Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā campāyaṁ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi.
Gaggarāya → Sc haggarāya. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ประทับอยู่ที่ฝั่งสระโบกขรณีชื่อคัคครา เขตกรุงจัมปา ณ ที่นั้น Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi:
sāriputto → sārīputto (sya-all)ท่านพระสารีบุตร เรียกภิกษุทั้งหลายมากล่าวว่า “āvuso bhikkhave”ti.
bhikkhaveti → bhikkhavoti (bj) | bhikkhave → So St Bmr K; Scd bhikkhavo. (pts note)“ท่านภิกษุทั้งหลาย”

“Āvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṁ.
sāriputtassa → sārīputtassa (sya-all)ภิกษุเหล่านั้นรับคำแล้ว Āyasmā sāriputto etadavoca:
sāriputto → sārīputto (sya-all)ท่านพระสารีบุตรจึงกล่าวว่า

“Dasuttaraṁ pavakkhāmi, dhammaṁ nibbānapattiyā;“เราจักกล่าวทสุตตรสูตร อันเป็นธรรมเครื่องปลดเปลื้องกิเลสเครื่องร้อยรัดทั้งปวง เพื่อบรรลุถึงพระนิพพาน Dukkhassantakiriyāya, sabbaganthappamocanaṁ.เพื่อทำที่สุดทุกข์”

1. Eko dhammoธรรม ๑ ประการ

Eko, āvuso, dhammo bahukāro, eko dhammo bhāvetabbo, eko dhammo pariññeyyo, eko dhammo pahātabbo, eko dhammo hānabhāgiyo, eko dhammo visesabhāgiyo, eko dhammo duppaṭivijjho, eko dhammo uppādetabbo, eko dhammo abhiññeyyo, eko dhammo sacchikātabbo.ธรรม ๑ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๑ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๑ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๑ ประการที่ควรละ ธรรม ๑ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๑ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๑ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๑ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๑ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๑ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katamo eko dhammo bahukāro?(ก) ธรรม ๑ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Appamādo kusalesu dhammesu.
Appamādo → Cp. A. I. 9. 3, vol. i. 16; VI. 53, vol. iii. 364. S. i. 89; v. 232. (pts note)คือ ความไม่ประมาทในกุศลธรรมทั้งหลาย Ayaṁ eko dhammo bahukāro.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่มีอุปการะมาก

Katamo eko dhammo bhāvetabbo?(ข) ธรรม ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Kāyagatāsati sātasahagatā.
sati → Cp. A. I. 16, vol. i. 30; 20. 101, ibid. 42, ff. S. ii. 21; iv. 359. (pts note)คือ กายคตาสติ สหรคตด้วยความสำราญ Ayaṁ eko dhammo bhāvetabbo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่ควรเจริญ

Katamo eko dhammo pariññeyyo?(ค) ธรรม ๑ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Phasso sāsavo upādāniyo.คือ ผัสสะที่ยังมีอาสวะ มีอุปาทาน Ayaṁ eko dhammo pariññeyyo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katamo eko dhammo pahātabbo?(ฆ) ธรรม ๑ ประการที่ควรละ คืออะไร Asmimāno.
Asmi-māno → Cp. A. IV. 38. 4, vol. ii. 41; 200. 17, ibid. 216. V. 71. 8, vol. iii. 85 ff. (pts note)คือ อัสมิมานะ (ความถือตัวว่าเป็นเรา) Ayaṁ eko dhammo pahātabbo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่ควรละ

Katamo eko dhammo hānabhāgiyo?(ง) ธรรม ๑ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Ayoniso manasikāro.
Ayonisomanasikāro → For (v) and (vi) cp. A. vol. i. 4, 5, 13, 14, 16. S. v. 84, 93. (pts note)คือ อโยนิโสมนสิการ Ayaṁ eko dhammo hānabhāgiyo.
hānabhāgiyo → hānabhāgiyo ca (cck)นี้ คือธรรม ๑ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katamo eko dhammo visesabhāgiyo?(จ) ธรรม ๑ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Yoniso manasikāro.คือ โยนิโสมนสิการ Ayaṁ eko dhammo visesabhāgiyo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katamo eko dhammo duppaṭivijjho?(ฉ) ธรรม ๑ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Ānantariko cetosamādhi.
ānantariko → anantariko (sya-all) | Ānantariko → K anantariko. (pts note)คือ เจโตสมาธิ อันมีลำดับติดต่อกันไป Ayaṁ eko dhammo duppaṭivijjho.
duppaṭivijjho → duppaṭivijjho viii (pts)นี้ คือธรรม ๑ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katamo eko dhammo uppādetabbo?(ช) ธรรม ๑ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Akuppaṁ ñāṇaṁ.คือ ญาณอันไม่กำเริบ Ayaṁ eko dhammo uppādetabbo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katamo eko dhammo abhiññeyyo?(ฌ) ธรรม ๑ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Sabbe sattā āhāraṭṭhitikā.
āhāra-ṭṭhitikā → Cp. xxxiii. 1. 8, ante, 211. (pts note)คือ สัตว์ทั้งหลายทั้งปวง ดำรงอยู่ได้ด้วยอาหาร Ayaṁ eko dhammo abhiññeyyo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katamo eko dhammo sacchikātabbo?(ญ) ธรรม ๑ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Akuppā cetovimutti.
cetovimutti → Cp. S. ii. 239; iv. 297. (pts note)คือ เจโตวิมุตติ อันไม่กำเริบ Ayaṁ eko dhammo sacchikātabbo.นี้ คือธรรม ๑ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime dasa dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
ime → So SS; Bmr K iti ime. (pts note)ธรรม ๑๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

2. Dve dhammāธรรม ๒ ประการ

Dve dhammā bahukārā, dve dhammā bhāvetabbā, dve dhammā pariññeyyā, dve dhammā pahātabbā, dve dhammā hānabhāgiyā, dve dhammā visesabhāgiyā, dve dhammā duppaṭivijjhā, dve dhammā uppādetabbā, dve dhammā abhiññeyyā, dve dhammā sacchikātabbā.
dhammā → Cp. xxxiii. 1.9, ante, 212. (pts note)ธรรม ๒ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๒ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๒ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๒ ประการที่ควรละ ธรรม ๒ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๒ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๒ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๒ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๒ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๒ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame dve dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๒ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Sati ca sampajaññañca.
ca → Cp. xxxiii. 1.9 (xviii), ante, 213. (pts note)คือ ๑. สติ (ความระลึกได้) ๒. สัมปชัญญะ (ความรู้ตัว) Ime dve dhammā bahukārā.
dve → dva (pts) | bahukārā → bahu kārā ii (pts)นี้ คือธรรม ๒ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame dve dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๒ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Samatho ca vipassanā ca.
ca → Cp. xxxiii. 1.9 (xxiii), ante, 213. (pts note)คือ ๑. สมถะ (การฝึกจิตให้สงบเป็นสมาธิ) ๒. วิปัสสนา (ความเห็นแจ้ง) Ime dve dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๒ ประการที่ควรเจริญ

Katame dve dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๒ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Nāmañca rūpañca.
ca → Cp. xxxiii. 1.9 (i), ante, 212. (pts note)คือ ๑. นาม ๒. รูป Ime dve dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๒ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame dve dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๒ ประการที่ควรละ คืออะไร Avijjā ca bhavataṇhā ca.
ca → Cp. xxxiii. 1.9 (ii), ante, 212. (pts note)คือ ๑. อวิชชา (ความไม่รู้แจ้ง) ๒. ภวตัณหา (ความอยากในภพ) Ime dve dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๒ ประการที่ควรละ

Katame dve dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๒ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Dovacassatā ca pāpamittatā ca.
ca → Cp. xxxiii. 1.9 (vi), ante, 212. (pts note)คือ ๑. โทวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่ายาก) ๒. ปาปมิตตตา (ความมีบาปมิตร) Ime dve dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๒ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame dve dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๒ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Sovacassatā ca kalyāṇamittatā ca.
ca → Sc inserts visesā. (pts note) | ca → Cp. xxxiii. 1.9 (vii), ante, 212. (pts note)คือ ๑. โสวจัสสตา (ความเป็นผู้ว่าง่าย) ๒. กัลยาณมิตตตา (ความมีกัลยาณมิตร) Ime dve dhammā visesabhāgiyā.นี้คือธรรม ๒ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame dve dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๒ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Yo ca hetu yo ca paccayo sattānaṁ saṅkilesāya, yo ca hetu yo ca paccayo sattānaṁ visuddhiyā.
saṁkilesāya → Cp. S. iii. 69. (pts note)คือ ๑. ธรรมที่เป็นเหตุ เป็นปัจจัย เพื่อความเศร้าหมองของสัตว์ทั้งหลาย ๒. ธรรมที่เป็นเหตุ เป็นปัจจัย เพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย Ime dve dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้คือธรรม ๒ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame dve dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๒ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Dve ñāṇāni—คือ ญาณ ๒ ได้แก่ khaye ñāṇaṁ, anuppāde ñāṇaṁ.
ñāṇaṁ → Cp. xxxiii. 1.9 (xxxiii), ante, 214. (pts note)๑. ขยญาณ (ความรู้ในการสิ้นกิเลส) ๒. อนุปปาทญาณ (ความรู้ในการไม่เกิดกิเลส) Ime dve dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๒ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame dve dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๒ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Dve dhātuyo—
Dve → St omits. (pts note)คือ ธาตุ ๒ ได้แก่ saṅkhatā ca dhātu asaṅkhatā ca dhātu.
dhātu → -8 Sd omits; St asaṁkhā dhātu. (pts note)๑. สังขตธาตุ (ธาตุที่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง) ๒. อสังขตธาตุ (ธาตุที่ไม่ถูกปัจจัยปรุงแต่ง) Ime dve dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๒ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame dve dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๒ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Vijjā ca vimutti ca.
ca → Cp. xxxiii. 1.9 (xxxii), ante, 214. (pts note)คือ ๑. วิชชา (ความรู้แจ้ง) ๒. วิมุตติ (ความหลุดพ้น) Ime dve dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๒ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime vīsati dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
abhisambuddhā → abhisambuddhā tayodhammā (bj)ธรรม ๒๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

3. Tayo dhammāธรรม ๓ ประการ

Tayo dhammā bahukārā, tayo dhammā bhāvetabbā …pe… tayo dhammā sacchikātabbā.ธรรม ๓ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๓ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๓ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๓ ประการที่ควรละ ธรรม ๓ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๓ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๓ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๓ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๓ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๓ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame tayo dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๓ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Sappurisasaṁsevo, saddhammassavanaṁ, dhammānudhammappaṭipatti.
Sappurisasaṁsevo → Cp. S. v. 347. (pts note) | saddhamma-savanaṁ → K -ssavanaṁ. (pts note)คือ ๑. สัปปุริสสังเสวะ (การคบหาสัตบุรุษ) ๒. สัทธัมมัสสวนะ (การฟังพระสัทธรรม) ๓. ธัมมานุธัมมปฏิปัตติ (การปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม) Ime tayo dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame tayo dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๓ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Tayo samādhī—
samādhī → Cp. D. xxxiii. 1.10 (l), ante, 219. (pts note)คือ สมาธิ ๓ ได้แก่ savitakko savicāro samādhi, avitakko vicāramatto samādhi, avitakko avicāro samādhi.
savitakko savicāro → savitakkasavicāro (bj) | avitakko vicāramatto → avitakkavicāramatto (bj) | avitakko → avitakka (bj)๑. สมาธิที่มีทั้งวิตก และมีวิจาร ๒. สมาธิที่ไม่มีวิตก มีเพียงวิจาร ๓. สมาธิที่ไม่มีวิตก และไม่มีวิจาร Ime tayo dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่ควรเจริญ

Katame tayo dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๓ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Tisso vedanā—
vedanā → Cp. xxxiii. 1.10 (xxvi), ante, 216. M. i. 302, 396, 500. (pts note)คือ เวทนา ๓ ได้แก่ sukhā vedanā, dukkhā vedanā, adukkhamasukhā vedanā.๑. สุขเวทนา (ความรู้สึกสุข) ๒. ทุกขเวทนา (ความรู้สึกทุกข์) ๓. อทุกขมสุขเวทนา (ความรู้สึกไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุข) Ime tayo dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame tayo dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๓ ประการที่ควรละ คืออะไร Tisso taṇhā—
taṇhā → Cp. xxxiii. 1.10 (xvi), ante, 216. (pts note)คือ ตัณหา ๓ ได้แก่ kāmataṇhā, bhavataṇhā, vibhavataṇhā.๑. กามตัณหา (ความทะยานอยากในกาม) ๒. ภวตัณหา (ความทะยานอยากในภพ) ๓. วิภวตัณหา (ความทะยานอยากในวิภพ) Ime tayo dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่ควรละ

Katame tayo dhammā hānabhāgiyā?
dhammā → dhamumā (sya-all)(ง) ธรรม ๓ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Tīṇi akusalamūlāni—
akusalamūlāni → Cp. xxxiii. 1.10 (i), ante, 214. (pts note)คือ อกุศลมูล ๓ ได้แก่ lobho akusalamūlaṁ, doso akusalamūlaṁ, moho akusalamūlaṁ.๑. อกุศลมูลคือโลภะ (ความอยากได้) ๒. อกุศลมูลคือโทสะ (ความคิดประทุษร้าย) ๓. อกุศลมูลคือโมหะ (ความหลง) Ime tayo dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๓ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame tayo dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๓ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Tīṇi kusalamūlāni—
kusalamūlāni → Cp. xxxiii. 1.10 (ii), ante, 214. (pts note)คือ กุศลมูล ๓ ได้แก่ alobho kusalamūlaṁ, adoso kusalamūlaṁ, amoho kusalamūlaṁ.๑. กุศลมูลคืออโลภะ (ความไม่อยากได้) ๒. กุศลมูลคืออโทสะ (ความไม่คิดประทุษร้าย) ๓. กุศลมูลคืออโมหะ (ความไม่หลง) Ime tayo dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame tayo dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๓ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Tisso nissaraṇiyā dhātuyo—
nissaraṇiyā → nissāraṇīyā (sya-all, pts) | dhātuyo → Cp. xxxiii. 2.2 (xvii), ante, 247. (pts note)คือ ธาตุที่สลัด ๓ ได้แก่ kāmānametaṁ nissaraṇaṁ yadidaṁ nekkhammaṁ, rūpānametaṁ nissaraṇaṁ yadidaṁ arūpaṁ, yaṁ kho pana kiñci bhūtaṁ saṅkhataṁ paṭiccasamuppannaṁ, nirodho tassa nissaraṇaṁ.
arūpaṁ → āruppaṁ (bj, pts) | āruppaṁ → So Scd; St āruppā; Bmr K arūpaṁ. (pts note)๑. ธาตุที่สลัดกามคือเนกขัมมะ ๒. ธาตุที่สลัดรูปคืออรูป ๓. การสลัดสิ่งที่เกิดขึ้น สิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่งขึ้น สิ่งที่อาศัยกันและ กันเกิดขึ้นอย่างใดอย่างหนึ่ง คือนิโรธ Ime tayo dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๓ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame tayo dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๓ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Tīṇi ñāṇāni—คือ ญาณ ๓ ได้แก่ atītaṁse ñāṇaṁ, anāgataṁse ñāṇaṁ, paccuppannaṁse ñāṇaṁ.
atītaṁse → So SS Br; Bm K atītaṁsa-, and so onwards. (pts note)๑. อตีตังสญาณ (ญาณหยั่งรู้ส่วนอดีต) ๒. อนาคตังสญาณ (ญาณหยั่งรู้ส่วนอนาคต) ๓. ปัจจุปปันนังสญาณ (ญาณหยั่งรู้ส่วนปัจจุบัน) Ime tayo dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame tayo dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๓ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Tisso dhātuyo—
dhātuyo → Cp. xxxiii. 1.10 (xiii), ante, 215. (pts note)คือ ธาตุ ๓ ได้แก่ kāmadhātu, rūpadhātu, arūpadhātu.๑. กามธาตุ (ธาตุคือกามภพ) ๒. รูปธาตุ (ธาตุคือรูปภพ) ๓. อรูปธาตุ (ธาตุคืออรูปภพ) Ime tayo dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame tayo dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๓ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Tisso vijjā—
vijjā → Cp. xxxiii. 1.10 (lviii), ante, 220. (pts note)คือ วิชชา ๓ ได้แก่ pubbenivāsānussatiñāṇaṁ vijjā, sattānaṁ cutūpapāte ñāṇaṁ vijjā, āsavānaṁ khaye ñāṇaṁ vijjā.๑. วิชชา คือความหยั่งรู้ที่ทำให้ระลึกถึงชาติก่อนได้ ๒. วิชชา คือความหยั่งรู้การจุติและอุบัติของสัตว์ทั้งหลาย ๓. วิชชา คือความหยั่งรู้ในธรรมเป็นที่สิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย Ime tayo dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๓ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime tiṁsa dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.ธรรม ๓๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

4. Cattāro dhammāธรรม ๔ ประการ

Cattāro dhammā bahukārā, cattāro dhammā bhāvetabbā …pe… cattāro dhammā sacchikātabbā.ธรรม ๔ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๔ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๔ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๔ ประการที่ควรละ ธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๔ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๔ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๔ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๔ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame cattāro dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๔ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Cattāri cakkāni—
cakkāni → Cp. A. IV. 31, vol. ii. 32. (pts note)คือ จักร ๔ ได้แก่ patirūpadesavāso, sappurisūpanissayo, attasammāpaṇidhi, pubbe ca katapuññatā.
patirūpadesavāso sappurisūpanissayo → paṭirūpadesavāso sappurisūpassayo (sya-all) | sappurisūpanissayo attasammāpaṇidhi → sappurisūpassayo atta sammāpaṇidhi (pts) | sappurisūpanissayo → sappurisupassayo (bj: syā, kām) | sappurisūpanissayo → sappurisupassayo (cck: syā. kaṁ.) | sappurisūpassayo → Sc Bmr sappurisupanissayo; Sd sappurisasupassayo; St K sappurisūpassayo (Childers, sappurisupassayo). (pts note)๑. ปฏิรูปเทสวาสะ (การอยู่ในถิ่นที่ดี) ๒. สัปปุริสสังเสวะ (การคบหาสัตบุรุษ) ๓. อัตตสัมมาปณิธิ (การตั้งตนไว้ชอบ) ๔. ปุพเพกตปุญญตา (ความเป็นผู้ได้ทำความดีไว้ในก่อนแล้ว) Ime cattāro dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame cattāro dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๔ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Cattāro satipaṭṭhānā—
satipaṭṭhānā → Cp. xxxiii. 1.11 (i), ante, 221. (pts note)คือ สติปัฏฐาน ๔ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu kāye kāyānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Vedanāsu …pe…๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ... citte …
citte → Scd cittesu. (pts note)๓. พิจารณาเห็นจิตในจิต ... dhammesu dhammānupassī viharati ātāpī sampajāno satimā vineyya loke abhijjhādomanassaṁ.๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มี สัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ Ime cattāro dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่ควรเจริญ

Katame cattāro dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๔ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Cattāro āhārā—
āhārā → Cp. xxxiii. 1.11 (xvii), ante, 228. (pts note)คือ อาหาร ๔ ได้แก่ kabaḷīkāro āhāro oḷāriko vā sukhumo vā, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṁ catutthaṁ.
kabaḷīkāro → kavaḷīkāro (sya-all, km); kabaliṅkāro (pts1ed) | kabaḷīkāro → kabaliṅkāro (pts) | kabaḷīkāro → kavaḷīkāro (cck: syā. kaṁ.) | kabaliṅkāro → So SS; Bmr kabaḷī-; K kavaḷī-. (pts note) | tatiyā → SS tatiyo. (pts note)๑. กวฬิงการาหาร (อาหารคือคำข้าว) ทั้งหยาบและละเอียด ๒. ผัสสาหาร (อาหารคือผัสสะ) ๓. มโนสัญเจตนาหาร (อาหารคือมโนสัญเจตนา) ๔. วิญญาณาหาร (อาหารคือวิญญาณ) Ime cattāro dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame cattāro dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๔ ประการที่ควรละ คืออะไร Cattāro oghā—คือ โอฆะ (ห้วงน้ำคือกิเลส) ๔ ได้แก่ kāmogho, bhavogho, diṭṭhogho, avijjogho.
avijjogho → Cp. xxxiii. 1.11 (xxxi), ante, 230. (pts note)๑. กาโมฆะ (โอฆะคือกาม) ๒. ภโวฆะ (โอฆะคือภพ) ๓. ทิฏโฐฆะ (โอฆะคือทิฏฐิ) ๔. อวิชโชฆะ (โอฆะคืออวิชชา) Ime cattāro dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่ควรละ

Katame cattāro dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Cattāro yogā—คือ โยคะ (เครื่องเกาะเกี่ยว) ๔ ได้แก่ kāmayogo, bhavayogo, diṭṭhiyogo, avijjāyogo.
avijjā-yogo → Cp. xxxiii. 1.11 (xxxii), ante, 230. (pts note)๑. กามโยคะ (โยคะคือกาม) ๒. ภวโยคะ (โยคะคือภพ) ๓. ทิฏฐิโยคะ (โยคะคือทิฏฐิ) ๔. อวิชชาโยคะ (โยคะคืออวิชชา) Ime cattāro dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame cattāro dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Cattāro visaṁyogā—
visaṁyogā → visaṁyoga (pts)คือ วิสังโยคะ (ความพราก) ๔ ได้แก่ kāmayogavisaṁyogo, bhavayogavisaṁyogo, diṭṭhiyogavisaṁyogo, avijjāyogavisaṁyogo.
avijjāyoga-visaṁyogo → Cp. xxxiii. 1.11 (xxxiii), ante, 230. (pts note)๑. กามโยควิสังโยคะ (ความพรากจากกามโยคะ) ๒. ภวโยควิสังโยคะ (ความพรากจากภวโยคะ) ๓. ทิฏฐิโยควิสังโยคะ (ความพรากจากทิฏฐิโยคะ) ๔. อวิชชาโยควิสังโยคะ (ความพรากจากอวิชชาโยคะ) Ime cattāro dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame cattāro dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๔ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Cattāro samādhī—
samādhī → samādhāyo (bj)คือ สมาธิ ๔ ได้แก่ hānabhāgiyo samādhi, ṭhitibhāgiyo samādhi, visesabhāgiyo samādhi, nibbedhabhāgiyo samādhi.
hāna-bhāgiyo → See these four as saññā, A. IV. 179, vol. ii. 167. (pts note)๑. หานภาคิยสมาธิ (สมาธิฝ่ายเสื่อม) ๒. ฐิติภาคิยสมาธิ (สมาธิฝ่ายดำรง) ๓. วิเสสภาคิยสมาธิ (สมาธิฝ่ายวิเศษ) ๔. นิพเพธภาคิยสมาธิ (สมาธิฝ่ายชำแรกกิเลส) Ime cattāro dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๔ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame cattāro dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๔ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Cattāri ñāṇāni—คือ ญาณ ๔ ได้แก่ dhamme ñāṇaṁ, anvaye ñāṇaṁ, pariye ñāṇaṁ, sammutiyā ñāṇaṁ.
pariye → paricce (sya-all, pts) | sammutiyā → sammatiyā (sya-all) | sammutiyā ñāṇaṁ → sammutiñāṇaṁ (pts) | ñāṇaṁ → -2 Cp. S. ii. 58. (pts note) | paricce → So SS K; Bmr paricchede (so Childers). (pts note)๑. ธัมมญาณ (ความรู้ในธรรม) ๒. อันวยญาณ (ความรู้ในการคล้อยตาม) ๓. ปริยญาณ (ความรู้ในการกำหนดจิตของผู้อื่น) ๔. สัมมติญาณ (ความรู้ในสมมติ) Ime cattāro dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame cattāro dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๔ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Cattāri ariyasaccāni—
ariya-saccāni → Cp. xxii.16 ff., ante, vol. ii. 304 ff. A. III. 61. 6-13, vol. i. 176, and onwards. M. i. 62, 184; iii. 248. S. v. 414 ff. (pts note)คือ อริยสัจ ๔ ได้แก่ dukkhaṁ ariyasaccaṁ, dukkhasamudayaṁ ariyasaccaṁ, dukkhanirodhaṁ ariyasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṁ.
dukkhanirodhaṁ → dukkhanirodho (bj, sya-all, km) | dukkhasamudayaṁ → dukkhasamudayo (bj, sya-all) | dukkhasamudayaṁ → dukkhasamudayo (cck: syā. kaṁ.) | dukkhanirodhaṁ → dukkhanirodho (cck: syā. kaṁ.)๑. ทุกขอริยสัจ (อริยสัจคือทุกข์) ๒. ทุกขสมุทยอริยสัจ (อริยสัจคือเหตุเกิดแห่งทุกข์) ๓. ทุกขนิโรธอริยสัจ (อริยสัจคือความดับแห่งทุกข์) ๔. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ (อริยสัจคือข้อปฏิบัติให้ถึงความ ดับแห่งทุกข์) Ime cattāro dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame cattāro dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๔ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Cattāri sāmaññaphalāni—
sāmañña-phalāni → Cp. xxxxiii. 1.11 (xv), ante, 227. (pts note)คือ สามัญญผล (ผลแห่งความเป็นสมณะ) ๔ ได้แก่ sotāpattiphalaṁ, sakadāgāmiphalaṁ, anāgāmiphalaṁ, arahattaphalaṁ.๑. โสดาปัตติผล ๒. สกทาคามิผล ๓. อนาคามิผล ๔. อรหัตตผล Ime cattāro dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๔ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime cattārīsadhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
cattārīsadhammā → cattārīsaṁ dhammā (bj, pts); cattāḷīsa dhammā (sya-all)ธรรม ๔๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

5. Pañca dhammāธรรม ๕ ประการ

Pañca dhammā bahukārā …pe… pañca dhammā sacchikātabbā.
bahukārā → bhāvetabbā (pts)ธรรม ๕ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๕ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๕ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๕ ประการที่ควรละ ธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๕ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๕ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๕ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๕ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame pañca dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๕ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Pañca padhāniyaṅgāni—คือ องค์ของผู้บำเพ็ญความเพียร ๕ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, saddahati tathāgatassa bodhiṁ:ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา เชื่อพระปัญญาเครื่องตรัสรู้ของพระตถาคตว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและ จรณะ เสด็จไปดี ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้ อย่างยอดเยี่ยม เป็นพระศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค’ Appābādho hoti appātaṅko samavepākiniyā gahaṇiyā samannāgato nātisītāya nāccuṇhāya majjhimāya padhānakkhamāya.๒. เป็นผู้มีอาพาธน้อย โรคเบาบาง ประกอบด้วยไฟธาตุสำหรับ ย่อยอาหารสม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก ปานกลาง เหมาะ แก่การบำเพ็ญเพียร Asaṭho hoti amāyāvī yathābhūtamattānaṁ āvīkattā satthari vā viññūsu vā sabrahmacārīsu.
yathābhūtamattānaṁ āvīkattā → yathābhūtaṁ attānaṁ āvikattā (sya-all)๓. เป็นผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา ทำตนให้เปิดเผยตามความเป็นจริง ในพระศาสดา หรือเพื่อนพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลาย Āraddhavīriyo viharati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya, kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.
pahānāya → pahāṇāya (bj)๔. เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมเกิด มีความเข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรม ทั้งหลายอยู่ Paññavā hoti udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammā dukkhakkhayagāminiyā.
udayatthagāminiyā → udayatthugāminiyā (bj)๕. เป็นผู้มีปัญญา ประกอบด้วยปัญญาเป็นเครื่องพิจารณาเห็น ความเกิดและความดับอันเป็นอริยะ ชำแรกกิเลส ให้ถึงความ สิ้นทุกข์โดยชอบ Ime pañca dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame pañca dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๕ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Pañcaṅgiko sammāsamādhi—คือ สัมมาสมาธิ ประกอบด้วยองค์ ๕ ได้แก่ pītipharaṇatā, sukhapharaṇatā, cetopharaṇatā, ālokapharaṇatā, paccavekkhaṇanimittaṁ.
paccavekkhaṇanimittaṁ → paccavekkhaṇānimittaṁ (sya-all); paccavekkhananimittaṁ (pts) | paccavekkhaṇanimittaṁ → paccavekkhaṇānimittaṁ (cck: syā. kaṁ.) | paccavekkhana-nimittaṁ → SS paccavekkhanā-; K paccavekkhaṇā. Cp. A. V.28. 10, vol. iii. 27. (pts note)๑. มีปีติแผ่ไป ๒. มีสุขแผ่ไป ๓. มีการกำหนดรู้จิตผู้อื่นแผ่ไป ๔. มีแสงสว่างแผ่ไป ๕. ปัจจเวกขณญาณเป็นนิมิต Ime pañca dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่ควรเจริญ

Katame pañca dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๕ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Pañcupādānakkhandhā—
pañcupādānakkhandhā → pañcupādānakkhandhā seyyathidaṁ (bj) | Pañcupādānakkhandhā → seyyathīdaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | upādāna-kkhandhā → Cp. xxxiii. 2.1 (ii), ante, 233. (pts note)คือ อุปาทานขันธ์ (กองแห่งความยึดมั่น) ๕ ได้แก่ rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho.๑. รูปูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือรูป) ๒. เวทนูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือเวทนา) ๓. สัญญูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสัญญา) ๔. สังขารูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือสังขาร) ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์ (อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ) Ime pañca dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame pañca dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๕ ประการที่ควรละ คืออะไร Pañca nīvaraṇāni—
nīvaraṇāni → Cp. xxxiii. 2.1 (vi), ante, 234. (pts note)คือ นิวรณ์ ๕ ได้แก่ kāmacchandanīvaraṇaṁ, byāpādanīvaraṇaṁ, thinamiddhanīvaraṇaṁ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ, vicikicchānīvaraṇaṁ.
thinamiddhanīvaraṇaṁ → thīnamiddhanīvaraṇaṁ (sya-all)๑. กามฉันทะ (ความพอใจในกาม) ๒. พยาบาท (ความคิดร้าย) ๓. ถีนมิทธะ (ความหดหู่และเซื่องซึม) ๔. อุทธัจจกุกกุจจะ (ความฟุ้งซ่านและร้อนใจ) ๕. วิจิกิจฉา (ความลังเลสงสัย) Ime pañca dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่ควรละ

Katame pañca dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Pañca cetokhilā—
cetokhilā → cetokhīlā (sya-all)คือ กิเลสเครื่องตรึงจิตดุจตะปู ๕ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระศาสดา Yo so, āvuso, bhikkhu satthari kaṅkhati vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati, tassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.จิตของภิกษุผู้เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสใน พระศาสดานั้น ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อความประกอบ เนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Yassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.การที่จิตของ ภิกษุไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อ กระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Ayaṁ paṭhamo cetokhilo.
cetokhilo → cetokhīlo (sya-all)นี้เป็นกิเลสเครื่องตึงจิต ดุจตะปูประการที่ ๑ Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu dhamme kaṅkhati vicikicchati …pe…
vicikicchati → vicikicchati nādhimuccati na sampasīdati (bj, sya-all)๒. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระธรรม ... saṅghe kaṅkhati vicikicchati …pe…
vicikicchati → (bj, sya-all)๓. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในพระสงฆ์ ... sikkhāya kaṅkhati vicikicchati …pe…
vicikicchati → (bj, sya-all)๔. เคลือบแคลงสงสัย ไม่น้อมใจเชื่อ ไม่เลื่อมใสในสิกขา (ข้อที่จะ ต้องศึกษา) ... sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, yo so, āvuso, bhikkhu sabrahmacārīsu kupito hoti anattamano āhatacitto khilajāto, tassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.
khilajāto → khīlajāto (sya-all)๕. เป็นผู้โกรธ ไม่พอใจ มีจิตถูกโทสะ (ความคิดประทุษร้าย) กระทบ มีจิตแข็งกระด้างในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย จิตของ ภิกษุผู้โกรธ ไม่พอใจ มีจิตถูกโทสะกระทบ มีจิตแข็งกระด้าง ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายนั้น ย่อมไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Yassa cittaṁ na namati ātappāya anuyogāya sātaccāya padhānāya.การที่จิตของภิกษุไม่น้อมไปเพื่อความเพียร เพื่อประกอบเนือง ๆ เพื่อกระทำต่อเนื่อง เพื่อบำเพ็ญเพียร Ayaṁ pañcamo cetokhilo.นี้เป็นกิเลสเครื่องตรึงจิต ดุจตะปูประการที่ ๕ Ime pañca dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame pañca dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Pañcindriyāni—
indriyāni → Cp. xxxiii. 2.1 (xxiii), ante, 239. (pts note)คือ อินทรีย์ ๕ ได้แก่ saddhindriyaṁ, vīriyindriyaṁ, satindriyaṁ, samādhindriyaṁ, paññindriyaṁ.๑. สัทธินทรีย์ (อินทรีย์คือศรัทธา) ๒. วิริยินทรีย์ (อินทรีย์คือวิริยะ) ๓. สตินทรีย์ (อินทรีย์คือสติ) ๔. สมาธินทรีย์ (อินทรีย์คือสมาธิ) ๕. ปัญญินทรีย์ (อินทรีย์คือปัญญา) Ime pañca dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame pañca dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๕ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Pañca nissaraṇiyā dhātuyo—
pañca nissaraṇiyā → pañcanissāraṇiyā (bj) | nissaraṇiyā → nissāraṇīyā (sya-all, pts)คือ ธาตุที่สลัด ๕ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhuno kāme manasikaroto kāmesu cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๑. เมื่อภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ มนสิการกามทั้งหลาย จิตของ เธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในกามทั้งหลาย Nekkhammaṁ kho panassa manasikaroto nekkhamme cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการเนกขัมมะ จิตของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในเนกขัมมะ Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ kāmehi.
taṁ → (sya-all)จิตนั้นของเธอชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้ว จากกามทั้งหลาย Ye ca kāmapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความเร่าร้อน ที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะกามเป็นปัจจัย เธอย่อม ไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ kāmānaṁ nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดกาม ทั้งหลาย

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno byāpādaṁ manasikaroto byāpāde cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.
byāpādaṁ → kāmaṁ (pts) | kāmaṁ → So SS Bmr; K kāme. (pts note)๒. เมื่อภิกษุมนสิการพยาบาท จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในพยาบาท Abyāpādaṁ kho panassa manasikaroto abyāpāde cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการอพยาบาท จิตของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในอพยาบาท Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ byāpādena.
taṁ → (sya-all)จิตนั้นของเธอชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากพยาบาท เธอ Ye ca byāpādapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)หลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะพยาบาทเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ byāpādassa nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดพยาบาท

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno vihesaṁ manasikaroto vihesāya cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๓. เมื่อภิกษุมนสิการวิหิงสา จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในวิหิงสา Avihesaṁ kho panassa manasikaroto avihesāya cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการอวิหิงสา จิต ของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในอวิหิงสา Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ vihesāya.
taṁ → (sya-all)จิตนั้น ของเธอชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากวิหิงสา Ye ca vihesāpaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vihesāpaccayā → vihesappaccayā (bj, sya-all) | vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้นแล้ว จากอาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้น เพราะวิหิงสาเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ vihesāya nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มี พระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดวิหิงสา

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno rūpe manasikaroto rūpesu cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๔. เมื่อภิกษุมนสิการรูปทั้งหลาย จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่ เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในรูปทั้งหลาย Arūpaṁ kho panassa manasikaroto arūpe cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการ อรูป จิตของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในอรูป Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ rūpehi.จิตนั้นของเธอชื่อว่าเป็นจิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากรูปทั้งหลาย Ye ca rūpapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอ หลุดพ้นแล้วจากอาสวะและความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะรูปเป็นปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ rūpānaṁ nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกว่าธาตุที่สลัดรูปทั้งหลาย

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno sakkāyaṁ manasikaroto sakkāye cittaṁ na pakkhandati na pasīdati na santiṭṭhati na vimuccati.๕. เมื่อภิกษุมนสิการสักกายะ จิตของเธอย่อมไม่แล่นไป ไม่ เลื่อมใส ไม่ตั้งอยู่ ไม่น้อมไปในสักกายะ Sakkāyanirodhaṁ kho panassa manasikaroto sakkāyanirodhe cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati vimuccati.แต่เมื่อเธอมนสิการ สักกายนิโรธ (ความดับแห่งสักกายะ) จิตของเธอจึงแล่นไป เลื่อมใส ตั้งอยู่ น้อมไปในสักกายนิโรธ Tassa taṁ cittaṁ sugataṁ subhāvitaṁ suvuṭṭhitaṁ suvimuttaṁ visaṁyuttaṁ sakkāyena.
taṁ → (sya-all)จิตของเธอชื่อว่าเป็น จิตดำเนินไปดีแล้ว อบรมดีแล้ว ตั้งอยู่ดีแล้ว หลุดพ้นดีแล้ว พรากออกดีแล้วจากสักกายะ Ye ca sakkāyapaccayā uppajjanti āsavā vighātā pariḷāhā, mutto so tehi. Na so taṁ vedanaṁ vedeti.
vighātā pariḷāhā → vighātapariḷāhā (sya-all)เธอหลุดพ้นแล้วจากอาสวะและ ความเร่าร้อนที่ก่อความคับแค้น ซึ่งเกิดขึ้นเพราะสักกายะเป็น ปัจจัย เธอย่อมไม่เสวยเวทนานั้น Idamakkhātaṁ sakkāyassa nissaraṇaṁ.นี้พระผู้มีพระภาคตรัสเรียก ว่าธาตุที่สลัดสักกายะ Ime pañca dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๕ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame pañca dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๕ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Pañca ñāṇiko sammāsamādhi:
Pañcañāṇiko → Bm ñāṇiyo. Cp. A. V. 27, vol. iii. 24. (pts note)คือ สัมมาสมาธิ ประกอบด้วยญาณ ๕ ได้แก่ ‘ayaṁ samādhi paccuppannasukho ceva āyatiñca sukhavipāko’ti paccattaṁyeva ñāṇaṁ uppajjati.
paccuppannasukho → So Bmr K Sum A; SS sukhaṁ. (pts note)๑. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า “สมาธินี้มีสุขในปัจจุบัน และ มีสุขเป็นวิบากต่อไป’ ‘Ayaṁ samādhi ariyo nirāmiso’ti paccattaññeva ñāṇaṁ uppajjati.
samādhi → K sammāsamādhi. (pts note)๒. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้ เป็นอริยะ ปราศจาก อามิส’ ‘Ayaṁ samādhi akāpurisasevito’ti paccattaṁyeva ñāṇaṁ uppajjati.
akāpurisa-sevito → So SS K; Bmr -saṁsevito. (pts note)๓. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้มิใช่บุรุษชั่วเสพแล้ว’ ‘Ayaṁ samādhi santo paṇīto paṭippassaddhaladdho ekodibhāvādhigato, na sasaṅkhāraniggayhavāritagato’ti paccattaṁyeva ñāṇaṁ uppajjati.
sasaṅkhāraniggayhavāritagatoti paccattaṁyeva → saṅkhāraniggayhavāritāvatoti paccattaññeva (bj) | paṭippassaddhaladdho → paṭippassaddhiladdho (sya-all) | sasaṅkhāraniggayhavāritagatoti → ca sasaṅkhāraṁ nigayha vāritavatoti (sya-all) | saṅkhāraniggayhavāritāvatoti → sasaṅkhāraniggayhavāritagato (bj: machasaṁ) | sasaṅkhāraniggayhavāritagato’ti → na ca sasaṅkhāraniggayha vāritavatoti (cck: sī. syā. kaṁ. pī.); na sasaṅkhāraniggayhavārivāvato (cck: ka.); na sasaṅkhāraniggayhavāriyādhigato (cck: ?) | santo → Cp. A. III. 100. 4, vol. i. 254. (pts note) | ca → So Sd K Sum A; Sct va; Bmr omit. (pts note)๔. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘สมาธินี้ สงบ ประณีต ได้ด้วย ความสงบระงับ บรรลุได้ด้วยภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น และ มิใช่บรรลุได้ด้วยการข่ม(ธรรมที่เป็นข้าศึก) ห้ามกิเลส ด้วย สสังขารจิต’ ‘So kho panāhaṁ imaṁ samādhiṁ satova samāpajjāmi sato vuṭṭhahāmī’ti paccattaṁyeva ñāṇaṁ uppajjati.
satova → sato ca (sya-all) | So → Sc omits this clause. (pts note) | samādhiṁ → Sdt samādhi. (pts note) | va → So Sdt Bmr; K ca. (pts note) | samāpajjāmi → Bm sammāpajjāmi. (pts note) | sato → St A add va. (pts note) | vuṭṭhahāmīti → St vuṭṭhāhāmīti; Sd vuṭṭha. (pts note)๕. ญาณย่อมเกิดขึ้นเฉพาะตนว่า ‘เรานั้นมีสติ เข้าสมาธิ และเรา มีสติออกจากสมาธินี้’ Ime pañca dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame pañca dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๕ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Pañca vimuttāyatanāni—คือ วิมุตตายตนะ(เหตุแห่งความหลุดพ้น) ๕ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhuno satthā dhammaṁ deseti aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī.๑. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูแสดง ธรรมแก่ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno satthā dhammaṁ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthappaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca.
tathā so → bhikkhu (sya-all, km) | garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj, pts) | so → bhikkhu (cck: syā. kaṁ.) | garuṭṭhāniko → K garuṭṭhāniyo. (pts note)เธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมใน ธรรมนั้น ตามที่พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้ง อยู่ในฐานะครูแสดงธรรมแก่เธอ Tassa atthappaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj)เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อมีสุข จิตย่อม ตั้งมั่น Idaṁ paṭhamaṁ vimuttāyatanaṁ.
idaṁ → imaṁ (sya-all)นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๑

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṁ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj)๒. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูไม่ ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ แต่ภิกษุแสดงธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร yathā yathā, āvuso, bhikkhu yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthappaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca.เธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้ง ธรรมในธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมา ที่เธอ แสดงแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร Tassa atthappaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj)เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ย่อม เกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อมีสุข จิตย่อม ตั้งมั่น Idaṁ dutiyaṁ vimuttāyatanaṁ.นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๒

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṁ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti. Api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti.
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj) | nāpi → na heva kho (sya-all)๓. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูไม่ ได้แสดงธรรมแก่ภิกษุ แม้ภิกษุก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ตนได้ สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร แต่ภิกษุ สาธยายธรรมตามที่ได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร Yathā yathā, āvuso, bhikkhu yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthappaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca.
yathā āvuso → yathāvuso (bj)เธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ ตนได้เรียนมา ที่เธอสาธยายโดยพิสดาร Tassa atthappaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj)เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้ แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อ มีสุข จิตย่อมตั้งมั่น Idaṁ tatiyaṁ vimuttāyatanaṁ.นี้เป็นวิมุตตายตนะประการที่ ๓

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṁ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti, nāpi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti.
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj)๔. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูไม่ได้ แสดงธรรมแก่ภิกษุ แม้ภิกษุก็ไม่ได้แสดงธรรมตามที่ตนได้สดับ มาตามที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ไม่ได้สาธยายธรรม ตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร Api ca kho yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati.ภิกษุตรึกตาม ตรองตามเพ่งตามด้วยใจซึ่งธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตน ได้เรียนมา Yathā yathā, āvuso, bhikkhu yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthappaṭisaṁvedī ca hoti dhammapaṭisaṁvedī ca.เธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมตามที่ตนได้สดับมา ตามที่ตนได้เรียนมา ที่เธอตรึกตามตรองตามเพ่งตามด้วยใจ Tassa atthappaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
atthappaṭisaṁvedino → atthupaṭisaṁvedino (bj) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj)เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมี ปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมี กายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น Idaṁ catutthaṁ vimuttāyatanaṁ.นี้เป็น วิมุตตายตนะประการที่ ๔

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno na heva kho satthā dhammaṁ deseti, aññataro vā garuṭṭhāniyo sabrahmacārī, nāpi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena paresaṁ deseti, nāpi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ vitthārena sajjhāyaṁ karoti, nāpi yathāsutaṁ yathāpariyattaṁ dhammaṁ cetasā anuvitakketi anuvicāreti manasānupekkhati;
garuṭṭhāniyo → garuṭṭhāniko (bj) | dhammaṁ → (sya-all)๕. พระศาสดาหรือเพื่อนพรหมจารีบางรูปผู้ตั้งอยู่ในฐานะครูไม่ได้ แสดงธรรมแก่ภิกษุ แม้ภิกษุก็ไม่ได้ไปแสดงธรรมตามที่ตนได้ สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาแก่ผู้อื่นโดยพิสดาร ไม่ได้สาธยาย ธรรมตามที่ตนได้สดับมาตามที่ตนได้เรียนมาโดยพิสดาร และ ไม่ได้ตรึกตาม ตรองตาม เพ่งตามด้วยใจซึ่งธรรมตามที่ตนได้ สดับมาตามที่ตนได้เรียนมา api ca khvassa aññataraṁ samādhinimittaṁ suggahitaṁ hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ paññāya.
samādhinimittaṁ → samādhimittaṁ (sya-all)แต่เธอเรียนสมาธินิมิตอย่างใด อย่างหนึ่งมาดี มนสิการดี ทรงจำไว้ดี แทงตลอดดีด้วยปัญญา Yathā yathā, āvuso, bhikkhuno aññataraṁ samādhinimittaṁ suggahitaṁ hoti sumanasikataṁ sūpadhāritaṁ suppaṭividdhaṁ paññāya tathā tathā so tasmiṁ dhamme atthappaṭisaṁvedī ca hoti dhammappaṭisaṁvedī ca.
samādhinimittaṁ → samādhimittaṁ (sya-all)เธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรมในธรรมนั้นตามที่เธอได้เรียนสมาธิ นิมิตอย่างใดอย่างหนึ่งมาดี มนสิการดี ทรงจำไว้ดี แทงตลอด ดีด้วยปัญญา Tassa atthappaṭisaṁvedino dhammappaṭisaṁvedino pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
atthappaṭisaṁvedino dhammappaṭisaṁvedino pāmojjaṁ → atthapaṭisaṁvedino dhammapaṭisaṁvedino pāmujjaṁ (bj)เมื่อเธอรู้แจ้งอรรถรู้แจ้งธรรม ย่อมเกิดปราโมทย์ เมื่อมีปราโมทย์ ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมี กายสงบ ย่อมได้รับสุข เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น Idaṁ pañcamaṁ vimuttāyatanaṁ.นี้เป็น วิมุตตายตนะประการที่ ๕ Ime pañca dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame pañca dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๕ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Pañca dhammakkhandhā—
dhamma-kkhandhā → Sc pañcakkhandhāni. Cp. xxxiii. 1.11 (xxv), ante, 229. (pts note)คือ ธรรมขันธ์ ๕ ได้แก่ sīlakkhandho, samādhikkhandho, paññākkhandho, vimuttikkhandho, vimuttiñāṇadassanakkhandho.๑. สีลขันธ์ (กองศีล) ๒. สมาธิขันธ์ (กองสมาธิ) ๓. ปัญญาขันธ์ (กองปัญญา) ๔. วิมุตติขันธ์ (กองวิมุตติ) ๕. วิมุตติญาณทัสสนขันธ์ (กองวิมุตติญาณทัสสนะ) Ime pañca dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๕ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime paññāsa dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.ธรรม ๕๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

6. Cha dhammāธรรม ๖ ประการ

Cha dhammā bahukārā …pe… cha dhammā sacchikātabbā.
bahukārā → bhāvetabbā (pts)ธรรม ๖ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๖ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๖ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๖ ประการที่ควรละ ธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๖ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๖ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๖ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๖ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame cha dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๖ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Cha sāraṇīyā dhammā.
sāraṇīyā → sārāṇīyā (bj, sya-all, pts)คือ สารณียธรรม ๖ ได้แก่ Idhāvuso, bhikkhuno mettaṁ kāyakammaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti sabrahmacārīsu āvi ceva raho ca,ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. ตั้งมั่นเมตตากายกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่ แจ้งและในที่ลับ ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj, sya-all)นี้เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก ทำให้ เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่ วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno mettaṁ vacīkammaṁ …pe… ekībhāvāya saṁvattati.๒. ตั้งมั่นเมตตาวจีกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้ง และในที่ลับ แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรม ที่ทำให้เป็นที่รัก ทำให้ เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่ วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno mettaṁ manokammaṁ …pe… ekībhāvāya saṁvattati.๓. ตั้งมั่นเมตตามโนกรรมในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้ง และในที่ลับ แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรม ฯลฯ เป็นไปเพื่อความ สงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu ye te lābhā dhammikā dhammaladdhā antamaso pattapariyāpannamattampi, tathārūpehi lābhehi appaṭivibhattabhogī hoti sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogī, ayampi dhammo sāraṇīyo …pe… ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj)๔. บริโภคโดยไม่แบ่งแยกลาภทั้งหลายที่ประกอบด้วยธรรม ได้มา โดยธรรม โดยที่สุดแม้เพียงบิณฑบาต (อาหารในบาตร) บริโภค รวมกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลายผู้มีศีล แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรม ฯลฯ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu, yāni tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni bhujissāni viññuppasatthāni aparāmaṭṭhāni samādhisaṁvattanikāni, tathārūpesu sīlesu sīlasāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca, ayampi dhammo sāraṇīyo …pe… ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj) | viññuppasatthāni → viññūpasatthāni (sya-all)๕. มีศีลไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท ท่านผู้รู้สรรเสริญ ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิครอบงำ เป็นไปเพื่อสมาธิ เสมอกันกับ เพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ แม้นี้ก็เป็น สารณียธรรมที่ทำให้เป็นที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อ ความสงเคราะห์กัน เพื่อความไม่วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอันเดียวกัน

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu yāyaṁ diṭṭhi ariyā niyyānikā niyyāti takkarassa sammā dukkhakkhayāya, tathārūpāya diṭṭhiyā diṭṭhi sāmaññagato viharati sabrahmacārīhi āvi ceva raho ca,๖. มีอริยทิฏฐิ อันเป็นธรรมเครื่องนำออกเพื่อความสิ้นทุกข์ โดยชอบแก่ผู้ทำตาม เสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ayampi dhammo sāraṇīyo piyakaraṇo garukaraṇo, saṅgahāya avivādāya sāmaggiyā ekībhāvāya saṁvattati.
sāraṇīyo → sārāṇīyo (bj, sya-all) | avivādāya → avivādāya avihesāya (bj)แม้นี้ก็เป็นสารณียธรรมที่ทำให้เป็น ที่รัก ทำให้เป็นที่เคารพ เป็นไปเพื่อความสงเคราะห์กัน เพื่อ ความไม่วิวาทกัน เพื่อความสามัคคีกัน เพื่อความเป็นอัน เดียวกัน Ime cha dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame cha dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๖ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Cha anussatiṭṭhānāni—
anussatiṭṭhānāni → Scd anussatiṭhānāni. (pts note)คือ อนุสสติฏฐาน ๖ ได้แก่ buddhānussati, dhammānussati, saṅghānussati, sīlānussati, cāgānussati, devatānussati.
devatānussati → Cp. xxxiii. 2.2 (xix), ante, 250. (pts note)๑. พุทธานุสสติ (การระลึกถึงพระพุทธเจ้า) ๒. ธัมมานุสสติ (การระลึกถึงพระธรรม) ๓. สังฆานุสสติ (การระลึกถึงพระสงฆ์) ๔. สีลานุสสติ (การระลึกถึงศีล) ๕. จาคานุสสติ (การระลึกถึงการบริจาค) ๖. เทวตานุสสติ (การระลึกถึงเทวดา) Ime cha dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่ควรเจริญ

Katame cha dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๖ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Cha ajjhattikāni āyatanāni—
āyatanāni → Cp. xxxiii. 2.2 (i), ante, 243. (pts note)คือ อายตนะภายใน ๖ ได้แก่ cakkhāyatanaṁ, sotāyatanaṁ, ghānāyatanaṁ, jivhāyatanaṁ, kāyāyatanaṁ, manāyatanaṁ.
cakkhāyatanaṁ → cakkhvāyatanaṁ (sya-all)๑. จักขวายตนะ (อายตนะคือตา) ๒. โสตายตนะ (อายตนะคือหู) ๓. ฆานายตนะ (อายตนะคือจมูก) ๔. ชิวหายตนะ (อายตนะคือลิ้น) ๕. กายายตนะ (อายตนะคือกาย) ๖. มนายตนะ (อายตนะคือใจ) Ime cha dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame cha dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๖ ประการที่ควรละ คืออะไร Cha taṇhākāyā—
taṇhā-kāyā → Cp. xxxiii. 2.2 (viii), ante, 244. (pts note)คือ หมวดตัณหา ๖ ได้แก่ rūpataṇhā, saddataṇhā, gandhataṇhā, rasataṇhā, phoṭṭhabbataṇhā, dhammataṇhā.
dhammataṇhā → dhammatanhā (pts)๑. รูปตัณหา (ความอยากได้รูป) ๒. สัททตัณหา (ความอยากได้เสียง) ๓. คันธตัณหา (ความอยากได้กลิ่น) ๔. รสตัณหา (ความอยากได้รส) ๕. โผฏฐัพพตัณหา (ความอยากได้โผฏฐัพพะ) ๖. ธัมมตัณหา (ความอยากได้ธรรมารมณ์) Ime cha dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่ควรละ

Katame cha dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Cha agāravā—
agāravā → Cp. xxxiii. 2.2 (ix), ante, 244. (pts note)คือ อคารวะ ๖ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu satthari agāravo viharati appatisso. Dhamme …pe… saṅghe … sikkhāya … appamāde … paṭisanthāre agāravo viharati appatisso.
appatisso → appatissavo (bj) | saṅghe → saṅghe agāravo viharati appatisso (sya-all) | sikkhāya → sikkhāya agāravo viharati appatisso (sya-all) | appamāde → appamāde agāravo viharati appatisso (sya-all)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระศาสดา ๒. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระธรรม ๓. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในพระสงฆ์ ๔. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในสิกขา ๕. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในความไม่ประมาท ๖. อยู่อย่างไม่มีความเคารพ ไม่มีความยำเกรงในปฏิสันถาร Ime cha dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame cha dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Cha gāravā—
gāravā → Cp. xxxiii. 2.2 (x), ante, 244. (pts note)คือ คารวะ ๖ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu satthari sagāravo viharati sappatisso. Dhamme …pe… saṅghe … sikkhāya … appamāde … paṭisanthāre sagāravo viharati sappatisso.
sappatisso → sappatissavo (bj)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระศาสดา ๒. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระธรรม ๓. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในพระสงฆ์ ๔. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในสิกขา ๕. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในความไม่ประมาท ๖. อยู่อย่างมีความเคารพ มีความยำเกรงในปฏิสันถาร Ime cha dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame cha dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๖ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Cha nissaraṇiyā dhātuyo—
nissaraṇiyā → nissāraṇīyā (sya-all, pts) | nissāraṇīyā → Bm nissaraṇiyā; Br K nissaraṇīyā; Sd nisaraṇīyā. (pts note)คือ ธาตุที่สลัด ๖ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:๑. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘mettā hi kho me, cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā,
me → me āvuso (bj)‘ข้าพเจ้าได้เจริญ เมตตาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว atha ca pana me byāpādo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.แต่พยาบาท (ความคิดร้าย) ก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ So ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi. Na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ, na hi bhagavā evaṁ vadeyya.
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มี พระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มี พระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย Aṭṭhānametaṁ āvuso anavakāso yaṁ mettāya cetovimuttiyā bhāvitāya bahulīkatāya yānīkatāya vatthukatāya anuṭṭhitāya paricitāya susamāraddhāya.ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุได้ เจริญเมตตาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน แล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Atha ca panassa byāpādo cittaṁ pariyādāya ṭhassatīti, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.แต่พยาบาทก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไป ไม่ได้เลย Nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, byāpādassa, yadidaṁ mettācetovimuttī’ti.
mettācetovimuttīti → mettācetovimutti (bj, sya-all)เพราะเมตตาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดพยาบาท

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:๒. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘karuṇā hi kho me cetovimutti bhāvitā bahulīkatā yānīkatā vatthukatā anuṭṭhitā paricitā susamāraddhā.
me → me āvuso (bj)‘ข้าพเจ้าได้เจริญ กรุณาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว Atha ca pana me vihesā cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.แต่วิหิงสา (ความเบียดเบียน) ก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ So: ‘mā hevan’tissa vacanīyo, ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi …pe…
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มี พระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มี พระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุ ได้เจริญกรุณาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจ ยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่วิหิงสาก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้น เป็นไปไม่ได้เลย nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, vihesāya, yadidaṁ karuṇācetovimuttī’ti.
karuṇācetovimuttīti idha panāvuso → karuṇā cetovimutti idhāvuso (bj) | karuṇācetovimuttīti → karuṇā cetovimutti (sya-all)เพราะกรุณาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดวิหิงสา

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:๓. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘muditā hi kho me cetovimutti bhāvitā …pe…
me → me āvuso (bj)‘ข้าพเจ้าได้เจริญ มุทิตาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว atha ca pana me arati cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.แต่อรติ (ความไม่ยินดี) ก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ So: ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca …pe…
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุ ทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มี อายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาค ไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุได้เจริญมุทิตา เจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้ เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่อรติ ก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, aratiyā, yadidaṁ muditācetovimuttī’ti.
muditācetovimuttīti → muditācetovimutti (bj, sya-all)เพราะ มุทิตาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดอรติ

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:
panāvuso → pana āvuso (bj)๔. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘upekkhā hi kho me cetovimutti bhāvitā …pe…
me → me āvuso (bj)‘ข้าพเจ้าได้เจริญ อุเบกขาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว atha ca pana me rāgo cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.แต่ราคะ (ความกำหนัดยินดี) ก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ So: ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca …pe…
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มี พระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มี พระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุได้ เจริญอุเบกขาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจ ยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภ ดีแล้ว แต่ราคะก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไป ไม่ได้เลย nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, rāgassa yadidaṁ upekkhācetovimuttī’ti.
upekkhācetovimuttīti → upekkhā cetovimutti (bj, sya-all)เพราะอุเบกขาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดราคะ

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:๕. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘animittā hi kho me cetovimutti bhāvitā …pe…
me → me āvuso (bj)‘ข้าพเจ้าได้เจริญ อนิมิตตาเจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็นที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว atha ca pana me nimittānusāri viññāṇaṁ hotī’ti.แต่วิญญาณของข้าพเจ้าก็ยังแส่หานิมิตอยู่’ So: ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca …pe…
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุทั้งหลายพึง กล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้ กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มีพระภาค เพราะ การกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มีพระภาคไม่ตรัส อย่างนี้เลย ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุได้เจริญอนิมิตตา เจโตวิมุตติแล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยานแล้ว ทำให้เป็น ที่ตั้งแล้ว ให้ตั้งมั่นแล้ว สั่งสมแล้ว ปรารภดีแล้ว แต่วิญญาณ ของภิกษุนั้นก็ยังแส่หานิมิตอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, sabbanimittānaṁ yadidaṁ animittā cetovimuttī’ti.
cetovimuttīti → cetovimutti (bj, sya-all)เพราะ อนิมิตตาเจโตวิมุตตินี้เป็นธาตุที่สลัดนิมิตทั้งปวง

Idha panāvuso, bhikkhu evaṁ vadeyya:
panāvuso → pana āvuso (bj)๖. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘asmīti kho me vigataṁ, ayamahamasmīti na samanupassāmi,
vigataṁ → vigate (sya-all)‘ข้าพเจ้าปราศจาก อัสมิมานะแล้ว และไม่พิจารณาเห็นว่า ‘เราเป็นนี้’ atha ca pana me vicikicchākathaṅkathāsallaṁ cittaṁ pariyādāya tiṭṭhatī’ti.แต่ลูกศร คือความเคลือบแคลงสงสัยก็ยังครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่’ So: ‘mā hevan’tissa vacanīyo ‘māyasmā evaṁ avaca, mā bhagavantaṁ abbhācikkhi, na hi sādhu bhagavato abbhakkhānaṁ, na hi bhagavā evaṁ vadeyya.
hevantissa → hevaṁ tissa (cck) | māyasmā → mā āyasmā (sya-all)ภิกษุทั้งหลายพึงกล่าวตักเตือนเธอว่า ‘อย่าได้กล่าวอย่างนี้เลย ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวอย่างนี้ ผู้มีอายุ อย่าได้กล่าวตู่พระผู้มี พระภาค เพราะการกล่าวตู่พระผู้มีพระภาคไม่ดีเลย พระผู้มี พระภาคไม่ตรัสอย่างนี้เลย Aṭṭhānametaṁ, āvuso, anavakāso yaṁ asmīti vigate ayamahamasmīti asamanupassato.
asamanupassato → na samanupassato (sya-all)ผู้มีอายุ เป็นไปไม่ได้เลยที่ภิกษุ ปราศจากอัสมิมานะแล้ว และไม่พิจารณาเห็นว่า ‘เราเป็นนี้’ Atha ca panassa vicikicchākathaṅkathāsallaṁ cittaṁ pariyādāya ṭhassati, netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
ṭhassati → ṭhassatī ti (bj, sya-all)แต่ลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยก็ยังครอบงำจิตของภิกษุนั้นอยู่’ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย Nissaraṇaṁ hetaṁ, āvuso, vicikicchākathaṅkathāsallassa, yadidaṁ asmimānasamugghāto’ti.
asmimānasamugghātoti → asmīti mānassa samugghāto (bj); asmimānasamugghāṭoti (cck)เพราะสภาวะที่ถอนอัสมิมานะนี้เป็น ธาตุที่สลัดลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัย’ Ime cha dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๖ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame cha dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๖ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Cha satatavihārā.
satatavihārā → Cp. xxxiii. 2. (pts note)คือ สตตวิหารธรรม (ธรรมเป็นเครื่องอยู่เป็นนิตย์ของพระขีณาสพ) ๖ ได้แก่ Idhāvuso, bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.
upekkhako → upekkhako ca (bj, sya-all)๑. เห็นรูปทางตาแล้ว เป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มี สติสัมปชัญญะอยู่ Sotena saddaṁ sutvā …pe…๒. ฟังเสียงทางหู ... ghānena gandhaṁ ghāyitvā …๓. ดมกลิ่นทางจมูก ... jivhāya rasaṁ sāyitvā …๔. ลิ้มรสทางลิ้น ...

kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …๕. ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย ... manasā dhammaṁ viññāya neva sumano hoti na dummano, upekkhako viharati sato sampajāno.
upekkhako → upekkhako ca (bj, sya-all)๖. รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว เป็นผู้ไม่ดีใจ ไม่เสียใจ มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะอยู่ Ime cha dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame cha dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๖ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Cha anuttariyāni—
anuttariyāni → Cp. xxxiii. 2. 2 (xviii), ante, 250. 3 Cp. ii. 87-96, ante, vol. i. 78 ff. A. vol. iii. 280. (pts note)คือ อนุตตริยะ (ยอดเยี่ยม) ๖ ได้แก่ dassanānuttariyaṁ, savanānuttariyaṁ, lābhānuttariyaṁ, sikkhānuttariyaṁ, pāricariyānuttariyaṁ, anussatānuttariyaṁ.
savanānuttariyaṁ → savaṇānuttariyaṁ (bj) | anussatānuttariyaṁ → anussutānuttariyaṁ (pts)๑. ทัสสนานุตตริยะ (การเห็นอันยอดเยี่ยม) ๒. สวนานุตตริยะ (การฟังอันยอดเยี่ยม) ๓. ลาภานุตตริยะ (การได้อันยอดเยี่ยม) ๔. สิกขานุตตริยะ (การศึกษาอันยอดเยี่ยม) ๕. ปาริจริยานุตตริยะ (การบำรุงอันยอดเยี่ยม) ๖. อนุสสตานุตตริยะ (การระลึกอันยอดเยี่ยม) Ime cha dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame cha dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๖ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Cha abhiññā—คือ อภิญญา ๖ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu anekavihitaṁ iddhividhaṁ paccanubhoti—ekopi hutvā bahudhā hoti, bahudhāpi hutvā eko hoti; āvibhāvaṁ tirobhāvaṁ; tirokuṭṭaṁ tiropākāraṁ tiropabbataṁ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāse; pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ karoti seyyathāpi udake; udakepi abhijjamāne gacchati seyyathāpi pathaviyaṁ; ākāsepi pallaṅkena kamati seyyathāpi pakkhī sakuṇo; imepi candimasūriye evaṁmahiddhike evaṁmahānubhāve pāṇinā parāmasati parimajjati; yāva brahmalokāpi kāyena vasaṁ vatteti.
tirokuṭṭaṁ → tirokuḍḍaṁ (sya-all) | pathaviyāpi ummujjanimujjaṁ → paṭhaviyāpi ummujjanimmujjaṁ (sya-all) | pathaviyaṁ → paṭhaviyā (sya-all) | kamati → caṅkamati (sya-all) | candimasūriye → candimasuriye (sya-all) | paccanubhoti → (xx), ante, 250. So Bm; Sct K sattāvihārā; Sd sattaviharati; Br sata-v-. (pts note) | vatteti → So Br K. Hardy (A. iii. 280) prints (as in D. ii. 87 . . .) va saṁvatteti. (pts note)๑. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ย่อมแสดงฤทธิ์ได้หลายอย่าง คือ คนเดียว แสดงเป็นหลายคนก็ได้ หลายคนแสดงเป็นคนเดียวก็ได้ แสดง ให้ปรากฏ หรือแสดงให้หายไปก็ได้ ทะลุฝา กำแพง (และ)ภูเขา ไปได้ไม่ติดขัด เหมือนไปในที่ว่างก็ได้ ผุดขึ้นหรือดำลงในแผ่น ดินเหมือนไปในน้ำก็ได้ เดินบนน้ำโดยที่น้ำไม่แยกเหมือนเดิน บนแผ่นดินก็ได้ นั่งขัดสมาธิเหาะไปในอากาศ เหมือนนกบิน ไปก็ได้ ใช้ฝ่ามือลูบคลำดวงจันทร์ ดวงอาทิตย์ อันมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากก็ได้ ใช้อำนาจทางกายไปจนถึงพรหมโลกก็ได้

Dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya ubho sadde suṇāti dibbe ca mānuse ca, ye dūre santike ca.
ca → vā (bj)๒. ภิกษุนั้นได้ยินเสียง ๒ ชนิด คือ เสียงทิพย์และเสียงมนุษย์ทั้ง ที่อยู่ไกลและใกล้ด้วยหูทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์

Parasattānaṁ parapuggalānaṁ cetasā ceto paricca pajānāti,
pajānāti → jānāti (sya-all, km) | pajānāti → jānāti (cck: syā. kaṁ.)๓. ภิกษุนั้นกำหนดรู้จิตของสัตว์และคนอื่นด้วยจิตของตน sarāgaṁ vā cittaṁ sarāgaṁ cittanti pajānāti …pe…
sarāgaṁ cittanti pajānāti → (bj, pts)คือ จิต มีราคะก็รู้ว่าจิตมีราคะ หรือปราศจากราคะก็รู้ว่าปราศจาก ราคะ จิตมีโทสะก็รู้ว่ามีโทสะ หรือปราศจากโทสะก็รู้ว่า ปราศจากโทสะ จิตมีโมหะก็รู้ว่ามีโมหะ หรือปราศจากโมหะ ก็รู้ว่าปราศจากโมหะ จิตหดหู่ก็รู้ว่าหดหู่ หรือฟุ้งซ่านก็รู้ว่า ฟุ้งซ่าน จิตเป็นมหัคคตะก็รู้ว่าเป็นมหัคคตะ หรือไม่เป็น มหัคคตะก็รู้ว่าไม่เป็นมหัคคตะ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่ามีจิต อื่นยิ่งกว่า หรือไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่าก็รู้ว่าไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า จิต เป็นสมาธิก็รู้ว่าเป็นสมาธิ หรือไม่เป็นสมาธิก็รู้ว่าไม่เป็นสมาธิ avimuttaṁ vā cittaṁ avimuttaṁ cittanti pajānāti.จิตหลุดพ้นก็รู้ว่าหลุดพ้น หรือไม่หลุดพ้นก็รู้ว่าไม่หลุดพ้น

So anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati, seyyathidaṁ—ekampi jātiṁ …pe… iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussarati.
jātiṁ → jātiṁ dve pi jātiyo (bj, pts) | so → (sya-all, pts) | anussarati → Cp. xxviii. 16, ante, 110. (pts note)๔. ภิกษุนั้น ระลึกชาติก่อนได้หลายชาติ คือ ๑ ชาติบ้าง ๒ ชาติ บ้าง ๓ ชาติบ้าง ๔ ชาติบ้าง ๕ ชาติบ้าง ๑๐ ชาติบ้าง ๒๐ ชาติบ้าง ๓๐ ชาติบ้าง ๔๐ ชาติบ้าง ๕๐ ชาติบ้าง ๑๐๐ ชาติบ้าง ๑,๐๐๐ ชาติบ้าง ๑๐๐,๐๐๐ ชาติบ้าง ตลอด สังวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ตลอดสังวัฏฏกัปและวิวัฏฏกัปเป็นอันมากบ้าง ว่า ‘ในภพโน้น เรามีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุขทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้นแล้วก็ไปเกิดในภพโน้น ในภพ นั้นเราก็มีชื่ออย่างนั้น มีตระกูล มีวรรณะ มีอาหาร เสวยสุข ทุกข์ และมีอายุอย่างนั้น ๆ จุติจากภพนั้นแล้วจึงมาเกิดในภพนี้’ เธอระลึกชาติก่อนได้หลายชาติพร้อมทั้งลักษณะทั่วไปและ ชีวประวัติอย่างนี้

Dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti …pe…๕. ภิกษุนั้นเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลังจุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและเกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์ เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ผู้เป็นไปตามกรรมว่า ‘หมู่สัตว์ที่ ประกอบกายทุจริต วจีทุจริต และมโนทุจริต กล่าวร้ายพระ อริยะ มีความเห็นผิด และชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความ เห็นผิด พวกเขาหลังจากตายแล้วจะไปบังเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก แต่หมู่สัตว์ที่ประกอบกายสุจริต วจีสุจริต และ มโนสุจริต ไม่กล่าวร้ายพระอริยะ มีความเห็นชอบ และ ชักชวนผู้อื่นให้ทำกรรมตามความเห็นชอบ พวกเขาหลังจาก ตายแล้วจะไปบังเกิดในสุคติโลกสวรรค์’ เธอเห็นหมู่สัตว์ผู้กำลัง จุติ กำลังเกิด ทั้งชั้นต่ำและชั้นสูง งามและไม่งาม เกิดดีและ เกิดไม่ดี ด้วยตาทิพย์อันบริสุทธิ์เหนือมนุษย์ รู้ชัดถึงหมู่สัตว์ ผู้เป็นไปตามกรรมอย่างนี้แล

Āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati.๖. ภิกษุนั้นทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน Ime cha dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๖ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime saṭṭhi dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
abhisambuddhā → abhisambuddhā sattadhammā (bj)ธรรม ๖๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

7. Satta dhammāธรรม ๗ ประการ

Satta dhammā bahukārā …pe… satta dhammā sacchikātabbā.
bahukārā → bhāvetabbā (pts)ธรรม ๗ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๗ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๗ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๗ ประการที่ควรละ ธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๗ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๗ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๗ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๗ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame satta dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๗ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Satta ariyadhanāni—
ariyadhanāni → dhanāni (pts) | dhanāni → Bmr K ariya-dhanāni. Cp. xxxiii. 2.3 (i), ante, 251. (pts note)คือ อริยทรัพย์ ๗ ได้แก่ saddhādhanaṁ, sīladhanaṁ, hiridhanaṁ, ottappadhanaṁ, sutadhanaṁ, cāgadhanaṁ, paññādhanaṁ.๑. สัทธาธนะ (ทรัพย์คือศรัทธา) ๒. สีลธนะ (ทรัพย์คือศีล) ๓. หิริธนะ (ทรัพย์คือหิริ) ๔. โอตตัปปธนะ (ทรัพย์คือโอตตัปปะ) ๕. สุตธนะ (ทรัพย์คือสุตะ) ๖. จาคธนะ (ทรัพย์คือจาคะ) ๗. ปัญญาธนะ (ทรัพย์คือปัญญา) Ime satta dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame satta dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๗ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Satta sambojjhaṅgā—
sambojjhaṅgā → bojjhaṅgā (pts) | bojjhaṅgā → So SS; Bmr K sambojjhaṅgā; cp. xxxiii. 2.3 (ii), ante, 251. (pts note)คือ สัมโพชฌงค์ ๗ ได้แก่ satisambojjhaṅgo, dhammavicayasambojjhaṅgo, vīriyasambojjhaṅgo, pītisambojjhaṅgo, passaddhisambojjhaṅgo, samādhisambojjhaṅgo, upekkhāsambojjhaṅgo.๑. สติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความระลึกได้) ๒. ธัมมวิจยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความ เฟ้นธรรม) ๓. วิริยสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความเพียร) ๔. ปีติสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความอิ่มใจ) ๕. ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความสงบ กายสงบใจ) ๖. สมาธิสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความตั้ง จิตมั่น) ๗. อุเบกขาสัมโพชฌงค์ (ธรรมเป็นองค์แห่งการตรัสรู้คือความวางใจ เป็นกลาง) Ime satta dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่ควรเจริญ

Katame satta dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๗ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Satta viññāṇaṭṭhitiyo—คือ วิญญาณฐิติ ๗ ได้แก่ santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā.๑. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน คือ มนุษย์ เทพบางพวก และวินิปาติกะบางพวก Ayaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๑

Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā.๒. มีสัตว์ทั้งหลายมีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ พวกเทพชั้นพรหมกายิกา (เทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม) เกิดใน ปฐมฌาน Ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๒

Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā.๓. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน คือ พวกเทพชั้นอาภัสสระ Ayaṁ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๓

Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā.๔. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ พวกเทพชั้นสุภกิณหะ (เทพผู้เต็มไปด้วยความงดงาม) Ayaṁ catutthī viññāṇaṭṭhiti.
catutthī → catutthā (bj, sya-all)นี้ เป็นวิญญาณฐิติที่ ๔

Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā …pe… ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā.
samatikkamā → samatikkamma (bj)๕. มีสัตว์ทั้งหลายบรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า “อากาศหาที่สุดมิได้” เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง Ayaṁ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.นี้เป็นวิญญาณ ฐิติที่ ๕

Santāvuso, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanūpagā.๖. มีสัตว์ทั้งหลายล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า “วิญญาณหาที่สุด มิได้” Ayaṁ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti.
chaṭṭhī → chaṭṭhā (bj)นี้เป็นวิญญาณฐิติที่ ๖

Santāvuso, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā.๗. มีสัตว์ทั้งหลายล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า “ไม่มีอะไร” Ayaṁ sattamī viññāṇaṭṭhiti.นี้ เป็นวิญญาณฐิติที่ ๗ Ime satta dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame satta dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๗ ประการที่ควรละ คืออะไร Sattānusayā—
sattānusayā → satta anusayā (sya-all) | Sattānusayā → So SS Bmr; K satta anusayā. Cp. xxxiii. 2.3 (xii), ante, 254. (pts note)คือ อนุสัย ๗ ได้แก่ kāmarāgānusayo, paṭighānusayo, diṭṭhānusayo, vicikicchānusayo, mānānusayo, bhavarāgānusayo, avijjānusayo.๑. กามราคานุสัย (อนุสัยคือความกำหนัดในกาม) ๒. ปฏิฆานุสัย (อนุสัยคือความยินร้าย) ๓. ทิฏฐานุสัย (อนุสัยคือความเห็นผิด) ๔. วิจิกิจฉานุสัย (อนุสัยคือความลังเลสงสัย) ๕. มานานุสัย (อนุสัยคือความถือตัว) ๖. ภวราคานุสัย (อนุสัยคือความติดใจในภพ) ๗. อวิชชานุสัย (อนุสัยคือความไม่รู้แจ้ง) Ime satta dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่ควรละ

Katame satta dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Satta asaddhammā—
asaddhammā → Cp. xxxiii. 2.3 (iv), ante, 252. (pts note)คือ อสัทธรรม ๗ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu assaddho hoti, ahiriko hoti, anottappī hoti, appassuto hoti, kusīto hoti, muṭṭhassati hoti, duppañño hoti.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้ไม่มีศรัทธา ๒. เป็นผู้ไม่มีหิริ ๓. เป็นผู้ไม่มีโอตตัปปะ ๔. เป็นผู้มีสุตะน้อย ๕. เป็นผู้เกียจคร้าน ๖. เป็นผู้มีสติหลงลืม ๗. เป็นผู้มีปัญญาทราม Ime satta dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame satta dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Satta saddhammā—
saddhammā → Cp. xxxiii. 2.3 (v), ante, 252. (pts note)คือ สัทธรรม ๗ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu saddho hoti, hirimā hoti, ottappī hoti, bahussuto hoti, āraddhavīriyo hoti, upaṭṭhitassati hoti, paññavā hoti.
hirimā → hiriko (sya-all, km) | ottappī → ottāpī (pts) | hirimā → hiriko (cck: syā. kaṁ.) | ottāpī → So Sct; Sd ottāpi; Bmr K ottappī. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศรัทธา ๒. เป็นผู้มีหิริ ๓. เป็นผู้มีโอตตัปปะ ๔. เป็นพหูสูต ๕. เป็นผู้ปรารภความเพียร ๖. เป็นผู้มีสติมั่นคง ๗. เป็นผู้มีปัญญา Ime satta dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame satta dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๗ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Satta sappurisadhammā—
sappurisa-dhammā → Cp. xxxiii. 2.3 (vi), ante, 252. (pts note)คือ สัปปุริสธรรม ๗ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu dhammaññū ca hoti atthaññū ca attaññū ca mattaññū ca kālaññū ca parisaññū ca puggalaññū ca.
ca → (sya-all) | ca puggalaññū ca → puggalaparoparaññū (sya-all) | puggalaññū → So Bmr; Scdt puggalaparovaraññū; K puggalaparoparaññū. (pts note)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นธัมมัญญู (ผู้รู้จักเหตุ) ๒. เป็นอัตถัญญู (ผู้รู้จักผล) ๓. เป็นอัตตัญญู (ผู้รู้จักตน) ๔. เป็นมัตตัญญู (ผู้รู้จักประมาณ) ๕. เป็นกาลัญญู (ผู้รู้จักเวลา) ๖. เป็นปริสัญญู (ผู้รู้จักชุมชน) ๗. เป็นปุคคลัญญู (ผู้รู้จักบุคคล) Ime satta dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๗ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame satta dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๗ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Satta saññā—
saññā → Cp. xxxiii. 2.3 (viii), ante, 253. (pts note)คือ สัญญา ๗ ได้แก่ aniccasaññā, anattasaññā, asubhasaññā, ādīnavasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā, nirodhasaññā.
pahānasaññā → pahāṇasaññā (bj)๑. อนิจจสัญญา (กำหนดหมายความไม่เที่ยงแห่งสังขาร) ๒. อนัตตสัญญา (กำหนดหมายความเป็นอนัตตาแห่งธรรมทั้งปวง) ๓. อสุภสัญญา (กำหนดหมายความไม่งามแห่งกาย) ๔. อาทีนวสัญญา (กำหนดหมายทุกข์โทษของกายอันมีความ เจ็บไข้ต่าง ๆ) ๕. ปหานสัญญา (กำหนดหมายเพื่อละอกุศลวิตกและบาปธรรม ทั้งหลาย) ๖. วิราคสัญญา (กำหนดหมายวิราคะว่าเป็นธรรมละเอียดประณีต) ๗. นิโรธสัญญา (กำหนดหมายนิโรธว่าเป็นธรรมละเอียดประณีต) Ime satta dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame satta dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๗ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Satta niddasavatthūni—
niddasavatthūni idhāvuso → niddesavatthūni idh āvuso (pts)คือ นิททสวัตถุ ๗ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu sikkhāsamādāne tibbacchando hoti, āyatiñca sikkhāsamādāne avigatapemo.ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการสมาทานสิกขา และไม่ ปราศจากความรักในการสมาทานสิกขาต่อไป Dhammanisantiyā tibbacchando hoti, āyatiñca dhammanisantiyā avigatapemo.๒. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการใคร่ครวญธรรม และไม่ ปราศจากความรักในการใคร่ครวญธรรมต่อไป Icchāvinaye tibbacchando hoti, āyatiñca icchāvinaye avigatapemo.๓. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการกำจัดความอยาก และไม่ ปราศจากความรักในการกำจัดความอยากต่อไป Paṭisallāne tibbacchando hoti, āyatiñca paṭisallāne avigatapemo.๔. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการหลีกเร้น และไม่ปราศจาก ความรักในการหลีกเร้นต่อไป Vīriyārambhe tibbacchando hoti, āyatiñca vīriyārambhe avigatapemo.
vīriyārambhe → vīriyāramme (cck)๕. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการปรารภความเพียร และไม่ ปราศจากความรักในการปรารภความเพียรต่อไป Satinepakke tibbacchando hoti, āyatiñca satinepakke avigatapemo.๖. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในสติปัญญาเครื่องรักษาตน และ ไม่ปราศจากความรักในสติปัญญาเครื่องรักษาตนต่อไป Diṭṭhipaṭivedhe tibbacchando hoti, āyatiñca diṭṭhipaṭivedhe avigatapemo.๗. เป็นผู้มีฉันทะอย่างแรงกล้าในการแทงตลอดทิฏฐิ และไม่ ปราศจากความรักในการแทงตลอดทิฏฐิต่อไป Ime satta dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame satta dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๗ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Satta khīṇāsavabalāni—คือ กำลังของพระขีณาสพ ๗ ได้แก่ idhāvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṁ sammappaññāya sudiṭṭhā honti.
Idh → Cp. eight in A. VIII. 28.3 ff., vol. iv. 224. (pts note)๑. สังขารทั้งปวงเป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพในพระธรรมวินัยนี้เห็น ว่าเป็นสภาวะไม่เที่ยงด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริง Yaṁpāvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno aniccato sabbe saṅkhārā yathābhūtaṁ sammappaññāya sudiṭṭhā honti, idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṁ hoti, yaṁ balaṁ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṁ khayaṁ paṭijānāti: ‘khīṇā me āsavā’ti.
idampi → idaṁ (sya-all) | pi → So SS Bmr; K omits. (pts note)ข้อที่สังขารทั้งปวงเป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเห็นว่าเป็นสภาวะ ไม่เที่ยงด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริง นี้เป็นกำลังของ ภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพอาศัยปฏิญญาความสิ้นอาสวะ ทั้งหลายว่า “อาสวะของเราสิ้นแล้ว”

Puna caparaṁ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno aṅgārakāsūpamā kāmā yathābhūtaṁ sammappaññāya sudiṭṭhā honti.๒. กามทั้งหลายเป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเห็นว่าเปรียบด้วยหลุม ถ่านเพลิงด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริง Yaṁpāvuso …pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.
yaṁpāvuso → (pts)แม้ข้อที่กาม ทั้งหลายเป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเห็นว่าเปรียบด้วยหลุมถ่าน เพลิงด้วยปัญญาอันชอบ ตามความเป็นจริง นี้ก็เป็นกำลังของ ภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพอาศัยปฏิญญาความสิ้นอาสวะ ทั้งหลายว่า “อาสวะของเราสิ้นแล้ว”

Puna caparaṁ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno vivekaninnaṁ cittaṁ hoti vivekapoṇaṁ vivekapabbhāraṁ vivekaṭṭhaṁ nekkhammābhirataṁ byantībhūtaṁ sabbaso āsavaṭṭhāniyehi dhammehi.
byantībhūtaṁ → vyantibhūtaṁ (pts)๓. จิตของภิกษุขีณาสพเป็นธรรมชาติน้อมไปในวิเวก โน้มไปใน วิเวก โอนไปในวิเวก ตั้งอยู่ในวิเวก ยินดียิ่งในเนกขัมมะ ปราศจากเงื่อนธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง Yaṁpāvuso …pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.แม้ข้อที่จิตของภิกษุขีณาสพเป็นธรรมชาติน้อมไปในวิเวก โน้ม ไปในวิเวก โอนไปในวิเวก ตั้งอยู่ในวิเวก ยินดียิ่งในเนกขัมมะ ปราศจากเงื่อนธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวะโดยประการทั้งปวง นี้ก็เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพอาศัยปฏิญญา ความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า “อาสวะของเราสิ้นแล้ว”

Puna caparaṁ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā honti subhāvitā.๔. สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว Yaṁpāvuso …pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.แม้ ข้อที่สติปัฏฐาน ๔ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว นี้ก็เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพอาศัยปฏิญญา ความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า “อาสวะของเราสิ้นแล้ว”

Puna caparaṁ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno pañcindriyāni bhāvitāni honti subhāvitāni.๕. อินทรีย์ ๕ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว Yaṁpāvuso …pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.แม้ข้อ ที่อินทรีย์ ๕ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว นี้ก็เป็น กำลังของภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพอาศัยปฏิญญาความสิ้น อาสวะทั้งหลายว่า “อาสวะของเราสิ้นแล้ว”

Puna caparaṁ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno satta bojjhaṅgā bhāvitā honti subhāvitā.๖. โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว Yaṁpāvuso …pe… ‘khīṇā me āsavā’ti.แม้ข้อ ที่โพชฌงค์ ๗ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว นี้ก็ เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพอาศัยปฏิญญาความ สิ้นอาสวะทั้งหลายว่า “อาสวะของเราสิ้นแล้ว”

Puna caparaṁ, āvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito.๗. อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญอบรมดีแล้ว Yaṁpāvuso, khīṇāsavassa bhikkhuno ariyo aṭṭhaṅgiko maggo bhāvito hoti subhāvito, idampi khīṇāsavassa bhikkhuno balaṁ hoti, yaṁ balaṁ āgamma khīṇāsavo bhikkhu āsavānaṁ khayaṁ paṭijānāti:
idampi khīṇāsavassa → idam pi khīnāsavassa (pts)แม้ข้อที่อริยมรรคมีองค์ ๘ เป็นธรรมที่ภิกษุขีณาสพเจริญ อบรมดีแล้ว นี้ก็เป็นกำลังของภิกษุขีณาสพที่ภิกษุขีณาสพ อาศัยปฏิญญาความสิ้นอาสวะทั้งหลายว่า ‘khīṇā me āsavā’ti.
ti → Sc omits from āsavā ti to near the end of 2. 1 (vii). (pts note)“อาสวะของเรา สิ้นแล้ว” Ime satta dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๗ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Itime sattati dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
itime → iti ime (sya-all, pts) | niṭṭhitaṁ → So Sdt; Bmr K paṭhamabhāṇavāraṁ. (pts note)ธรรม ๗๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito.ภาณวารที่ ๑ จบ

8. Aṭṭha dhammāธรรม ๘ ประการ

Aṭṭha dhammā bahukārā …pe… aṭṭha dhammā sacchikātabbā.ธรรม ๘ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๘ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๘ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๘ ประการที่ควรละ ธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๘ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๘ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๘ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๘ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame aṭṭha dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๘ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Aṭṭha hetū aṭṭha paccayā ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattanti.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all, pts) | hetū → Cp. A. VIII. 2, vol. iv. 151. (pts note) | ādibrahmacariyakāya → So Bmr K; Sd -carikāya; St -cariyākāya; A cariyikāya. (pts note) | saṁvattanti → Bmr K A add katame aṭṭha. (pts note)คือ เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการ เป็นไปเพื่อได้อาทิพรหมจริยกปัญญา ที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งปัญญาที่ได้แล้ว Katame aṭṭha?
katame aṭṭha idhāvuso bhikkhu → idh āvuso (pts)เหตุ ๘ ประการ ปัจจัย ๘ ประการ คืออะไร Idhāvuso, bhikkhu satthāraṁ upanissāya viharati aññataraṁ vā garuṭṭhāniyaṁ sabrahmacāriṁ, yatthassa tibbaṁ hirottappaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti pemañca gāravo ca.
satthāraṁ → satthāraṁ vā (sya-all, mr) | satthāraṁ → satthāraṁ vā (cck: syā. ka.) | Satthāraṁ → So SS A; Bmr K add vā. (pts note) | garuṭṭhāniyaṁ → So Bmr K A; Sdt -ṭhānikaṁ. (pts note) | sabrahmacāriṁ → Sd -cāri; St -cari. (pts note)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีหิริโอตตัปปะ มีความรักและความเคารพอย่างแรงกล้า ในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีบางรูป ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะ ครูที่เธออาศัยอยู่ Ayaṁ paṭhamo hetu paṭhamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all, pts) | appaṭiladdhāya → appatiladdhāya (pts) | ādibrahmacariyakāya → Sd -cārikāya; St carikāya. (pts note)นี้เป็นเหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๑ เป็นไปเพื่อได้ อาทิพรหมจริยกปัญญาที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

Taṁ kho pana satthāraṁ upanissāya viharati aññataraṁ vā garuṭṭhāniyaṁ sabrahmacāriṁ, yatthassa tibbaṁ hirottappaṁ paccupaṭṭhitaṁ hoti pemañca gāravo ca. Te kālena kālaṁ upasaṅkamitvā paripucchati paripañhati:
viharati → Sd A viharanto; St Bmr K viharati. (pts note) | paripañhati → Bm pariggaṇhati; Br parigaṇhāti. (pts note)๒. เป็นผู้มีหิริโอตตัปปะ มีความรักและความเคารพอย่างแรงกล้า ในพระศาสดา หรือในเพื่อนพรหมจารีบางรูป ซึ่งตั้งอยู่ในฐานะ ครูที่เธออาศัยอยู่ เธอเข้าไปหาท่านเหล่านั้นตามเวลาอันควร สอบถามไต่สวนว่า ‘idaṁ, bhante, kathaṁ?“พระพุทธพจน์นี้เป็นอย่างไร Imassa ko attho’ti?เนื้อความ ของพระพุทธพจน์นี้เป็นอย่างไร” Tassa te āyasmanto avivaṭañceva vivaranti, anuttānīkatañca uttānīkaronti, anekavihitesu ca kaṅkhāṭṭhāniyesu dhammesu kaṅkhaṁ paṭivinodenti.
uttānīkaronti → uttānīkarenti (bj); uttāniṁ karonti (sya-all) | kaṅkhāṭṭhāniyesu → kaṅkhaṭṭhāniyesu (sya-all) | uttānī → anuttānikatañca uttāniṁ (cck: ka.)ท่านเหล่านั้นจะเปิดเผย ธรรมที่ยังไม่เปิดเผย จะทำให้ง่ายซึ่งธรรมที่ยังไม่ได้ทำให้ง่าย และบรรเทาความสงสัยในธรรมที่น่าสงสัยหลายอย่างแก่เธอ Ayaṁ dutiyo hetu dutiyo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya, vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all, pts) | ādibrahmacariyakāya → Sdt -cāriyikāya. (pts note)นี้เป็นเหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๒ เป็นไปเพื่อได้อาทิพรหม- จริยกปัญญาที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็ม

Taṁ kho pana dhammaṁ sutvā dvayena vūpakāsena sampādeti—kāyavūpakāsena ca cittavūpakāsena ca.
ca → Sd cittā-; St omits cittavūpakāsena ca. (pts note)๓. ครั้นฟังธรรมนั้นแล้ว ย่อมได้รับความสงบเย็น ๒ ประการคือ (๑) ความสงบเย็นทางกาย (๒) ความสงบเย็นทางจิต Ayaṁ tatiyo hetu tatiyo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all) | pe → Not in MSS. (pts note)นี้เป็น เหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๓ เป็นไปเพื่อได้อาทิพรหมจริยก- ปัญญาที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่ง ปัญญาที่ได้แล้ว

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu.
aṇumattesu → anumattesu (sya-all, pts)๔. เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยการสังวรในพระปาติโมกข์ เพียบพร้อม ด้วยอาจาระ (มารยาท)และโคจร(การเที่ยวไป) มีปกติเห็นภัย ในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย Ayaṁ catuttho hetu catuttho paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
catuttho hetu → (bj) | ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all)นี้ เป็นเหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๔ เป็นไปเพื่อได้อาทิพรหม- จริยกปัญญา ที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่ แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu bahussuto hoti sutadharo sutasannicayo. Ye te dhammā ādikalyāṇā majjhekalyāṇā pariyosānakalyāṇā sātthā sabyañjanā kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ abhivadanti, tathārūpāssa dhammā bahussutā honti dhātā vacasā paricitā manasānupekkhitā diṭṭhiyā suppaṭividdhā.
dhātā → dhatā (bj, sya-all) | sātthā sabyañjanā → sātthaṁ sabyañjanaṁ (sya-all) | pariyosānakalyāṇā → pariyosānakalyānā (pts) | tathārūpāssa → tathārūpassa (pts) | honti dhātā → hontidhatā (pts) | savyañjanā → So Sdt Bmr; K A sātthaṁ savyañjanaṁ. (pts note) | hontidhatā → Br dhātā. (pts note)๕. เป็นพหูสูต ทรงสุตะสั่งสมสุตะ เป็นผู้ได้ฟังมาก ซึ่งธรรมทั้งหลาย ที่มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงาม ในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน แล้วทรงจำไว้ได้คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอด ดีด้วยทิฏฐิ Ayaṁ pañcamo hetu pañcamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all)นี้เป็นเหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๕ เป็นไปเพื่อได้อาทิ- พรหมจริยกปัญญาที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญ เต็ม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu āraddhavīriyo viharati akusalānaṁ dhammānaṁ pahānāya, kusalānaṁ dhammānaṁ upasampadāya, thāmavā daḷhaparakkamo anikkhittadhuro kusalesu dhammesu.
pahānāya → pahāṇāya (bj) | thāmavā → thāmavaṁ (bj)๖. เป็นผู้ปรารภความเพียร เพื่อละอกุศลธรรม เพื่อให้กุศลธรรมเกิด มีความเข้มแข็ง มีความบากบั่นมั่นคง ไม่ทอดธุระในกุศลธรรม ทั้งหลายอยู่ Ayaṁ chaṭṭho hetu chaṭṭho paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all)นี้เป็นเหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๖ เป็นไปเพื่อได้ อาทิพรหมจริยกปัญญาที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งปัญญาที่ได้แล้ว

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu satimā hoti paramena satinepakkena samannāgato. Cirakatampi cirabhāsitampi saritā anussaritā.
satimā → A here diverges from this text. (pts note) | paramena → St paracena. (pts note) | sati-nepakkena → St nepane. (pts note) | anussaritā → Sd anussarita; St sarianussaritaṁ. (pts note)๗. เป็นผู้มีสติ คือ ประกอบด้วยสติปัญญาเป็นเครื่องรักษาตน อย่างยิ่ง ระลึกถึงสิ่งที่ทำ และคำที่พูดแม้นานได้ Ayaṁ sattamo hetu sattamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all)นี้เป็นเหตุ เป็นปัจจัยประการที่ ๗ เป็นไปเพื่อได้อาทิพรหมจริยกปัญญา ที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งปัญญา ที่ได้แล้ว

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu pañcasu upādānakkhandhesu, udayabbayānupassī viharati:
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasupādānakkhandhesu (bj) | udayabbayānupassī → udayavyayānupassī (pts) | upādāna-kkhandhesu → -5 So Bmr; Sd A pañcasu kho pan'; upādānakkh-; St pañcasu kho paṁnupaṁdāna-; K adds pana after pañcasu. (pts note) | udayavyayānupassī → So St; Sd udayavyāyānupassī; Bmr K A udayabbayānupassī. (pts note)๘. ภิกษุพิจารณาเห็นความเกิดและความเสื่อมในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘iti rūpaṁ iti rūpassa samudayo iti rūpassa atthaṅgamo;
atthaṅgamo → atthagamo (pts) | atthagamo → So SS; Bmr K A atthaṅgamo. (pts note)‘รูปเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นอย่างนี้ ความ ดับแห่งรูปเป็นอย่างนี้ iti vedanā iti vedanāya samudayo iti vedanāya atthaṅgamo;เวทนาเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่ง เวทนาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นอย่างนี้ iti saññā iti saññāya samudayo iti saññāya atthaṅgamo;สัญญา เป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นอย่างนี้ ความดับแห่ง สัญญาเป็นอย่างนี้ iti saṅkhārā iti saṅkhārānaṁ samudayo iti saṅkhārānaṁ atthaṅgamo;สังขารเป็นอย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขาร เป็นอย่างนี้ ความดับแห่งสังขารเป็นอย่างนี้ iti viññāṇaṁ iti viññāṇassa samudayo iti viññāṇassa atthaṅgamo’ti.
atthaṅgamoti → atthagamo ti (pts)วิญญาณเป็น อย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นอย่างนี้ ความดับแห่ง วิญญาณเป็นอย่างนี้’ Ayaṁ aṭṭhamo hetu aṭṭhamo paccayo ādibrahmacariyikāya paññāya appaṭiladdhāya paṭilābhāya, paṭiladdhāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā saṁvattati.
ādibrahmacariyikāya → ādibrahmacariyakāya (sya-all, pts) | Ayaṁ → SS omit. (pts note)นี้เป็นเหตุเป็นปัจจัยประการที่ ๘ เป็นไป เพื่อได้อาทิพรหมจริยกปัญญาที่ยังไม่ได้ เพื่อภิญโญภาพ ไพบูลย์ เจริญเต็มที่แห่งปัญญาที่ได้แล้ว Ime aṭṭha dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame aṭṭha dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๘ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo seyyathidaṁ—
seyyathīdaṁ → Cp. xix. 61, ante, vol. ii. 251; xxii. 21, ibid. 311. A. iii. 61. 13, vol. i. 177; 62. 6, ibid. 180, and onwards. M. i. 15, 48, and onwards. S. v. 8-10. (pts note)คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ ได้แก่ sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.๑. สัมมาทิฏฐิ (เห็นชอบ) ๒. สัมมาสังกัปปะ (ดำริชอบ) ๓. สัมมาวาจา (เจรจาชอบ) ๔. สัมมากัมมันตะ (กระทำชอบ) ๕. สัมมาอาชีวะ (เลี้ยงชีพชอบ) ๖. สัมมาวายามะ (พยายามชอบ) ๗. สัมมาสติ (ระลึกชอบ) ๘. สัมมาสมาธิ (ตั้งจิตมั่นชอบ) Ime aṭṭha dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่ควรเจริญ

Katame aṭṭha dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๘ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Aṭṭha lokadhammā—
lokadhammā → Cp. xxxiii. 3. 1 (ix), ante, 260. (pts note)คือ โลกธรรม ๘ ได้แก่ lābho ca, alābho ca, yaso ca, ayaso ca, nindā ca, pasaṁsā ca, sukhañca, dukkhañca.
alābho → alābho ayaso (pts) | ca ayaso → (pts) | ca → So SS; Bmr K yaso ca ayaso ca. (pts note)๑. ได้ลาภ ๒. เสื่อมลาภ ๓. ได้ยศ ๔. เสื่อมยศ ๕. นินทา ๖. สรรเสริญ ๗. สุข ๘. ทุกข์ Ime aṭṭha dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame aṭṭha dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๘ ประการที่ควรละ คืออะไร Aṭṭha micchattā—
micchattā → Cp. xxxiii. 3.1 (i), ante, 254. Ten, with the addition of micchā-ñāṇaṁ, micchā-vimutti, infra, xxxiv. 2.3 (iv), 290. (pts note)คือ มิจฉัตตธรรม (ธรรมที่ผิด) ๘ ได้แก่ micchādiṭṭhi, micchāsaṅkappo, micchāvācā, micchākammanto, micchāājīvo, micchāvāyāmo, micchāsati, micchāsamādhi.๑. มิจฉาทิฏฐิ (เห็นผิด) ๒. มิจฉาสังกัปปะ (ดำริผิด) ๓. มิจฉาวาจา (เจรจาผิด) ๔. มิจฉากัมมันตะ (กระทำผิด) ๕. มิจฉาอาชีวะ (เลี้ยงชีพผิด) ๖. มิจฉาวายามะ (พยายามผิด) ๗. มิจฉาสติ (ระลึกผิด) ๘. มิจฉาสมาธิ (ตั้งจิตมั่นผิด) Ime aṭṭha dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่ควรละ

Katame aṭṭha dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Aṭṭha kusītavatthūni.คือ กุสีตวัตถุ (เหตุแห่งความเกียจคร้าน) ๘ ได้แก่ Idhāvuso, bhikkhunā kammaṁ kātabbaṁ hoti,๑. ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ มีงานที่ต้องทำ tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ ว่า ‘kammaṁ kho me kātabbaṁ bhavissati, kammaṁ kho pana me karontassa kāyo kilamissati, handāhaṁ nipajjāmī’ti.‘เราจักต้องทำงาน เมื่อเราทำงานอยู่ กายจักเมื่อยล้า อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ So nipajjati, na vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.เธอจึงนอนเสีย ไม่ปรารภความ เพียรเพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อ ทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง Idaṁ paṭhamaṁ kusītavatthu.นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๑

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhunā kammaṁ kataṁ hoti.
kataṁ → kattabbaṁ (pts)๒. ภิกษุทำงานแล้ว Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho kammaṁ akāsiṁ, kammaṁ kho pana me karontassa kāyo kilanto, handāhaṁ nipajjāmī’ti.‘เราได้ทำงานแล้ว เมื่อเราทำงาน กายเมื่อยล้าแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ So nipajjati, na vīriyaṁ ārabhati …pe…เธอจึงนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ dutiyaṁ kusītavatthu.เพื่อทำให้แจ้ง ธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๒

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhunā maggo gantabbo hoti.๓. ภิกษุต้องเดินทาง Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṁ kho pana me gacchantassa kāyo kilamissati, handāhaṁ nipajjāmī’ti.‘เราจักต้อง เดินทาง เมื่อเราเดินทาง กายจักเมื่อยล้า อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ So nipajjati, na vīriyaṁ ārabhati …pe…เธอจึงนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ tatiyaṁ kusītavatthu.เพื่อ ทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๓

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhunā maggo gato hoti.๔. ภิกษุเดินทางแล้ว Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho maggaṁ agamāsiṁ, maggaṁ kho pana me gacchantassa kāyo kilanto, handāhaṁ nipajjāmī’ti.‘เราเดินทางแล้ว เมื่อเราเดินทาง กายเมื่อยล้าแล้ว อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ So nipajjati, na vīriyaṁ ārabhati …pe…เธอจึงนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ catutthaṁ kusītavatthu.เพื่อทำให้แจ้ง ธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๔

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ.
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)๕. ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะเศร้าหมอง หรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการ Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto nālatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ, tassa me kāyo kilanto akammañño, handāhaṁ nipajjāmī’ti …pe…
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ก็ไม่ได้ โภชนะเศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการ กายของเรานั้นเมื่อยล้าแล้ว ไม่ควรแก่การงาน อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ เธอจึงนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ pañcamaṁ kusītavatthu.เพื่อ ทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๕

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ.
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)๖. ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ได้โภชนะเศร้าหมอง หรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการ Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto alatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ, tassa me kāyo garuko akammañño, māsācitaṁ maññe, handāhaṁ nipajjāmī’ti.
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ได้โภชนะ เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการแล้ว กาย ของเรานั้นหนัก ไม่ควรแก่การงาน จะเป็นเหมือนถั่วราชมาส ชุ่มด้วยน้ำ อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ So nipajjati …pe…
nipajjati → nipajjati na viriyaṁ ārabhati (sya-all)เธอจึงนอนเสีย ไม่ ปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ chaṭṭhaṁ kusītavatthu.เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๖

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho, tassa evaṁ hoti:๗. ภิกษุเกิดอาพาธขึ้นเล็กน้อย เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘uppanno kho me ayaṁ appamattako ābādho atthi kappo nipajjituṁ, handāhaṁ nipajjāmī’ti.
kho → kho pana (sya-all)‘เราเกิด มีอาพาธขึ้นเล็กน้อย มีข้ออ้างที่จะนอนได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน’ So nipajjati …pe…เธอจึงนอนเสีย ไม่ปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ sattamaṁ kusītavatthu.เพื่อ ทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นกุสีตวัตถุประการที่ ๗

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu gilānāvuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā.๘. ภิกษุหายอาพาธแล้ว แต่หายอาพาธยังไม่นาน Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho gilānāvuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā.
kho gilānāvuṭṭhito → gilānā vuṭṭhito (sya-all)‘เราหายอาพาธแล้ว แต่หายอาพาธยังไม่นาน Tassa me kāyo dubbalo akammañño, handāhaṁ nipajjāmī’ti.
akammañño → akammañño atthi kappo panijjituṁ (bj)กาย ของเรานั้นยังอ่อนแอ ไม่ควรแก่การงาน มีข้ออ้างที่จะนอนได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะนอน‘เธอจึงนอนเสีย So nipajjati …pe…ไม่ปรารภ ความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่ บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง idaṁ aṭṭhamaṁ kusītavatthu.นี้เป็นกุสีตวัตถุ ประการที่ ๘ Ime aṭṭha dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame aṭṭha dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Aṭṭha ārambhavatthūni.
ārambhavatthūni → ārabbhavatthūni (sya-all)คือ อารัมภวัตถุ (เหตุแห่งการปรารภความเพียร) ๘ ได้แก่ Idhāvuso, bhikkhunā kammaṁ kātabbaṁ hoti, tassa evaṁ hoti:๑. ภิกษุในพระในธรรมวินัยนี้ มีงานที่ต้องทำ เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘kammaṁ kho me kātabbaṁ bhavissati, kammaṁ kho pana me karontena na sukaraṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti.
karontena → karontassa (sya-all) | vīriyaṁ → virayaṁ (sya-all)‘เราจักต้องทำงาน เมื่อเราทำงาน การจะใส่ใจคำ สั่งสอนของพระพุทธเจ้ามิใช่ทำได้ง่าย อย่ากระนั้น เลย เราจะรีบปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อ บรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ So vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.เธอจึงปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุ ธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง Idaṁ paṭhamaṁ ārambhavatthu.นี้เป็น อารัมภวัตถุประการที่ ๑

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhunā kammaṁ kataṁ hoti.๒. ภิกษุทำงานแล้ว Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho kammaṁ akāsiṁ, kammaṁ kho panāhaṁ karonto nāsakkhiṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi …pe…
akāsiṁ → ākāsiṁ (bj)‘เราทำงานแล้ว เมื่อเราทำงานอยู่ ก็ไม่สามารถที่จะใส่ใจคำสั่งสอนของพระ พุทธเจ้าทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบปรารภความ เพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง‘เธอจึงปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ dutiyaṁ ārambhavatthu.เพื่อทำให้แจ้งธรรม ที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุ ประการที่ ๒

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhunā maggo gantabbo hoti.
bhikkhunā → bhikkhuno (sya-all)๓. ภิกษุต้องเดินทาง Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘maggo kho me gantabbo bhavissati, maggaṁ kho pana me gacchantena na sukaraṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi …pe…‘เราจักต้องเดินทาง การที่เราเดินทางอยู่ จะใส่ใจคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย มิใช่ทำได้ง่าย อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้ แจ้งธรรม ที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ tatiyaṁ ārambhavatthu.เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุประการ ที่ ๓

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhunā maggo gato hoti.๔. ภิกษุเดินทางแล้ว Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho maggaṁ agamāsiṁ, maggaṁ kho panāhaṁ gacchanto nāsakkhiṁ buddhānaṁ sāsanaṁ manasikātuṁ, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi …pe…‘เราได้เดินทางแล้ว เมื่อเดินทางอยู่ ก็ไม่สามารถที่จะใส่ใจคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้า ทั้งหลายได้ อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้ แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ catutthaṁ ārambhavatthu.เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุประการ ที่ ๔

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto na labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ.
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)๕. ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะเศร้าหมอง หรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการ Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto nālatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ, tassa me kāyo lahuko kammañño, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi …pe…
lūkhassa → ḷūkhassa (bj) | kho → kho pana (sya-all)‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ไม่ได้โภชนะ เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการ กายของ เรานั้นเบา ควรแก่การงาน อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบปรารภ ความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่ บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงปรารภ ความเพียร ฯลฯ idaṁ pañcamaṁ ārambhavatthu.เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็น อารัมภวัตถุประการที่ ๕

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto labhati lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ.
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)๖. ภิกษุเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ได้โภชนะเศร้าหมอง หรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการ Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho gāmaṁ vā nigamaṁ vā piṇḍāya caranto alatthaṁ lūkhassa vā paṇītassa vā bhojanassa yāvadatthaṁ pāripūriṁ.
lūkhassa → ḷūkhassa (bj)‘เราเที่ยวบิณฑบาตตามบ้านหรือนิคม ได้โภชนะ เศร้าหมองหรือประณีตบริบูรณ์เพียงพอตามต้องการแล้ว Tassa me kāyo balavā kammañño, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi …pe…ร่างกาย ของเรานั้นมีกำลัง ควรแก่การงาน อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบ ปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงปรารภ ความเพียร ฯลฯ idaṁ chaṭṭhaṁ ārambhavatthu.เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็น อารัมภวัตถุประการที่ ๖

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhuno uppanno hoti appamattako ābādho.๗. ภิกษุเกิดมีอาพาธขึ้นเล็กน้อย Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘uppanno kho me ayaṁ appamattako ābādho ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ me ābādho pavaḍḍheyya, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi …pe…
ayaṁ → (sya-all)‘เราเกิด มีอาพาธขึ้นเล็กน้อยแล้ว เป็นไปได้ที่อาพาธของเราจะพึงรุนแรง ขึ้น อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรม ที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ ยังไม่ทำให้แจ้ง’ เธอจึงปรารภความเพียร ฯลฯ idaṁ sattamaṁ ārambhavatthu.เพื่อทำให้แจ้ง ธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง นี้เป็นอารัมภวัตถุประการที่ ๗

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu gilānā vuṭṭhito hoti aciravuṭṭhito gelaññā.๘. ภิกษุหายอาพาธแล้ว แต่หายอาพาธยังไม่นาน Tassa evaṁ hoti:เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า ‘ahaṁ kho gilānā vuṭṭhito aciravuṭṭhito gelaññā, ṭhānaṁ kho panetaṁ vijjati, yaṁ me ābādho paccudāvatteyya, handāhaṁ vīriyaṁ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’ti.‘เราหายอาพาธแล้ว แต่หายอาพาธยังไม่นาน เป็น ไปได้ที่อาพาธของเราจะกลับกำเริบขึ้น อย่ากระนั้นเลย เราจะรีบปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุ ธรรมที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง’ So vīriyaṁ ārabhati appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya.
sacchikiriyāya → sacchikiriyāyāti (bj)เธอจึง ปรารภความเพียร เพื่อถึงธรรมที่ยังไม่ถึง เพื่อบรรลุธรรม ที่ยังไม่บรรลุ เพื่อทำให้แจ้งธรรมที่ยังไม่ทำให้แจ้ง Idaṁ aṭṭhamaṁ ārambhavatthu.นี้เป็น อารัมภวัตถุประการที่ ๘ Ime aṭṭha dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame aṭṭha dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๘ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Aṭṭha akkhaṇā asamayā brahmacariyavāsāya.
brahmacariya-vāsāya → Sd āsamāya abrahmacariya-vāsāya. (pts note)คือ กาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ได้แก่ Idhāvuso, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṁ sammāsambuddho, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito.
desiyati → desīyati (bj) | opasamiko → upasamiko (sya-all)๑. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกนี้แล้ว และทรงแสดงธรรมที่นำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ ที่พระสุคตทรงประกาศแล้ว Ayañca puggalo nirayaṁ upapanno hoti.
upapanno → uppanno (sya-all)แต่บุคคลนี้เป็น ผู้เข้าถึงนรก Ayaṁ paṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๑

Puna caparaṁ, āvuso, tathāgato ca loke uppanno hoti arahaṁ sammāsambuddho, dhammo ca desiyati opasamiko parinibbāniko sambodhagāmī sugatappavedito.
desiyati → desīyati (bj) | opasamiko → upasamiko (sya-all)๒. พระตถา Ayañca puggalo tiracchānayoniṁ upapanno hoti.
upapanno → uppanno (sya-all) Ayaṁ dutiyo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.

Puna caparaṁ …pe…
caparaṁ → caparaṁ āvuso (bj)๓. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และทรงแสดงธรรม ที่นำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ ที่พระสุคตทรงประกาศแล้ว pettivisayaṁ upapanno hoti.แต่บุคคลนี้เป็น ผู้เข้าถึงเปรตวิสัย Ayaṁ tatiyo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้ก็เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะ อยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๓

Puna caparaṁ …pe…
caparaṁ → caparaṁ āvuso (bj)๔. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และทรงแสดงธรรมที่นำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ ที่พระสุคตทรงประกาศแล้ว aññataraṁ dīghāyukaṁ devanikāyaṁ upapanno hoti.
aññataraṁ → (bj)แต่บุคคลนี้เป็น ผู้เข้าถึงเทพนิกายที่มีอายุยืนชั้นใดชั้นหนึ่ง Ayaṁ catuttho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้ก็เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๔

Puna caparaṁ …pe…
caparaṁ → caparaṁ āvuso (bj)๕. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว และทรงแสดงธรรมที่นำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ ที่พระสุคตทรงประกาศแล้ว paccantimesu janapadesu paccājāto hoti milakkhesu aviññātāresu, yattha natthi gati bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
milakkhesu → milakkhakesu (sya-all)แต่บุคคลนี้เป็น ผู้กลับมาเกิดในปัจจันตชนบท อยู่ในพวกมิลักขะผู้ไม่รู้เดียงสา ที่ไม่มีภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก และอุบาสิกาผ่านไปมา Ayaṁ pañcamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้ก็ เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ข้อที่ ๕

Puna caparaṁ …pe…
caparaṁ → caparaṁ āvuso (bj)๖. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ฯลฯ ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti micchādiṭṭhiko viparītadassano:แต่บุคคลนี้เป็นผู้กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบท เป็นมิจฉา ทิฏฐิ มีความเห็นวิปริตว่า ‘natthi dinnaṁ, natthi yiṭṭhaṁ, natthi hutaṁ, natthi sukatadukkaṭānaṁ kammānaṁ phalaṁ vipāko, natthi ayaṁ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṁ parañca lokaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedentī’ti.
yiṭṭhaṁ → diṭṭhaṁ (bj) | sukatadukkaṭānaṁ → sukaṭadukkaṭānaṁ (bj) | phalaṁ vipāko → phalavipāko (sya-all) | pavedentīti → pavedenti (sya-all)‘ทานที่ให้แล้วไม่มีผล ยัญที่บูชา แล้วไม่มีผล การเซ่นสรวงไม่มีผล ผลวิบากของกรรมที่ทำดี และทำชั่วก็ไม่มี โลกนี้ไม่มี โลกหน้าไม่มี มารดาไม่มีคุณ บิดาไม่มีคุณ โอปปาติกสัตว์ไม่มี สมณพราหมณ์ผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ทำให้แจ้งโลกนี้และโลกหน้าด้วยปัญญาอันยิ่งเอง แล้วสอนผู้อื่นให้รู้แจ้ง ก็ไม่มีในโลกนี้’ Ayaṁ chaṭṭho akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้ก็เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๖

Puna caparaṁ …pe…
caparaṁ → caparaṁ āvuso (bj)๗. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ฯลฯ ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti duppañño jaḷo eḷamūgo, nappaṭibalo subhāsitadubbhāsitānamatthamaññātuṁ.
eḷamūgo → elamūgo (sya-all)แต่บุคคลนี้เป็นผู้กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบท เป็นคนมี ปัญญาทราม โง่เขลา เป็นคนเซอะ ไม่สามารถจะรู้เนื้อความ แห่งคำสุภาษิตและทุพภาษิตได้ Ayaṁ sattamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้ก็เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ข้อที่ ๗

Puna caparaṁ …pe…๘. พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าไม่เสด็จอุบัติขึ้นในโลก และไม่ทรงแสดงธรรมที่นำความสงบมาให้ เป็นไปเพื่อปรินิพพาน ให้ถึงการตรัสรู้ ที่พระสุคตทรงประกาศแล้ว ayañca puggalo majjhimesu janapadesu paccājāto hoti, so ca hoti paññavā ajaḷo aneḷamūgo, paṭibalo subhāsitadubbhāsitānamatthamaññātuṁ.
hoti → (sya-all) | aneḷamūgo → anelamūgo (sya-all)ถึงบุคคลนี้จะ กลับมาเกิดในมัชฌิมชนบท และเป็นผู้มีปัญญาไม่โง่เขลา ไม่เป็น คนเซอะ สามารถรู้เนื้อความแห่งคำสุภาษิตและทุพภาษิตได้ Ayaṁ aṭṭhamo akkhaṇo asamayo brahmacariyavāsāya.นี้ก็ เป็นกาลที่ไม่ใช่ขณะ ไม่ใช่สมัย เพื่อจะอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ ข้อที่ ๘ Ime aṭṭha dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๘ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame aṭṭha dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๘ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Aṭṭha mahāpurisavitakkā—
MahāPurisa-vitakkā → Cp. A. VIII. 30. 3, vol. iii. 229. (pts note)คือ ความตรึกของมหาบุรุษ ๘ ได้แก่ appicchassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo mahicchassa.
appicchassāyaṁ → appicchassa ayaṁ (pts) | ayaṁ → Bmr K appicchassāyaṁ, and so in successive clauses. (pts note)๑. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มักน้อย ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มักมาก Santuṭṭhassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo asantuṭṭhassa.
santuṭṭhassāyaṁ → santuṭṭhassa ayaṁ (pts)๒. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สันโดษ ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ไม่สันโดษ Pavivittassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo saṅgaṇikārāmassa.
pavivittassāyaṁ → pavivittassa ayaṁ (pts) | pavivittassa → Scd pavicittassa. (pts note)๓. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้สงัด ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีใน การคลุกคลี Āraddhavīriyassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo kusītassa.
āraddhavīriyassāyaṁ → āraddha viriyassa ayaṁ (pts)๔. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ปรารภความเพียร ไม่ใช่ธรรมของ บุคคลผู้เกียจคร้าน Upaṭṭhitasatissāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo muṭṭhassatissa.
upaṭṭhitasatissāyaṁ → upaṭṭhitasatissa ayaṁ (pts)๕. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีสติตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้หลงสติ Samāhitassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo asamāhitassa.
samāhitassāyaṁ → samāhitassa ayaṁ (pts)๖. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีใจตั้งมั่น ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มีใจ ไม่ตั้งมั่น Paññavato ayaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo duppaññassa.
Paññavato → paññāvato (bj, pts1ed) | paññavato → paññāvato (pts) | Paññavato → paññāvato (cck: sī. pī.) | paññāvato → So SS; Bmr K A paññavato. (pts note)๗. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้มีปัญญา ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้มี ปัญญาทราม Nippapañcassāyaṁ dhammo, nāyaṁ dhammo papañcārāmassāti ime aṭṭha dhammā uppādetabbā.
nippapañcassāyaṁ → nippapañcārāmassāyaṁ (sya-all); nippapañcārāmassa ayaṁ (pts) | dhammo → dhammo nippapañcaratino (sya-all, pts) | papañcārāmassāti → papañcārāmassa papañcaratinoti (sya-all, pts) | papañcārāmassāti → nippapañcārāmassa ayaṁ dhammo nippapañcaratino, nāyaṁ dhammo papañcārāmassa papañcaratinoti (sī. syā. pī.) aṅguttarepi tatheva dissati. aṭṭhakathāṭīkā pana oloketabbā (cck note)๘. นี้เป็นธรรมของบุคคลผู้ยินดีในนิปปปัญจธรรม ผู้พอใจใน นิปปปัญจธรรม ไม่ใช่ธรรมของบุคคลผู้ยินดีในปปัญจธรรม ผู้พอใจในปปัญจธรรม นี้ คือธรรม ๘ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame aṭṭha dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๘ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Aṭṭha abhibhāyatanāni—คือ อภิภายตนะ ๘ ได้แก่ ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti—๑. ภิกษุรูปหนึ่งมีรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ขนาด เล็ก มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ evaṁsaññī hoti.มีสัญญา อย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ paṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑

Ajjhattaṁ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti—๒. ภิกษุรูปหนึ่งมีรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกขนาด ใหญ่ มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ evaṁsaññī hoti.มีสัญญาอย่าง นี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ dutiyaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti—๓. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ขนาดเล็ก มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ evaṁsaññī hoti.มีสัญญา อย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ tatiyaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti—๔. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ขนาดใหญ่ มีสีสันดีหรือไม่ดี ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ evaṁsaññī hoti.มีสัญญา อย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ catutthaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๔

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni.๕. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม Seyyathāpi nāma umāpupphaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ, seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ nīlaṁ nīlavaṇṇaṁ nīlanidassanaṁ nīlanibhāsaṁ;
umāpupphaṁ → ummārapupphaṁ (sya-all) | seyyathā → seyyathāpi (sya-all)เปรียบ เหมือนดอกผักตบที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสี เขียวเข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าในเมืองพาราณสี อันมี เนื้อละเอียดทั้ง ๒ ด้านที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม แม้ฉันใด evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.ภิกษุรูปหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ก็ฉันนั้น เหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีสีเขียว เปรียบด้วยของเขียว มีสีเขียวเข้ม ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ มี สัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ pañcamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๕

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni.๖. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วยของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม Seyyathāpi nāma kaṇikārapupphaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ, seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ pītaṁ pītavaṇṇaṁ pītanidassanaṁ pītanibhāsaṁ;
kaṇikārapupphaṁ → kaṇṇikārapupphaṁ (sya-all) | seyyathā → seyyathāpi (sya-all)เปรียบ เหมือนดอกกรรณิการ์ที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วยของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าในเมืองพาราณสี อันมีเนื้อละเอียดทั้ง ๒ ด้านที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วย ของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม แม้ฉันใด evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.ภิกษุรูปหนึ่งมีอรูปสัญญา ภายใน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีสีเหลือง เปรียบด้วยของเหลือง มีสีเหลืองเข้ม ครอบงำรูป เหล่านั้นได้ มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ chaṭṭhaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภาย ตนะประการที่ ๖

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni.๗. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม Seyyathāpi nāma bandhujīvakapupphaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ, seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ lohitakaṁ lohitakavaṇṇaṁ lohitakanidassanaṁ lohitakanibhāsaṁ;
seyyathā → seyyathāpi (sya-all)เปรียบเหมือน ดอกชบาที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าในเมืองพาราณสีอันมีเนื้อละเอียดทั้ง ๒ ด้านที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดงเข้ม ฉันใด evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.ภิกษุรูปหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เห็นรูป ทั้งหลายภายนอกที่แดง มีสีแดง เปรียบด้วยของแดง มีสีแดง เข้ม ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ sattamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๗

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni.๘. บุคคลหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก ที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสีขาวเข้ม Seyyathāpi nāma osadhitārakā odātā odātavaṇṇā odātanidassanā odātanibhāsā, seyyathā vā pana taṁ vatthaṁ bārāṇaseyyakaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhaṁ odātaṁ odātavaṇṇaṁ odātanidassanaṁ odātanibhāsaṁ;
osadhitārakā → osadhī tārakā (bj) | seyyathā → seyyathāpi (sya-all)เปรียบเหมือน ดาวประกายพรึกที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสีขาว เข้ม ฉันใด หรือเปรียบเหมือนผ้าในเมืองพาราณสี อันมีเนื้อ ละเอียดทั้ง ๒ ด้านที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วยของขาว มีสี ขาวเข้ม แม้ฉันใด evameva ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, ‘tāni abhibhuyya jānāmi passāmī’ti evaṁsaññī hoti.ภิกษุรูปหนึ่งมีอรูปสัญญาภายใน ก็ฉันนั้น เหมือนกัน เห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีสีขาว เปรียบด้วย ของขาว มีสีขาวเข้ม ครอบงำรูปเหล่านั้นได้ มีสัญญาอย่างนี้ว่า ‘เรารู้ เราเห็น’ Idaṁ aṭṭhamaṁ abhibhāyatanaṁ.นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๘ Ime aṭṭha dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame aṭṭha dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๘ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Aṭṭha vimokkhā—คือ วิโมกข์ ๘ ได้แก่ rūpī rūpāni passati.๑. บุคคลผู้มีรูป เห็นรูปทั้งหลาย Ayaṁ paṭhamo vimokkho.นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๑

Ajjhattaṁ arūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati.๒. บุคคลผู้มีอรูปสัญญาภายใน เห็นรูปทั้งหลายภายนอก Ayaṁ dutiyo vimokkho.นี้เป็น วิโมกข์ประการที่ ๒

Subhanteva adhimutto hoti.๓. บุคคลผู้น้อมใจไปว่า ‘งาม’ เท่านั้น Ayaṁ tatiyo vimokkho.นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๓

Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
atthaṅgamā → atthagamā (bj)๔. บุคคลบรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศหา ที่สุดมิได้’ อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนด นานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง Ayaṁ catuttho vimokkho.นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๔

Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati.๕. บุคคลล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ วิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ Ayaṁ pañcamo vimokkho.นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๕

Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.๖. บุคคลล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ อากิญจัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ Ayaṁ chaṭṭho vimokkho.นี้เป็น วิโมกข์ประการที่ ๖

Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.๗. บุคคลล่วงอากิญจัญญายนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่ Ayaṁ sattamo vimokkho.นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๗

Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati.๘. บุคคลล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ Ayaṁ aṭṭhamo vimokkho.นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๘ Ime aṭṭha dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๘ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime asīti dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
tacchā → gacchā (sya-all)ธรรม ๘๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

9. Nava dhammāธรรม ๙ ประการ

Nava dhammā bahukārā …pe… nava dhammā sacchikātabbā.ธรรม ๙ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๙ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๙ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๙ ประการที่ควรละ ธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๙ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๙ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๙ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๙ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame nava dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๙ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Nava yonisomanasikāramūlakā dhammā, yonisomanasikaroto pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati, samāhite citte yathābhūtaṁ jānāti passati, yathābhūtaṁ jānaṁ passaṁ nibbindati, nibbindaṁ virajjati, virāgā vimuccati.
passati → (bj) | yonisomanasikāramūlakā → yonisomanasikāramūlikā (sya-all) | samāhite citte → samāhitacitto (sya-all) | passaṁ → passaṁ sayaṁ (sya-all) | samāhite citte yathābhūtaṁ jānāti → samāhitena cittena yathārūpaṁ pajānāti (pts) | yonisomanasikāra-mūlakā → So SS Bmr; K -mūlikā. (pts note) | passaṁ → So SS Bmr; K sayaṁ. (pts note)คือ ธรรมมีโยนิโสมนสิการเป็นมูล ๙ ได้แก่ ๑. บุคคลมนสิการโดยแยบคาย ปราโมทย์ย่อมเกิด ๒. เมื่อมีปราโมทย์ ปีติย่อมเกิด ๓. เมื่อใจเกิดปีติ กายย่อมสงบ ๔. ผู้มีกายสงบ ย่อมได้รับสุข ๕. เมื่อมีสุข จิตย่อมตั้งมั่น ๖. เมื่อจิตตั้งมั่น ย่อมรู้ ย่อมเห็นตามความเป็นจริง ๗. เมื่อรู้ เมื่อเห็นตามความเป็นจริง ย่อมเบื่อหน่ายได้เอง ๘. เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด ๙. เพราะคลายกำหนัด จึงหลุดพ้น Ime nava dhammā bahukārā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่มีอุปการะมาก

Katame nava dhammā bhāvetabbā?(ข) ธรรม ๙ ประการที่ควรเจริญ คืออะไร Nava pārisuddhipadhāniyaṅgāni—
pārisuddhi-padhāniyaṅgāni → See the first four in A. IV. 194. 1, vol. ii. 195. (pts note)คือ องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ ๙ ได้แก่ sīlavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, cittavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, diṭṭhivisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, kaṅkhāvitaraṇavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, maggāmaggañāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, paṭipadāñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, ñāṇadassanavisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, paññāvisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ, vimuttivisuddhi pārisuddhipadhāniyaṅgaṁ.
paññā-visuddhi → Sc omits the clause; Sdt omit visuddhi. 7 In the ninth clause, after samatikkamma, K prints santametaṁ paṇītametanti. (pts note)๑. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือสีลวิสุทธิ (ความหมดจด แห่งศีล) ๒. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือจิตตวิสุทธิ (ความหมดจด แห่งจิต) ๓. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือทิฏฐิวิสุทธิ (ความหมดจด แห่งทิฏฐิ) ๔. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือกังขาวิตรณวิสุทธิ (ความ หมดจดแห่งญาณเป็นเครื่องข้ามพ้นความสงสัย) ๕. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือมัคคามัคคญาณทัสสน วิสุทธิ (ความหมดจดแห่งญาณที่รู้เห็นว่าเป็นทางหรือมิใช่ทาง) ๖. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ (ความหมดจดแห่งญาณที่รู้เห็นทางดำเนิน) ๗. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือญาณทัสสนวิสุทธิ (ความ หมดจดแห่งญาณทัสสนะ) ๘. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือปัญญาวิสุทธิ (ความ หมดจดแห่งปัญญา) ๙. องค์ความเพียรเพื่อความบริสุทธิ์ คือวิมุตติวิสุทธิ (ความหมดจด แห่งความหลุดพ้น) Ime nava dhammā bhāvetabbā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่ควรเจริญ

Katame nava dhammā pariññeyyā?(ค) ธรรม ๙ ประการที่ควรกำหนดรู้ คืออะไร Nava sattāvāsā—คือ สัตตาวาส ๙ ได้แก่ santāvuso, sattā nānattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā.๑. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน คือ มนุษย์ เทพบางพวก และวินิปาติกะบางพวก Ayaṁ paṭhamo sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๑

Santāvuso, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā.๒. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน แต่มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ พวกเทพชั้นพรหมกายิกา (เทพผู้นับเนื่องในหมู่พรหม) เกิดใน ปฐมฌาน Ayaṁ dutiyo sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๒

Santāvuso, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā.๓. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน แต่มีสัญญาต่างกัน คือ พวกเทพชั้นอาภัสสระ Ayaṁ tatiyo sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๓

Santāvuso, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā.๔. มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ พวกเทพชั้นสุภกิณหะ (เทพผู้เต็มไปด้วยความงดงาม) Ayaṁ catuttho sattāvāso.นี้เป็น สัตตาวาสที่ ๔

Santāvuso, sattā asaññino appaṭisaṁvedino, seyyathāpi devā asaññasattā.
asaññasattā → asaññisattā (sya-all)๕. มีสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่มีสัญญา ไม่เสวยอารมณ์ คือ พวกเทพชั้น อสัญญีสัตตพรหม Ayaṁ pañcamo sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๕

Santāvuso, sattā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanūpagā.
xxxiii → So SS; Bmr K jānāti. (pts note)๖. มีสัตว์ทั้งหลายผู้บรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง Ayaṁ chaṭṭho sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๖

Santāvuso, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanūpagā.๗. มีสัตว์ทั้งหลายผู้ล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุด มิได้’ Ayaṁ sattamo sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๗

Santāvuso, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanūpagā.๘. มีสัตว์ทั้งหลายผู้ล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ Ayaṁ aṭṭhamo sattāvāso.นี้เป็น สัตตาวาสที่ ๘

Santāvuso, sattā sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanūpagā.
samatikkamma → samatikkamma santametaṁ paṇītametanti (sya-all)๙. มีสัตว์ทั้งหลายผู้ล่วงอากิญจัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน Ayaṁ navamo sattāvāso.นี้เป็นสัตตาวาสที่ ๙

Ime nava dhammā pariññeyyā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่ควรกำหนดรู้

Katame nava dhammā pahātabbā?(ฆ) ธรรม ๙ ประการที่ควรละ คืออะไร Nava taṇhāmūlakā dhammā—
taṇhāmūlakā → taṇhāmūlikā (sya-all) | taṇhāmūlakā → So SS Bmr; K mūlikā. Cp. A. IX. 23, vol. iv. 400. (pts note)คือ ธรรมมีตัณหาเป็นมูลเหตุ ๙ ได้แก่ taṇhaṁ paṭicca pariyesanā, pariyesanaṁ paṭicca lābho, lābhaṁ paṭicca vinicchayo, vinicchayaṁ paṭicca chandarāgo, chandarāgaṁ paṭicca ajjhosānaṁ, ajjhosānaṁ paṭicca pariggaho, pariggahaṁ paṭicca macchariyaṁ, macchariyaṁ paṭicca ārakkho, ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādā aneke pāpakā akusalā dhammā sambhavanti.
ārakkhādhikaraṇaṁ → ārakkhādhikaraṇaṁ paṭicca (bj) | sambhavanti → saṁvattanti (bj, sya-all) | daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṁtuvaṁpesuññamusāvādā → paṭicca daṇḍādānasatthādānakalahaviggahavivādatuvaṁtuvapesuññamusāvādā (pts) | paṭicca → ārakkhādhikaraṇaṁ daṇḍādāna (bj: machasaṁ) | ārakkhādhikaraṇaṁ → ārakkhādhikaraṇaṁ paṭicca (cck: syā. pī. ka.) | taṇhaṁ → Sdt taṇhā; K prefixes taṁ. Cp. xv. 9, ante, vol. ii. 58. (pts note) | ajjhosānaṁ → Bmr ajjhosāno. (pts note) | paṭicca → So Bmr K; SS omit (so xv. 9). (pts note)๑. เพราะอาศัยตัณหา ปริเยสนา (การแสวงหา) จึงเป็นไป ๒. เพราะอาศัยปริเยสนา ลาภะ(การได้) จึงเป็นไป ๓. เพราะอาศัยลาภะ วินิจฉยะ (การกำหนด) จึงเป็นไป ๔. เพราะอาศัยวินิจฉยะ ฉันทราคะ (ความกำหนดด้วยอำนาจ ความพอใจ) จึงเป็นไป ๕. เพราะอาศัยฉันทราคะ อัชโฌสานะ (ความหมกมุ่นฝังใจ) จึง เป็นไป ๖. เพราะอาศัยอัชโฌสานะ ปริคคหะ (การยึดถือครอบครอง) จึง เป็นไป ๗. เพราะอาศัยปริคคหะ มัจฉริยะ (ความตระหนี่) จึงเป็นไป ๘. เพราะอาศัยมัจฉริยะ อารักขะ (ความหวงกั้น) จึงเป็นไป ๙. เพราะอาศัยอารักขะเป็นเหตุ บาปอกุศลธรรมเป็นอเนก ที่เกิดขึ้น จากการถือท่อนไม้ การถือศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวขึ้นเสียงว่า ‘มึง มึง’ และการพูดเท็จ จึง เป็นไป Ime nava dhammā pahātabbā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่ควรละ

Katame nava dhammā hānabhāgiyā?(ง) ธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม คืออะไร Nava āghātavatthūni:คือ อาฆาตวัตถุ (เหตุผูกอาฆาต) ๙ ได้แก่ ‘anatthaṁ me acarī’ti āghātaṁ bandhati,๑. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ‘anatthaṁ me caratī’ti āghātaṁ bandhati,๒. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ‘anatthaṁ me carissatī’ti āghātaṁ bandhati;๓. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’ ‘piyassa me manāpassa anatthaṁ acarī’ti āghātaṁ bandhati …pe…
anatthaṁ → anatthuṁ (bj) | āghātaṁ bandhati → (bj)๔. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คน ผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา’ ‘anatthaṁ caratī’ti āghātaṁ bandhati …pe…
anatthaṁ → anatthuṁ (bj) | āghātaṁ bandhati → (bj)๕. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา’ ‘anatthaṁ carissatī’ti āghātaṁ bandhati;
anatthaṁ → anatthuṁ (bj)๖. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่คน ผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา’ ‘appiyassa me amanāpassa atthaṁ acarī’ti āghātaṁ bandhati …pe…
āghātaṁ bandhati → (bj)๗. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คนผู้ ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา’ ‘atthaṁ caratī’ti āghātaṁ bandhati …pe…
āghātaṁ bandhati → (bj)๘. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คน ผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา’ ‘atthaṁ carissatī’ti āghātaṁ bandhati.๙. บุคคลย่อมผูกอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่บุคคล ผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา’ Ime nava dhammā hānabhāgiyā.
hānabhāgiyā → hānabhāgiyā ca (cck)นี้ คือธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม

Katame nava dhammā visesabhāgiyā?(จ) ธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ คืออะไร Nava āghātapaṭivinayā:คือ อุบายเป็นเครื่องกำจัดอาฆาต ๙ ได้แก่ ‘anatthaṁ me acari, taṁ kutettha labbhā’ti āghātaṁ paṭivineti;
acari → acarīti (bj, sya-all)๑. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา การทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรานั้น จะหาได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน‘ ‘anatthaṁ me carati, taṁ kutettha labbhā’ti āghātaṁ paṭivineti;
carati → caratīti (bj, sya-all)๒. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แก่เรา การทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรานั้น จะหาได้ในผู้นี้ แต่ที่ไหน’ ‘anatthaṁ me carissati, taṁ kutettha labbhā’ti āghātaṁ paṭivineti;
carissati → carissatīti (bj, sya-all)๓. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรา การทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่เรานั้น จะหาได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ ‘piyassa me manāpassa anatthaṁ acari …pe…
acari → acarīti (bj)๔. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา การทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรานั้น จะหาได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ anatthaṁ carati …pe…
carati → caratīti (bj)๕. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา การทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ แก่คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรานั้น จะหาได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ anatthaṁ carissati, taṁ kutettha labbhā’ti āghātaṁ paṭivineti;
carissati → carissatīti (bj, sya-all)๖. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรา การทำสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์แก่ คนผู้เป็นที่รักที่ชอบพอของเรานั้น จะหาได้ในผู้นี้แต่ที่ไหน’ ‘appiyassa me amanāpassa atthaṁ acari …pe…
acari → acarīti (bj)๗. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้ได้ทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คน ผู้ที่ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา การทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรานั้น จะหาได้ในผู้นี้ แต่ที่ไหน’ atthaṁ carati …pe…
carati → caratīti (bj)๘. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้กำลังทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่ คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา การทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรานั้น จะหาได้ในผู้นี้ แต่ที่ไหน’ atthaṁ carissati, taṁ kutettha labbhā’ti āghātaṁ paṭivineti.
carissati → carissatīti (sya-all)๙. บุคคลย่อมกำจัดอาฆาตว่า ‘ผู้นี้จักทำสิ่งที่เป็นประโยชน์แก่คน ผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรา การทำสิ่งที่เป็นประโยชน์ แก่คนผู้ไม่เป็นที่รักไม่เป็นที่ชอบพอของเรานั้น จะหาได้ในผู้นี้ แต่ที่ไหน’ Ime nava dhammā visesabhāgiyā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่เป็นไปในฝ่ายคุณวิเศษ

Katame nava dhammā duppaṭivijjhā?(ฉ) ธรรม ๙ ประการที่แทงตลอดได้ยาก คืออะไร Nava nānattā—คือ นานัตตะ (สภาวะที่ต่างกัน) ๙ ได้แก่ dhātunānattaṁ paṭicca uppajjati phassanānattaṁ, phassanānattaṁ paṭicca uppajjati vedanānānattaṁ, vedanānānattaṁ paṭicca uppajjati saññānānattaṁ, saññānānattaṁ paṭicca uppajjati saṅkappanānattaṁ, saṅkappanānattaṁ paṭicca uppajjati chandanānattaṁ, chandanānattaṁ paṭicca uppajjati pariḷāhanānattaṁ, pariḷāhanānattaṁ paṭicca uppajjati pariyesanānānattaṁ, pariyesanānānattaṁ paṭicca uppajjati lābhanānattaṁ (…).
(…) → (lābhanānattaṁ paṭicca uppajjati maññanānānattaṁ) (bj) | lābhanānattaṁ → lābhanānattaṁ lābhanānattaṁ paṭicca uppajjati maññanānānattaṁ (bj) | dhātu-nānattaṁ → Cp. S. ii. 140 ff. (pts note)๑. ความต่างกันแห่งธาตุ ๒. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งธาตุ ความต่างกันแห่งผัสสะ จึงเกิดขึ้น ๓. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งผัสสะ ความต่างกันแห่งเวทนา จึงเกิดขึ้น ๔. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งเวทนา ความต่างกันแห่งสัญญา จึงเกิดขึ้น ๕. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งสัญญา ความต่างกันแห่งความ ดำริจึงเกิดขึ้น ๖. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งความดำริ ความต่างกันแห่ง ความพอใจจึงเกิดขึ้น ๗. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งความพอใจ ความต่างกันแห่ง ความเร่าร้อนจึงเกิดขึ้น ๘. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งความเร่าร้อน ความต่างกันแห่ง การแสวงหาจึงเกิดขึ้น ๙. เพราะอาศัยความต่างกันแห่งการแสวงหา ความต่างกันแห่ง การได้จึงเกิดขึ้น Ime nava dhammā duppaṭivijjhā.
duppaṭivijjhā → duppaṭivijjhā viii (pts)นี้ คือธรรม ๙ ประการที่แทงตลอดได้ยาก

Katame nava dhammā uppādetabbā?(ช) ธรรม ๙ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น คืออะไร Nava saññā—
saññā → Cp. ten, with the addition of nirodha-saññā, infra, 2.3 (viii). A. IX. 16, vol. iv. 387; 93, ibid. 465. S. v. 132. (pts note)คือ สัญญา ๙ ได้แก่ asubhasaññā, maraṇasaññā, āhāre paṭikūlasaññā, sabbaloke anabhiratisaññā, aniccasaññā, anicce dukkhasaññā, dukkhe anattasaññā, pahānasaññā, virāgasaññā.
pahānasaññā → pahāṇasaññā (bj) | anabhiratisaññā → anabhiratasaññā (sya-all) | sabbalokeanabhiratisaññā → anabhiratasaññā (cck: syā. ka.) | sabbaloke → Sc lohike. (pts note)๑. อสุภสัญญา (ความกำหนดหมายความไม่งามแห่งกาย) ๒. มรณสัญญา (ความกำหนดหมายความตายที่จะต้องมาถึงเป็น ธรรมดา) ๓. อาหาเร ปฏิกูลสัญญา (ความกำหนดหมายความปฏิกูลใน อาหาร) ๔. สัพพโลเก อนภิรตสัญญา (ความกำหนดหมายความไม่น่า เพลิดเพลินในโลกทั้งปวง) ๕. อนิจจสัญญา (ความกำหนดหมายความไม่เที่ยงแห่งสังขาร) ๖. อนิจเจ ทุกขสัญญา (ความกำหนดหมายความเป็นทุกข์ในความ ไม่เที่ยงแห่งสังขาร ) ๗. ทุกเข อนัตตสัญญา (ความกำหนดหมายความเป็นอนัตตาใน ความเป็นทุกข์) ๘. ปหานสัญญา (ความกำหนดหมายเพื่อละอกุศลวิตกและบาป ธรรมทั้งหลาย) ๙. วิราคสัญญา (ความกำหนดหมายวิราคะว่าเป็นธรรมละเอียด ประณีต) Ime nava dhammā uppādetabbā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น

Katame nava dhammā abhiññeyyā?(ฌ) ธรรม ๙ ประการที่ควรรู้ยิ่ง คืออะไร Nava anupubbavihārā—คือ อนุปุพพวิหาร ๙ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลาย บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ Vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
vitakkavicārānaṁ vūpasamā → (bj)๒. เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌานที่มีความผ่องใส ในภายใน มีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิอยู่ Pītiyā ca virāgā …pe… tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.๓. เพราะปีติจางคลายไป มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุข ด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘ผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ Sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.๔. เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อน แล้ว บรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์และสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะ อุเบกขาอยู่ Sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā …pe… ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.๕. บรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศหาที่สุด มิได้’ อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนด นานัตตสัญญาโดยประการทั้งปวง Sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati.๖. ล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ วิญญาณัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ Sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.๗. ล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญ จัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ Sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.๘. ล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุเนว สัญญานาสัญญายตนฌานอยู่ Sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati.๙. ล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุ สัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ Ime nava dhammā abhiññeyyā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่ควรรู้ยิ่ง

Katame nava dhammā sacchikātabbā?(ญ) ธรรม ๙ ประการที่ควรทำให้แจ้ง คืออะไร Nava anupubbanirodhā—คือ อนุปุพพนิโรธ ๙ ได้แก่ paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa kāmasaññā niruddhā hoti,๑. กามสัญญาของผู้เข้าปฐมฌานดับไป dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārā niruddhā honti,๒. วิตก วิจารของผู้เข้าทุติยฌานดับไป tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pīti niruddhā hoti,๓. ปีติของผู้เข้าตติยฌานดับไป catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa assāsapassāssā niruddhā honti,๔. ลมหายใจเข้าลมหายใจออกของผู้เข้าจตุตถฌานดับไป ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññā niruddhā hoti,๕. รูปสัญญาของผู้เข้าอากาสานัญจายตนฌานดับไป viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññā niruddhā hoti,๖. อากาสานัญจายตนสัญญาของผู้เข้าวิญญาณัญจายตนฌาน ดับไป ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā niruddhā hoti,๗. วิญญาณัญจายตนสัญญาของผู้เข้าอากิญจัญญายตนฌาน ดับไป nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññā niruddhā hoti,๘. อากิญจัญญายตนสัญญาของผู้เข้าเนวสัญญานาสัญญายตนฌาน ดับไป saññāvedayitanirodhaṁ samāpannassa saññā ca vedanā ca niruddhā honti.๙. สัญญาและเวทนาของผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธดับไป Ime nava dhammā sacchikātabbā.นี้ คือธรรม ๙ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Iti ime navuti dhammā bhūtā tacchā tathā avitathā anaññathā sammā tathāgatena abhisambuddhā.
navuti → navutī (bj)ธรรม ๙๐ ประการนี้ เป็นของจริง เป็นของแท้ แน่นอน ไม่ผิดพลาด ไม่เป็น อย่างอื่น ที่พระตถาคตตรัสรู้แล้วโดยชอบ ด้วยประการฉะนี้

10. Dasa dhammāธรรม ๑๐ ประการ

Dasa dhammā bahukārā …pe… dasa dhammā sacchikātabbā.ธรรม ๑๐ ประการที่มีอุปการะมาก ธรรม ๑๐ ประการที่ควรเจริญ ธรรม ๑๐ ประการที่ควรกำหนดรู้ ธรรม ๑๐ ประการที่ควรละ ธรรม ๑๐ ประการที่เป็นไปในฝ่ายเสื่อม ธรรม ๑๐ ประการที่เป็นไปในฝ่าย คุณวิเศษ ธรรม ๑๐ ประการที่แทงตลอดได้ยาก ธรรม ๑๐ ประการที่ควรให้เกิดขึ้น ธรรม ๑๐ ประการที่ควรรู้ยิ่ง ธรรม ๑๐ ประการที่ควรทำให้แจ้ง

Katame dasa dhammā bahukārā?(ก) ธรรม ๑๐ ประการที่มีอุปการะมาก คืออะไร Dasa nāthakaraṇā dhammā—คือ นาถกรณธรรม (ธรรมเครื่องกระทำที่พึ่ง) ๑๐ ได้แก่ idhāvuso, bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī samādāya sikkhati sikkhāpadesu.
aṇumattesu → anumattesu (sya-all)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ ๑. เป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยการสังวรในพระปาติโมกข์ เพียบพร้อม ด้วยอาจาระ(มารยาท)และโคจร(การเที่ยวไป) มีปกติเห็นภัย ในโทษแม้เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลาย Yaṁpāvuso, bhikkhu sīlavā hoti …pe… sikkhati sikkhāpadesu.
yaṁpāvuso → yaṁ āvuso (bj)แม้การที่ภิกษุเป็นผู้มีศีล สำรวมด้วยสังวรในพระปาติโมกข์ เพียบพร้อมด้วยอาจาระและโคจร มีปกติเห็นภัยในโทษแม้ เล็กน้อย สมาทานศึกษาอยู่ในสิกขาบททั้งหลายนี้เป็นนาถ Ayampi dhammo nāthakaraṇo.
ayampi → ayaṁ (sya-all)กรณธรรม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu bahussuto …pe… diṭṭhiyā suppaṭividdhā.๒. เป็นพหูสูต ทรงสุตะ สั่งสมสุตะ เป็นผู้ได้ฟังมากซึ่งธรรม ทั้งหลายที่มีความงามในเบื้องต้น มีความงามในท่ามกลาง มีความงามในที่สุด ประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถและ พยัญชนะ บริสุทธิ์ บริบูรณ์ครบถ้วน แล้วทรงจำไว้ได้คล่องปาก ขึ้นใจ แทงตลอดดีด้วยทิฏฐิ Yaṁpāvuso, bhikkhu bahussuto …pe…
bahussuto → bahussuto hoti (sya-all)แม้การที่ภิกษุเป็นพหูสูต ฯลฯ แทงตลอดดีด้วยทิฏฐิ ayampi dhammo nāthakaraṇo.
ayampi → diṭṭhiyā suppaṭividdhā ayaṁpi (sya-all)นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu kalyāṇamitto hoti kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko.๓. เป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีเพื่อนดี Yaṁpāvuso, bhikkhu …pe… kalyāṇasampavaṅko.แม้การที่ภิกษุเป็นผู้มีมิตรดี มีสหายดี มีเพื่อนดี Ayampi dhammo nāthakaraṇo.นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu suvaco hoti sovacassakaraṇehi dhammehi samannāgato, khamo padakkhiṇaggāhī anusāsaniṁ.
khamo → khamo hoti (sya-all)๔. เป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องทำให้เป็นผู้ว่าง่าย อดทน รับฟังคำพร่ำสอนโดยเคารพ Yaṁpāvuso, bhikkhu …pe… anusāsaniṁ.แม้การที่ภิกษุเป็นผู้ว่าง่าย ประกอบด้วยธรรมเป็นเครื่องทำให้เป็นผู้ว่าง่าย อดทน รับฟัง คำพร่ำสอนโดยเคารพ Ayampi dhammo nāthakaraṇo.นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu yāni tāni sabrahmacārīnaṁ uccāvacāni kiṅkaraṇīyāni tattha dakkho hoti analaso tatrupāyāya vīmaṁsāya samannāgato, alaṁ kātuṁ, alaṁ saṁvidhātuṁ.๕. เป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้านในการงานที่จะต้องช่วยกันทำทั้งงาน สูงและงานต่ำของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญา เป็นเครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในการงานที่จะต้องช่วยกัน ทำนั้น สามารถทำได้ สามารถจัดได้ Yaṁpāvuso, bhikkhu …pe… alaṁ saṁvidhātuṁ.แม้การที่ภิกษุเป็นผู้ขยัน ไม่เกียจคร้านในการงานที่จะต้องช่วยกันทำทั้งงานสูงและงาน ต่ำของเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ประกอบด้วยปัญญาเป็น เครื่องพิจารณาอันเป็นอุบายในการงานที่จะต้องช่วยกันทำนั้น สามารถทำได้ สามารถจัดได้ Ayampi dhammo nāthakaraṇo.นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu dhammakāmo hoti piyasamudāhāro abhidhamme abhivinaye uḷārapāmojjo.
uḷārapāmojjo yaṁpāvuso → uḷārapāmujjo yampāvuso (bj) | uḷārapāmojjo → oḷārapāmojjo (sya-all)๖. เป็นผู้ใคร่ธรรม เป็นผู้ฟังและผู้แสดงธรรมอันเป็นที่พอใจ มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในพระอภิธรรม ในพระอภิวินัย Yaṁpāvuso, bhikkhu …pe… uḷārapāmojjo.
bhikkhu → bhikkhu dhammakāmo hoti (bj)แม้การที่ภิกษุเป็นผู้ใคร่ธรรม เป็นผู้ฟังและผู้แสดงธรรมอันเป็น ที่พอใจ มีความปราโมทย์อย่างยิ่งในพระอภิธรรม ในพระอภิวินัย Ayampi dhammo nāthakaraṇo.นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม

Puna caparaṁ, āvuso, bhikkhu santuṭṭho hoti itarītarehi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi.
itarītarehi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānappaccayabhesajjaparikkhārehi → itarītaracīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārehi (sya-all)๗. เป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัย เภสัชชบริขารตามแต่จะได้ Yaṁpāvuso, bhikkhu …pe…แม้การที่ภิกษุเป็นผู้สันโดษด้วยจีวร บิณฑบาต เสนาสนะ และคิลานปัจจัยเภสัชชบริขารตามแต่ จะได้ ayampi dhammo nāthakaraṇo.นี้ก็เป็นนาถกรณธรรม