระพักตร์ พระผู้มีพระภาค

Atha kho bhagavā pāveyyake malle bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uyyojesi:
bahudeva → bahudevā (bj) | samādapetvā → samādepetvā (pts)จากนั้น พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้พวกเจ้ามัลละกรุงปาวาเห็นชัด ชวนใจ ให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริง ด้วยธรรมีกถาเกือบตลอดคืน แล้วทรงส่งไปด้วยพระดำรัสว่า “abhikkantā kho, vāseṭṭhā, ratti.
Abhikkantā → K abhikkanto. (pts note)“วาเสฏฐะทั้งหลาย ราตรีผ่านไปมากแล้ว Yassadāni tumhe kālaṁ maññathā”ti.
tumhe → (sya-all) | tumhe → Bmr K omit; cp. D. xvi. 1. 24, vol. ii. 86. (pts note)ขอท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาสมควร ณ บัดนี้เถิด”

“Evaṁ, bhante”ti kho pāveyyakā mallā bhagavato paṭissutvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkamiṁsu.พวกเจ้า มัลละกรุงปาวาทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว ทรงพากันลุกขึ้นจากที่ประทับ ถวายอภิวาท พระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเสด็จจากไป

Atha kho bhagavā acirapakkantesu pāveyyakesu mallesu tuṇhībhūtaṁ tuṇhībhūtaṁ bhikkhusaṅghaṁ anuviloketvā āyasmantaṁ sāriputtaṁ āmantesi:
tuṇhībhūtaṁ → (sya-all) | sāriputtaṁ → sārīputtaṁ (sya-all) | pāveyyakesu → (pts) | tuṇhī-bhūtaṁ → So Scd Bm; St Br K omit the repetition. (pts note)ลำดับนั้นพระผู้มีพระภาค เมื่อพวกเจ้ามัลละกรุงปาวาเสด็จจากไปแล้ว ไม่นาน ทรงเหลียวดูหมู่ภิกษุผู้นั่งนิ่งแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระสารีบุตรมาตรัสว่า “vigatathinamiddho kho, sāriputta, bhikkhusaṅgho.
vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (sya-all) | sāriputta → sārīputta (sya-all) | vigatathinamiddho → vigatathīnamiddho (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)“สารีบุตร ภิกษุสงฆ์ปราศจากถีนมิทธะ Paṭibhātu taṁ, sāriputta, bhikkhūnaṁ dhammīkathā.
taṁ sāriputta → sārīputta (sya-all) | taṁ → So St Bmr; Scd naṁ; K omits. (pts note) | dhammi-kathā → So Scd Bmr; St dhammiyā kathā: K dhammiyā kathāya. (pts note)สารีบุตร จงแสดงธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลาย Piṭṭhi me āgilāyati.เราเมื่อยหลัง Tamahaṁ āyamissāmī”ti.
āyamissāmī”ti → āyameyyāmīti (sya-all, km) | āyamissāmīti → āyameyyāmīti (sya-all) | āyamissāmī’’ti → āyameyyāmīti (cck: syā. kaṁ.) | āyamissāmīti → K āyameyyāmīti. (pts note)จักขอพักสักหน่อย”

“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā sāriputto bhagavato paccassosi.
sāriputto → sārīputto (sya-all)ท่านพระสารีบุตรทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว

Atha kho bhagavā catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññāpetvā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya, sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi karitvā.
paññāpetvā → paññapetvā (bj, cck) | pāde → pādena (sya-all) | pāde → K pādena. (pts note)จากนั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งให้ปูสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น ทรงสำเร็จสีหไสยาโดย พระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงกำหนด พระทัยพร้อมจะเสด็จลุกขึ้น

Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto pāvāyaṁ adhunākālaṅkato hoti.
nāṭaputto → nātaputto (bj); nāthaputto (pts) | adhunākālaṅkato → adhunā kālakato (bj, sya-all, pts) | Nātha-putto → So Scd; St Nāta-; Bmr K Nāṭa-; cp. D. xvi. 5. 26, vol. ii. 150; xxix.1 ante, p. 117. (pts note)สมัยนั้น นิครนถ์ นาฏบุตรได้ถึงแก่กรรมแล้วไม่นานที่กรุงปาวา Tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā bhaṇḍanajātā kalahajātā vivādāpannā aññamaññaṁ mukhasattīhi vitudantā viharanti:
viharanti → vicaranti (sya-all, km); virahanti (pts1ed) | dvedhikajātā → dveḷhakajātā (sya-all, km) | kālaṅkiriyāya → kālakiriyāya (bj, sya-all, pts) | viharanti → virahanti (pts) | dvedhikajātā → dvejajhakajātā (bj: syā, kām) | dvedhikajātā → ddheḷhakajātā (cck: syā. kaṁ.) | viharanti → vicaranti (cck: syā. kaṁ.) | dvedhika-jātā → So Sc Bmr; Sdt vedhika-; K dveḷhaka-. (pts note)เพราะการถึงแก่กรรมของนิครนถ์ นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดแยกกัน เป็น ๒ พวก ต่างบาดหมางกัน ทะเลาะวิวาทกัน ใช้หอกคือปากทิ่มแทงกันอยู่ว่า “na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi, ahaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāmi, kiṁ tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānissasi. Micchāpaṭipanno tvamasi, ahamasmi sammāpaṭipanno. Sahitaṁ me, asahitaṁ te. Purevacanīyaṁ pacchā avaca, pacchāvacanīyaṁ pure avaca. Adhiciṇṇaṁ te viparāvattaṁ, āropito te vādo, niggahito tvamasi, cara vādappamokkhāya, nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti.
adhiciṇṇaṁ te → āciṇṇante (bj) | vā → ca (bj) | cara vādappamokkhāya → paravādapamokkhāya (sya-all) | dhammavinayaṁ → dhammavinavinayaṁ (pts) | adhiciṇṇaṁ → aviciṇṇan (pts) | niggahito tvamasi → niggahīto si (pts) | saṁhitamme → sahitaṁ me (bj: machasaṁ) | ājānāsi → K ājānissasi. (pts note) | ājānāmi → -4 K omits. (pts note) | aviciṇṇan → So Scd; St āciṇṇan; Bmr K adhiciṇṇan. (pts note) | si → So Sct: Sd Bmr K niggahito: Bmr K tvam asi. (pts note) | vāda-ppamokkhāya → K paravādapamokkhāya. (pts note) | nibbeṭhehi → So Sct; Sd nibbeṭhe; Bmr K nibbedhehi. (pts note)“ท่านไม่รู้ทั่วถึงธรรมวินัยนี้ แต่ข้าพเจ้ารู้ทั่วถึงธรรมวินัย ท่านจะรู้ทั่วถึงธรรมวินัย นี้ได้อย่างไร ท่านปฏิบัติผิด แต่ข้าพเจ้าปฏิบัติถูก คำพูดของข้าพเจ้ามีประโยชน์ แต่คำพูดของท่านไม่มีประโยชน์ คำที่ควรพูดก่อน ท่านกลับพูดภายหลัง คำที่ควร พูดภายหลัง ท่านกลับพูดก่อน เรื่องที่ท่านเคยชินได้ผันแปรไปแล้ว ข้าพเจ้าจับผิด คำพูดของท่านได้แล้ว ข้าพเจ้าข่มท่านได้แล้ว ถ้าท่านมีความสามารถ ก็จงหาทาง แก้คำพูดหรือเปลื้องตนให้พ้นผิดเถิด”

Vadhoyeva kho maññe nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu vattati.
nāṭaputtiyesu vattati → nātaputtiyesu anuvattati (bj) | vadhoyeva kho → vadhoyeveko (sya-all) | vattati → anuvattati (sya-all) | kho → So Sc (cp. ante, p. 117); Sd Bm K yev'; eko; St yevako; Br yevekoyeveko. (pts note) | vattati → So Sc Bmr; Sdt na vattati; K anuvattati. (pts note)เห็นจะมีแต่การฆ่ากันเท่านั้นที่จะเป็นไปใน พวกนิครนถ์ผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ นาฏบุตร Yepi nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvakā gihī odātavasanā, tepi nigaṇṭhesu nāṭaputtiyesu nibbinnarūpā virattarūpā paṭivānarūpā, yathā taṁ durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṁvattanike asammāsambuddhappavedite bhinnathūpe appaṭisaraṇe.
Yepi → yepi te (bj, pts1ed) | yepi → yepi te (bj, pts) | nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj); nāthaputtassa (pts) | tepi → tepi tesu (bj) | nāṭaputtiyesu → nātaputtiyesu (bj) | durakkhāte → durākkhāte (sya-all) | nāṭaputtiyesu nibbinnarūpā virattarūpā → nāthaputtiyesu nibbiṇṇarūpā (pts) | Yepi → yepi te (cck: sī. pī.) | pi → K hi. (pts note) | te → So SS; Bmr K omit. (pts note) | pi → So Br K, ante, p. 117. (pts note)แม้พวกสาวกของนิครนถ์ นาฏบุตร ที่เป็นคฤหัสถ์ นุ่งขาวห่มขาว ก็มีอาการเบื่อหน่าย คลายความรัก รู้สึกท้อถอยใน พวกนิครนถ์ผู้เป็นสาวกของนิครนถ์ นาฏบุตร ทั้งนี้เพราะธรรมวินัยที่นิครนถ์ นาฏบุตร กล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ได้ ไม่เป็นไปเพื่อความ สงบระงับ เป็นธรรมวินัยที่ผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ เป็นธรรมวินัยที่มี ที่พำนักถูกทำลายแล้ว เป็นธรรมวินัยที่ไม่มีที่พึ่งอาศัย

Atha kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi:
sāriputto → sārīputto (sya-all)ครั้งนั้น ท่านพระสารีบุตรเรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “nigaṇṭho, āvuso, nāṭaputto pāvāyaṁ adhunākālaṅkato,
nāṭaputto → nātaputto (bj); nāthaputto (pts) | adhunākālaṅkato → adhunā kālakato (bj, sya-all, pts)“ท่าน ผู้มีอายุทั้งหลาย นิครนถ์ นาฏบุตรได้ถึงแก่กรรมแล้วไม่นานที่กรุงปาวา tassa kālaṅkiriyāya bhinnā nigaṇṭhā dvedhikajātā …pe… bhinnathūpe appaṭisaraṇe.
kālaṅkiriyāya → kālakiriyāya (bj, sya-all, pts) | dvedhikajātā → dveḷhakajātā (sya-all) | appaṭisaraṇe → So Bmr K; SS add ti. (pts note)เพราะ การถึงแก่กรรมของนิครนถ์ นาฏบุตรนั้น พวกนิครนถ์จึงแตกกัน เกิดแยกกัน เป็น ๒ พวก ฯลฯ เป็นธรรมวินัยที่มีที่พำนักถูกทำลายแล้ว เป็นธรรมวินัย ที่ไม่มีที่พึ่งอาศัย Evañhetaṁ, āvuso, hoti durakkhāte dhammavinaye duppavedite aniyyānike anupasamasaṁvattanike asammāsambuddhappavedite.
durakkhāte → durākkhāte (sya-all) | hoti → (pts) | āvuso → Br K add hoti. (pts note)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ข้อนี้ก็เป็นอย่างนั้นแหละ ในธรรมวินัยที่ ศาสดากล่าวไว้ไม่ดี ประกาศไว้ไม่ดี ไม่เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ได้ ไม่เป็นไปเพื่อ ความสงบระงับ เป็นธรรมวินัยที่ผู้มิใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ Ayaṁ kho panāvuso, amhākaṁ bhagavatā dhammo svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṁvattaniko sammāsambuddhappavedito.
amhākaṁ → asmākaṁ (pts1ed) | bhagavatā → bhagavato (si) | panāvuso → pana āvuso (bj) | panāvuso amhākaṁ → pan āvuso asmākaṁ (pts) | amhākaṁ → asmākaṁ (cck: pī.) | bhagavatā → bhagavato (cck: ka. sī.) | asmākaṁ → Bmr K amhākaṁ, and below. (pts note) | Bhagavatā → Sc Bhagavato, and below. (pts note)ส่วนธรรมนี้ แลพระผู้มีพระภาคของพวกเราตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นเครื่องนำออกจาก ทุกข์ได้ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุข แก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย

Katamo cāvuso, amhākaṁ bhagavatā dhammo svākkhāto suppavedito niyyāniko upasamasaṁvattaniko sammāsambuddhappavedito;
bhagavatā → bhagavato (si) | bhagavatā → bhagavato (cck: ka. sī.)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมอะไรเล่าที่พระผู้มีพระภาคของพวกเราตรัสไว้ดีแล้ว ประกาศไว้ดีแล้ว เป็นเครื่องนำออกจากทุกข์ได้ เป็นไปเพื่อความสงบระงับ เป็นธรรม ที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าประกาศไว้ yattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ?
yattha → tattha (bj, sya-all) | devamanussānaṁ → devamanussānaṁ ekakaṁ (bj) | yattha → So SS; Bmr K tattha. (pts note)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาท กันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไป เพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

1. Ekaka

Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena eko dhammo sammadakkhāto.
Bhagavatā → Sc omits. 5 St -ṭṭhitā. Cp. infra, xxxiv. 1. 2; A. X. 27. 6, vol. v. 50; 28, 4, vol. v. 55. (pts note)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวดละ ๑ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้ พรหมจรรย์นี้ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คน หมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย Katamo eko dhammo?ธรรมหมวดละ ๑ ประการ คืออะไร คือ

Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.สัตว์ทั้งหลายทั้งปวง ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร

Sabbe sattā saṅkhāraṭṭhitikā.
saṁkhāraṭṭhitikā → -6 So Bm K Sum-Scd; St Sum-Br omit; Sc . . . saṁkhāraṭṭhitā; Sd -ṭṭhiti; Br tiṭṭhikā. Cp. S. v. 64, 65. (pts note)สัตว์ทั้งหลายทั้งปวง ดำรงอยู่ได้ด้วยสังขาร

Ayaṁ kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena eko dhammo sammadakkhāto.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แล คือธรรมหมวดละ ๑ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
devamanussānaṁ → devamanussānaṁ dukaṁ (bj) | Tattha → SS yattha; Bmr K tattha. In this recurring formula at the close of the numerical sections SS frequently (but not invariably) read yattha. In the corresponding formula at the beginning all agree in tattha; which has accordingly been retained. (pts note)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุข แก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย

2. Duka

Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dve dhammā sammadakkhātā.
dve → dve dhammā (sya-all, km)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวดละ ๒ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
pe → So Bmr K. (pts note)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้ พรหมจรรย์นี้ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คน หมู่มาก เพื่อสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย Katame dve?
dve → dve dhammā (sya-all) | dve → dve dhammo (syā. kaṁ.) evamuparipi (cck note) | dve → K adds dhammā. (pts note)ธรรมหมวดละ ๒ ประการ คืออะไร คือ

Nāmañca rūpañca.
ca → Cp. infra, xxxiv. 1.3 (iii). A. II. 9. 3, vol. i. 83. (pts note)๑. นาม ๒. รูป

Avijjā ca bhavataṇhā ca.
ca → Cp. infra, xxxiv. 1.3 (iv). A. IV. 251, vol. ii. 247. (pts note)๑. อวิชชา (ความไม่รู้แจ้ง) ๒. ภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ)

Bhavadiṭṭhi ca vibhavadiṭṭhi ca.
ca → Cp. A. II. 9. 5, vol. i. 83. (pts note)๑. ภวทิฏฐิ (ความเห็นเนื่องด้วยภพ) ๒. วิภวทิฏฐิ (ความเห็นเนื่องด้วยวิภพ)

Ahirikañca anottappañca.
Ahirikañca → ahirīkañca (katthaci) | Ahirikañca → ahirīkañca (cck: katthaci) | ca → Cp. A. II. 1. 7, vol. i. 51; II. 9. 6, vol. i. 83; and II. 16. 5, 15, 25, vol. i. 95, 96. (pts note)๑. อหิริกะ (ความไม่อายบาป) ๒. อโนตตัปปะ (ความไม่กลัวบาป)

Hirī ca ottappañca.
hirī → hiri (sya-all) | Hiri → So Bmr K Sum-Sd; Scd hiriṁ; St omits this pair; Sum-Sc Br hirī. (pts note) | ca → Sc omits -ttappañ ca. Cp. A. II. 1. 8, 9, vol. i. 51; II. 9, 7, vol. i. 83; II. 16. 10, 20, 30, vol. i. 95, 96. (pts note)๑. หิริ (ความอายบาป) ๒. โอตตัปปะ (ความกลัวบาป)

Dovacassatā ca pāpamittatā ca.
ca → Cp. infra, xxxiv. 1.3 (v). A. II. 9. 8, vol. i. 83. (pts note)๑. โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก) ๒. ปาปมิตตตา (ความมีปาปมิตร)

Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca.
ca → ca viii (pts) | ca → Cp. infra, xxxiv. 1.3 (vi). A. II. 9. 9, vol. i. 83. (pts note)๑. โสวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่าง่าย) ๒. กัลยาณมิตตตา (ความมีกัลยาณมิตร)

Āpattikusalatā ca āpattivuṭṭhānakusalatā ca.
ca → Cp. A. II. 9. 11, vol. i. 84. (pts note)๑. อาปัตติกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในอาบัติ) ๒. อาปัตติวุฏฐานกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากอาบัติ)

Samāpattikusalatā ca samāpattivuṭṭhānakusalatā ca.
ca → Cp. A. II. 15. 1, vol. i. 94. (pts note)๑. สมาปัตติกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในการเข้าสมาบัติ) ๒. สมาปัตติวุฏฐานกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในการออกจากสมาบัติ)

Dhātukusalatā ca manasikārakusalatā ca.
ca → Cp. A. II. 9 10, vol. i. 83. (pts note)๑. ธาตุกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในธาตุ) ๒. มนสิการกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในมนสิการ)

Āyatanakusalatā ca paṭiccasamuppādakusalatā ca.๑. อายตนกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในอายตนะ) ๒. ปฏิจจสมุปปาทกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในปฏิจจสมุปบาท)

Ṭhānakusalatā ca aṭṭhānakusalatā ca.๑. ฐานกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในฐานะ) ๒. อัฏฐานกุสลตา (ความเป็นผู้ฉลาดในอัฏฐานะ)

Ajjavañca lajjavañca.
ajjavañca lajjavañca → ājjavañca maddavañca (sya-all) | lajjavañ → So Sc Bm; Sd majjavañ; St omits; Br K maddavañ. Cp. A. II. 15. 2, vol. i. 94. (pts note)๑. อาชชวะ (ความซื่อตรง) ๒. ลัชชวะ (ความละอาย)

Khanti ca soraccañca.
ca → Cp. A. II. 15. 3, vol. i. 94. (pts note)๑. ขันติ (ความอดทน) ๒. โสรัจจะ (ความเสงี่ยม)

Sākhalyañca paṭisanthāro ca.
Sākhalyañ → Sd sokalyañ. (pts note) | paṭisanthāro → Bmr paṭisanḍhāro. Cp. A. II. 15. 4, vol. i. 94. (pts note)๑. สาขัลยะ (ความมีวาจาอ่อนหวาน) ๒. ปฏิสันถาร (การต้อนรับ)

Avihiṁsā ca soceyyañca.
Avihiṁsā → Sdt ahiṁsā. (pts note) | soceyyañ → Scd soveyyañ. Cp. A. II. 15. 5, vol. i. 94. (pts note) | Muṭṭhasaccañ → Sdt nuṭṭhassañ ca. Cp. A. II. 15. 16, vol. i. 95. (pts note)๑. อวิหิงสา (ความไม่เบียดเบียน) ๒. โสเจยยะ (ความสะอาด)

Muṭṭhassaccañca asampajaññañca.๑. มุฏฐสัจจะ (ความหลงลืมสติ) ๒. อสัมปชัญญะ (ความไม่รู้ตัว)

Sati ca sampajaññañca.
Sati → So Bmr K; Sc satiñ; Sd omits this pair; St omits sati ca; Bmr K sati. Cp. xxxiv. 1.2 (i). A. II. 15. 17, vol. i. 95. (pts note)๑. สติ (ความระลึกได้) ๒. สัมปชัญญะ (ความรู้ตัว)

Indriyesu aguttadvāratā ca bhojane amattaññutā ca.
agutta-dvāratā → Sc -tāya. Cp. A. II. 15. 6, vol. i. 94. (pts note)๑. อินทริเยสุ อคุตตทวารตา (ความไม่คุ้มครองทวารในอินทรีย์) ๒. โภชเน อมัตตัญญุตา (ความไม่รู้จักประมาณในการบริโภค)

Indriyesu guttadvāratā ca bhojane mattaññutā ca.
gutta-dvāratā → Cp. A. II. 15. 7, vol. i. 94. (pts note)๑. อินทริเยสุ คุตตทวารตา (ความคุ้มครองทวารในอินทรีย์) ๒. โภชเน มัตตัญญุตา (ความรู้จักประมาณในการบริโภค)

Paṭisaṅkhānabalañca bhāvanābalañca.
paṭisaṅkhānabalañca → paṭisandhāna balaṁca (bj: syā) | Paṭisaṅkhānabalañca → paṭisandhānabalañca (cck: syā.) | Paṭisaṁkhāna-balañ → Cp. A. II. 2. 1. 3, vol. i. 52, 53; II. 15. 8, ibid. 94. (pts note)๑. ปฏิสังขานพละ (กำลังคือการพิจารณา) ๒. ภาวนาพละ (กำลังคือการเจริญ)

Satibalañca samādhibalañca.
Sati-balañ → Cp. A. II. 15. 9, vol. i. 94. (pts note)๑. สติพละ (กำลังคือสติ) ๒. สมาธิพละ (กำลังคือสมาธิ)

Samatho ca vipassanā ca.
Samatho → Cp. xxxiv. 1.3 (ii). A. II. 4. 10, vol. i. 61; II. 15. 10, ibid. 95; II. 17. 3, 5, ibid. 100. (pts note)๑. สมถะ (การฝึกจิตให้สงบเป็นสมาธิ) ๒. วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง)

Samathanimittañca paggahanimittañca.๑. สมถนิมิต (นิมิตแห่งสมถะ) ๒. ปัคคหนิมิต (นิมิตแห่งความเพียร)

Paggaho ca avikkhepo ca.
paggaho → paggāho (bj) | Paggaho → So Bm; Br paggāha. Cp. A. II. 9. 2, vol. i. 83. (pts note)๑. ปัคคหะ (ความเพียร) ๒. อวิกเขปะ (ความไม่ฟุ้งซ่าน)

Sīlavipatti ca diṭṭhivipatti ca.
Sīla-sampadā → Cp. A. II. 16. 12, vol. i. 95. (pts note)๑. สีลวิบัติ (ความวิบัติแห่งศีล) ๒. ทิฏฐิวิบัติ (ความวิบัติแห่งทิฏฐิ)

Sīlasampadā ca diṭṭhisampadā ca.
sīlasampadā ca diṭṭhisampadā ca → xxviii (pts) | diṭṭhi-vipatti → Bm vippatti. Bmr K put this pair first in the sīla-diṭṭhi group. Cp. A. II. 15. 11, vol. i. 95. (pts note)๑. สีลสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งศีล) ๒. ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ)

Sīlavisuddhi ca diṭṭhivisuddhi ca.
Sīla-visuddhi → Cp. A. II. 15. 13, vol. i. 95. (pts note)๑. สีลวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งศีล) ๒. ทิฏฐิวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งทิฏฐิ)

Diṭṭhivisuddhi kho pana yathā diṭṭhissa ca padhānaṁ.
padhānaṁ → Cp. A. II. 15. 14, vol. i. 95. (pts note)๑. ทิฏฐิวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งทิฏฐิ) ๒. ยถาทิฏฐิปธานะ (ความเพียรที่สมควรแก่สัมมาทิฏฐิ)

Saṁvego ca saṁvejanīyesu ṭhānesu saṁviggassa ca yoniso padhānaṁ.
padhānaṁ → padhānaṁ xxxi (pts) | Saṁvego → Cp. A. IV. 113, 5 ff., vol. ii. 115. (pts note)๑. สังเวชนีเยสุ ฐาเนสุ สังเวคะ (ความสลดใจในที่ที่ควรสลดใจ) ๒. สังวิคคัสสะ โยนิโส ปธานะ (ความเพียรโดยแยบคายของผู้มีความสลดใจ)

Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesu appaṭivānitā ca padhānasmiṁ.
padhānasmiṁ → padhānasmiṁ xxxii (pts) | Asantuṭṭhitā → Cp. A. II. 15. 15, vol. i. 95. (pts note)๑. กุสเลสุ ธัมเมสุ อสันตุฏฐิตา (ความไม่สันโดษในกุศลธรรมทั้งหลาย) ๒. ปธานัสมิง อัปปฏิวานิตา (ความไม่ท้อถอยในการบำเพ็ญเพียร)

Vijjā ca vimutti ca.
Vijjā → Cp. infra, xxxiv. 1.3 (x). A. II. 9. 4, vol. i. 83; IV. 251, vol. ii. 247. (pts note)๑. วิชชา (ความรู้แจ้ง) ๒. วิมุตติ (ความหลุดพ้น)

Khayeñāṇaṁ anuppādeñāṇaṁ.
Khaye → Cp. infra, xxxiv. 1.3 (viii). (pts note)๑. ขยญาณ (ความรู้ในการสิ้นกิเลส) ๒. อนุปปาทญาณ (ความรู้ในการไม่เกิดกิเลส)

Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena dve dhammā sammadakkhātā.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แล คือธรรมหมวดละ ๒ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ, yathayidaṁ brahmacariyaṁ addhaniyaṁ assa ciraṭṭhitikaṁ, tadassa bahujanahitāya bahujanasukhāya lokānukampāya atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
devamanussānaṁ → devamanussānaṁ tikaṁ (bj) | pe → So Bmr K. (pts note)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุขแก่ คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย

3. Tika

Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo dhammā sammadakkhātā.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวดละ ๓ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น ฯลฯ เพื่อ ประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย Katame tayo?
tayo → tayo dhammā (sya-all) | tayo → K adds dhammā. (pts note)ธรรมหมวดละ ๓ ประการ คืออะไร คือ

Tīṇi akusalamūlāni—
akusala-mūlāni → Cp. infra, xxxiv. 1.4 (i). A. III. 69. 1, vol. i. 201. (pts note)อกุศลมูล ๓ lobho akusalamūlaṁ, doso akusalamūlaṁ, moho akusalamūlaṁ.๑. อกุศลมูลคือโลภะ (ความอยากได้) ๒. อกุศลมูลคือโทสะ (ความคิดประทุษร้าย) ๓. อกุศลมูลคือโมหะ (ความหลง)

Tīṇi kusalamūlāni—
kusala-mūlāni → Cp. infra, xxxiv. 1.4 (ii). A. III. 69. 6, vol. i. 203. (pts note)กุศลมูล ๓ alobho kusalamūlaṁ, adoso kusalamūlaṁ, amoho kusalamūlaṁ.๑. กุศลมูลคืออโลภะ (ความไม่อยากได้) ๒. กุศลมูลคืออโทสะ (ความไม่คิดประทุษร้าย) ๓. กุศลมูลคืออโมหะ (ความไม่หลง)

Tīṇi duccaritāni—ทุจริต ๓ kāyaduccaritaṁ, vacīduccaritaṁ, manoduccaritaṁ.
mano-duccaritaṁ → Cp. A. II. 1. 1, 3, vol. i. 49; 2. 1, ibid. 52; 2. 7, 8, ibid. 57; 2. 4, 3, ibid. 62; III. 2. ibid. 102; 17. ibid. 114; 35. 1, ibid. 138, and frequently onwards. Cp. M. i. 35, 279; S. v. 75. (pts note)๑. กายทุจริต (ความประพฤติชั่วด้วยกาย) ๒. วจีทุจริต (ความประพฤติชั่วด้วยวาจา) ๓. มโนทุจริต (ความประพฤติชั่วด้วยใจ)

Tīṇi sucaritāni—สุจริต kāyasucaritaṁ, vacīsucaritaṁ, manosucaritaṁ.
mano-sucaritaṁ → Cp. A. II. 1. 1, 3, vol. i. 49; 2. 7, 8, ibid. 57, 58; 4. 3, ibid. 62; III. 2, ibid. 102, and onwards. (pts note)๑. กายสุจริต (ความประพฤติชอบด้วยกาย) ๒. วจีสุจริต (ความประพฤติชอบด้วยวาจา) ๓. มโนสุจริต (ความประพฤติชอบด้วยใจ)

Tayo akusalavitakkā—อกุศลวิตก ๓ kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko.
vihiṁsā-vitakko → Cp. D. xvii. 2. 2, vol. ii. 186. A. III. 40. 2, vol. i. 148; 122, ibid. 275 and onwards. S. vol. i. 203; ii. 151; iii. 93. (pts note)๑. กามวิตก (ความตรึกในทางกาม) ๒. พยาบาทวิตก (ความตรึกในทางพยาบาท) ๓. วิหิงสาวิตก (ความตรึกในทางเบียดเบียน)

Tayo kusalavitakkā—กุศลวิตก ๓ nekkhammavitakko, abyāpādavitakko, avihiṁsāvitakko.
avihiṁsā-vitakko → Cp. A. III. 122, vol. i. 275. (pts note)๑. เนกขัมมวิตก (ความตรึกปลอดจากกาม) ๒. อพยาบาทวิตก (ความตรึกปลอดจากพยาบาท) ๓. อวิหิงสาวิตก (ความตรึกปลอดจากการเบียดเบียน)

Tayo akusalasaṅkappā—อกุศลสังกัปปะ ๓ kāmasaṅkappo, byāpādasaṅkappo, vihiṁsāsaṅkappo.
vihiṁsāsaṅkappo → vihiṁsāsaṁkappo viii (pts) | vihiṁsā-saṁkappo → Cp. A. X. 20. 10, vol. v. 31. (pts note)๑. กามสังกัปปะ (ความดำริในทางกาม) ๒. พยาปาทสังกัปปะ (ความดำริในทางพยาบาท) ๓. วิหิงสาสังกัปปะ (ความดำริในทางเบียดเบียน)

Tayo kusalasaṅkappā—กุศลสังกัปปะ ๓ nekkhammasaṅkappo, abyāpādasaṅkappo, avihiṁsāsaṅkappo.๑. เนกขัมมสังกัปปะ (ความดำริปลอดจากกาม) ๒. อพยาปาทสังกัปปะ (ความดำริปลอดจากพยาบาท) ๓. อวิหิงสาสังกัปปะ (ความดำริปลอดจากการเบียดเบียน)

Tisso akusalasaññā—อกุศลสัญญา ๓ kāmasaññā, byāpādasaññā, vihiṁsāsaññā.
vihiṁsā-saññā → Cp. A. VI. 74. 2, vol. iii. 428; 110. 2, ibid. 446. (pts note)๑. กามสัญญา (ความกำหนดหมายในทางกาม) ๒. พยาปาทสัญญา (ความกำหนดหมายในทางพยาบาท) ๓. วิหิงสาสัญญา (ความกำหนดหมายในทางเบียดเบียน)

Tisso kusalasaññā—กุศลสัญญา ๓ nekkhammasaññā, abyāpādasaññā, avihiṁsāsaññā.
avihiṁsā-saññā → Cp. A. VI. 75. 4, vol. iii. 429; 110. 3, ibid. 447. (pts note)๑. เนกขัมมสัญญา (ความกำหนดหมายปลอดจากกาม) ๒. อพยาปาทสัญญา (ความกำหนดหมายปลอดจากพยาบาท) ๓. อวิหิงสาสัญญา (ความกำหนดหมายปลอดจากการเบียดเบียน)

Tisso akusaladhātuyo—อกุศลธาตุ ๓ kāmadhātu, byāpādadhātu, vihiṁsādhātu.
vihiṁsā-dhātu → For xi. and xii. cp. A. VI. 111. 2, 3, vol. iii. 447. (pts note)๑. กามธาตุ (ธาตุคือกาม) ๒. พยาปาทธาตุ (ธาตุคือพยาบาท) ๓. วิหิงสาธาตุ (ธาตุคือวิหิงสา)

Tisso kusaladhātuyo—กุศลธาตุ ๓ nekkhammadhātu, abyāpādadhātu, avihiṁsādhātu.๑. เนกขัมมธาตุ (ธาตุคือเนกขัมมะ) ๒. อพยาปาทธาตุ (ธาตุคืออพยาบาท) ๓. อวิหิงสาธาตุ (ธาตุคืออวิหิงสา)

Aparāpi tisso dhātuyo—
aparāpi → xiii aparā pi (pts)ธาตุ ๓ อีกนัยหนึ่ง kāmadhātu, rūpadhātu, arūpadhātu.
arūpa-dhātu → Cp. infra, xxxiv. 1.4 (ix). A. III. 76. 1-3, vol. i. 223. (pts note) | xiv → Sc omits this triad. (pts note)๑. กามธาตุ (ธาตุคือกามภพ) ๒. รูปธาตุ (ธาตุคือรูปภพ) ๓. อรูปธาตุ (ธาตุคืออรูปภพ)

Aparāpi tisso dhātuyo—
aparāpi → xiv aparā pi (pts)ธาตุ ๓ อีกนัยหนึ่ง rūpadhātu, arūpadhātu, nirodhadhātu.๑. รูปธาตุ (ธาตุคือรูปภพ) ๒. อรูปธาตุ (ธาตุคืออรูปภพ) ๓. นิโรธธาตุ (ธาตุคือนิโรธ)

Aparāpi tisso dhātuyo—
aparāpi → xv aparā pi (pts)ธาตุ ๓ อีกนัยหนึ่ง hīnadhātu, majjhimadhātu, paṇītadhātu.
Hīnā → SS -ā in all three cases (Sc hīna); Bmr K always -a. (pts note)๑. หีนธาตุ (ธาตุอย่างหยาบ) ๒. มัชฌิมธาตุ (ธาตุอย่างกลาง) ๓. ปณีตธาตุ (ธาตุอย่างประณีต)

Tisso taṇhā—ตัณหา ๓ kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.
vibhavataṇhā → Cp. infra, xxxiv. 1.4 (iv). (pts note)๑. กามตัณหา (ความทะยานอยากในกาม) ๒. ภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ) ๓. วิภวตัณหา (ความทะยานอยากในวิภพ)

Aparāpi tisso taṇhā—
aparāpi → xvii aparā pi (pts)ตัณหา ๓ อีกนัยหนึ่ง kāmataṇhā, rūpataṇhā, arūpataṇhā.๑. กามตัณหา (ความทะยานอยากในกามภพ) ๒. รูปตัณหา (ความทะยานอยากในรูปภพ) ๓. อรูปตัณหา (ความทะยานอยากในอรูปภพ)

Aparāpi tisso taṇhā—
aparāpi → xviii aparā pi (pts)ตัณหา ๓ อีกนัยหนึ่ง rūpataṇhā, arūpataṇhā, nirodhataṇhā.๑. รูปตัณหา (ความทะยานอยากในรูปภพ) ๒. อรูปตัณหา (ความทะยานอยากในอรูปภพ) ๓. นิโรธตัณหา (ความทะยานอยากในความดับสูญ)

Tīṇi saṁyojanāni—สังโยชน์ ๓ sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.
sīlabbata-parāmāso → Cp. A. III. 92. 4, vol. i. 242. (pts note)๑. สักกายทิฏฐิ (ความเห็นว่าเป็นตัวของตน) ๒. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) ๓. สีลัพพตปรามาส (ความถือมั่นศีลพรต)

Tayo āsavā—อาสวะ ๓ kāmāsavo, bhavāsavo, avijjāsavo.
avijjāsavo → Cp. D. ii. 97, vol. i. 84. A. III. 58. 5, vol. i. 165, and onwards. M. i. 7, 23, 279. S. iv. 256; v. 56, 189. (pts note)๑. กามาสวะ (อาสวะคือกาม) ๒. ภวาสวะ (อาสวะคือภพ) ๓. อวิชชาสวะ (อาสวะคืออวิชชา)

Tayo bhavā—ภพ ๓ kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo.
arūpabhavo → arūpabhavo xxii (pts) | arūpabhavo → Cp. D. xv. 5, vol. ii. 57. A. III. 76. 1-3, vol. ii. 223; VI. 105. 2, vol. iii. 444. S. ii. 3; iv. 258. (pts note)๑. กามภพ (ภพที่เป็นกามาวจร) ๒. รูปภพ (ภพที่เป็นรูปาวจร) ๓. อรูปภพ (ภพที่เป็นอรูปาวจร)

Tisso esanā—เอสนา(การแสวงหา) ๓ kāmesanā, bhavesanā, brahmacariyesanā.
brahmacariyesanā → brahmacariyesanā xxiii (pts) | brahmacariyesanā → Cp. A. X. 20. 9, vol. v. 31. S. v. 54, 136, 246. (pts note)๑. กาเมสนา (การแสวงหากาม) ๒. ภเวสนา (การแสวงหาภพ) ๓. พรหมจริเยสนา (การแสวงหาพรหมจรรย์)

Tisso vidhā—วิธา(ความถือตัว) ๓ seyyohamasmīti vidhā, sadisohamasmīti vidhā, hīnohamasmīti vidhā.
ham → So Scd K Sum; St seyyohasmīti, etc.; Br seyyohamasmiṁti; Br seyyohasmiti, etc. (pts note)๑. เสยโยหมัสมีติ วิธา (ถือตัวว่าเราเป็นผู้เลิศกว่าเขา) ๒. สทิโสหมัสมีติ วิธา (ถือตัวว่าเราเป็นผู้เสมอเขา) ๓. หีโนหมัสมีติ วิธา (ถือตัวว่าเราเป็นผู้ด้อยกว่าเขา)

Tayo addhā—อัทธา(กาล) ๓ atīto addhā, anāgato addhā, paccuppanno addhā.๑. อตีตอัทธา (อดีตกาล) ๒. อนาคตอัทธา (อนาคตกาล) ๓. ปัจจุปปันนอัทธา (ปัจจุบันกาล)

Tayo antā—อันตะ ๓ sakkāyo anto, sakkāyasamudayo anto, sakkāyanirodho anto.
anto → anto xxvi (pts) | anto → Cp. A. VI. 61. 7, vol. iii. 401. (pts note)๑. สักกายอันตะ (ส่วนสุดคือสักกายะ) ๒. สักกายสมุทยอันตะ (ส่วนสุดคือสักกายสมุทัย) ๓. สักกายนิโรธอันตะ (ส่วนสุดคือสักกายนิโรธ)

Tisso vedanā—เวทนา ๓ sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā.
vedanā → vedanā xxvii (pts) | vedanā → Cp. infra, xxxiv. 1.4 (iii). A. VI. 61. 4, vol. iii. 400. S. ii. 53; iii. 86; iv. 204-235; v. 21, 57, 189. (pts note)๑. สุขเวทนา (ความรู้สึกสุข) ๒. ทุกขเวทนา (ความรู้สึกทุกข์) ๓. อทุกขมสุขเวทนา (ความรู้สึกไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข)

Tisso dukkhatā—ทุกขตา ๓ dukkhadukkhatā, saṅkhāradukkhatā, vipariṇāmadukkhatā.
vipariṇāmadukkhatā → vipariṇāmadukkhatā xxviii (pts) | vipariṇāma-dukkhatā → Cp. S. iv. 259; v. 56. (pts note)๑. ทุกขทุกขตา (สภาวทุกข์คือทุกข์) ๒. สังขารทุกขตา (สภาวทุกข์คือสังขาร) ๓. วิปริณามทุกขตา (สภาวทุกข์คือความแปรผันไป)

Tayo rāsī—ราสี(กอง) ๓ micchattaniyato rāsi, sammattaniyato rāsi, aniyato rāsi.๑. มิจฉัตตนิยตราสี (กองแห่งธรรมที่มีสภาวะผิดและให้ผลแน่นอน) ๒. สัมมัตตนิยตราสี (กองแห่งธรรมที่มีสภาวะชอบและให้ผลแน่นอน) ๓. อนิยตราสี (กองแห่งธรรมที่ให้ผลไม่แน่นอน)

Tayo tamā—
Tayo tamā → tisso kaṅkhā (bahūsu) | tayo tamā → tisso kaṅkhā (bj, sya-all) | kaṅkhā → tayo tamā (bj: machasaṁ) | tamā → tisso kaṅkhā (bahūsu) aṭṭhakathā oloketabbā (cck note) | Tisso → So Bmr K; SS tayo. (pts note) | kaṅkhā → St Sum tamā. (pts note)ตมะ(ความมืด) ๓ atītaṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, anāgataṁ vā addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ārabbha kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati.
na → ca (pts)๑. เคลือบแคลง สงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส ปรารภอดีตกาล ๒. เคลือบแคลง สงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส ปรารภอนาคตกาล ๓. เคลือบแคลง สงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใส ปรารภปัจจุบันกาล

Tīṇi tathāgatassa arakkheyyāni—
arakkheyyāni → ārakkheyyāni (pts) | ārakkheyyāni → K arakkheyyāni; and so A. VII. 55. 1, 2, vol. iv. 82, where four are enumerated. (pts note)อรักเขยยะ(ข้อที่พระตถาคตไม่ต้องรักษา) ๓ parisuddhakāyasamācāro āvuso tathāgato, natthi tathāgatassa kāyaduccaritaṁ, yaṁ tathāgato rakkheyya:๑. พระตถาคตทรงมีกายสมาจาร (ความประพฤติทางกาย) บริสุทธิ์ ไม่ทรง มีกายทุจริตที่พระองค์จะต้องรักษาไว้โดยตั้งพระทัยว่า ‘mā me idaṁ paro aññāsī’ti.‘คนอื่น ๆ อย่าได้ รู้กายทุจริตของเรานี้’ Parisuddhavacīsamācāro āvuso, tathāgato, natthi tathāgatassa vacīduccaritaṁ, yaṁ tathāgato rakkheyya:๒. พระตถาคตทรงมีวจีสมาจาร (ความประพฤติทางวาจา) บริสุทธิ์ ไม่ทรง มีวจีทุจริตที่พระองค์จะต้องรักษาไว้โดยตั้งพระทัยว่า ‘mā me idaṁ paro aññāsī’ti.‘คนอื่น ๆ อย่าได้รู้ วจีทุจริตของเรานี้’ Parisuddhamanosamācāro, āvuso, tathāgato, natthi tathāgatassa manoduccaritaṁ yaṁ tathāgato rakkheyya:๓. พระตถาคตทรงมีมโนสมาจาร (ความประพฤติทางใจ) บริสุทธิ์ ไม่ทรงมี มโนทุจริตที่พระองค์จะต้องรักษาไว้โดยตั้งพระทัยว่า ‘mā me idaṁ paro aññāsī’ti.
aññāsīti → aññāsīti xxxi (pts)‘คนอื่น ๆ อย่าได้รู้ มโนทุจริตของเรานี้’

Tayo kiñcanā—กิญจนะ(เครื่องกังวล) ๓ rāgo kiñcanaṁ, doso kiñcanaṁ, moho kiñcanaṁ.
kiñcanaṁ → kiñcanaṁ xxxii (pts) | kiñcanaṁ → Cp. S. iv. 297. The group rāga, dosa, moha recurs constantly in A. from II. 2. 1, vol. i. 52, onwards. (pts note)๑. ราคกิญจนะ (เครื่องกังวลคือราคะ) ๒. โทสกิญจนะ (เครื่องกังวลคือโทสะ) ๓. โมหกิญจนะ (เครื่องกังวลคือโมหะ)

Tayo aggī—
aggī → So Br K; SS Bm aggi. Cp. S., vol. iv. 19. A. VII. 43. 2, vol. iv. 41, enumerates seven, adding kaṭṭhaggi to those of (xxxii), (xxxiii). (pts note)อัคคิ(ไฟ) ๓ rāgaggi, dosaggi, mohaggi.๑. ราคัคคิ (ไฟคือราคะ) ๒. โทสัคคิ (ไฟคือโทสะ) ๓. โมหัคคิ (ไฟคือโมหะ)

Aparepi tayo aggī—
aparepi → xxxiii apare pi (pts)อัคคิ ๓ อีกนัยหนึ่ง āhuneyyaggi, gahapataggi, dakkhiṇeyyaggi.
gahapataggi → K puts this third. (pts note)๑. อาหุเนยยัคคิ (ไฟคืออาหุไนยบุคคล) ๒. คหปตัคคิ (ไฟคือคหบดี) ๓. ทักขิเณยยัคคิ (ไฟคือทักขิไณยบุคคล)

Tividhena rūpasaṅgaho—รูปสังคหะ ๓ sanidassanasappaṭighaṁ rūpaṁ, anidassanasappaṭighaṁ rūpaṁ, anidassanaappaṭighaṁ rūpaṁ.
rūpaṁ → anidassanasappaṭigharūpaṁ (bj: syā, kām) | rūpaṁ → sanidassanasappaṭigharūpaṁ (syā. kaṁ.) evamitaradvayepi (cck note) | Sanidassana-sappaṭighaṁ → SS almost always -ghaṁ; Bmr always; K -gha. (pts note)๑. สนิทัสสนสัปปฏิฆรูป (รูปที่เห็นได้และสัมผัสได้) ๒. อนิทัสสนสัปปฏิฆรูป (รูปที่เห็นไม่ได้ แต่สัมผัสได้) ๓. อนิทัสสนอัปปฏิฆรูป (รูปที่เห็นไม่ได้และสัมผัสไม่ได้)

Tayo saṅkhārā—สังขาร ๓ puññābhisaṅkhāro, apuññābhisaṅkhāro, āneñjābhisaṅkhāro.
āneñjābhisaṅkhāro → āneñjābhisaṁkhāro xxxvi (pts) | āneñjābhisaṁkhāro → So Bmr K Sum-Br and Childers; SS Sum-Scd ānañjābhisaṁkhāro. (pts note)๑. ปุญญาภิสังขาร (สภาพที่ปรุงแต่งกรรมฝ่ายดี) ๒. อปุญญาภิสังขาร (สภาพที่ปรุงแต่งกรรมฝ่ายชั่ว) ๓. อาเนญชาภิสังขาร (สภาพที่ปรุงแต่งภพอันมั่นคงไม่หวั่นไหว)

Tayo puggalā—บุคคล ๓ sekkho puggalo, asekkho puggalo, nevasekkho nāsekkho puggalo.
puggalo → puggalo xxxvii (pts) | Sekho → Bmr K sekkho, throughout. (pts note)๑. เสขบุคคล (บุคคลผู้ยังต้องศึกษา) ๒. อเสขบุคคล (บุคคลผู้ไม่ต้องศึกษา) ๓. เนวเสขานาเสขบุคคล (บุคคลผู้ยังต้องศึกษาก็มิใช่ ผู้ไม่ต้องศึกษาก็มิใช่)

Tayo therā—เถระ ๓ jātithero, dhammathero, sammutithero.
sammutithero → sammatithero (cck, km); sammatitthero (sya1ed, sya2ed) | sammutithero → sammatithero (bj); sammutithero xxxviii (pts) | jātithero dhammathero sammutithero → jātitthero dhammatthero sammatitthero (sya-all) | sammatithero → sammututhero (bj: machasaṁ) | sammutithero → sammatithero (cck: syā. kaṁ.)๑. ชาติเถระ (พระเถระโดยชาติ) ๒. ธัมมเถระ (พระเถระโดยธรรม) ๓. สมมติเถระ (พระเถระโดยสมมติ)

Tīṇi puññakiriyavatthūni—
puññakiriyavatthūni → puññakiriyāvatthūni (sya-all)บุญกิริยาวัตถุ ๓ dānamayaṁ puññakiriyavatthu, sīlamayaṁ puññakiriyavatthu, bhāvanāmayaṁ puññakiriyavatthu.
puñña-kiriya-vatthu → St vatthuṁ. (pts note) | xxxix → St inserts uppādetvā. (pts note)๑. ทานมัยบุญกิริยาวัตถุ (บุญกิริยาวัตถุที่สำเร็จด้วยทาน) ๒. สีลมัยบุญกิริยาวัตถุ (บุญกิริยาวัตถุที่สำเร็จด้วยศีล) ๓. ภาวนามัยบุญกิริยาวัตถุ (บุญกิริยาวัตถุที่สำเร็จด้วยภาวนา)

Tīṇi codanāvatthūni—โจทนาวัตถุ(เหตุที่ใช้โจท) ๓ diṭṭhena, sutena, parisaṅkāya.๑. ทิฏเฐนะ (โจทด้วยได้เห็น) ๒. สุเตนะ (โจทด้วยได้ยินได้ฟัง) ๓. ปริสังกายะ (โจทด้วยความระแวงสงสัย)

Tisso kāmūpapattiyo—
kāmūpapattiyo → kāmuppattiyo (bj); kāmupavattiyo (cck); kāmupapattiyo (sya1ed, pts1ed, mr) | kāmūpapattiyo santāvuso → kāmupapattiyo sant āvuso (pts) | kāmūpapattiyo → kāmūpapattiyo (bj: PTS, syā, kām) | kāmūpapattiyo → kāmuppattiyo (cck: sī.); kāmupapattiyo (cck: syā. pī. ka.) | kāmupapattiyo → SS kāmuppattiyo; Bm Sum-Bm kamūpapattiyo; Br Sum-Scd kāmupapo; K kāmūpavattiyo, but afterwards ūpapo. (pts note)กามุปปัตติ(การเกิดในกามภพ) ๓ santāvuso sattā paccupaṭṭhitakāmā, te paccupaṭṭhitesu kāmesu vasaṁ vattenti, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā.๑. สัตว์ที่มีกามปรากฏเฉพาะหน้ามีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเป็นไปตามอำนาจของ กามทั้งหลายที่ปรากฏเฉพาะหน้าแล้ว เช่น มนุษย์ เทพบางพวกและ วินิปาติกะบางพวก Ayaṁ paṭhamā kāmūpapatti.
kāmūpapatti santāvuso → kāmupapatti sant āvuso (pts)นี้เป็นกามุปปัตติที่ ๑ Santāvuso, sattā nimmitakāmā, te nimminitvā nimminitvā kāmesu vasaṁ vattenti, seyyathāpi devā nimmānaratī.
nimminitvā nimminitvā → nimmetvā nimmetvā (pts) | nimmetvā → So SS Sum-Scd; Bm K Sum-Br nimminitva nimminitvā; Br nimminetvā nimminetvā. (pts note)๒. สัตว์ที่เนรมิตกามคุณได้มีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเนรมิตแล้ว เป็นไปตามอำนาจ ของกามทั้งหลาย เช่น พวกเทพชั้นนิมมานรดี Ayaṁ dutiyā kāmūpapatti.
kāmūpapatti santāvuso → kāmupapatti sant āvuso (pts)นี้เป็นกามุปปัตติที่ ๒ Santāvuso sattā paranimmitakāmā, te paranimmitesu kāmesu vasaṁ vattenti, seyyathāpi devā paranimmitavasavattī.๓. สัตว์ที่ผู้อื่นเนรมิตกามคุณให้มีอยู่ สัตว์เหล่านั้นเป็นไปตามอำนาจของ กามคุณที่ผู้อื่นเนรมิตให้แล้ว เช่น พวกเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี Ayaṁ tatiyā kāmūpapatti.
kāmūpapatti → kāmupapatti xli (pts) | kāmupapatti → Br here kāmūpapatti. (pts note)นี้เป็น กามุปปัตติที่ ๓

Tisso sukhūpapattiyo—
sukhūpapattiyo → sukhupapattiyo (sya1ed, pts1ed, mr) | sukhūpapattiyo santāvuso → sukhupapattiyo sant āvuso (pts) | sukhūpapattiyo → sukhupapattiyo (bj: PTS, syā, kām) | sukhūpapattiyo → sukhupapattiyo (cck: syā. pī. ka.) | sukhupapattiyo → Sum-Br sukhūpapattiyo. (pts note)การเข้าถึงความสุข ๓ santāvuso sattā uppādetvā uppādetvā sukhaṁ viharanti, seyyathāpi devā brahmakāyikā.
sattā → sattā sukhaṁ (sya-all, km) | sukhaṁ → cittasukhaṁ (sya-all, mr) | sattā → sattā sukhaṁ (cck: syā. kaṁ.)๑. สัตว์พวกที่ทำความสุขให้เกิดขึ้น ๆ แล้วอยู่เป็นสุขมีอยู่ เช่น พวกเทพ ชั้นพรหมกายิกา Ayaṁ paṭhamā sukhūpapatti.
sukhūpapatti santāvuso → sukhupapatti sant āvuso (pts)นี้เป็นการเข้าถึงความสุขที่ ๑ Santāvuso, sattā sukhena abhisannā parisannā paripūrā paripphuṭā.๒. สัตว์พวกที่เอิบอิ่ม อิ่มเอม บริบูรณ์ เปี่ยมล้นด้วยความสุขมีอยู่ Te kadāci karahaci udānaṁ udānenti:สัตว์ เหล่านั้นบางครั้งบางคราวก็เปล่งอุทานว่า ‘aho sukhaṁ, aho sukhan’ti, seyyathāpi devā ābhassarā.‘สุขหนอ ๆ’ เช่น พวกเทพ ชั้นอาภัสสระ Ayaṁ dutiyā sukhūpapatti.
sukhūpapatti santāvuso → sukhupapatti sant āvuso (pts)นี้เป็นการเข้าถึงความสุขที่ ๒ Santāvuso, sattā sukhena abhisannā parisannā paripūrā paripphuṭā.๓. สัตว์พวกที่เอิบอิ่ม อิ่มเอม บริบูรณ์ เปี่ยมล้นด้วยความสุขมีอยู่ Te santaṁyeva tusitā sukhaṁ paṭisaṁvedenti, seyyathāpi devā subhakiṇhā.
tusitā → saṁtusitā (sya-all, km) | tusitā sukhaṁ paṭisaṁvedenti → saṁtusitā cittasukhaṁ paṭivedenti (sya-all) | subhakiṇhā → subhakiṇṇā (pts) | tusitā → santusitā (cck: syā. kaṁ.) | sukhaṁ → cittasukhaṁ (cck: syā. ka.) | tesan → Sc yesan. (pts note) | tusitā → So SS Br Sum; Bm tussitā; K saṁtusitā. (pts note) | sukhaṁ → Bmr K cittasukhaṁ. (pts note) | paṭisaṁvedenti → K Sum paṭivedenti. (pts note) | Subha-kiṇṇā → Sct kiṇhā; Sd kinna. (pts note)สัตว์ เหล่านั้นยินดีเสวยความสุขทางจิตอันประณีตเท่านั้น เช่น พวกเทพ ชั้นสุภกิณหะ Ayaṁ tatiyā sukhūpapatti.
sukhūpapatti → sukhupapatti (sya-all); sukhupapatti xlii (pts)นี้เป็นการเข้าถึงความสุขที่ ๓

Tisso paññā—ปัญญา ๓ sekkhā paññā, asekkhā paññā, nevasekkhānāsekkhā paññā.
Sekhā → Bmr K sekkhā, as before. (pts note)๑. เสขปัญญา (ปัญญาของบุคคลผู้ยังต้องศึกษา) ๒. อเสขปัญญา (ปัญญาของบุคคลผู้ไม่ต้องศึกษา) ๓. เนวเสขานาเสขปัญญา (ปัญญาของบุคคลผู้ยังต้องศึกษาก็มิใช่ ผู้ไม่ต้องศึกษาก็มิใช่)

Aparāpi tisso paññā—
aparāpi → xliii aparā pi (pts)ปัญญา ๓ อีกนัยหนึ่ง cintāmayā paññā, sutamayā paññā, bhāvanāmayā paññā.
Cintā-mayā → Sct clearly cittā; Sd ciṁtā; Sd -mayi; St -mayī, and onwards. (pts note)๑. จินตามยปัญญา (ปัญญาที่เกิดจากการคิด) ๒. สุตมยปัญญา (ปัญญาที่เกิดจากการฟัง) ๓. ภาวนามยปัญญา (ปัญญาที่เกิดจากการอบรม)

Tīṇāvudhāni—อาวุธ ๓ sutāvudhaṁ, pavivekāvudhaṁ, paññāvudhaṁ.๑. สุตาวุธ (อาวุธคือสุตะ) ๒. ปวิเวกาวุธ (อาวุธคือปวิเวก) ๓. ปัญญาวุธ (อาวุธคือปัญญา)

Tīṇindriyāni—อินทรีย์ ๓ anaññātaññassāmītindriyaṁ, aññindriyaṁ, aññātāvindriyaṁ.
anaññātaññassāmītindriyaṁ → anaññataññassāmītindriyaṁ (sya-all) | aññātāvindriyaṁ → aññātāvindriyaṁ xlvi (pts) | aññātāvindriyaṁ → Cp. S. v. 204. (pts note)๑. อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ (อินทรีย์ของผู้ปฏิบัติด้วยมุ่งว่าเราจักรู้สัจธรรม ที่ยังมิได้รู้) ๒. อัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญาที่รู้ทั่วถึงได้แก่ โสดาปัตติ ผลญาณ) ๓. อัญญาตาวินทรีย์ (อินทรีย์ของท่านผู้รู้ทั่วถึงแล้ว)

Tīṇi cakkhūni—จักขุ ๓ maṁsacakkhu, dibbacakkhu, paññācakkhu.
paññācakkhu → paññācakkhu xlvii (pts)๑. มังสจักขุ (ตาเนื้อ) ๒. ทิพพจักขุ (ตาทิพย์) ๓. ปัญญาจักขุ (ตาคือปัญญา)

Tisso sikkhā—สิกขา ๓ adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā.
adhipaññāsikkhā → adhipaññāsikkhā xlviii (pts) | adhipaññā-sikkhā → Cp. A. III. 88, vol. i. 235; VI. 105. 3, vol. iii. 444. (pts note)๑. อธิสีลสิกขา (สิกขาคือศีลอันยิ่ง) ๒. อธิจิตตสิกขา (สิกขาคือจิตอันยิ่ง) ๓. อธิปัญญาสิกขา (สิกขาคือปัญญาอันยิ่ง)

Tisso bhāvanā—ภาวนา ๓ kāyabhāvanā, cittabhāvanā, paññābhāvanā.๑. กายภาวนา (การอบรมกาย) ๒. จิตตภาวนา (การอบรมจิต) ๓. ปัญญาภาวนา (การอบรมปัญญา)

Tīṇi anuttariyāni—
Tīṇānuttariyāni → So SS; Bmr K tīṇi an-. Cp. M. i. 235. (pts note)อนุตตริยะ ๓ dassanānuttariyaṁ, paṭipadānuttariyaṁ, vimuttānuttariyaṁ.๑. ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) ๒. ปฏิปทานุตตริยะ (การปฏิบัติอันยอดเยี่ยม) ๓. วิมุตตานุตตริยะ (การหลุดพ้นอันยอดเยี่ยม)

Tayo samādhī—สมาธิ ๓ savitakkasavicāro samādhi, avitakkavicāramatto samādhi, avitakkaavicāro samādhi.
savitakkasavicāro → savitakkavicāro (sya-all); savitakko savicāro (pts) | avitakkaavicāro → avitakkavicāro (sya-all); avitakko avicāro (pts) | avitakkavicāramatto → avitakko vicāramatto (pts) | savicāro → So SS; Bmr Sum savitakka-sav-; K savitakka-vicāro. Cp. infra, xxxiv. 1.4 (ii). (pts note) | avitakko → Bmr K avitakka-. (pts note) | avicāro → Bmr avitakka-avicāro; K avitakka-vicāro. (pts note)๑. สวิตักกสวิจารสมาธิ (สมาธิที่มีทั้งวิตกและวิจาร) ๒. อวิตักกวิจารมัตตสมาธิ (สมาธิที่ไม่มีวิตกมีเพียงวิจาร) ๓. อวิตักกอวิจารสมาธิ (สมาธิที่ไม่มีวิตกและไม่มีวิจาร)

Aparepi tayo samādhī—
aparepi → li apare pi (pts)สมาธิ ๓ อีกนัยหนึ่ง suññato samādhi, animitto samādhi, appaṇihito samādhi.๑. สุญญตสมาธิ (สมาธิที่พิจารณาเห็นความว่าง) ๒. อนิมิตตสมาธิ (สมาธิที่พิจารณาธรรมอันไม่มีนิมิต) ๓. อัปปณิหิตสมาธิ (สมาธิที่พิจารณาธรรมไม่มีความตั้งปรารถนา)

Tīṇi soceyyāni—โสเจยยะ(ความสะอาด) ๓ kāyasoceyyaṁ, vacīsoceyyaṁ, manosoceyyaṁ.
manosoceyyaṁ → manosoceyyaṁ liii (pts) | mano-soceyyaṁ → Cp. A. III. 118, vol. i. 271. (pts note)๑. กายโสเจยยะ (ความสะอาดทางกาย) ๒. วจีโสเจยยะ (ความสะอาดทางวาจา) ๓. มโนโสเจยยะ (ความสะอาดทางใจ)

Tīṇi moneyyāni—โมเนยยะ(ธรรมที่ทำให้เป็นมุนี) ๓ kāyamoneyyaṁ, vacīmoneyyaṁ, manomoneyyaṁ.
mano-moneyyaṁ → Cp. A. III. 120, vol. i. 273. (pts note)๑. กายโมเนยยะ (ธรรมที่ทำให้เป็นมุนีทางกาย) ๒. วจีโมเนยยะ (ธรรมที่ทำให้เป็นมุนีทางวาจา) ๓. มโนโมเนยยะ (ธรรมที่ทำให้เป็นมุนีทางใจ)

Tīṇi kosallāni—โกสัลละ(ความเป็นผู้ฉลาด) ๓ āyakosallaṁ, apāyakosallaṁ, upāyakosallaṁ.๑. อายโกสัลละ (ความเป็นผู้ฉลาดในความเจริญ) ๒. อปายโกสัลละ (ความเป็นผู้ฉลาดในความเสื่อม) ๓. อุปายโกสัลละ (ความเป็นผู้ฉลาดในอุบาย)

Tayo madā—มทะ(ความมัวเมา) ārogyamado, yobbanamado, jīvitamado.
jīvitamado tīṇi ādhipateyyāni → jātimado tīṇādhipateyyāni (sya-all)๑. อาโรคยมทะ (ความมัวเมาในความไม่มีโรค) ๒. โยพพนมทะ (ความมัวเมาในความเป็นหนุ่มสาว) ๓. ชีวิตมทะ (ความมัวเมาในชีวิต)

Tīṇi ādhipateyyāni—
tīṇi ādhipateyyāni → lvi tīṇādhipateyyāni (pts) | Tīṇādhipateyyāni → Bmr tīṇi adhipateyyāni. Cp. A. III. 40, vol. i. 147. (pts note)อธิปไตย ๓ attādhipateyyaṁ, lokādhipateyyaṁ, dhammādhipateyyaṁ.
dhammādhipateyyaṁ → dhammādhipateyyaṁ lvii (pts)๑. อัตตาธิปไตย (ความมีตนเป็นใหญ่) ๒. โลกาธิปไตย (ความมีโลกเป็นใหญ่) ๓. ธัมมาธิปไตย (ความมีธรรมเป็นใหญ่)

Tīṇi kathāvatthūni—
kathā-vatthūni → Cp. A. III. 67, vol. i. 197. (pts note)กถาวัตถุ ๓ atītaṁ vā addhānaṁ ārabbha kathaṁ katheyya:๑. กล่าวถ้อยคำว่า ‘evaṁ ahosi atītamaddhānan’ti;กาลที่ล่วงไปแล้ว ได้มีแล้วอย่างนี้ ปรารภกาลส่วนอดีต anāgataṁ vā addhānaṁ ārabbha kathaṁ katheyya:
ārabbha → K omits. (pts note)๒. กล่าวถ้อยคำว่า ‘evaṁ bhavissati anāgatamaddhānan’ti;กาลที่ยังมาไม่ถึง จักมีอย่างนี้ ปรารภกาลส่วนอนาคต etarahi vā paccuppannaṁ addhānaṁ ārabbha kathaṁ katheyya:๓. กล่าวถ้อยคำว่า ‘evaṁ hoti etarahi paccuppannaṁ addhānan’ti.
hoti → (sya-all) | paccuppannaṁ addhānanti → paccuppannanti (sya-all); paccuppannan ti lviii (pts) | hoti → So Sc Bmr; Sdt K omit. (pts note) | ti → Bmr paccuppannaṁ addhānan ti. (pts note)กาลที่เกิดขึ้นเฉพาะหน้าบัดนี้เป็นอยู่อย่างนี้ ปรารภกาล ส่วนปัจจุบันนี้

Tisso vijjā—
vijjā → Cp. infra, xxxiv. 1.4 (x); A. X. 102. 2, 3, vol. v. 211. (pts note)วิชชา ๓ pubbenivāsānussatiñāṇaṁ vijjā, sattānaṁ cutūpapāteñāṇaṁ vijjā, āsavānaṁ khayeñāṇaṁ vijjā.
sattānaṁ cutūpapāteñāṇaṁ → sattāraṁ cutūpapāte ñāṇaṁ (pts)๑. วิชชาคือปุพเพนิวาสานุสสติญาณ (ความหยั่งรู้ที่ทำให้ระลึกชาติก่อนได้) ๒. วิชชาคือจุตูปปาตญาณ (ความหยั่งรู้การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย) ๓. วิชชาคืออาสวักขยญาณ (ความหยั่งรู้ในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะ ทั้งหลาย)

Tayo vihārā—วิหารธรรม(ธรรมเป็นเครื่องอยู่) ๓ dibbo vihāro, brahmā vihāro, ariyo vihāro.
dibbo → dibyo (sya-all) | brahmā vihāro → brahmavihāro (sya-all, pts)๑. ทิพพวิหารธรรม (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของเทพ) ๒. พรหมวิหารธรรม (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม) ๓. อริยวิหารธรรม (ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพระอริยะ)

Tīṇi pāṭihāriyāni—
pāṭihāriyāni → Cp. D. xi. 3, vol. i. 212; A. III. 60. 4, vol. i. 170; XI. 11. 5, vol. v. 327. (pts note)ปาฏิหาริย์ ๓ iddhipāṭihāriyaṁ, ādesanāpāṭihāriyaṁ, anusāsanīpāṭihāriyaṁ.
anusāsanīpāṭihāriyaṁ → anusāsanipāṭihāriyaṁ (pts)๑. อิทธิปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์คือฤทธิ์) ๒. อาเทสนาปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์คือการทายใจ) ๓. อนุสาสนีปาฏิหาริย์ (ปาฏิหาริย์คืออนุศาสนี)

Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena tayo dhammā sammadakkhātā.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แล คือธรรมหมวดละ ๓ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
devamanussānaṁ → devamanussānaṁ catukkaṁ (bj) | saṅgāyitabbaṁ → saṅgāyitabbaṁ na vivaditabbaṁ (sya-all, pts) | deva-manussānaṁ → K inserts Saṁgītiyatikaṁ niṭṭhitaṁ. (pts note)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น ฯลฯ เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย

4. Catukka

Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammā sammadakkhātā.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวดละ ๔ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ, na vivaditabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
na vivaditabbaṁ → (sya-all) | vivaditabbaṁ → vivaditabbaṁ yathayidaṁ brahmacariyaṁ (pts) | atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ → (pts)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น ฯลฯ เพื่อ ประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย Katame cattāro?ธรรมหมวดละ ๔ ประการ คืออะไร คือ

Cattāro satipaṭṭhānā.
satipaṭṭhānā → Cp. D. xxii. 1, vol. ii. 290; xxxiv. 1.5 (ii), infra. A. IX. 63. 4, vol. iv. 457. M. i. 56; ii. 11; iii. 85. S. v. 141. (pts note)สติปัฏฐาน(ธรรมเป็นที่ตั้งแห่งสติ) ๔ Idhāvuso, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā, vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Vedanāsu vedanānupassī …pe…๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ... citte cittānupassī …pe…
citte → Sc cittesu. (pts note)๓. พิจารณาเห็นจิตในจิต ... dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.
abhijjhā-domanassaṁ → Cp. S. v. 9. (pts note)๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้

Cattāro sammappadhānā.
samma-ppadhānā → Cp. A. I. 20. 14, vol. i. 39; III. 152, vol. i. 296; IV. 13, vol. ii. 15; IV. 271. 2, ibid. 256; IX. 73. 4, vol. iv. 462. M. ii. 11. (pts note)สัมมัปปธาน(ความเพียรชอบ) ๔ Idhāvuso, bhikkhu anuppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ anuppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อ ป้องกันบาปอกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดมิให้เกิดขึ้น Uppannānaṁ pāpakānaṁ akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.๒. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อละบาป อกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว Anuppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ uppādāya chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.๓. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อทำ กุศลธรรมที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น Uppannānaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṁ janeti vāyamati vīriyaṁ ārabhati cittaṁ paggaṇhāti padahati.
bhāvanāya pāripūriyā → bhāvanāpāripūriyā (bj)๔. สร้างฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต มุ่งมั่น เพื่อความ ดำรงอยู่ ไม่เลือนหาย ภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งกุศลธรรม ที่เกิดขึ้นแล้ว

Cattāro iddhipādā.
iddhipādā → Cp. D. xviii. 22, vol. ii. 213. A. I. 20. 18, vol. i. 39; IV. 271. 3, vol. ii. 256; V. 67. 2, vol. iii. 82. M. ii. 11. S. v. 254. (pts note)อิทธิบาท(คุณเครื่องให้ถึงความสำเร็จ) ๔ Idhāvuso, bhikkhu chandasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยฉันทสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจาก ฉันทะและความเพียรสร้างสรรค์) Cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → viriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ (sya-all)๒. เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวิริยสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจาก วิริยะและความเพียรสร้างสรรค์) Vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.
vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ → cittasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ (sya-all)๓. เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยจิตตสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิดจาก จิตตะและความเพียรสร้างสรรค์) Vīmaṁsāsamādhipadhānasaṅkhārasamannāgataṁ iddhipādaṁ bhāveti.๔. เจริญอิทธิบาทที่ประกอบด้วยวิมังสาสมาธิปธานสังขาร (สมาธิที่เกิด จากวิมังสาและความเพียรสร้างสรรค์)

Cattāri jhānāni.
jhānāni → Cp. D. i. 3. 21, vol. i. 37; ii. 75, vol. i. 73; ix. 10, vol. i. 182; xvii. 2. 3, vol. ii. 186; and below 3.2 (v). (pts note)ฌาน ๔ Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all, km, pts1ed) | paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj: syā, kām) | jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (cck: syā. kaṁ.)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (sya-all, km, pts1ed) | dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (bj: syā, kām) | jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (cck: syā. kaṁ.)๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานมีความผ่องใสในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุข อันเกิดจากสมาธิอยู่ Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (sya-all, km, pts1ed) | sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukhavihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (bj: syā, kām) | jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (cck: syā. kaṁ.) | upekhako → (v). A. II. 2. 3, vol. i. 53, and frequently onwards. M. iii. 42. S. ii. 210; iv. 263; v. 10, 213, 807, 318. 2 So SS; Bmr K upekkhako. (pts note)๓. เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วย นามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติอยู่เป็นสุข’ Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā, pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā, adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all, km, pts1ed) | atthaṅgamā → atthagamā (bj) | upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ → upekhāsatipārisuddhiṁ catutthajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (bj: syā, kām) | jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (cck: syā. kaṁ.)๔. เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่

Catasso samādhibhāvanā.
samādhi-bhāvanā → Cp. A. IV. 41, vol. ii. 44. (pts note)สมาธิภาวนา ๔ Atthāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṁvattati.๑. สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่ออยู่เป็น สุขในปัจจุบัน Atthāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṁvattati.
ñāṇadassanapaṭilābhāya → ñāṇadassanapaṭilābhāyā (pts)๒. สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ญาณ ทัสสนะ Atthāvuso samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṁvattati.๓. สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติ สัมปชัญญะ Atthāvuso samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṁ khayāya saṁvattati.๔. สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้น อาสวะ

Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṁvattati?
katamā cāvuso → katam āvuso (pts) | āvuso → So SS; Bmr K katamā c'; āvuso. (pts note)สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่ออยู่เป็นสุขใน ปัจจุบัน เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ …
savitakkaṁ → savitakkaṁ savicāraṁ (sya-all); paṭhamajjhānaṁ (pts)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุ ปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ฯลฯ บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ pe…ไม่มีสุข catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (sya-all); dutiyajjhānaṁ tatiyajjhānaṁ catutthajjhānaṁ (pts)มีสติบริสุทธิ์ เพราะอุเบกขาอยู่ Ayaṁ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā diṭṭhadhammasukhavihārāya saṁvattati.สมาธิภาวนานี้ที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่ออยู่ เป็นสุขในปัจจุบัน

Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṁvattati?
cāvuso → ca āvuso (pts)สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ญาณทัสสนะ เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu ālokasaññaṁ manasi karoti, divāsaññaṁ adhiṭṭhāti yathā divā tathā rattiṁ, yathā rattiṁ tathā divā.
rattiṁ → K ratti. (pts note)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มนสิการถึงอาโลกสัญญา (ความกำหนดหมายใน แสงสว่าง) อธิษฐานทิวาสัญญา (ความกำหนดว่ากลางวัน) ว่า ‘กลางคืนเหมือน กลางวัน Iti vivaṭena cetasā apariyonaddhena sappabhāsaṁ cittaṁ bhāveti.กลางวันเหมือนกลางคืน มีใจสงัด ไม่มีเครื่องร้อยรัด อบรมจิตให้สว่างอยู่’ Ayaṁ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā ñāṇadassanapaṭilābhāya saṁvattati.สมาธิภาวนานี้ที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อได้ญาณทัสสนะ

Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṁvattati?
cāvuso → ca āvuso (pts)สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhuno viditā vedanā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
abbhatthaṁ → abbhatthuṁ (bj)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้รู้แจ้งเวทนาที่เกิดขึ้น รู้แจ้งเวทนาที่ตั้งอยู่ รู้แจ้ง เวทนาที่ดับไป Viditā saññā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
abbhatthaṁ → abbhatthuṁ (bj) | saññā → Sc omits this group. (pts note)รู้แจ้งสัญญาที่เกิดขึ้น รู้แจ้งสัญญาที่ตั้งอยู่ รู้แจ้งสัญญาที่ดับไป Viditā vitakkā uppajjanti, viditā upaṭṭhahanti, viditā abbhatthaṁ gacchanti.
vitakkā → St omits this group. (pts note)... รู้แจ้งวิตกที่เกิดขึ้น รู้แจ้งวิตกที่ตั้งอยู่ รู้แจ้งวิตกที่ดับไป Ayaṁ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā satisampajaññāya saṁvattati.สมาธิภาวนานี้ที่บุคคล เจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อสติสัมปชัญญะ

Katamā cāvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṁ khayāya saṁvattati?
cāvuso → ca āvuso (pts)สมาธิภาวนาที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu udayabbayānupassī viharati.
pañcas → Br K pañcasu up-. (pts note) | udayabbayānupassī → Br udabbayānupassī. (pts note)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ มีปกติเห็นความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปใน อุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า Iti rūpaṁ, iti rūpassa samudayo, iti rūpassa atthaṅgamo.
atthaṅgamo → atthuṁgamo (bj); atthagamo (pts)‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความดับ Iti vedanā …pe…แห่งรูปเป็นอย่างนี้ เวทนาเป็นอย่างนี้ ... iti saññā …สัญญาเป็นอย่างนี้ iti saṅkhārā …... สังขารเป็นอย่างนี้ ... วิญญาณเป็นอย่างนี้ iti viññāṇaṁ, iti viññāṇassa samudayo, iti viññāṇassa atthaṅgamo.
atthaṅgamo → atthugamo (bj); atthagamo ti (pts) | ti → So SS; Bmr K omit. (pts note)ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งวิญญาณ เป็นอย่างนี้’ Ayaṁ, āvuso, samādhibhāvanā bhāvitā bahulīkatā āsavānaṁ khayāya saṁvattati.สมาธิภาวนานี้ที่บุคคลเจริญทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความสิ้นอาสวะ

Catasso appamaññā.
appamaññā idhāvuso → appamaññāyo idh āvuso (pts) | appamaññāyo → So SS; Bmr K appamaññā. (pts note)อัปปมัญญา ๔ Idhāvuso, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṁ. Tathā tatiyaṁ. Tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, km); avyāpajjhena (pts1ed) | catutthaṁ → catutthuṁ (bj); catutthiṁ (pts) | abyāpajjena → avyāpajjhena (pts) | abyāpajjena → abyāpajjhena (bj: PTS, syā, kām) | abyāpajjena → abyāpajjhena (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | sahagatena → Cp. D. xiii. 76-78, vol. i. 250; xvii. 2. 4, vol. ii. 186; xix. 59, vol. ii. 250. A. III. 63. 6, vol. i. 183; IV. 125, vol. ii. 128; 190. 4, vol. ii. 184; V. 192. 3, vol. iii. 225; IX. 18. 10, vol. iv. 390; X. 208. 1, vol. v. 299; XI. 17. 5, ibid: 344. S. v. 117. (pts note) | catutthiṁ → So SS; Bmr K catutthaṁ. (pts note) | sabbattatāya → Scd sabbatthatāya. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. มีเมตตาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถาน ด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Karuṇāsahagatena cetasā …pe…๒. มีกรุณาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถาน ด้วยมุทิตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ muditāsahagatena cetasā …pe…๓. มีมุทิตาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถาน ด้วยกรุณาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati. Tathā dutiyaṁ. Tathā tatiyaṁ. Tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyāpajjena pharitvā viharati.
catutthaṁ → catutthuṁ (bj); catutthiṁ (pts) | sabbāvantaṁ → sabbaṁvantaṁ (bj) | abyāpajjena → abyāpajjhena (sya-all, pts)๔. มีอุเบกขาจิต แผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่า ในที่ทุกสถาน ด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

Cattāro āruppā.
āruppā → arūpā (sya-all, km, pts1ed) | āruppā → āruppaṁ (bj) | āruppā idhāvuso → arūpā idh āvuso (pts) | āruppaṁ → arūpā (bj: PTS, syā, kām) | āruppā → arūpā (cck: syā. kaṁ. pī.) | arūpā → So Sd K Sum; Sct Bmr āruppā. Cp. A. IV. 190. 5, vol. ii. 184. (pts note)อรูป ๔ Idhāvuso, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
atthaṅgamā → atthugamā (bj); atthagamā (pts)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. บรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญาโดย ประการทั้งปวง Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
samatikkamma → St samatikkamā. (pts note)๒. ล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตน- ฌานโดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.๓. ล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตน- ฌานโดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.
viharati → viharati viii (pts)๔. ล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุเนวสัญญานา- สัญญายตนฌานอยู่

Cattāri apassenāni.อปัสเสนธรรม(ธรรมเป็นดุจพนักพิง) ๔ Idhāvuso, bhikkhu saṅkhāyekaṁ paṭisevati, saṅkhāyekaṁ adhivāseti, saṅkhāyekaṁ parivajjeti, saṅkhāyekaṁ vinodeti.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาแล้วเสพอย่างหนึ่ง ๒. พิจารณาแล้วอดกลั้นอย่างหนึ่ง ๓. พิจารณาแล้วเว้นอย่างหนึ่ง ๔. พิจารณาแล้วบรรเทาอย่างหนึ่ง

Cattāro ariyavaṁsā.
ariya-vaṁsā → Cp. A. IV. 28, vol. ii. 27. (pts note)อริยวงศ์ ๔ Idhāvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena cīvarena, itarītaracīvarasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca cīvarahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati; aladdhā ca cīvaraṁ na paritassati, laddhā ca cīvaraṁ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītaracīvarasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti.
agadhito → agathito (bj, pts1ed) | appatirūpaṁ → appaṭirūpaṁ (bj, sya-all, pts) | agadhito → agathito (pts) | agathito → agamito (bj: machasaṁ) | agadhito → agathito (cck: sī. pī.) | agathito → So Sct always, and so A. IV. 28; Sd āgatito, agaṭhito, and āgathito; Bmr K agadhito. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. สันโดษด้วยจีวรตามแต่จะได้ กล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วยจีวร ตามแต่จะได้ ไม่มีการแสวงหาอันไม่สมควรเพราะจีวรเป็นเหตุ ไม่ได้ จีวรก็ไม่กระวนกระวาย ครั้นได้แล้วก็ไม่ติดใจ ไม่หมกมุ่น ไม่ลุ่มหลง มองเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ใช้สอยอยู่ และไม่ยก ตนข่มผู้อื่น เพราะความสันโดษด้วยจีวรตามแต่จะได้นั้น ภิกษุใด ขยัน ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato, ayaṁ vuccatāvuso: ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito’.
dakkho → dakkho hoti (bj) | paṭissato → patissato (bj) | ṭhito → ṭhitoti (bj) | paṭissato ayaṁ vuccatāvuso → patissato yaṁ vuccat āvuso (pts) | patissato → So SS and Childers; Bmr K paṭissato. (pts note)มีสติมั่นคงในความสันโดษด้วย จีวรตามแต่จะได้นั้น ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ ที่รู้กันว่า ล้ำเลิศ เป็นของเก่า

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena piṇḍapātena, itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca piṇḍapātahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati; aladdhā ca piṇḍapātaṁ na paritassati, laddhā ca piṇḍapātaṁ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarapiṇḍapātasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti.
appatirūpaṁ → appaṭirūpaṁ (bj, sya-all) | agadhito → agathito (bj) | santuṭṭho → santuṭṭo (pts) | piṇḍapātaṁ agadhito → piṇḍapātam agathito (pts)๒. สันโดษด้วยบิณฑบาตตามแต่จะได้ กล่าวสรรเสริญความสันโดษ ด้วยบิณฑบาตตามแต่จะได้ ไม่มีการแสวงหาอันไม่สมควรเพราะ บิณฑบาตเป็นเหตุ ไม่ได้บิณฑบาตก็ไม่กระวนกระวาย ครั้นได้แล้วก็ ไม่ติดใจ ไม่หมกมุ่น ไม่ลุ่มหลง มองเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่อง สลัดออก ฉันอยู่ และไม่ยกตนข่มผู้อื่น เพราะความสันโดษด้วย บิณฑบาตตามแต่จะได้นั้น ภิกษุใดขยัน ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato, ayaṁ vuccatāvuso: ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito’.
yo → so (bj) | dakkho → dakkho hoti (bj, pts) | paṭissato → patissato (bj) | ṭhito → ṭhitoti (bj) | sampajāno paṭissato → samapajāno patissato (pts) | hoti → So SS Br; Bm K omit. (pts note)มีสติมั่นคงในความสันโดษด้วยบิณฑบาตตามแต่จะได้นั้น ภิกษุนี้ เราเรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ ที่รู้กันว่าล้ำเลิศ เป็นของเก่า

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarena senāsanena, itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā ca vaṇṇavādī, na ca senāsanahetu anesanaṁ appatirūpaṁ āpajjati; aladdhā ca senāsanaṁ na paritassati, laddhā ca senāsanaṁ agadhito amucchito anajjhāpanno ādīnavadassāvī nissaraṇapañño paribhuñjati; tāya ca pana itarītarasenāsanasantuṭṭhiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti.
appatirūpaṁ → appaṭirūpaṁ (bj, sya-all) | agadhito → agathito (bj, pts) | santuṭṭho → santuṭṭo (pts)๓. สันโดษด้วยเสนาสนะตามแต่จะได้ กล่าวสรรเสริญความสันโดษด้วย เสนาสนะตามแต่จะได้นั้น ไม่มีการแสวงหาอันไม่สมควรเพราะเสนาสนะ เป็นเหตุ ไม่ได้เสนาสนะก็ไม่กระวนกระวาย ครั้นได้แล้วก็ไม่ติดใจ ไม่ หมกมุ่น ไม่ลุ่มหลง มองเห็นโทษ มีปัญญาเป็นเครื่องสลัดออก ใช้สอยอยู่ และไม่ยกตนข่มผู้อื่น เพราะความสันโดษด้วยเสนาสนะตามแต่จะได้นั้น ภิกษุใดขยัน ไม่เกียจคร้าน มีสัมปชัญญะ Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato, ayaṁ vuccatāvuso: ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito’.
dakkho → dakkho hoti (bj, pts) | paṭissato → patissato (bj, pts) | ṭhito → ṭhitoti (bj) | ṭhito → So Bmr K; SS patiṭṭhito. (pts note)มีสติมั่นคงในความสันโดษ ด้วยเสนาสนะตามแต่จะได้นั้น ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ ที่รู้ กันว่าล้ำเลิศ เป็นของเก่า

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu pahānārāmo hoti pahānarato, bhāvanārāmo hoti bhāvanārato; tāya ca pana pahānārāmatāya pahānaratiyā bhāvanārāmatāya bhāvanāratiyā nevattānukkaṁseti na paraṁ vambheti.
nevattānukkaṁseti → neva attānukkaṁseti (bj) | pana → Sct omit pana; Sd tāyaṁ panābhāvanārāmatāsa. (pts note)๔. มีปหานะ (การละ) เป็นที่ยินดี ยินดีในปหานะ มีภาวนาเป็นที่ยินดี ยินดีในภาวนาและไม่ยกตนข่มผู้อื่น เพราะความเป็นผู้มีปหานะเป็นที่ยินดี ยินดีในปหานะ เพราะความเป็นผู้มีภาวนาเป็นที่ยินดี ยินดีในภาวนานั้น ภิกษุใดขยัน ไม่เกียจคร้าน Yo hi tattha dakkho analaso sampajāno paṭissato ayaṁ vuccatāvuso: ‘bhikkhu porāṇe aggaññe ariyavaṁse ṭhito’.
paṭissato → patissato (bj, pts) | ṭhito → ṭhitoti (bj) | ṭhito → SS patiṭṭhito. (pts note)มีสัมปชัญญะ มีสติมั่นคงในปหานะและ ภาวนานั้น ภิกษุนี้เราเรียกว่า ผู้ตั้งอยู่ในอริยวงศ์ ที่รู้กันว่าล้ำเลิศ เป็นของเก่า

Cattāri padhānāni.
padhānāni → Cp. A. IV. 14, vol. ii. 16. (pts note)ปธาน Saṁvarapadhānaṁ pahānapadhānaṁ bhāvanāpadhānaṁ anurakkhaṇāpadhānaṁ.
saṁvarapadhānaṁ pahānapadhānaṁ bhāvanāpadhānaṁ anurakkhaṇāpadhānaṁ → saṁvarappadhānaṁ pahānappadhānaṁ bhāvanāppadhānaṁ anurakkhaṇappadhānaṁ (bj); saṁvarappadhānaṁ pahānappadhānaṁ bhāvanāppadhānaṁ anurakkhanāppadhānaṁ (sya-all) | bhāvanāppadhānaṁ → bhāvanāppadhānaṁ (bj: syā); bhāvanāpadhānaṁ (bj: machasaṁ) | anurakkhaṇappadhānaṁ → anurakkhanāppadhānaṁ (bj: syā); anurakkhanāpadhānaṁ (bj: machasaṁ) | bhāvanāpadhānaṁ → bhāvanāppadhānaṁ (cck: syā.) | anurakkhaṇāpadhānaṁ → anurakkhanāppadhānaṁ (cck: syā.) | Saṁvara-padhānaṁ → K prints ppadhānaṁ throughout; SS very rarely. (pts note)๑. สังวรปธาน (เพียรระวัง) ๒. ปหานปธาน (เพียรละ) ๓. ภาวนาปธาน (เพียรเจริญ) Katamañcāvuso, saṁvarapadhānaṁ?
c → So Bmr K, and finally Sc; Scd here katam'; St omits the question; Sd afterwards katamā c', and so once St. (pts note)สังวรปธาน เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ → nānuvyañjanaggāhī yatvādhikaraṇam etaṁ cakkhindriyaṁ (pts)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เห็นรูปทางตาแล้ว ไม่รวบถือ ไม่แยกถือ Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati.
anvāssaveyyuṁ → anvāyassaveyyuṁ (pts) | cakkhundriyaṁ cakkhundriye → cakkhindriyaṁ cakkhindriye (pts)ย่อม ปฏิบัติเพื่อความสำรวมจักขุนทรีย์ ซึ่งเมื่อไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้ถูกบาป อกุศลธรรม คืออภิชฌา (ความเพ่งเล็งอยากได้ของของเขา) และโทมนัส (ความทุกข์ ใจ) ครอบงำได้ จึงรักษาจักขุนทรีย์ ถึงความสำรวมในจักขุนทรีย์ Sotena saddaṁ sutvā …ฟังเสียงทางหู ... ghānena gandhaṁ ghāyitvā …ดมกลิ่นทางจมูก ... jivhāya rasaṁ sāyitvā …ลิ้มรสทางลิ้น ... kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย ... manasā dhammaṁ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī.
nānubyañjanaggāhī yatvādhikaraṇamenaṁ → nānuvyañjanaggāhī yatvādhikaraṇaṁ etaṁ (pts)รู้แจ้งธรรมารมณ์ ทางใจแล้ว ไม่รวบถือ ไม่แยกถือ Yatvādhikaraṇamenaṁ manindriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṁ, manindriye saṁvaraṁ āpajjati.
anvāssaveyyuṁ → anvāyassaveyyuṁ (pts)ย่อมปฏิบัติเพื่อความสำรวมมนินทรีย์ ซึ่งเมื่อ ไม่สำรวมแล้วก็จะเป็นเหตุให้ถูกบาปอกุศลธรรมคืออภิชฌาและโทมนัสครอบงำได้ จึงรักษามนินทรีย์ ถึงความสำรวมในมนินทรีย์ Idaṁ vuccatāvuso, saṁvarapadhānaṁ.นี้เรียกว่า สังวรปธาน

Katamañcāvuso, pahānapadhānaṁ?
pahānapadhānaṁ idha bhikkhave → pahānappadhānaṁ idhāvuso (bj, sya-all)ปหานปธาน เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu uppannaṁ kāmavitakkaṁ nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti;
Idha, bhikkhave → Idhāvuso (SC error: ms2005 and the other editions) | byantiṁ karoti → byantīkaroti (bj); byantikaroti (pts) | idha bhikkhave → idhāvuso (cck, ms2005, pts) | byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti → byantīkaroti anabhāvaṅgameti (sya-all) | nādhivāseti → nādhivaseti (pts) | karoti → byantī karoti (cck: syā. kaṁ.)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ไม่ยินดีกามวิตกที่เกิดขึ้น ละ บรรเทา ทำให้หมด สิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มี uppannaṁ byāpādavitakkaṁ …pe…ไม่ยินดีพยาบาทวิตกที่เกิดขึ้น ฯลฯ uppannaṁ vihiṁsāvitakkaṁ …pe…
vihiṁsāvitakkaṁ → vihiṁsāvitakkaṁ nādhivāseti pajahati (sya-all)ไม่ยินดีวิหิงสาวิตกที่ เกิดขึ้น ฯลฯ uppannuppanne pāpake akusale dhamme nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti.
byantiṁ karoti → byantīkaroti (bj); byantikaroti (pts) | byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti → byantīkaroti anabhāvaṅgameti (sya-all) | nādhivāseti → nādhivaseti (pts)ไม่ยินดีบาปอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วเกิดขึ้นอีก ละ บรรเทา ทำให้ หมดสิ้นไป ทำให้ถึงความไม่มี Idaṁ vuccatāvuso, pahānapadhānaṁ.นี้เรียกว่า ปหานปธาน

Katamañcāvuso, bhāvanāpadhānaṁ?
bhāvanāpadhānaṁ idha bhikkhave → bhāvanāppadhānaṁ idhāvuso (bj, sya-all)ภาวนาปธาน เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu satisambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ,
Idha, bhikkhave → Idhāvuso (SC error: ms2005 and the other editions) | idha bhikkhave → idhāvuso (cck, ms2005, pts)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้เจริญสติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้ คือความระลึกได้) ที่อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปในโวสสัคคะ dhammavicayasambojjhaṅgaṁ bhāveti …เจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความเฟ้นธรรม) ... เจริญ vīriyasambojjhaṅgaṁ bhāveti …วิริยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความเพียร) ... เจริญ pītisambojjhaṅgaṁ bhāveti …ปีติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความอิ่มใจ) ... เจริญ passaddhisambojjhaṅgaṁ bhāveti …ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็น องค์แห่งการตรัสรู้คือความสงบกายสงบใจ) ... เจริญ samādhisambojjhaṅgaṁ bhāveti …
bhāveti → Sc places this clause after upekhā-. (pts note)สมาธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็น องค์แห่งการตรัสรู้คือความตั้งจิตมั่น) ... เจริญ upekkhāsambojjhaṅgaṁ bhāveti vivekanissitaṁ virāganissitaṁ nirodhanissitaṁ vossaggapariṇāmiṁ.อุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่ง การตรัสรู้คือความวางใจเป็นกลาง) ที่อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไป ในโวสสัคคะ Idaṁ vuccatāvuso, bhāvanāpadhānaṁ.นี้เรียกว่า ภาวนาปธาน

Katamañcāvuso, anurakkhaṇāpadhānaṁ?
anurakkhaṇāpadhānaṁ → anurakkhanappadhānaṁ (bj); anurakkhanāppadhānaṁ (sya-all)อนุรักขนาปธาน เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu uppannaṁ bhadrakaṁ samādhinimittaṁ anurakkhati—aṭṭhikasaññaṁ, puḷuvakasaññaṁ, vinīlakasaññaṁ, vicchiddakasaññaṁ, uddhumātakasaññaṁ.
bhadrakaṁ → bhaddakaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | puḷuvakasaññaṁ → puḷavakasaññaṁ (bj, pts1ed) | puḷuvakasaññaṁ → pulavakasaññaṁ (bj); puḷavakasaññaṁ (pts) | bhadrakaṁ → bhaddakaṁ (pts) | bhaddakaṁ → bhadrakaṁ (bj: machasaṁ) | pulavakasaññaṁ → puḷuvaka saññaṁ (bj: machasaṁ); puḷavaka saññaṁ (bj: PTS, syā, kām) | bhadrakaṁ → bhaddakaṁ (cck: syā. kaṁ. pī.) | puḷuvakasaññaṁ → puḷavakasaññaṁ (cck: sī. pī.)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ตามรักษาสมาธินิมิต ที่ชัดดีซึ่งเกิดขึ้นแล้ว คือ อัฏฐิกสัญญา (กำหนดหมายซากศพที่ยังเหลืออยู่แต่ร่างกระดูกหรือกระดูกท่อน) ปุฬุวกสัญญา (กำหนดหมายซากศพที่มีหนอนคลาคล่ำเต็มไปหมด) วินีลกสัญญา (กำหนดหมายซากศพที่มีสีเขียวคล้ำคละด้วยสีต่าง ๆ) วิปุพพกสัญญา (กำหนดหมาย ซากศพที่มีน้ำเหลืองไหลเยิ้มอยู่ตามที่ที่แตกปริออก) วิจฉิททกสัญญา (กำหนดหมาย ซากศพที่ขาดจากกันเป็น ๒ ท่อน) อุทธุมาตกสัญญา (กำหนดหมายซากศพที่เน่า พองขึ้นอืด) Idaṁ vuccatāvuso, anurakkhaṇāpadhānaṁ.
anurakkhaṇāpadhānaṁ → anurakkhanappadhānaṁ (bj); anurakkhanāppadhānaṁ (sya-all)นี้เรียกว่า อนุรักขนาปธาน

Cattāri ñāṇāni—ญาณ (ความรู้) ๔ dhamme ñāṇaṁ, anvaye ñāṇaṁ, pariye ñāṇaṁ, sammutiyā ñāṇaṁ.
sammutiyā ñāṇaṁ → sammatiñāṇaṁ (sya-all, km); sammutiñāṇaṁ (pts1ed) | pariye ñāṇaṁ → pariyāye ñāṇaṁ (bj); paricchedañāṇaṁ (sya-all); paricchede ñānaṁ (pts1ed, mr); paricce ñānaṁ (mr) | pariye → pariyāye (bj); paricchede (pts) | ñāṇaṁ → ñānaṁ (sya-all) | pariye ñāṇaṁ sammutiyā ñāṇaṁ → paricchedañāṇaṁ sammatiñāṇaṁ (sya-all) | sammutiyā ñāṇaṁ aparānipi → sammutiñāṇaṁ xii aparāni pi (pts) | pariyāye → pariceva (bj: kām); paricchede (bj: PTS, syā, kām) | pariye → paricce (sī. ka.), paricchede (syā. pī. ka.) ṭīkā oloketabbā (cck note) | ñāṇaṁ → sammatiñāṇaṁ (cck: syā. kaṁ.) | paricchede → So Bmr; K pariccheda; SS paricce. (pts note)๑. ธัมมญาณ (ความรู้ในธรรม) ๒. อันวยญาณ (ความรู้ในการคล้อยตาม) ๓. ปริยญาณ (ความรู้ในการกำหนดจิตของผู้อื่น) ๔. สัมมติญาณ (ความรู้ในสมมติ)

Aparānipi cattāri ñāṇāni—ญาณ ๔ อีกนัยหนึ่ง dukkhe ñāṇaṁ, dukkhasamudaye ñāṇaṁ, dukkhanirodhe ñāṇaṁ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṁ.
dukkhasamudaye → samudaye (pts) | dukkhanirodhe → nirodhe (pts) | dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya → magge (pts) | ñāṇaṁ → ñāṇaṁ xiii (pts) | samudaye → So Sc and onwards; Sd omits samudaye ñāṇaṁ, but gives nirodha (sic) and magge; St dukkha-samudaye, then nirodhe and magge; Bmr K dukkha-samudaye; dukkhanirodhe; dukkha-nirodha-gāminiyā paṭipadāya. (pts note)๑. ทุกขญาณ (ความรู้ในทุกข์) ๒. ทุกขสมุทยญาณ (ความรู้ในเหตุเกิดแห่งทุกข์) ๓. ทุกขนิโรธญาณ (ความรู้ในความดับแห่งทุกข์) ๔. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาญาณ (ความรู้ในข้อปฏิบัติให้ถึงความดับแห่งทุกข์)

Cattāri sotāpattiyaṅgāni—
sotāpattiyaṅgāni → Cp. S. v. 404. (pts note)องค์แห่งการบรรลุโสดาบัน ๔ sappurisasaṁsevo, saddhammassavanaṁ, yonisomanasikāro, dhammānudhammappaṭipatti.๑. สัปปุริสสังเสวะ (การคบหาสัตบุรุษ) ๒. สัทธัมมัสสวนะ (การฟังพระสัทธรรม) ๓. โยนิโสมนสิการ (การมนสิการโดยแยบคาย) ๔. ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ (การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม)

Cattāri sotāpannassa aṅgāni.
aṅgāni → Cp. A. IX. 27. 4, vol. iv. 406; X. 92. 5, vol. v. 183. S. v. 364, 365, 387, 397, 407. (pts note)องค์แห่งพระโสดาบัน ๔ Idhāvuso, ariyasāvako buddhe aveccappasādena samannāgato hoti:พระอริยสาวกในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho, bhagavā’ti.
devamanussānaṁ → devāmanussānaṁ (pts)‘แม้ เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วย พระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้ง โลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นพระศาสดาของ Dhamme aveccappasādena samannāgato hoti:เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ ‘svākkhāto bhagavatā dhammo sandiṭṭhiko akāliko ehipassiko opaneyyiko paccattaṁ veditabbo viññūhī’ti.
opaneyyiko → opanayiko (bj, sya-all, km, pts1ed) | opaneyyiko → opanayiko (pts) | opanayiko → opaneyiyako (bj: machasaṁ) | opaneyyiko → opanayiko (cck: syā. kaṁ.)๒. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระ ธรรมเป็นธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว ผู้ปฏิบัติจะพึงเห็นชัดด้วย ตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล Saṅghe aveccappasādena samannāgato hoti:ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อัน วิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’ ‘suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ujuppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho ñāyappaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho sāmīcippaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho yadidaṁ cattāri purisayugāni aṭṭha purisapuggalā, esa bhagavato sāvakasaṅgho āhuneyyo pāhuneyyo dakkhiṇeyyo añjalikaraṇīyo anuttaraṁ puññakkhettaṁ lokassā’ti.
pāhuneyyo → pāhuṇeyyo (bj) | esa → eso (pts) | añjalikaraṇīyo → añjalikāraṇīyo (pts)๓. เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์ สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติตรง ปฏิบัติถูกทาง ปฏิบัติสมควร ได้แก่ พระอริยบุคคล ๔ คู่ คือ ๘ บุคคล พระสงฆ์สาวก ของพระผู้มีพระภาคนี้ เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย ควรแก่การ ต้อนรับ ควรแก่ทักษิณา ควรแก่การทำอัญชลี เป็นนาบุญอันยอดเยี่ยม ของโลก’ Ariyakantehi sīlehi samannāgato hoti akhaṇḍehi acchiddehi asabalehi akammāsehi bhujissehi viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi samādhisaṁvattanikehi.
viññuppasatthehi aparāmaṭṭhehi → viññūpasatthehi aparamaṭṭhehi (sya-all) | viññuppasatthehi → So SS; Bmr viññūpasaṭṭhehi; K viññūpasatthehi. (pts note)๔. เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยะชอบใจ ที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันท่านผู้รู้สรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ

Cattāri sāmaññaphalāni—สามัญญผล (ผลแห่งความเป็นสมณะ) ๔ sotāpattiphalaṁ, sakadāgāmiphalaṁ, anāgāmiphalaṁ, arahattaphalaṁ.
arahatta-phalaṁ → Cp. A. vol. iii. 272, 273; VI. 98. 1, ibid. 441. S. vol. v. 25. (pts note)๑. โสดาปัตติผล ๒. สกทาคามิผล ๓. อนาคามิผล อรหัตตผล

Catasso dhātuyo—ธาตุ pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts) | vāyodhātu → vāyo dhātu xvii (pts)๑. ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน) ๒. อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ) ๓. เตโชธาตุ (ธาตุไฟ) ๔. วาโยธาตุ (ธาตุลม)

Cattāro āhārā—อาหาร ๔ kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṁ catutthaṁ.
kabaḷīkāro → kabaliṅkāro (pts) | catutthaṁ → catutthaṁ xviii (pts) | Kabaliṅkāro → So SS; Bmr K kabaḷīkāro. Cp. S. ii. 11, 13, 98. (pts note) | tatiyā → SS tatiyo, and in xxxiv. 1. 5. (pts note)๑. กวฬิงการาหาร (อาหารคือคำข้าว) ทั้งหยาบและละเอียด ๒. ผัสสาหาร (อาหารคือผัสสะ) ๓. มโนสัญเจตนาหาร (อาหารคือมโนสัญเจตนา)

Catasso viññāṇaṭṭhitiyo.
viññāṇa-ṭṭhitiyo → Cp. S. iii. 54, 55. (pts note)วิญญาณฐิติ ๔ Rūpūpāyaṁ vā, āvuso, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjati;
rūpārammaṇaṁ → rūpāramaṇaṁ (?) | rūpūpāyaṁ → rūpūpayaṁ (bj) | nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ viruḷhiṁ (sya-all) | nandūpasecanaṁ → nandūpavesanaṁ (pts) | rūpārammaṇaṁ → rūpāramaṇaṁ (cck: ?) | vā → K omits. (pts note) | vuddhiṁ → K vuḍḍhiṁ. (pts note)๑. วิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์) ที่เข้าถึงรูป เมื่อดำรงอยู่ ก็มีรูปเป็น อารมณ์ มีรูปเป็นที่ตั้ง เข้าไปเสวยความเพลิดเพลินตั้งอยู่ ถึงความเจริญ งอกงามไพบูลย์ได้ vedanūpāyaṁ vā āvuso …
vedanūpāyaṁ vā āvuso saññūpāyaṁ → vedanūpayaṁ (bj) | āvuso → āvuso viññāṇaṁ (pts)๒. วิญญาณที่เข้าถึงเวทนา ... saññūpāyaṁ vā, āvuso …pe…
Saññūpāyaṁ → SS accidentally omit this clause. (pts note)๓. วิญญาณที่เข้าถึงสัญญา ... saṅkhārūpāyaṁ vā, āvuso, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭhati saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjati.
nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ viruḷhiṁ (sya-all) | nandūpasecanaṁ → nandūpavesanaṁ (pts)๔. วิญญาณที่เข้าถึงสังขาร เมื่อดำรงอยู่ ก็มีสังขารเป็นอารมณ์ มีสังขาร เป็นที่ตั้ง เข้าไปเสวยความเพลิดเพลินตั้งอยู่ ถึงความเจริญ งอกงาม ไพบูลย์ได้

Cattāri agatigamanāni—
agati-gamanāni → Cp. A. II. 5. 5, vol. i. 72; IV. 17, vol. ii. 18; vol. iii. 274, 275. (pts note)การถึงอคติ(ความลำเอียง) ๔ chandāgatiṁ gacchati, dosāgatiṁ gacchati, mohāgatiṁ gacchati, bhayāgatiṁ gacchati.๑. ฉันทาคติ (ลำเอียงเพราะชอบ) ๒. โทสาคติ (ลำเอียงเพราะชัง) ๓. โมหาคติ (ลำเอียงเพราะหลง) ๔. ภยาคติ (ลำเอียงเพราะกลัว)

Cattāro taṇhuppādā—
taṇhuppādā → Cp. A. IV. 9, vol. ii. 10; 254, ibid., 248. (pts note)เหตุเกิดขึ้นแห่งตัณหา ๔ cīvarahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati;๑. ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุย่อมเกิดเพราะจีวรเป็นเหตุ piṇḍapātahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati;๒. ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุย่อมเกิดเพราะบิณฑบาตเป็นเหตุ senāsanahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati;๓. ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุย่อมเกิดเพราะเสนาสนะเป็นเหตุ itibhavābhavahetu vā, āvuso, bhikkhuno taṇhā uppajjamānā uppajjati.
itibhavābhavahetu → abhibhavābhavahetu (sya-all)๔. ตัณหาเมื่อจะเกิดแก่ภิกษุย่อมเกิดเพราะปัจจัยที่ดีและดีกว่าเป็นเหตุ

Catasso paṭipadā—
paṭipadā → Cp. A. IV. 161-163, 166, vol. ii. 149, 154; X. 29. 8, vol. v. 63. (pts note)ปฏิปทา ๔ dukkhā paṭipadā dandhābhiññā, dukkhā paṭipadā khippābhiññā, sukhā paṭipadā dandhābhiññā, sukhā paṭipadā khippābhiññā.๑. ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก และรู้ได้ช้า) ๒. ทุกขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติลำบาก แต่รู้ได้เร็ว) ๓. สุขาปฏิปทา ทันธาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก แต่รู้ได้ช้า) ๔. สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา (ปฏิบัติสะดวก และรู้ได้เร็ว)

Aparāpi catasso paṭipadā—
aparāpi → xxii aparā pi (pts) | paṭipadā → Cp. A. IV. 164, 165, vol. ii. 152. (pts note)ปฏิปทา ๔ อีกนัยหนึ่ง akkhamā paṭipadā, khamā paṭipadā, damā paṭipadā, samā paṭipadā.
paṭipadā → paṭipadā xxiii (pts)๑. อักขมา ปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่ไม่อดทน) ๒. ขมา ปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่อดทน) ๓. ทมา ปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่ข่มใจ) ๔. สมา ปฏิปทา (ข้อปฏิบัติที่ระงับ)

Cattāri dhammapadāni—
dhamma-padāni → Cp. A. IV. 29, 30, vol. ii. 29. (pts note)ธรรมบท ๔ anabhijjhā dhammapadaṁ, abyāpādo dhammapadaṁ, sammāsati dhammapadaṁ, sammāsamādhi dhammapadaṁ.๑. ธรรมบทคืออนภิชฌา (ความไม่เพ่งเล็งอยากได้ของของเขา) ๒. ธรรมบทคืออพยาบาท (ความไม่คิดร้าย) ๓. ธรรมบทคือสัมมาสติ (ความระลึกชอบ) ๔. ธรรมบทคือสัมมาสมาธิ (ความตั้งจิตมั่นชอบ)

Cattāri dhammasamādānāni—การสมาทานธรรม(การถือปฏิบัติธรรม) ๔ atthāvuso, dhammasamādānaṁ paccuppannadukkhañceva āyatiñca dukkhavipākaṁ.
paccuppannadukkhañceva → paccuppannaṁ dukkhañceva (sya-all)๑. การสมาทานธรรมที่มีทุกข์ในปัจจุบัน และมีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต Atthāvuso, dhammasamādānaṁ paccuppannadukkhaṁ āyatiṁ sukhavipākaṁ.
paccuppannadukkhaṁ āyatiṁ → paccuppannaṁ dukkhañceva āyatiñca (sya-all) | dukkhaṁ → SS Bmr omit c'; eva, and sometimes ca in the second and third clauses. (pts note)๒. การสมาทานธรรมที่มีทุกข์ในปัจจุบัน แต่มีสุขเป็นวิบากในอนาคต Atthāvuso, dhammasamādānaṁ paccuppannasukhaṁ āyatiṁ dukkhavipākaṁ.
paccuppannasukhaṁ āyatiṁ → paccuppannaṁ sukhañceva āyatiñca (sya-all)๓. การสมาทานธรรมที่มีสุขในปัจจุบัน แต่มีทุกข์เป็นวิบากในอนาคต Atthāvuso, dhammasamādānaṁ paccuppannasukhañceva āyatiñca sukhavipākaṁ.
paccuppannasukhañceva → paccuppannaṁ sukhañceva (sya-all)๔. การสมาทานธรรมที่มีสุขในปัจจุบัน และมีสุขเป็นวิบากในอนาคต

Cattāro dhammakkhandhā—ธรรมขันธ์ ๔ sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho, vimuttikkhandho.
vimuttikkhandho → vimuttikkhandho xxvi (pts) | vimutti-kkhandho → These four terms frequently recur in A., cp. III. 26, vol. i. 125, and onwards; sometimes as in III. 57. 1, ibid. 162, with the addition of vimutti-ñāṇadassana-kkhandho. (pts note)๑. สีลขันธ์ (กองศีล) ๒. สมาธิขันธ์ (กองสมาธิ) ๓. ปัญญาขันธ์ (กองปัญญา) ๔. วิมุตติขันธ์ (กองวิมุตติ)

Cattāri balāni—
balāni → Cp. A. IV. 152-154, vol. ii. 141. To these four M. ii. 12 adds saddhā-balaṁ, and they are usually cited as pañca balāni, D. xvi. 3. 50, vol. ii. 120; M. iii. 296; S. iii. 96, 153; v. 49. For another list of five cp. A. IV. 163, vol. ii. 150. Seven are enumerated below, 2.3 (ix). (pts note)พละ ๔ vīriyabalaṁ, satibalaṁ, samādhibalaṁ, paññābalaṁ.
paññābalaṁ → paññābalaṁ xxvii (pts)๑. วิริยพละ (กำลังคือวิริยะ) ๒. สติพละ (กำลังคือสติ) ๓. สมาธิพละ (กำลังคือสมาธิ) ๔. ปัญญาพละ (กำลังคือปัญญา)

Cattāri adhiṭṭhānāni—อธิษฐาน(ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจ) ๔ paññādhiṭṭhānaṁ, saccādhiṭṭhānaṁ, cāgādhiṭṭhānaṁ, upasamādhiṭṭhānaṁ.
paññādhiṭṭhānaṁ → paññāadhiṭṭhānaṁ (pts) | Paññā-adhiṭṭhānaṁ → So Scd; St Bmr K paññādhiṭṭhānaṁ. (pts note)๑. ปัญญาธิษฐาน (ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจคือปัญญา) ๒. สัจจาธิษฐาน (ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจคือสัจจะ) ๓. จาคาธิษฐาน (ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจคือจาคะ) ๔. อุปสมาธิษฐาน (ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจคืออุปสมะ)

Cattāri pañhabyākaraṇāni—
cattāri pañhabyākaraṇāni → cattāro pañhābyākaraṇā (sya-all) | cattāri pañhabyākaraṇāni ekaṁsabyākaraṇīyo → xxviii cattāro pañhavyākaraṇā ekaṁsavyākaraṇīyo (pts) | pañhabyākaraṇāni → cattāro pañhābyākaraṇā (bj: PTS, syā, kām) | → cattāro pañhābyākaraṇā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | pañha-vyākaraṇā → Cp. A. III. 67. 2, vol. i. 197; IV. 42, vol. ii. 46. (pts note)ปัญหาพยากรณ์ ๔ ekaṁsabyākaraṇīyo pañho, paṭipucchābyākaraṇīyo pañho, vibhajjabyākaraṇīyo pañho, ṭhapanīyo pañho.
paṭipucchābyākaraṇīyo → vibhajjavyākaraṇīyo (pts) | vibhajjabyākaraṇīyo → paṭipucchāvyākaraṇīyo (pts) | ṭhapanīyo → So Sc Bmr K; Sdt and Childers add vyākaraṇīyo. (pts note)๑. เอกังสพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่ควรตอบโดยนัยเดียว) ๒. ปฏิปุจฉาพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่ควรตอบโดยย้อนถาม) ๓. วิภัชชพยากรณียปัญหา (ปัญหาที่ควรแยกตอบ) ๔. ฐปนียปัญหา (ปัญหาที่ควรงดตอบ)

Cattāri kammāni—
kammāni → Cp. A. IV. 231, vol. ii. 230. (pts note)กรรม ๔ atthāvuso, kammaṁ kaṇhaṁ kaṇhavipākaṁ.๑. กรรมดำ มีวิบากดำ Atthāvuso, kammaṁ sukkaṁ sukkavipākaṁ.๒. กรรมขาว มีวิบากขาว Atthāvuso, kammaṁ kaṇhasukkaṁ kaṇhasukkavipākaṁ.๓. กรรมทั้งดำและขาว มีวิบากทั้งดำและขาว Atthāvuso, kammaṁ akaṇhaasukkaṁ akaṇhaasukkavipākaṁ kammakkhayāya saṁvattati.
akaṇhaasukkaṁ → akaṇhaṁ asukkaṁ (bj, pts)๔. กรรมทั้งไม่ดำและไม่ขาว มีวิบากทั้งไม่ดำและไม่ขาว เป็นไปเพื่อ ความสิ้นกรรม

Cattāro sacchikaraṇīyā dhammā—
dhammā → Cp. A. IV. 189, vol. ii. 182. (pts note)สัจฉิกรณียธรรม(ธรรมที่ควรทำให้แจ้ง) ๔ pubbenivāso satiyā sacchikaraṇīyo;
sacchikaraṇīyo → Bmr K insert sattānaṁ. (pts note)๑. ปุพเพนิวาส ควรทำให้แจ้งด้วยสติ sattānaṁ cutūpapāto cakkhunā sacchikaraṇīyo;
cutūpapāto → cutupapāto (sya-all) | sattānaṁ → (pts)๒. การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ควรทำให้แจ้งด้วยจักษุ aṭṭha vimokkhā kāyena sacchikaraṇīyā;
vimokhā → Bm vimokkho (and -karaṇīyo); K vimokkhā. (pts note)๓. วิโมกข์ ๘ ควรทำให้แจ้งด้วยกาย āsavānaṁ khayo paññāya sacchikaraṇīyo.
sacchikaraṇīyo → sacchikaraṇīyo xxxi (pts)๔. ความสิ้นอาสวะทั้งหลาย ควรทำให้แจ้งด้วยปัญญา

Cattāro oghā—
oghā → Cp. xxxiv. 1.5 (iv), infra. S. iv. 175, 257; v. 59, 136, 292, 309. (pts note)โอฆะ(ห้วงน้ำ) ๔ kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho.
avijjogho → avijjogho xxxii (pts)๑. กาโมฆะ (โอฆะคือกาม) ๒. ภโวฆะ (โอฆะคือภพ) ๓. ทิฏโฐฆะ (โอฆะคือทิฏฐิ) ๔. อวิชโชฆะ (โอฆะคืออวิชชา)

Cattāro yogā—
yogā → Cp. xxxiv. 1.5 (v), infra. A. IV. 10, vol. ii. 10. S. v. 59. (pts note)โยคะ(สภาวะอันประกอบสัตว์ไว้ในภพ) ๔ kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogo.
avijjāyogo → avijjāyogo xxxiii (pts)๑. กามโยคะ (โยคะคือกาม) ๒. ภวโยคะ (โยคะคือภพ) ๓. ทิฏฐิโยคะ (โยคะคือทิฏฐิ) ๔. อวิชชาโยคะ (โยคะคืออวิชชา)

Cattāro visaññogā—
visaṁyogā → So Sd K and SS afterwards; Scd (first time) and Bmr throughout visaññogā. Cp. xxxiv. 1.5 (vi), infra. A. IV. 10. 2, vol. ii. 11. (pts note)วิสังโยคะ(ความพราก) ๔ kāmayogavisaññogo, bhavayogavisaññogo, diṭṭhiyogavisaññogo, avijjāyogavisaññogo.๑. กามโยควิสังโยคะ (ความพรากจากกามโยคะ) ๒. ภวโยควิสังโยคะ (ความพรากจากภวโยคะ) ๓. ทิฏฐิโยควิสังโยคะ (ความพรากจากทิฏฐิโยคะ) ๔. อวิชชาโยควิสังโยคะ (ความพรากจากอวิชชาโยคะ)

Cattāro ganthā—
ganthā → Br gandhā, and gandho throughout. Cp. S. v. 59. (pts note)คันถะ(เครื่องร้อยรัด) ๔ abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṁsaccābhiniveso kāyagantho.๑. อภิชฌากายคันถะ (กายคันถะคืออภิชฌา) ๒. พยาปาทกายคันถะ (กายคันถะคือพยาบาท) ๓. สีลัพพตปรามาสกายคันถะ (กายคันถะคือสีลัพพตปรามาส) ๔. อิทังสัจจาภินิเวสกายคันถะ (กายคันถะคือความยึดถือว่าสิ่งนี้เท่านั้นจริง)

Cattāri upādānāni—
upādānāni → Cp. D. xv. 6, vol. ii. 58. M. i. 66. S. ii. 3; v. 59. (pts note)อุปาทาน(ความถือมั่น) ๔ kāmupādānaṁ, diṭṭhupādānaṁ, sīlabbatupādānaṁ, attavādupādānaṁ.
kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj, pts1ed) | sīlabbatupādānaṁ attavādupādānaṁ → sīlabbatūpādānaṁ attavādūpādānaṁ (bj) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (sī. pī.) evamitaresupi (cck note)๑. กามุปาทาน (ความถือมั่นในกาม) ๒. ทิฏฐุปาทาน (ความถือมั่นในทิฏฐิ) ๓. สีลัพพตุปาทาน (ความถือมั่นในศีลพรต) ๔. อัตตวาทุปาทาน (ความถือมั่นในวาทะว่ามีอัตตา)

Catasso yoniyo—
yoniyo → Cp. M. i. 73. (pts note)โยนิ(กำเนิด) ๔ aṇḍajayoni, jalābujayoni, saṁsedajayoni, opapātikayoni.
opapātikayoni → opapātikayoni xxxvii (pts)๑. อัณฑชโยนิ (กำเนิดของสัตว์ที่เกิดในไข่) ๒. ชลาพุชโยนิ (กำเนิดของสัตว์ที่เกิดในครรภ์) ๓. สังเสทชโยนิ (กำเนิดของสัตว์ที่เกิดในเถ้าไคล) ๔. โอปปาติกโยนิ (กำเนิดของสัตว์ที่เกิดผุดขึ้น)

Catasso gabbhāvakkantiyo.
gabbhāvakkantiyo → Cp. D. xxviii. 5, ante, p. 103. (pts note)การก้าวลงสู่ครรภ์ ๔ Idhāvuso, ekacco asampajāno mātukucchiṁ okkamati, asampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ paṭhamā gabbhāvakkanti.
mātukucchimhā → mātukucchismā (bj, sya-all) | eva → Bmr K omit. (pts note) | kucchiyam → So SS; Bmr K kucchiṁ. (pts note) | kucchismā → Bmr kucchimhā. (pts note)๑. สัตว์บางชนิดในโลกนี้ไม่รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา ไม่รู้สึกตัว ขณะอยู่ในครรภ์ของมารดา (และ) ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ของ มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๑ Puna caparaṁ, āvuso, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati, asampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ dutiyā gabbhāvakkanti.
mātukucchimhā → mātukucchismā (bj, sya-all) | kho → -5 So Sct; Sd bhikkhā; Bmr K omit. (pts note) | kucchismim → Bmr K kucchiṁ, and below. (pts note) | kucchismā → Bmr kucchimhā, and below. (pts note)๒. สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา แต่ไม่รู้สึก ตัวขณะอยู่ในครรภ์ของมารดา ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ของ มารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๒ Puna caparaṁ, āvuso, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati, sampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, asampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ tatiyā gabbhāvakkanti.
mātukucchimhā → mātukucchismā (bj, sya-all, pts) | mātukucchiṁ → mātu kucchismim (pts) | sampajāno → Sc asampajāno. (pts note)๓. สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา รู้สึกตัวขณะ อยู่ในครรภ์ของมารดา แต่ไม่รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ของมารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๓ Puna caparaṁ, āvuso, idhekacco sampajāno mātukucchiṁ okkamati, sampajāno mātukucchismiṁ ṭhāti, sampajāno mātukucchimhā nikkhamati, ayaṁ catutthā gabbhāvakkanti.
sampajāno → sampajāno ceva (bj) | mātukucchimhā → mātukucchismā (bj, sya-all, pts) | gabbhāvakkanti → gabbhāvakkanti xxxviii (pts) | eva → So SS; Bmr K omit. (pts note)๔. สัตว์บางชนิดในโลกนี้รู้สึกตัวขณะก้าวลงสู่ครรภ์ของมารดา รู้สึกตัวขณะ อยู่ในครรภ์ของมารดา (และ) รู้สึกตัวขณะคลอดจากครรภ์ของมารดา นี้เป็นการก้าวลงสู่ครรภ์ประการที่ ๔

Cattāro attabhāvapaṭilābhā.
attabhāva-paṭilābhā → Cp. A. IV. 172, vol. ii. 159. (pts note)การได้อัตภาพ ๔ Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanāyeva kamati, no parasañcetanā.
yeva → So Bmr K; SS omit. (pts note)๑. การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนดำเนินไป มิใช่สัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe parasañcetanāyeva kamati, no attasañcetanā.
yeva → So Bmr K; SS omit. (pts note)๒. การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป มิใช่สัญเจตนาของตนดำเนินไป Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe attasañcetanā ceva kamati parasañcetanā ca.
ceva → cevaso (sya-all)๓. การได้อัตภาพที่สัญเจตนาของตนและสัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป Atthāvuso, attabhāvapaṭilābho, yasmiṁ attabhāvapaṭilābhe neva attasañcetanā kamati, no parasañcetanā.๔. การได้อัตภาพที่มิใช่สัญเจตนาของตนและมิใช่สัญเจตนาของผู้อื่นดำเนินไป

Catasso dakkhiṇāvisuddhiyo.
dakkhiṇā-visuddhiyo → Cp. A. IV. 78, vol. ii. 80. M. iii. 256. (pts note)ทักขิณาวิสุทธิ(ความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา) ๔ Atthāvuso, dakkhiṇā dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato.๑. ทักษิณาที่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก (ผู้ให้) แต่ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก (ผู้รับ) Atthāvuso, dakkhiṇā paṭiggāhakato visujjhati no dāyakato.๒. ทักษิณาที่บริสุทธิ์ฝ่ายปฏิคาหก แต่ไม่บริสุทธิ์ฝ่ายทายก Atthāvuso, dakkhiṇā neva dāyakato visujjhati no paṭiggāhakato.๓. ทักษิณาที่ไม่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก Atthāvuso, dakkhiṇā dāyakato ceva visujjhati paṭiggāhakato ca.๔. ทักษิณาที่บริสุทธิ์ทั้งฝ่ายทายกและฝ่ายปฏิคาหก

Cattāri saṅgahavatthūni—
saṅgaha-vatthūni → Cp. A. IV. 32, vol. ii. 32. (pts note)สังคหวัตถุ(ธรรมเครื่องยึดเหนี่ยว) ๔ dānaṁ, peyyavajjaṁ, atthacariyā, samānattatā.
peyyavajjaṁ → piyavajjaṁ (sya-all, km, mr) | peyyavajjaṁ → piyavajjaṁ (bj: syā, kām) | peyyavajjaṁ → piyavajjaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.)๑. ทาน (การให้) ๒. เปยยวัชชะ (วาจาเป็นที่รัก) ๓. อัตถจริยา (การประพฤติประโยชน์) ๔. สมานัตตตา (การวางตนสม่ำเสมอ)

Cattāro anariyavohārā—อนริยโวหาร(วิธีการพูดของผู้มิใช่อริยะ) ๔ musāvādo, pisuṇāvācā, pharusāvācā, samphappalāpo.
samphappalāpo → samphappalāpo xlii (pts) | samphappalāpo → Bmr transpose the last two; Bm pharusa-. For xli.-xlii. cp. D. i. 1. 9, vol. i. 4. (pts note)๑. มุสาวาท (พูดเท็จ) ๒. ปิสุณาวาจา (พูดส่อเสียด) ๓. ผรุสวาจา (พูดคำหยาบ) ๔. สัมผัปปลาปะ (พูดเพ้อเจ้อ)

Cattāro ariyavohārā—อริยโวหาร(วิธีการพูดของผู้เป็นอริยะ) ๔ musāvādā veramaṇī, pisuṇāya vācāya veramaṇī, pharusāya vācāya veramaṇī, samphappalāpā veramaṇī.
veramaṇī → veramaṇi (mr) | veramaṇī → vemaṇī (sya-all) | veramaṇī → veramaṇī (bj: kesuci) | veramaṇī → veramaṇi (cck: ka.)๑. มุสาวาทา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ) ๒. ปิสุณาย วาจาย เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการพูดส่อเสียด) ๓. ผรุสาย วาจาย เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการพูดคำหยาบ) ๔. สัมผัปปลาปา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ)

Aparepi cattāro anariyavohārā—
aparepi → xliii apare pi (pts) | anariya-vohārā → For xliii.-xlvi. cp. A. IV. 247-250, vol. ii. 246; VIII. 67, 68, vol. iv. 307. (pts note)อนริยโวหาร ๔ อีกนัยหนึ่ง adiṭṭhe diṭṭhavāditā, assute sutavāditā, amute mutavāditā, aviññāte viññātavāditā.๑. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้เห็นว่าได้เห็น ๒. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้ฟังว่าได้ฟัง ๓. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้ทราบว่าได้ทราบ ๔. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้รู้ว่าได้รู้

Aparepi cattāro ariyavohārā—
aparepi → xliv apare pi (pts)อริยโวหาร ๔ อีกนัยหนึ่ง adiṭṭhe adiṭṭhavāditā, assute assutavāditā, amute amutavāditā, aviññāte aviññātavāditā.๑. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้เห็นว่าไม่ได้เห็น ๒. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้ฟังว่าไม่ได้ฟัง ๓. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้ทราบว่าไม่ได้ทราบ ๔. การกล่าวสิ่งที่ไม่ได้รู้ว่าไม่ได้รู้

Aparepi cattāro anariyavohārā—
aparepi → xlv apare pi (pts)อนริยโวหาร ๔ อีกนัยหนึ่ง diṭṭhe adiṭṭhavāditā, sute assutavāditā, mute amutavāditā, viññāte aviññātavāditā.๑. การกล่าวสิ่งที่ได้เห็นว่าไม่ได้เห็น ๒. การกล่าวสิ่งที่ได้ฟังว่าไม่ได้ฟัง ๓. การกล่าวสิ่งที่ได้ทราบว่าไม่ได้ทราบ ๔. การกล่าวสิ่งที่ได้รู้ว่าไม่ได้รู้

Aparepi cattāro ariyavohārā—
aparepi → xlvi apare pi (pts)อริยโวหาร ๔ อีกนัยหนึ่ง diṭṭhe diṭṭhavāditā, sute sutavāditā, mute mutavāditā, viññāte viññātavāditā.
viññātavāditā → viññātavāditā xlvii (pts) | viññātavāditā → Cp. M. i. 29. (pts note)๑. การกล่าวสิ่งที่ได้เห็นว่าได้เห็น ๒. การกล่าวสิ่งที่ได้ฟังว่าได้ฟัง ๓. การกล่าวสิ่งที่ได้ทราบว่าได้ทราบ ๔. การกล่าวสิ่งที่ได้รู้ว่าได้รู้

Cattāro puggalā.
puggalā → Cp. A. IV. 198, vol. ii. 205. (pts note)บุคคล ๔ Idhāvuso, ekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto.๑. เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน หมั่นประกอบในการทำตนให้เดือดร้อน Idhāvuso, ekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto.๒. เป็นผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน หมั่นประกอบในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน Idhāvuso, ekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto.๓. เป็นผู้ทำตนให้เดือดร้อน หมั่นประกอบในการทำตนให้เดือดร้อน และเป็นผู้ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน หมั่นประกอบในการทำผู้อื่นให้เดือดร้อน Idhāvuso, ekacco puggalo neva attantapo hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto.
idhāvuso → idha panāvuso (bj)๔. เป็นผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่หมั่นประกอบในการทำตนให้เดือดร้อน และเป็นผู้ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน ไม่หมั่นประกอบในการทำผู้อื่นให้ เดือดร้อน So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharati.
sītībhūto → sītibhūto (pts1ed, mr) | sītībhūto sukhappaṭisaṁvedī → sītibhūto sukhapaṭisaṁvedī (pts) | sītībhūto → sītibhūto (cck: ka.)เขาผู้ไม่ทำตนให้เดือดร้อน ไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อน เป็นผู้ ไม่หิว ดับร้อน เย็นใจ เสวยสุขมีตนอันประเสริฐอยู่ในปัจจุบันเทียว

Aparepi cattāro puggalā.
aparepi → xlviii apare pi (pts)บุคคล ๔ อีกนัยหนึ่ง Idhāvuso, ekacco puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.
pan → Sd pana; Bmr K omit. (pts note)๑. เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลตนเอง แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลผู้อื่น Idhāvuso, ekacco puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya.
idhāvuso → idha pan āvuso (pts) | no → Sc adds ca. (pts note)๒. เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลผู้อื่น แต่ไม่ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลตนเอง Idhāvuso, ekacco puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.
pan → Bmr K omit. (pts note)๓. เป็นผู้ไม่ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลตนเอง และไม่ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลผู้อื่น Idhāvuso, ekacco puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca.
idhāvuso → idha pan āvuso (pts)๔. เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลตนเอง และปฏิบัติเพื่อเกื้อกูลผู้อื่น

Aparepi cattāro puggalā—
aparepi → xlix apare pi (pts)บุคคล ๔ อีกนัยหนึ่ง tamo tamaparāyano, tamo jotiparāyano, joti tamaparāyano, joti jotiparāyano.
tama-parāyano → Sum: Tamam eva paraṁ ayanaṁ gati assāti tamaparāyano. Cp. A. IV. 85, vol. ii. 85. S. i. 93. (pts note)๑. ตโม ตมปรายโน (ผู้มืดมา และมืดไป) ๒. ตโม โชติปรายโน (ผู้มืดมา แต่สว่างไป) ๓. โชติ ตมปรายโน (ผู้สว่างมา แต่มืดไป) ๔. โชติ โชติปรายโน (ผู้สว่างมา และสว่างไป)

Aparepi cattāro puggalā—บุคคล อีกนัยหนึ่ง samaṇamacalo, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇesu samaṇasukhumālo.
samaṇesu → (pts) | Samaṇa-m-acalo → Sum: Ma-kāro pada-sandhi-mattaṁ. Cp. A. IV. 87.1, vol. ii. 86. (pts note)๑. สมณอจละ (สมณะผู้ไม่หวั่นไหว) ๒. สมณปทุมะ (สมณะเหมือนดอกปทุม) ๓. สมณปุณฑริกะ (สมณะเหมือนดอกบุณฑริก) ๔. สมเณสุ สมณสุขุมาละ (สมณะผู้ละเอียดอ่อน ในหมู่สมณะ)

Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cattāro dhammā sammadakkhātā;ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แล คือธรรมหมวดละ ๔ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
saṅgāyitabbaṁ → saṅgāyitabbaṁ na vivaditabbaṁ (pts)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุข แก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.ภาณวารที่ ๑ จบ

5. Pañcaka

Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena pañca dhammā sammadakkhātā.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวดละ ๕ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ Tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
saṅgāyitabbaṁ → saṅgāyitabbaṁ na vivaditabbaṁ (pts)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น ฯลฯ เพื่อ ประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย Katame pañca?ธรรมหมวดละ ๕ ประการ คืออะไร คือ

Pañcakkhandhā.
kkhandhā → Cp. A. IV. 200. 9, vol. ii. 214; vol. iv. 147. (pts note)ขันธ์ ๕ Rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho.๑. รูปขันธ์ (กองรูป) ๒. เวทนาขันธ์ (กองเวทนา) ๓. สัญญาขันธ์ (กองสัญญา) ๔. สังขารขันธ์ (กองสังขาร) ๕. วิญญาณขันธ์ (กองวิญญาณ)

Pañcupādānakkhandhā.
Pañcūpādāna-kkhandhā → Cp. infra., xxxiv. 1. 6, iii. A. IV. 41. 5, vol. ii. 45; 90.3, vol. ii. 90; IX. 66, vol. iv. 458; X. 60. 4, vol. v. 109. M. i. 144. (pts note)อุปาทานขันธ์ (ขันธ์อันเป็นที่ตั้งแห่งความยึดมั่น) ๕ Rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho.
rūpupādānakkhandho → rūpūpādānakkhandhe (bj: machasaṁ) | Rūpupādānakkhandho → rūpūpādānakkhandho (sī. syā. kaṁ. pī.) evamitaresupi (cck note)๑. รูปูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือรูป) ๒. เวทนูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือเวทนา) ๓. สัญญูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสัญญา) ๔. สังขารูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสังขาร) ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ)

Pañca kāmaguṇā.
kāma-guṇā → Cp. A. VI. 63. 3, vol. iii. 411; IX. 34. 3, vol. iv. 415; 38. 6, ibid. 430; 42. 2, ibid. 449; 65, ibid. 458. M. i. 85, 92, 144, 173, 454, 504; ii. 42; iii. 114. (pts note)กามคุณ ๕ Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā,
rajanīyā → So Sdt Bm; Sc rajanīyyā; Br K rajaniyā. (pts note)๑. รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด sotaviññeyyā saddā …๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งทางหู ... ghānaviññeyyā gandhā …๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูก ... jivhāviññeyyā rasā …๔. รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ... kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasañhitā rajanīyā.๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด

Pañca gatiyo—
gatiyo → Cp. A. IX. 67, vol. iv. 459. M. i. 73. S. v. 474-477. (pts note)คติ(ภพที่สัตว์ไปเกิด) ๕ nirayo, tiracchānayoni, pettivisayo, manussā, devā.
pettivisayo → Sd visayā. (pts note) | manussā → Sc manusso. (pts note)๑. นิรยะ (นรก) ๒. ติรัจฉานโยนิ (กำเนิดสัตว์ดิรัจฉาน) ๓. เปตติวิสัย (แดนเปรต) ๔. มนุสสะ (มนุษย์) ๕. เทวะ (เทวดา)

Pañca macchariyāni—
macchariyāni → Cp. A. IX. 69, vol. iv. 459. (pts note)มัจฉริยะ(ความตระหนี่) ๕ āvāsamacchariyaṁ, kulamacchariyaṁ, lābhamacchariyaṁ, vaṇṇamacchariyaṁ, dhammamacchariyaṁ.๑. อาวาสมัจฉริยะ (ความตระหนี่อาวาส) ๒. กุลมัจฉริยะ (ความตระหนี่ตระกูล) ๓. ลาภมัจฉริยะ (ความตระหนี่ลาภ) ๔. วัณณมัจฉริยะ (ความตระหนี่วรรณะ) ๕. ธัมมมัจฉริยะ (ความตระหนี่ธรรม)

Pañca nīvaraṇāni—
nīvaraṇāni → Cp. D. ii. 68, vol. i. 71; xiii. 30, vol. i. 246; xxii. 13, vol. ii. 300; xxv. 16, ante, p. 49; xxxiv. 1. 6, (iv) infra. Cp. A. I. 2, vol. i. 3; III. 57, ibid. 161, and onwards. S. v. 60, 64, 84, 85, and onwards. (pts note)นิวรณ์(สิ่งที่ขัดขวางจิตไม่ให้บรรลุความดี) ๕ kāmacchandanīvaraṇaṁ, byāpādanīvaraṇaṁ, thinamiddhanīvaraṇaṁ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ, vicikicchānīvaraṇaṁ.
byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ → vyāpādanīvaraṇaṁ thīnamiddhanīvaraṇaṁ (pts)๑. กามฉันทนิวรณ์ (นิวรณ์คือความพอใจในกาม) ๒. พยาบาทนิวรณ์ (นิวรณ์คือความคิดร้าย) ๓. ถีนมิทธนิวรณ์ (นิวรณ์คือความหดหู่และเซื่องซึม) ๔. อุทธัจจกุกกุจจนิวรณ์ (นิวรณ์คือความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) ๕. วิจิกิจฉานิวรณ์ (นิวรณ์คือความลังเลสงสัย)

Pañca orambhāgiyāni saṁyojanāni—
pañca orambhāgiyāni → pañcorambhāgiyāni (bj) | saṁyojanāni → Cp. D. xvi. 7, vol. ii. 92, 93; xix. 62, vol. ii. 252. A. IX. 67, vol. iv. 459; X. 13, vol. v. 17. S. iii. 56, 130; v. 69, 177, 178, and onwards. (pts note)โอรัมภาคิยสังโยชน์(ธรรมที่มัดสัตว์ไว้กับทุกข์เบื้องต่ำ) ๕ sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso, kāmacchando, byāpādo.๑. สักกายทิฏฐิ (ความเห็นว่าเป็นตัวของตน) ๒. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) ๓. สีลัพพตปรามาส (ความถือมั่นศีลพรต) ๔. กามฉันทะ (ความกำหนัดในกามคุณ) ๕. พยาบาท (ความคิดร้าย)

Pañca uddhambhāgiyāni saṁyojanāni—
pañca uddhambhāgiyāni → pañcuddhambhāgiyāni (bj) | pañca uddhambhāgiyāni saṁyojanāni → pañcuddhambhāgiyāni saññojanāni (sya-all) | saṁyojanāni → Cp. A. IX. 70, vol. iv. 460; X. 13, vol. v. 17. S. v. 191, 192, 241-243, and onwards. (pts note)อุทธัมภาคิยสังโยชน์(ธรรมที่มัดสัตว์ไว้กับทุกข์เบื้องสูง) ๕ rūparāgo, arūparāgo, māno, uddhaccaṁ, avijjā.๑. รูปราคะ (ความติดใจในอารมณ์แห่งรูปฌาน) ๒. อรูปราคะ (ความติดใจในอารมณ์แห่งอรูปฌาน) ๓. มานะ (ความถือตัว) ๔. อุทธัจจะ (ความฟุ้งซ่าน) ๕. อวิชชา (ความไม่รู้แจ้ง)

Pañca sikkhāpadāni—
sikkhāpadāni → Cp. A. V. 179. 3, vol. iii. 212. S. ii. 167. (pts note)สิกขาบท ๕ pāṇātipātā veramaṇī, adinnādānā veramaṇī, kāmesumicchācārā veramaṇī, musāvādā veramaṇī, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā veramaṇī.๑. ปาณาติปาตา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการฆ่าสัตว์) ๒. อทินนาทานา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการถือเอาสิ่งของที่ เจ้าของเขามิได้ให้) ๓. กาเมสุมิจฉาจารา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม) ๔. มุสาวาทา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการพูดเท็จ) ๕. สุราเมรยมัชชปมาทัฏฐานา เวรมณี (เจตนางดเว้นจากการเสพของมึนเมา คือสุราและเมรัยอันเป็นเหตุแห่งความ ประมาท)

Pañca abhabbaṭṭhānāni.
abhabba-ṭṭhānāni → Cp. D. xxix. 26, ante, p. 133. (pts note)อภัพพฐาน(ฐานะที่เป็นไปไม่ได้) ๕ Abhabbo, āvuso, khīṇāsavo bhikkhu sañcicca pāṇaṁ jīvitā voropetuṁ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu adinnaṁ theyyasaṅkhātaṁ ādiyituṁ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu methunaṁ dhammaṁ paṭisevituṁ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sampajānamusā bhāsituṁ. Abhabbo khīṇāsavo bhikkhu sannidhikārakaṁ kāme paribhuñjituṁ, seyyathāpi pubbe āgārikabhūto.
ādiyituṁ → ādātuṁ (sya-all, km, pts1ed) | āgārikabhūto → āgāriyakabhūto (bj); agāriyabhūto xi (pts) | theyyasaṅkhātaṁ ādiyituṁ → theyyasaṁkhātaṁādātuṁ (pts) | ādiyituṁ → ādātuṁ (cck: syā. kaṁ. pī.)๑. เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุขีณาสพจะจงใจปลงชีวิตสัตว์ ๒. เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุขีณาสพจะถือเอาสิ่งของที่ผู้อื่นไม่ได้ให้โดยอาการขโมย ๓. เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุขีณาสพจะเสพเมถุนธรรม ๔. เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุขีณาสพจะพูดเท็จทั้งที่รู้ ๕. เป็นไปไม่ได้ที่ภิกษุขีณาสพจะสั่งสม บริโภคกามเหมือนเมื่อเป็นคฤหัสถ์

Pañca byasanāni—
vyasanāni → Bmr K byasanāni. Cp. A. V. 130, vol. iii. 147. (pts note)พยสนะ(วิบัติ) ๕ ñātibyasanaṁ, bhogabyasanaṁ, rogabyasanaṁ, sīlabyasanaṁ, diṭṭhibyasanaṁ.๑. ญาติพยสนะ (ความวิบัติแห่งญาติ) ๒. โภคพยสนะ (ความวิบัติแห่งโภคะ) ๓. โรคพยสนะ (ความวิบัติเพราะโรค) ๔. สีลพยสนะ (ความวิบัติแห่งศีล) ๕. ทิฏฐิพยสนะ (ความวิบัติแห่งทิฏฐิ) Nāvuso, sattā ñātibyasanahetu vā bhogabyasanahetu vā rogabyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjanti.
upapajjanti sīlabyasanahetu → uppajjanti sīlavyasana hetu (pts) | āvuso → So Bmr K; SS tenāvuso. Sum points to a reading ten'; eva; Sum Scd ten'; eva pan'; āvuso; Sum Br ten'; eva n'; āvuso. (pts note) | uppajjanti → So SS; Bmr K upapajjanti. (pts note)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหลังจากตายแล้ว จะไม่ไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะความวิบัติแห่งญาติเป็นเหตุ เพราะความวิบัติแห่งโภคะ เป็นเหตุ หรือเพราะความวิบัติเพราะโรคเป็นเหตุ Sīlabyasanahetu vā, āvuso, sattā diṭṭhibyasanahetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjanti.แต่สัตว์ทั้งหลายหลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก เพราะความวิบัติแห่งศีลเป็นเหตุ หรือเพราะ ความวิบัติแห่งทิฏฐิเป็นเหตุ

Pañca sampadā—
sampadā → Cp. A. V. 130, vol. iii. 147. (pts note)สัมปทา (ความถึงพร้อม) ๕ ñātisampadā, bhogasampadā, ārogyasampadā, sīlasampadā, diṭṭhisampadā.
āvuso → As above. Sum reads ten'; eva n'; āvuso. (pts note)๑. ญาติสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาติ) ๒. โภคสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งโภคะ) ๓. อาโรคยสัมปทา (ความถึงพร้อมด้วยความไม่มีโรค) ๔. สีลสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งศีล) ๕. ทิฏฐิสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิ) Nāvuso, sattā ñātisampadāhetu vā bhogasampadāhetu vā ārogyasampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.
upapajjanti → uppajjanti (pts)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายหลังจากตายแล้ว จะไม่ไปเกิดในสุคติโลก สวรรค์ เพราะความถึงพร้อมแห่งญาติเป็นเหตุ เพราะความถึงพร้อมแห่งโภคะ เป็นเหตุ หรือเพราะความถึงพร้อมด้วยความไม่มีโรคเป็นเหตุ Sīlasampadāhetu vā, āvuso, sattā diṭṭhisampadāhetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.
upapajjanti → upapajjanti xiii (pts)แต่สัตว์ทั้งหลาย หลังจากตายแล้ว จะไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ เพราะความถึงพร้อมแห่งศีลเป็นเหตุ หรือเพราะความถึงพร้อมแห่งทิฏฐิเป็นเหตุ

Pañca ādīnavā dussīlassa sīlavipattiyā.
ādīnavā → Bmr ādinavā. For xiii. and xiv. cp. D. xvi. 1. 23, 24, vol. ii. 85, 86. A. V. 213, vol. iii. 252, 253. (pts note)โทษแห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล ๕ Idhāvuso, dussīlo sīlavipanno pamādādhikaraṇaṁ mahatiṁ bhogajāniṁ nigacchati,๑. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติในโลกนี้ ย่อมถึงความเสื่อมโภคทรัพย์เป็นอันมาก ซึ่งมีความประมาทเป็นเหตุ ayaṁ paṭhamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.นี้เป็นโทษประการที่ ๑ แห่งศีลวิบัติของ บุคคลผู้ทุศีล Puna caparaṁ, āvuso, dussīlassa sīlavipannassa pāpako kittisaddo abbhuggacchati,
sīlavipannassa → vipannassa (pts)๒. กิตติศัพท์อันชั่วของบุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ ย่อมกระฉ่อนไป ayaṁ dutiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.นี้เป็นโทษ ประการที่ ๒ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล Puna caparaṁ, āvuso, dussīlo sīlavipanno yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ, avisārado upasaṅkamati maṅkubhūto,
maṅkubhūto → maṅkobhūto (pts)๓. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ จะเข้าไปยังบริษัทใด ๆ จะเป็นขัตติยบริษัทก็ตาม พราหมณบริษัทก็ตาม คหบดีบริษัทก็ตาม สมณบริษัทก็ตาม ย่อมไม่ แกล้วกล้า เก้อเขินเข้าไป ayaṁ tatiyo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.นี้เป็นโทษประการที่ ๓ แห่งศีลวิบัติของบุคคล ผู้ทุศีล Puna caparaṁ, āvuso, dussīlo sīlavipanno sammūḷho kālaṁ karoti,
karoti → kāroti (pts)๔. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ ย่อมหลงลืมสติตาย ayaṁ catuttho ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.นี้เป็นโทษประการที่ ๔ แห่ง ศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล Puna caparaṁ, āvuso, dussīlo sīlavipanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjati,
upapajjati → uppajjati (pts)๕. บุคคลผู้ทุศีล มีศีลวิบัติ หลังจากตายแล้ว ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ayaṁ pañcamo ādīnavo dussīlassa sīlavipattiyā.นี้เป็นโทษประการที่ ๕ แห่งศีลวิบัติของบุคคลผู้ทุศีล

Pañca ānisaṁsā sīlavato sīlasampadāya.อานิสงส์แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล ๕ Idhāvuso, sīlavā sīlasampanno appamādādhikaraṇaṁ mahantaṁ bhogakkhandhaṁ adhigacchati,
mahantaṁ → mahatiṁ (pts)๑. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีลในโลกนี้ ย่อมมีโภคทรัพย์เป็นอันมาก ซึ่งมี ความไม่ประมาทเป็นเหตุ ayaṁ paṭhamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ แห่งศีลสมบัติของ บุคคลผู้มีศีล Puna caparaṁ, āvuso, sīlavato sīlasampannassa kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati,๒. กิตติศัพท์อันงามของบุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมขจรไป ayaṁ dutiyo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.นี้เป็น อานิสงส์ประการที่ ๒ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล Puna caparaṁ, āvuso, sīlavā sīlasampanno yaññadeva parisaṁ upasaṅkamati yadi khattiyaparisaṁ yadi brāhmaṇaparisaṁ yadi gahapatiparisaṁ yadi samaṇaparisaṁ, visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto,๓. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล จะเข้าไปยังบริษัทใด ๆ จะเป็นขัตติย- บริษัทก็ตาม พราหมณบริษัทก็ตาม คหบดีบริษัทก็ตาม สมณบริษัท ก็ตาม ย่อมแกล้วกล้า ไม่เก้อเขินเข้าไป ayaṁ tatiyo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๓ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล Puna caparaṁ, āvuso, sīlavā sīlasampanno asammūḷho kālaṁ karoti,๔. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล ย่อมไม่หลงลืมสติตาย ayaṁ catuttho ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.นี้เป็นอานิสงส์ ประการที่ ๔ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล Puna caparaṁ, āvuso, sīlavā sīlasampanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjati,
upapajjati → uppajjati (pts)๕. บุคคลผู้มีศีล สมบูรณ์ด้วยศีล หลังจากตายแล้ว ย่อมไปเกิดในสุคติโลก สวรรค์ ayaṁ pañcamo ānisaṁso sīlavato sīlasampadāya.นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ แห่งศีลสมบัติของบุคคลผู้มีศีล

Codakena, āvuso, bhikkhunā paraṁ codetukāmena pañca dhamme ajjhattaṁ upaṭṭhapetvā paro codetabbo.
Codakena → Cp. A. V. 167. 1, 2, vol. iii. 196. (pts note)ภิกษุผู้เป็นโจทก์ประสงค์จะโจทผู้อื่น พึงตั้งธรรม ๕ ประการไว้มั่นในตนแล้ว จึงโจทผู้อื่น คือ Kālena vakkhāmi no akālena,๑. เราจักกล่าวในกาลอันควร จักไม่กล่าวในกาลอันไม่ควร bhūtena vakkhāmi no abhūtena,๒. เราจักกล่าวถ้อยคำจริง จักไม่กล่าวถ้อยคำไม่จริง saṇhena vakkhāmi no pharusena,๓. เราจักกล่าวถ้อยคำอ่อนหวาน จักไม่กล่าวถ้อยคำหยาบ atthasaṁhitena vakkhāmi no anatthasaṁhitena,๔. เราจักกล่าวถ้อยคำอันประกอบด้วยประโยชน์ จักไม่กล่าวถ้อยคำอันไม่ ประกอบด้วยประโยชน์ mettacittena vakkhāmi no dosantarenāti.
mettacittena → mettācittena (katthaci) | mettacittena → mettācittena (bj: kesuci) | mettacittena → mettācittena (cck: katthaci)๕. เราจักมีเมตตาจิตกล่าว จักไม่เพ่งโทษกล่าว Codakena, āvuso, bhikkhunā paraṁ codetukāmena ime pañca dhamme ajjhattaṁ upaṭṭhapetvā paro codetabbo.ภิกษุผู้เป็นโจทก์ประสงค์จะโจทผู้อื่น พึงตั้งธรรม ๕ ประการนี้ไว้มั่นในตน แล้วจึงโจทผู้อื่น

Pañca padhāniyaṅgāni.
padhāniyaṅgāni → Cp. A. V. 53, vol. iii. 65. M. ii. 95, 128. (pts note)องค์ของภิกษุผู้บำเพ็ญความเพียร ๕ Idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṁ:
bodhiṁ itipi → bhodhiṁ iti pi (pts)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาเครื่องตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato, lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.‘แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์ เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็น สารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นพระศาสดาของเทวดาและ มนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ Appābādho hoti appātaṅko, samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya.
Appābādho → Cp. D. xxx. 2. 8, ante, p. 166. (pts note)๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย โรคเบาบาง ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับย่อยอาหาร สม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่อนนัก ปานกลาง เหมาะแก่การบำเพ็ญเพียร Asaṭho hoti amāyāvī, yathābhūtaṁ attānaṁ āvikattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu.
asaṭho → asatho (pts) | āvikattā → K āvikatā. (pts note) | viññūsu → So SS Bmr; K viññū (but viññūsu in D. xxxiv. 1. 6). (pts note) | sabrahmacārīsu → So Bmr K; Sc brahmacarisu; Sdt sabrahmacārisu. (pts note)๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ทำตนให้เปิดเผยตามความเป็นจริงในพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย Āraddhavīriyo viharati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.
pahānāya → K pahānāyasu. (pts note)๔. เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมเกิด มีความ เข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรมทั้งหลายอยู่ Paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.
udayatthagāminiyā → uḍayatthagāminiyā (pts) | sammādukkhakkhayagāminiyā → sammādukkhakkhayagāminiyā xvii (pts)๕. เป็นผู้มีปัญญา คือ ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเห็นความเกิด และความดับอันเป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความสิ้นทุกข์โดยชอบ

Pañca suddhāvāsā—สุทธาวาส (ที่อยู่ของท่านผู้บริสุทธิ์) ๕ avihā, atappā, sudassā, sudassī, akaniṭṭhā.
akaniṭṭhā → akaniṭṭhā xviii (pts) | Akaniṭṭhā → Cp. D. xiv. 3. 31, vol. ii. 52. M. iii. 103. (pts note)๑. อวิหา ๒. อตัปปา ๓. สุทัสสา ๔. สุทัสสี ๕. อกนิฏฐา

Pañca anāgāmino—พระอนาคามี ๕ antarāparinibbāyī, upahaccaparinibbāyī, asaṅkhāraparinibbāyī, sasaṅkhāraparinibbāyī, uddhaṁsotoakaniṭṭhagāmī.
Antarā-parinibbāyī → Cp. A. III. 86. 3, vol. ii. 233; VII. 16. 4, 17. 4, vol. iv. 14, 15, cp. 146, 380; X. 63. 3, vol. v. 120. S. v. 70. 201, 204, 237, 285, 314, 378. (pts note)๑. อันตราปรินิพพายี (ผู้ที่จะปรินิพพานในระหว่างอายุยังไม่ทันถึงกึ่ง) ๒. อุปหัจจปรินิพพายี (ผู้ที่จะปรินิพพานต่อเมื่ออายุพ้นกึ่งไปแล้ว) ๓. อสังขารปรินิพพายี (ผู้ที่จะปรินิพพานโดยไม่ต้องใช้ความเพียรมาก) ๔. สสังขารปรินิพพายี (ผู้ที่จะปรินิพพานโดยต้องใช้ความเพียรมาก) ๕. อุทธังโสโต อกนิฏฐคามี (ผู้มีกระแสในเบื้องบนไปสู่ชั้นอกนิฏฐภพ)

Pañca cetokhilā.
cetokhilā → cetokhīlā (sya-all) | ceto-khilā → K -khīlā, and onwards. In xxxiv. 1.6 (v) infra Bm has khīlā also, but not Br. A. V. 205, vol. iii. 248; IX. 71, vol. iv. 460; X. 14, vol. v. 17. M. i. 101. (pts note)กิเลสเครื่องตรึงจิตดุจตะปู ๕ Idhāvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา Yo so, āvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, yassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṁ paṭhamo cetokhilo.
cetokhilo → cetokhīlo (sya-all)จิตของ ภิกษุผู้เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดานั้น ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำ ต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร การที่จิตของภิกษุไม่น้อมไปเพื่อความ เพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร นี้เป็นกิเลสเครื่องตรึงจิตดุจตะปูประการที่ ๑ Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu dhamme kaṅkhati vicikicchati …pe…๒. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระธรรม ฯลฯ saṅghe kaṅkhati vicikicchati …
vicikicchati → (sya-all)๓. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระสงฆ์ ฯลฯ sikkhāya kaṅkhati vicikicchati …
vicikicchati → -1 Sc omits; Sd sikkhativicikicchati. (pts note)๔. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในสิกขา (ข้อที่จะต้อง ศึกษา) ฯลฯ sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto.
khilajāto → khīlajāto (bj, sya-all)๕. เป็นผู้โกรธ ไม่พอใจ มีจิตถูกโทสะ (ความคิดประทุษร้าย) กระทบ มีจิตแข็งกระด้างในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย Yo so, āvuso, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, yassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya, ayaṁ pañcamo cetokhilo.
khilajāto → khīlajāto (bj, sya-all) | cetokhilo → cetokhīlo (sya-all) | padhānāya → So SS; Bmr K insert yassa cittam . . . padhānāya. (pts note)จิตของภิกษุผู้โกรธไม่พอใจ มีจิตถูกโทสะกระทบ มีจิตแข็งกระด้างในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายนั้น ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำ ต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร การที่จิตของภิกษุไม่น้อมไปเพื่อความ เพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร นี้เป็นกิเลสเครื่องตรึงจิตดุจตะปูประการที่ ๕

Pañca cetasovinibandhā.
vinibandhā → So Sc Br K Sum; Sd vinikaṇḍā; St Bm vinibaddhā. Cp. A. IX. 72, vol. iv. 461. M. i. 101. (pts note)วินิพันธา(กิเลสเครื่องผูกใจ) ๕ Idhāvuso, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho.
avītarāgo → avigatarāgo (sya-all) | kāmesu avītarāgo → kāme avigatarāgo (pts) | kāme → So SS Sum; Bmr K kāmesu; and below. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ไม่ปราศจากความพอใจ ไม่ ปราศจากความรัก ไม่ปราศจากความกระหาย ไม่ปราศจากความ เร่าร้อน ไม่ปราศจากความอยากในกามทั้งหลาย Yo so, āvuso, bhikkhu kāmesu avītarāgo hoti avigatacchando avigatapemo avigatapipāso avigatapariḷāho avigatataṇho, tassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.
avītarāgo → avigatarāgo (sya-all) | kāmesu avītarāgo → kāme avigatarāgo (pts)จิตของภิกษุผู้ยัง ไม่ปราศจากความกำหนัด ไม่ปราศจากความพอใจ ไม่ปราศจาก ความรัก ไม่ปราศจากความกระหาย ไม่ปราศจากความเร่าร้อน ไม่ ปราศจากความอยากในกามทั้งหลายนั้น ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความ เพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Yassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.การที่จิตของภิกษุไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อ กระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Ayaṁ paṭhamo cetaso vinibandho.นี้เป็นกิเลสเครื่องผูกใจประการที่ ๑ Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu kāye avītarāgo hoti …pe…
avītarāgo → avigatarāgo (bj, pts)๒. เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ... ในกาย ฯลฯ rūpe avītarāgo hoti …pe…
avītarāgo → avigatarāgo (bj, pts)๓. เป็นผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัด ... ในรูป ฯลฯ puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu yāvadatthaṁ udarāvadehakaṁ bhuñjitvā seyyasukhaṁ passasukhaṁ middhasukhaṁ anuyutto viharati …pe…
udarāvadehakaṁ → udarāvabhedakaṁ (bj) | puna caparaṁ āvuso bhikkhu → ayaṁ tatiyo cetaso vinibandho (pts) | passasukhaṁ → phassasukhaṁ (pts) | viharati → The sequel to this clause is understood. The formula of enumeration seems accidentally omitted: ayaṁ catuttho cetaso vinibandho. (pts note)๔. ฉันอาหารตามความต้องการจนอิ่มเกินไป ประกอบความสุขในการนอน ความสุขในการเอกเขนก ความสุขในการหลับอยู่ ฯลฯ puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu aññataraṁ devanikāyaṁ paṇidhāya brahmacariyaṁ carati: ‘imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti.
paṇidhāya → panidhāya (pts) | vā → (pts) | deva-nikāyaṁ → Sdt omit puna . . . āvuso; Sd aññatarā devanikāya; St devanikāya. (pts note) | vā → So SS; Bmr K sīlena vā vatena vā. (pts note)๕. ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยความปรารถนาเป็นเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่ง ว่า ‘ด้วยศีล วัตร ตบะ หรือพรหมจรรย์นี้ เราจะเป็นเทพเจ้า หรือ เทพองค์ใดองค์หนึ่ง’ Yo so, āvuso, bhikkhu aññataraṁ devanikāyaṁ paṇidhāya brahmacariyaṁ carati: ‘imināhaṁ sīlena vā vatena vā tapena vā brahmacariyena vā devo vā bhavissāmi devaññataro vā’ti, tassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya. Yassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.จิตของภิกษุผู้ประพฤติพรหมจรรย์ด้วยความ ปรารถนาเป็นเทพนิกายหมู่ใดหมู่หนึ่งว่า ‘ด้วยศีล วัตร ตบะ หรือ พรหมจรรย์นี้ เราจะเป็นเทพเจ้า หรือเทพองค์ใดองค์หนึ่ง’ ย่อมไม่ น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร การที่จิตของภิกษุไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อ ประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Ayaṁ pañcamo cetaso vinibandho.นี้เป็นกิเลส เครื่องผูกใจประการที่ ๕

Pañcindriyāni—
pañcindriyāni → xxi pañc indriyāni (pts)อินทรีย์ ๕ cakkhundriyaṁ, sotindriyaṁ, ghānindriyaṁ, jivhindriyaṁ, kāyindriyaṁ.
Cakkhundriyaṁ → Cp. M. i. 295 (cp. 9). S. iv. 168-9. (pts note)๑. จักขุนทรีย์ (อินทรีย์คือตา) ๒. โสตินทรีย์ (อินทรีย์คือหู) ๓. ฆานินทรีย์ (อินทรีย์คือจมูก) ๔. ชิวหินทรีย์ (อินทรีย์คือลิ้น) ๕. กายินทรีย์ (อินทรีย์คือกาย)

Aparānipi pañcindriyāni—
pi → SS omit. (pts note)อินทรีย์ ๕ อีกนัยหนึ่ง sukhindriyaṁ, dukkhindriyaṁ, somanassindriyaṁ, domanassindriyaṁ, upekkhindriyaṁ.
Sukhindriyaṁ → Cp. S. v. 207 ff. (pts note) | upekhindriyaṁ → So Sc; Sd Bmr K upekkh-; St upekh- corrected to upekkh-. (pts note)๑. สุขินทรีย์ (อินทรีย์คือความสุขกาย) ๒. ทุกขินทรีย์ (อินทรีย์คือความทุกข์กาย) ๓. โสมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์คือความสุขใจ) ๔. โทมนัสสินทรีย์ (อินทรีย์คือความทุกข์ใจ) ๕. อุเปกขินทรีย์ (อินทรีย์คืออุเบกขา)

Aparānipi pañcindriyāni—อินทรีย์ ๕ อีกนัยหนึ่ง saddhindriyaṁ, vīriyindriyaṁ, satindriyaṁ, samādhindriyaṁ, paññindriyaṁ.
Saddhindriyaṁ → Cp. A. I. 20. 22, vol. i. 39; III. 152, ibid. 297; IV. 162. 2, vol. ii. 149; vol. iii. 277, 282. (pts note)๑. สัทธินทรีย์ (อินทรีย์คือศรัทธา) ๒. วิริยินทรีย์ (อินทรีย์คือวิริยะ) ๓. สตินทรีย์ (อินทรีย์คือสติ) ๔. สมาธินทรีย์ (อินทรีย์คือสมาธิ) ๕. ปัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา)

Pañca nissaraṇiyā dhātuyo.
nissaraṇiyā → nissāraṇīyā (sya-all, pts) | nissaraṇiyā → nissāraṇiyā (bj: PTS, syā, kām) | nissaraṇiyā → nissāraṇīyā (sī. syā. kaṁ. pī.) ṭīkā oloketabbā (cck note) | nissāraṇīyā → Bm nissaraṇīyā; Br nissaraṇiyā; Sum nissāraṇiyā. Cp. below, 2.2 (xiv) and xxxiv. 1.4 (vii). A. V. 200, vol. iii. 4 (vii). A. V. 200, vol. iii. 245. (pts note)ธาตุที่สลัด ๕ Idhāvuso, bhikkhuno kāme manasikaroto kāmesu cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.
na pasīdati na → nappasīdati (bj) | kāmesu → Bmr kāme. (pts note) | nappasīdati → So Scd Sum-Sd; St na sampasīdati; Bmr K Sum-Sc-Br na pasīdati. (pts note)๑. เมื่อภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ มนสิการกามทั้งหลาย จิตของเธอ ย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในกามทั้งหลาย Nekkhammaṁ kho panassa manasikaroto nekkhamme cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่ เมื่อเธอมนสิการเนกขัมมะ จิตของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในเนกขัมมะ Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ kāmehi.จิตนั้นของเธอชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากกาม ทั้งหลาย Ye ca kāmapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all, km) | pariḷāhā → vighāta pariḷāhā (bj: syā, kām) | pariḷāhā → vighātapariḷāhā (cck: syā. kaṁ.)เธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความ คับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะกามเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ kāmānaṁ nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดกามทั้งหลาย

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno byāpādaṁ manasikaroto byāpāde cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๒. เมื่อภิกษุมนสิการพยาบาท จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในพยาบาท Abyāpādaṁ kho panassa manasikaroto abyāpāde cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการอพยาบาท จิต ของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในอพยาบาท Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ byāpādena.จิตนั้นของเธอ ชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากพยาบาท Ye ca byāpādapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความ เร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะพยาบาทเป็นปัจจัย เธอ ย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ byāpādassa nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัด พยาบาท

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno vihesaṁ manasikaroto vihesāya cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๓. เมื่อภิกษุมนสิการวิหิงสา จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในวิหิงสา Avihesaṁ kho panassa manasikaroto avihesāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการอวิหิงสา จิตของเธอ จึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในอวิหิงสา Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ vihesāya.จิตนั้นของเธอชื่อว่า เป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากวิหิงสา Ye ca vihesāpaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vihesāpaccayā → vihesapaccayā (sya-all) | vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความเร่าร้อน ที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะวิหิงสาเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่ เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ vihesāya nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดวิหิงสา

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno rūpe manasikaroto rūpesu cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.
rūpe → rūpaṁ (pts) | rūpaṁ → So Sct; Sd rūpa; Bmr K rūpe. (pts note)๔. เมื่อภิกษุมนสิการรูปทั้งหลาย จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย Arūpaṁ kho panassa manasikaroto arūpe cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.
arūpe → arūpesu (pts) | arūpesu → So Scd; St arūposu; Bmr K arūpe. (pts note)แต่เมื่อเธอมนสิการอรูป จิตของ เธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในอรูป Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ rūpehi.จิตนั้นของเธอชื่อว่า เป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากรูปทั้งหลาย Ye ca rūpapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความ เร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะรูปเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่ เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ rūpānaṁ nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดรูปทั้งหลาย

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno sakkāyaṁ manasikaroto sakkāye cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๕. เมื่อภิกษุมนสิการสักกายะ จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในสักกายะ Sakkāyanirodhaṁ kho panassa manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.
sakkāyanirodhe → sakkāyanirodhaṁ (sya-all)แต่เมื่อเธอมนสิการสักกายนิโรธ (ความดับแห่งสักกายะ) จิตของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไป ในสักกายนิโรธ Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ sakkāyena.จิตนั้นของเธอชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากสักกายะ Ye ca sakkāyapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi, na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้น แล้วจากอาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะ สักกายะเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ sakkāyassa nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาค ตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดสักกายะ

Pañca vimuttāyatanāni.
vimuttāyatanāni → Cp. infra, xxxiv. 1.6 (ix). A. V. 26, vol. iii. 21. (pts note)เหตุแห่งวิมุตติ ๕ Idhāvuso, bhikkhuno satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī.
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj, pts) | garuṭṭhāniko → K garuṭṭhāniyo, and below. (pts note)๑. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูแสดงธรรม แก่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthapaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca.
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj, pts) | tathā → (pts)เธอรู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรมในธรรมนั้น ตามที่พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูแสดง แก่เธอ Tassa atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ → atthappaṭisaṁvedino dhammappaṭisaṁvedino pāmujjaṁ (bj)เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมี ปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น Idaṁ paṭhamaṁ vimuttāyatanaṁ.นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๑

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti …pe…
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj, pts) | deseti → Bmr K omit down to next api ca kho, and insert saṁkhittaṁ. (pts note)๒. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครู ไม่ได้แสดง ธรรมแก่ภิกษุ แต่ภิกษุแสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้ เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ฯลฯ api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti …pe…
vitthārena → vitthārenaṁ (sya-all)๓. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครู ไม่ได้แสดง ธรรมแก่ภิกษุ แม้ภิกษุก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมาตาม ที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร แต่ภิกษุสาธยายธรรมตามที่ตน ได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร ฯลฯ api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati …pe…๔. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครู ไม่ได้แสดงธรรม แก่ภิกษุ แม้ภิกษุก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้ เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ไม่ได้สาธยายธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร แต่ภิกษุตรึกตามตรองตามเพ่งตาม ด้วยใจซึ่งธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมา ฯลฯ api ca khvassa aññataraṁ samādhinimittaṁ suggahitaṁ hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ paññāya.
api ca khvassa → apica khvāssa (sya-all) | khvassa → kho assa (pts) | suggahitaṁ → suggahītaṁ (pts) | sūpadhāritaṁ → supadhāritaṁ (pts)๕. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูไม่ได้แสดง ธรรมแก่ภิกษุ แม้ภิกษุก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ไม่ได้สาธยายธรรมตามที่ตนได้ สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร และไม่ได้ตรึกตามตรองตาม เพ่งตามด้วยใจซึ่งธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมา แต่ เธอเรียนสมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งมาดี มนสิการดี ทรงจำไว้ดี แทงตลอดดีด้วยปัญญา Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno aññataraṁ samādhinimittaṁ suggahitaṁ hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ paññāya tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthapaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca.
suggahitaṁ → suggahītaṁ (pts) | sūpadhāritaṁ → supadhāritaṁ (pts) | ca → Sc inserts na. (pts note) | vā → So St; Scd ca. (pts note) | yathāsutaṁ → So St; Scd omit. (pts note) | karoti → Bmr K go on to next api ca kho. (pts note) | vā → So St; Scd omit. (pts note) | nupekkhati → Bmr go on to next api ca khvāssa; K pa. (pts note) | assa → Bmr khvassa; K khvāssa. (pts note) | suggahītaṁ → SS vary between suggahitaṁ and suggahītaṁ; Sum-Scd suggahītaṁ; Bmr sugahitaṁ; K Sum-Br suggahitaṁ. (pts note) | ca → SS add hoti. (pts note)เธอรู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรม ในธรรมนั้น ตามที่เธอได้เรียนสมาธินิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งมาดี มนสิการดี ทรงจำไว้ดี แทงตลอดดีด้วยปัญญา Tassa atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถ รู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น Idaṁ pañcamaṁ vimuttāyatanaṁ.
vimuttāyatanaṁ → vimuttāyatanaṁ xxvi (pts)นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๕

Pañca vimuttiparipācanīyā saññā—สัญญาที่ควรเจริญเพื่อวิมุตติ ๕ aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā.
Anicca-saññā → Cp. infra 2.2 (xxii), 3 (viii). A. VII. 46. 11-15, vol. iv. 51. S. iii. 155; v. 132, 345. (pts note)๑. อนิจจสัญญา (กำหนดหมายความไม่เที่ยงแห่งสังขาร) ๒. อนิจเจ ทุกขสัญญา (กำหนดหมายความเป็นทุกข์ในความไม่เที่ยงแห่ง สังขาร) ๓. ทุกเข อนัตตสัญญา (กำหนดหมายความเป็นอนัตตาในความเป็นทุกข์) ๔. ปหานสัญญา (กำหนดหมายเพื่อละอกุศลวิตกและบาปธรรมทั้งหลาย) ๕. วิราคสัญญา (กำหนดหมายวิราคะเป็นธรรมละเอียดประณีต)

Ime kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena pañca dhammā sammadakkhātā;ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย นี้แล คือธรรมหมวดละ ๕ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.
sukhāya devamanussānaṁ → saṅgitiyapañcakaṁ niṭṭhitaṁ (sya-all, km) | devamanussānaṁ → devamanussānaṁ chakkaṁ (bj) | saṅgāyitabbaṁ → saṅgāyitabbaṁ na vivaditabbaṁ (pts) | devamanussānaṁ → saṅgitiyapañcakaṁ niṭṭhitaṁ (cck: syā. kaṁ.)พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุข แก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย

6. Chakka

Atthi kho, āvuso, tena bhagavatā jānatā passatā arahatā sammāsambuddhena cha dhammā sammadakkhātā;ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ธรรมหมวดละ ๖ ประการ ที่พระผู้มีพระภาค ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ตรัสไว้โดยชอบแล้ว มีอยู่ tattha sabbeheva saṅgāyitabbaṁ …pe… atthāya hitāya sukhāya devamanussānaṁ.พวกเราทั้งหมดนี้แหละพึงสังคายนา ไม่พึงวิวาทกันในธรรมนั้น เพื่อให้พรหมจรรย์นี้ ตั้งอยู่ได้นาน ดำรงอยู่ได้นาน ข้อนั้นพึงเป็นไปเพื่อเกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อสุข แก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อสุขแก่เทวดา และมนุษย์ทั้งหลาย Katame cha?ธรรมหมวดละ ๖ ประการ คืออะไร คือ

Cha ajjhattikāni āyatanāni—
āyatanāni → Cp. D. xxii. 15, vol. ii. 302; infra, xxxiv. 1.7 (iii). A. X. 60. 5, vol. v. 109. S. iv. 2, 7, 9, 11; v. 426. (pts note)อายตนะภายใน ๖ cakkhāyatanaṁ, sotāyatanaṁ, ghānāyatanaṁ, jivhāyatanaṁ, kāyāyatanaṁ, manāyatanaṁ.
cakkhāyatanaṁ → cakkhvāyatanaṁ (sya-all)๑. จักขวายตนะ (อายตนะคือตา) ๒. โสตายตนะ (อายตนะคือหู) ๓. ฆานายตนะ (อายตนะคือจมูก) ๔. ชิวหายตนะ (อายตนะคือลิ้น) ๕. กายายตนะ (อายตนะคือกาย) ๖. มนายตนะ (อายตนะคือใจ)

Cha bāhirāni āyatanāni—
āyatanāni → Cp. S. iv. 2 ff., 8, 10, 12; v. 202. For (i) and (ii) cp. M. i. 61; iii. 32, 216, 272-3, 280-1. (pts note)อายตนะภายนอก ๖ rūpāyatanaṁ, saddāyatanaṁ, gandhāyatanaṁ, rasāyatanaṁ, phoṭṭhabbāyatanaṁ, dhammāyatanaṁ.๑. รูปายตนะ (อายตนะคือรูป) ๒. สัททายตนะ (อายตนะคือเสียง) ๓. คันธายตนะ (อายตนะคือกลิ่น) ๔. รสายตนะ (อายตนะคือรส) ๕. โผฏฐัพพายตนะ (อายตนะคือโผฏฐัพพะ) ๖. ธัมมายตนะ (อายตนะคือธรรมารมณ์)

Cha viññāṇakāyā—
viññāṇa-kāyā → For the following groups see D. xxii. 19, vol. ii. 308. M. iii. 281. (pts note)หมวดวิญญาณ ๖ cakkhuviññāṇaṁ, sotaviññāṇaṁ, ghānaviññāṇaṁ, jivhāviññāṇaṁ, kāyaviññāṇaṁ, manoviññāṇaṁ.
Cakkhu-viññāṇaṁ → Cp. S. ii. 4, 251; iii. 61. For (iii-viii) cp. A. vol. iv. 147; v. 359. (pts note)๑. จักขุวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางตา) ๒. โสตวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางหู) ๓. ฆานวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางจมูก) ๔. ชิวหาวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางลิ้น) ๕. กายวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางกาย) ๖. มโนวิญญาณ (ความรู้อารมณ์ทางใจ)

Cha phassakāyā—หมวดผัสสะ ๖ cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphasso, manosamphasso.
Cakkhu-samphasso → Cp. S. ii. 3, 251. (pts note)๑. จักขุสัมผัส (ความกระทบทางตา) ๒. โสตสัมผัส (ความกระทบทางหู) ๓. ฆานสัมผัส (ความกระทบทางจมูก) ๔. ชิวหาสัมผัส (ความกระทบทางลิ้น) ๕. กายสัมผัส (ความกระทบทางกาย) ๖. มโนสัมผัส (ความกระทบทางใจ)

Cha vedanākāyā—หมวดเวทนา ๖ cakkhusamphassajā vedanā, sotasamphassajā vedanā, ghānasamphassajā vedanā, jivhāsamphassajā vedanā, kāyasamphassajā vedanā, manosamphassajā vedanā.
vedanā → Cp. M. i. 51. S. ii. 3, 247, 251. (pts note)๑. จักขุสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาเกิดจากจักขุสัมผัส) ๒. โสตสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาเกิดจากโสตสัมผัส) ๓. ฆานสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาเกิดจากฆานสัมผัส) ๔. ชิวหาสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาเกิดจากชิวหาสัมผัส) ๕. กายสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาเกิดจากกายสัมผัส) ๖. มโนสัมผัสสชาเวทนา (เวทนาเกิดจากมโนสัมผัส)

Cha saññākāyā—หมวดสัญญา ๖ rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā.
Rūpa-saññā → Cp. S. ii. 247, 251; iii. 60. (pts note)๑. รูปสัญญา (กำหนดหมายรู้รูป) ๒. สัททสัญญา (กำหนดหมายรู้เสียง) ๓. คันธสัญญา (กำหนดหมายรู้กลิ่น) ๔. รสสัญญา (กำหนดหมายรู้รส) ๕. โผฏฐัพพสัญญา (กำหนดหมายรู้โผฏฐัพพะ) ๖. ธัมมสัญญา (กำหนดหมายรู้ธรรมารมณ์)

Cha sañcetanākāyā—หมวดสัญเจตนา ๖ rūpasañcetanā, saddasañcetanā, gandhasañcetanā, rasasañcetanā, phoṭṭhabbasañcetanā, dhammasañcetanā.
dhammasañcetanā → dhammasañcetanā viii (pts) | Rūpa-sañcetanā → Cp. S. ii. 247, 251; iii. 60, 227, 230, 233. (pts note)๑. รูปสัญเจตนา (ความจำนงรูป) ๒. สัททสัญเจตนา (ความจำนงเสียง) ๓. คันธสัญเจตนา (ความจำนงกลิ่น) ๔. รสสัญเจตนา (ความจำนงรส) ๕. โผฏฐัพพสัญเจตนา (ความจำนงโผฏฐัพพะ) ๖. ธัมมสัญเจตนา (ความจำนงธรรมารมณ์)

Cha taṇhākāyā—หมวดตัณหา ๖ rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā.
Rūpa-taṇhā → Cp. D. xv. 7, vol. ii. 58; infra xxxiv. 1. (pts note)๑. รูปตัณหา (ความทะยานอยากได้รูป) ๒. สัททตัณหา (ความทะยานอยากได้เสียง) ๓. คันธตัณหา (ความทะยานอยากได้กลิ่น) ๔. รสตัณหา (ความทะยานอยากได้รส) ๕. โผฏฐัพพตัณหา (ความทะยานอยากได้โผฏฐัพพะ) ๖. ธัมมตัณหา (ความทะยานอยากได้ธรรมารมณ์)

Cha agāravā.
agāravā → Cp. infra xxxiv. 1. 7 (v). For these six cp. A. VI. 40. 5, vol. iii. 340, with addition of samādhismiṁ, VII. 56. 1, vol. iv. 84. (pts note)อคารวะ(ความไม่เคารพ) ๖ Idhāvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso; dhamme agāravo viharati appatisso; saṅghe agāravo viharati appatisso; sikkhāya agāravo viharati appatisso; appamāde agāravo viharati appatisso; paṭisanthāre agāravo viharati appatisso.
paṭisanthāre → paṭisandhāre (mr) | appatisso → appatissavo (bj) | paṭisanthāre → paṭisandhāre (cck: ka.)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา ๒. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระธรรม ๓. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระสงฆ์ ๔. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในสิกขา ๕. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในความไม่ประมาท ๖. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในปฏิสันถาร

Cha gāravā.
gāravā → sagāravā (sya-all) | gāravā → So SS Bmr; K sagāravā. Cp. infra, xxxiv. 1. 7 (vi). (pts note)คารวะ(ความเคารพ) ๖ Idhāvuso, bhikkhu satthari sagāravo viharati sappatisso; dhamme sagāravo viharati sappatisso; saṅghe sagāravo viharati sappatisso; sikkhāya sagāravo viharati sappatisso; appamāde sagāravo viharati sappatisso; paṭisanthāre sagāravo viharati sappatisso.
sappatisso → sappatissavo (bj) | sagāravo → So Sdt Bmr K; Sc gāravo. 7 On (xi-xiii) cp. M. iii. 240. S. iv. 232. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระศาสดา ๒. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระธรรม ๓. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระสงฆ์ ๔. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในสิกขา ๕. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในความไม่ประมาท ๖. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในปฏิสันถาร

Cha somanassūpavicārā.
somanassūpavicārā → (lv). M. iii. 282. S. ii. 3, 234, 251. (pts note)โสมนัสสูปวิจาร (การใคร่ครวญอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส) ๖ Cakkhunā rūpaṁ disvā somanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati;๑. เห็นรูปทางตาแล้ว ใคร่ครวญรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส sotena saddaṁ sutvā …๒. ฟังเสียงทางหูแล้ว ใคร่ครวญเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส ghānena gandhaṁ ghāyitvā …๓. ดมกลิ่นทางจมูกแล้ว ใคร่ครวญกลิ่นอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส jivhāya rasaṁ sāyitvā …๔. ลิ้มรสทางลิ้นแล้ว ใคร่ครวญรสอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā.๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว ใคร่ครวญโผฏฐัพพะอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส Manasā dhammaṁ viññāya somanassaṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati.๖. รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ใคร่ครวญธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส

Cha domanassūpavicārā.โทมนัสสูปวิจาร (การใคร่ครวญอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส) ๖ Cakkhunā rūpaṁ disvā domanassaṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati …pe…๑. เห็นรูปทางตาแล้ว ใคร่ครวญรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ๒. ฟังเสียงทางหูแล้ว ใคร่ครวญเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ๓. ดมกลิ่นทางจมูกแล้ว ใคร่ครวญกลิ่นอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ๔. ลิ้มรสทางลิ้นแล้ว ใคร่ครวญรสอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว ใคร่ครวญโผฏฐัพพะอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส manasā dhammaṁ viññāya domanassaṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati.
upavicarati → upavicarati xiii (pts)๖. รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ใคร่ครวญธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส

Cha upekkhūpavicārā.อุเปกขูปวิจาร (การใคร่ครวญอารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา) ๖ Cakkhunā rūpaṁ disvā upekkhāṭṭhāniyaṁ rūpaṁ upavicarati …pe…
upekkhāṭṭhāniyaṁ → upekkhaṭṭhāniyaṁ (sya-all, pts) | upekkhāṭṭhāniyaṁ → upekkhāṭhāniyaṁ (cck: ka.)๑. เห็นรูปทางตาแล้ว ใคร่ครวญรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ๒. ฟังเสียงทางหูแล้ว ใคร่ครวญเสียงอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ๓. ดมกลิ่นทางจมูกแล้ว ใคร่ครวญกลิ่นอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ๔. ลิ้มรสทางลิ้นแล้ว ใคร่ครวญรสอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา ๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว ใคร่ครวญโผฏฐัพพะอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา manasā dhammaṁ viññāya upekkhāṭṭhāniyaṁ dhammaṁ upavicarati.
upekkhāṭṭhāniyaṁ → upekhaṭṭhāniyaṁ (pts) | upekkhāṭṭhāniyaṁ → upekkhāṭaṭhānīyaṁ (bj: machasaṁ)๖. รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ใคร่ครวญธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขา

Cha sāraṇīyā dhammā.
sāraṇīyā → sārāṇīyā (bj, pts) | sārāṇīyā → So Sdt K; Sc sārāṇiyā; Bm sāraṇīyā; Br sāraṇiyā; Sum-Sc-Br sāraṇīya; Sum-Sd sārānīya. Cp. infra, xxxiv. 1.7 (i). A. VI. 11, vol. iii. 288. M. i. 322; ii. 250. (pts note)สารณียธรรม (ธรรมเป็นเหตุให้ระลึกถึง) ๖ Idhāvuso, bhikkhuno mettaṁ kāyakammaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca.
āvi → āvī (bj, pts1ed, mr) | āvī → āvi (bj: machasaṁ) | āvi → āvī (cck: ka. sī. pī. ka.) | kāya-kammaṁ → Cp. D. xvi. 1. 11, vol. ii. 80. A. XI. 18. 15, 30; vol. v. 350, 353. (pts note) | āvī → So St Bm; Sc Br K āvi; Sd avi. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. ตั้งมั่นเมตตากายกรรม ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้า และลับหลัง แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj, sya-all, pts) | avivādāya → avivādāya avihesāya (bj) | ayampi → ayaṁ (sya-all) | pi → K omits. (pts note) | piyakaraṇo → Sc karuṇo. (pts note) | garukaraṇo → Sd karuṇo. (pts note)ทำให้เป็นที่ เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อ ความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno mettaṁ vacīkammaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca.
āvi → āvī (bj)๒. ตั้งมั่นเมตตาวจีกรรม ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและ ลับหลัง แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ Ayampi dhammo sāraṇīyo …pe… ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj) | garukaraṇo → Scd omit. (pts note)เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความ สามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno mettaṁ manokammaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca.๓. ตั้งมั่นเมตตามโนกรรม ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและ ลับหลัง แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ Ayampi dhammo sāraṇīyo …pe… ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (sya-all)เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความ สามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi, tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī.
bhikkhu → Sc bhikkhuno; Sd bhikkhunā. (pts note)๔. บริโภคโดยไม่แบ่งแยกลาภทั้งหลายอันประกอบด้วยธรรม ได้มา โดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต (อาหารในบาตร) บริโภคกับ เพื่อนพรหมจารีทั้งหลายผู้มีศีล แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก Ayampi dhammo sāraṇīyo …pe… ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (sya-all)ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่ วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṁvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca.
bhikkhu → Sc bhikkhuṇo; Sd adds diṭṭhi ayāni (tāni, etc.). (pts note) | akhaṇḍāni → Sc abaddhāni; K akkhaṇḍāni. (pts note)๕. มีศีลไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท ท่านผู้รู้สรรเสริญ ที่ไม่ ถูกตัณหาและทิฏฐิครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ เสมอกันกับเพื่อน พรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและลับหลัง แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรม ที่ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน Ayampi dhammo sāraṇīyo …pe… ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj, sya-all)เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu yāyaṁ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhisāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca.
niyyānikā → niyyāṇikā (bj) | niyyāti → Sc niyyati. (pts note)๖. มีอริยทิฏฐิอันเป็นธรรมเครื่องนำออกเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบ แก่ผู้ทำตาม เสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งต่อหน้าและ ลับหลัง แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก Ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj, sya-all) | avivādāya → avivādāya avihesāya (bj)ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความ สามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Cha vivādamūlāni.
vivāda-mūlāni → Cp. A. VI. 36, vol. iii. 334. M. ii. 245. (pts note)วิวาทมูล (มูลเหตุแห่งวิวาท) ๖ Idhāvuso, bhikkhu kodhano hoti upanāhī.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ Yo so, āvuso, bhikkhu kodhano hoti upanāhī, so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti.
paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all, km) | appatisso dhammepi → appatissavo dhamme pi (bj); appaṭisso dhamme pi (pts) | appatisso saṅghepi → appatissavo saṅghe pi (bj); appaṭisso saṁghe pi (pts) | appatisso sikkhāyapi → appatissavo sikkhāya pi (bj); appaṭisso sikkhāya pi (pts) | paripūrakārī → paripūrikārī (bj: syā, kām) | paripūrakārī → paripūrīkārī (cck: syā. kaṁ.) | pi → Sc sattharīpi: Sd omits pi. (pts note) | pi → Sd omits pi. (pts note) | pi → So Scd Bm; St Br K omit. (pts note)ภิกษุใดเป็นผู้มักโกรธ ผูกโกรธไว้ ภิกษุ นั้นอยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา อยู่ อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระธรรม อยู่อย่างไม่มี ความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระสงฆ์ และไม่ทำสิกขาให้ บริบูรณ์ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุผู้อยู่อย่างไม่มีความเคารพ Yo so, āvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṁ janeti. Yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṁ.
appatisso → appatissavo (bj); appaṭisso (pts) | bahujanāhitāya bahujanāsukhāya → bahujanaahitāya bahujanaasukhāya bahuno janassa (bj); bahujanaahitāya bahujanaasukhāya (cck); bahujanaahitāya bahujanaasukhāya bahujanassa (sya-all, pts) | paripūrakārī → paripūrīkārī hoti (sya-all) | yo → yo so (sya-all, pts) | paripūra-kārī → So SS Bmr; K adds hoti. (pts note) | so → So K; SS Bmr omit so. A. omits yo. (pts note) | bahu-janassa → Br omits. (pts note)ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา อยู่อย่างไม่มีความเคารพ อยู่อย่างไม่มี ความยำเกรงในพระธรรม อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำ เกรงในพระสงฆ์ และไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ย่อมก่อวิวาทให้เกิดขึ้น ในสงฆ์ ซึ่งเป็นไปเพื่อไม่เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อไม่ใช่สุขแก่คน หมู่มาก เพื่อไม่ใช่ประโยชน์ เพื่อไม่เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและ มนุษย์ทั้งหลาย Evarūpañce tumhe, āvuso, vivādamūlaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าท่านทั้งหลายพิจารณา เห็นมูลเหตุแห่งวิวาทเช่นนี้ภายในหรือภายนอก ท่านทั้งหลายพึง พยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาปภายในหรือภายนอกนั้นแล Evarūpañce tumhe, āvuso, vivādamūlaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṁ anavassavāya paṭipajjeyyātha.ถ้าท่านทั้งหลายไม่พิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งวิวาทเช่นนี้ภายในหรือ ภายนอก ท่านทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อให้มูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาป นั้นแลไม่ยืดเยื้อต่อไป Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṁ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṁ anavassavo hoti.การละมูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาปนั้นย่อมมีได้ และมูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาปนั้น ย่อมไม่ยืดเยื้อต่อไป

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu makkhī hoti paḷāsī …pe…
paḷāsī → palāsī (bj) | paḷāsī → So St Bmr Sum-Sd-Br; Sc pālāsi; Sd palāsi; K palāsī. (pts note)๒. เป็นผู้ลบหลู่ ตีเสมอ ฯลฯ ๓. เป็นผู้ริษยา มีความตระหนี่ ฯลฯ issukī hoti maccharī …pe…๔. เป็นผู้โอ้อวด มีมายา ฯลฯ saṭho hoti māyāvī …๕. เป็นผู้มีความปรารถนาชั่ว เป็นมิจฉาทิฏฐิ ฯลฯ pāpiccho hoti micchādiṭṭhī …
micchādiṭṭhī → micchādiṭṭhi (sya-all, pts)๖. เป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน มีความถือรั้น สละสิ่งที่ตนยึดมั่นได้ยาก sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī …pe…
ādhānaggāhī → ādānagāhī (sya-all) | sandiṭṭhi-parāmāsī → Scd parāmāsi. (pts note) | ādhāna-gāhī → So Br K Sum; Sc adhānagāhī; Sd ādhānagahi; St ādhānagāhi; Bm ādhānāgāhī. (pts note) | duppaṭinissaggi → Br K -nissaggī. (pts note)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุใดเป็นผู้ยึดมั่นทิฏฐิของตน มีความ yo so, āvuso, bhikkhu sandiṭṭhiparāmāsī hoti ādhānaggāhī duppaṭinissaggī, so sattharipi agāravo viharati appatisso, dhammepi agāravo viharati appatisso, saṅghepi agāravo viharati appatisso, sikkhāyapi na paripūrakārī hoti.
appatisso → appatissavo (bj) | appatisso saṅghepi → appatissavo saṅghe pi (bj) | appatisso sikkhāyapi → appatissavo sikkhāya pi (bj) | ādhānaggāhī → ādānagāhī (sya-all) | paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all) | ādhānaggāhī duppaṭinissaggī → ādhānagāhī duppaṭinissaggi (pts) | appatisso dhammepi → appaṭisso dhamme pi (pts) | sikkhāya → Bmr K add pi. (pts note)ถือรั้น สละสิ่งที่ตนยึดมั่นได้ยาก ภิกษุนั้นอยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มี ความยำเกรงในพระธรรม อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรง Yo so, āvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso, dhamme agāravo viharati appatisso, saṅghe agāravo viharati appatisso, sikkhāya na paripūrakārī, so saṅghe vivādaṁ janeti. Yo hoti vivādo bahujanāhitāya bahujanāsukhāya anatthāya ahitāya dukkhāya devamanussānaṁ.
appatisso → appatissavo (bj); appaṭisso (pts) | bahujanāhitāya bahujanāsukhāya → bahujanaahitāya bahujanaasukhāya bahuno janassa (bj); bahujanaahitāya bahujanaasukhāya (cck); bahujanaahitāya bahujanaasukhāya bahujanassa (sya-all, pts) | satthari → sattharipi (sya-all) | paripūrakārī → paripūrīkārī (sya-all); paripūrākārī (pts) | yo → yo so (sya-all, pts) | agāravo viharati appatisso → (pts) | Satthari → K adds pi, and after Dhamme, etc. (pts note) | bahujanassa → Sc bahuno janassa; Sdt bahujanojanassa; Bmr omit. (pts note)ในพระสงฆ์และไม่ทำสิกขาให้บริบูรณ์ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ภิกษุ ผู้อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา อยู่ อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระธรรม อยู่อย่างไม่มี ความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระสงฆ์ และไม่ทำสิกขาให้ บริบูรณ์ Evarūpañce tumhe, āvuso, vivādamūlaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa pahānāya vāyameyyātha.ย่อมก่อการวิวาทให้เกิดขึ้นในสงฆ์ ซึ่งเป็นไปเพื่อไม่เกื้อกูล แก่คนหมู่มาก เพื่อไม่ใช่สุขแก่คนหมู่มาก เพื่อไม่ใช่ประโยชน์ เพื่อไม่ เกื้อกูล เพื่อทุกข์แก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย Evarūpañce tumhe, āvuso, vivādamūlaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā na samanupasseyyātha. Tatra tumhe, āvuso, tasseva pāpakassa vivādamūlassa āyatiṁ anavassavāya paṭipajjeyyātha.
anavassavāya → Scd anvāssavāya. (pts note)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย ถ้าท่านทั้งหลายพิจารณาเห็นมูลเหตุแห่งวิวาทเช่นนี้ภายในหรือ ภายนอก ท่านทั้งหลายพึงพยายามเพื่อละมูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาป ภายในหรือภายนอกนั้นแล ถ้าท่านทั้งหลายไม่พิจารณาเห็นมูลเหตุ แห่งวิวาทเช่นนี้ภายในหรือภายนอก ท่านทั้งหลายพึงปฏิบัติเพื่อให้ Evametassa pāpakassa vivādamūlassa pahānaṁ hoti. Evametassa pāpakassa vivādamūlassa āyatiṁ anavassavo hoti.มูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาปนั้นแลไม่ยืดเยื้อต่อไป การละมูลเหตุแห่ง วิวาทที่เป็นบาปนั้นย่อมมีได้ และมูลเหตุแห่งวิวาทที่เป็นบาปนั้น ย่อม ไม่ยืดเยื้อต่อไป

Cha dhātuyo—
dhātuyo → Cp. A. III. 61. 6; vol. i. 176. M. iii. 31, 62, 240. S. ii. 248, 231, 234. (pts note)ธาตุ ๖ pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, ākāsadhātu, viññāṇadhātu.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts) | viññāṇadhātu → viññāṇadhātu xvii (pts)๑. ปฐวีธาตุ (ธาตุดิน) ๒. อาโปธาตุ (ธาตุน้ำ) ๓. เตโชธาตุ (ธาตุไฟ) ๔. วาโยธาตุ (ธาตุลม) ๕. อากาสธาตุ (ธาตุคือที่ว่าง) ๖. วิญญาณธาตุ (ธาตุคือความรู้อารมณ์)

Cha nissaraṇiyā dhātuyo.
nissaraṇiyā → nissāraṇīyā (sya-all, pts) | nissāraṇīyā → Sc nissāraṇīyo; Sd nissāraniyo; St nissāraṇissāraṇiyā; Bm K nissaraṇīyā; Br Sum-Sd nissaraṇiyā; Sum-Sc nissāraṇiyā; Sum-Br nissaranīya. Cp. ante 2.1 (xxiv). Cp. A. VI. 13, vol. iii. 290. (pts note)ธาตุที่สลัด ๖ Idhāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:๑. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘mettā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā,
me → me āvuso (bj) | yānīkatā → yānikatā (pts) | yāni-katā → Cp. D. xvi. 3. 3, vol. ii. 103. So SS (Sd corrected to -kathā); Bmr K yānī. (pts note) | vatthu-katā → Scd kathā. (pts note)‘ข้าพเจ้าได้เจริญเมตตาเจโต วิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว atha ca pana me byāpādo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว So ‘mā hevan’tissa vacanīyo, ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ, na hi bhagavā evaṁ vadeyya.
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all) | abbhācikkhi → K abbhācikkha. (pts note)แต่พยาบาท(ความคิดร้าย) ก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอ ว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ Aṭṭhānametaṁ, āvuso, anavakāso, yaṁ mettāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya.
yānīkatāya → yānikatāya (pts) | āvuso → So Bmr K; SS omit here and often afterwards. (pts note)อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดี เลย พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลย ที่ภิกษุได้เจริญเมตตาเจโตวิมุตติแล้ว Atha ca panassa byāpādo cittaṁ pariyādāya ṭhassati, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
ṭhassati → ṭhassatī ti (bj)ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจ ยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, byāpādassa, yadidaṁ mettā cetovimuttī’ti.
cetovimuttīti → cetovimutti (pts)แต่พยาบาทก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย เพราะเมตตาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดพยาบาท

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:
panāvuso → pana āvuso (bj, pts)๒. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘karuṇā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā.
me → me āvuso (bj) | yānīkatā → yānikatā (pts)‘ข้าพเจ้าได้เจริญกรุณา เจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Atha ca pana me vihesā cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti,แต่วิหิงสา(ความเบียดเบียน) ก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ so ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ, na hi bhagavā evaṁ vadeyya.
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all) | abbhācikkhi → So K here. (pts note)ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอ ว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาค Aṭṭhānametaṁ, āvuso, anavakāso, yaṁ karuṇāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya,
yānīkatāya → yānikatāya (pts)ไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลย ที่ภิกษุได้เจริญกรุณาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจ atha ca panassa vihesā cittaṁ pariyādāya ṭhassati, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
ṭhassati → ṭhassatīti (bj)ยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, vihesāya, yadidaṁ karuṇā cetovimuttī’ti.
cetovimuttīti idha panāvuso → cetovimutti idhāvuso (bj) | cetovimuttīti → cetovimutti (pts)แต่วิหิงสาก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย เพราะกรุณาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดวิหิงสา

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:๓. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘muditā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā.
me → me āvuso (bj) | yānīkatā → yānikatā (pts)‘ข้าพเจ้าได้เจริญมุทิตา เจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Atha ca pana me arati cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti,แต่อรติ(ความไม่ยินดี) ก็ยัง ครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ so ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ, na hi bhagavā evaṁ vadeyya.
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้ กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค Aṭṭhānametaṁ, āvuso, anavakāso, yaṁ muditāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya,
yānīkatāya → yānikatāya (pts)เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุ ได้เจริญมุทิตาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว atha ca panassa arati cittaṁ pariyādāya ṭhassati, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, aratiyā, yadidaṁ muditā cetovimuttī’ti.
cetovimuttīti → cetovimutti (pts)แต่อรติ ก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:เพราะมุทิตา เจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดอรติ ‘upekkhā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā.
me → me āvuso (bj) | yānīkatā → yānikatā (pts)๔. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้าพเจ้าได้เจริญอุเบกขา เจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว Atha ca pana me rāgo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว So ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ, na hi bhagavā evaṁ vadeyya.
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)แต่ราคะก็ยังครอบงำจิตของ ข้าพเจ้าอยู่’ ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าว อย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่ Aṭṭhānametaṁ, āvuso, anavakāso, yaṁ upekkhāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya,
yānīkatāya → yānikatāya (pts)พระผู้มีพระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มี พระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุได้เจริญ อุเบกขาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว atha ca panassa rāgo cittaṁ pariyādāya ṭhassati netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
ṭhassati → ṭhassatī ti (bj)ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้ เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, rāgassa, yadidaṁ upekkhā cetovimuttī’ti.
cetovimuttīti idha panāvuso → cetovimutti idhāvuso (bj) | upekkhā cetovimuttīti → upekhā cetovimutti (pts)แต่ราคะก็ยัง ครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย เพราะอุเบกขา