1. Campeyyakabrāhmaṇagahapatikā

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā aṅgesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi yena campā tadavasari.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคเสด็จจาริกไปในแคว้นอังคะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป Tatra sudaṁ bhagavā campāyaṁ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre.เสด็จถึงกรุงจัมปา ประทับอยู่ใกล้สระโบกขรณีคัคครา

Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo campaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṁ rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ.
rāja-bhoggaṁ → Sc bhogyaṁ (as in iii. 1. 1.) (pts note) | dinnaṁ → Smt dinna- but see 5. (pts note) | rāja-dāyaṁ → Sc dāyādaṁ. (pts note)สมัยนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะปกครองกรุงจัมปา ซึ่งมีประชากรและสัตว์เลี้ยง มากมาย มีพืชพันธุ์ธัญญาหารและน้ำหญ้าอุดมสมบูรณ์ เป็นพระราชทรัพย์ที่พระ เจ้าพิมพิสารจอมทัพมคธพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นพรหมไทย (ส่วนพิเศษ)

Assosuṁ kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā:พราหมณ์และคหบดีชาวกรุงจัมปาได้ฟังข่าวว่า

“samaṇo khalu bho gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṁ anuppatto campāyaṁ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre.“ท่านพระสมณโคดม เป็นศากยบุตรเสด็จออกผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกอยู่ในแคว้นอังคะ พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงกรุงจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ใกล้สระโบกขรณีคัคคราในกรุงจัมปา Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts)ท่านพระโคดมนั้นมีกิตติศัพท์อัน งามขจรไปอย่างนี้ว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’.
bhagavā → bhagavāti (bj, cck, sya-all) | purisadammasārathi → purisadammasārathī (pts)แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค So imaṁ lokaṁ sadevakaṁ samārakaṁ sabrahmakaṁ sassamaṇabrāhmaṇiṁ pajaṁ sadevamanussaṁ sayaṁ abhiññā sacchikatvā pavedeti.
samārakaṁ → Scdm Bp omit. (pts note)พระองค์ทรงรู้แจ้งโลกนี้พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก และหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์เทวดาและมนุษย์ด้วย พระองค์เองแล้วทรงประกาศให้ผู้อื่นรู้ตาม So dhammaṁ deseti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ pakāseti.ทรงแสดงธรรมมีความงามในเบื้องต้น มี ความงามในท่ามกลาง และมีความงามในที่สุด ทรงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้ง อรรถและพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์ครบถ้วน Sādhu kho pana tathārūpānaṁ arahataṁ dassanaṁ hotī”ti.การได้พบพระอรหันต์ทั้งหลายเช่นนี้ เป็นความดีอย่างแท้จริง” Atha kho campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamanti.
saṅghasaṅghī → saṅghāsaṅghī (sya-all, pts1ed) | saṅghasaṅghī gaṇībhūtā → saṅghāsaṅghīgaṇībhūtā (sya-all) | campāya → campāyaṁ (pts) | saṅghasaṅghī → saṁghā saṁghī (pts) | saṅghasaṅghī → saṅghā saṅghī (cck: sī. syā. pī.)ต่อมา พราหมณ์และคหบดีชาวกรุงจัมปา ออกจากกรุงจัมปาเดินรวมกันเป็น หมู่ไปยังสระโบกขรณีคัคครา

Tena kho pana samayena soṇadaṇḍo brāhmaṇo uparipāsāde divāseyyaṁ upagato hoti.สมัยนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะพักผ่อนกลางวันอยู่ ณ ปราสาทชั้น บน Addasā kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo campeyyake brāhmaṇagahapatike campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūte yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamante.
saṅghasaṅghī → saṅghāsaṅghī (sya-all, pts1ed) | saṅghasaṅghī gaṇībhūte → saṅghāsaṅghīgaṇībhūte (sya-all) | saṅghasaṅghī → saṁghā saṁghī (pts) | saṅghasaṅghī → saṅghe saṅghī (cck: sī. pī.); saṅghā saṅghī (cck: syā.)มองเห็นพราหมณ์และคหบดีชาวกรุงจัมปาซึ่งล้วนออกจากกรุงจัมปาเดินรวม กันเป็นหมู่ไปยังสระโบกขรณีคัคครา Disvā khattaṁ āmantesi:
khattaṁ → Sct khatte; Bp khettaṁ: and so afterwards (as at D. i. 1. 21). (pts note)จึงเรียกอำมาตย์ที่ปรึกษามาถามว่า “kiṁ nu kho, bho khatte, campeyyakā brāhmaṇagahapatikā campāya nikkhamitvā saṅghasaṅghī gaṇībhūtā yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkamantī”ti?
saṅghasaṅghī gaṇībhūtā → saṅghāsaṅghīgaṇībhūtā (sya-all); saṁghā saṁghī gaṇibhūtā (pts)“พ่อ อำมาตย์ พราหมณ์และคหบดีชาวกรุงจัมปา ออกจากกรุงจัมปาเดินรวมกันเป็นหมู่ ไปยังสระโบกขรณีคัคคราทำไมกัน”

“Atthi kho, bho, samaṇo gotamo sakyaputto sakyakulā pabbajito aṅgesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pañcamattehi bhikkhusatehi campaṁ anuppatto campāyaṁ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre.
kho bho → (pts) | Atthi → Bp Atthi kho bho. (pts note)อำมาตย์ที่ปรึกษาตอบว่า “ท่านขอรับ พระสมณโคดมเป็นศากยบุตรเสด็จ ออกผนวชจากศากยตระกูล เสด็จจาริกอยู่ในแคว้นอังคะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เสด็จถึงกรุงจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ใกล้สระโบกขรณี คัคคราในกรุงจัมปา Taṁ kho pana bhavantaṁ gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts) | kalyāṇo → Scdt kalyāṇa; Sm Bp -ṇo. (pts note)ท่านพระโคดมนั้นมีกิตติศัพท์อันงามขจรไปอย่างนี้ว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti.
purisadammasārathi → purisadammasārathī (pts)‘แม้เพราะ เหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็นสารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้ อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็น พระผู้มีพระภาค’ Tamete bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamantī”ti.คนเหล่านั้นพากันไปเข้าเฝ้าท่านพระโคดมนั้น”

“Tena hi, bho khatte, yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike evaṁ vadehi:
vadehi → vadesi (sya-all) | upasaṁkama → Scdt -kami; Bp -kamiti; Sm omits. (pts note) | vadehi → Scdmt vadesi. (pts note)พราหมณ์โสณทัณฑะกล่าวว่า “พ่ออำมาตย์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงไปหาพวก พราหมณ์และคหบดีชาวกรุงจัมปา ครั้นแล้วจงบอกอย่างนี้ว่า ‘soṇadaṇḍo, bho, brāhmaṇo evamāha—
bho → (pts)ท่านขอรับ พราหมณ์ โสณทัณฑะพูดว่า āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatī’”ti.ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงรอก่อน พราหมณ์โสณทัณฑะจะไป เข้าเฝ้าพระสมณโคดมด้วย”

“Evaṁ, bho”ti kho so khattā soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa paṭissutvā yena campeyyakā brāhmaṇagahapatikā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā campeyyake brāhmaṇagahapatike etadavoca:อำมาตย์ที่ปรึกษารับคำของพราหมณ์โสณทัณฑะแล้ว เข้าไปหาพวกพราหมณ์ และคหบดีชาวกรุงจัมปา ครั้นแล้วก็บอกว่า “soṇadaṇḍo bho brāhmaṇo evamāha:“ท่านขอรับ พราหมณ์โสณทัณฑะ พูดว่า ‘āgamentu kira bhavanto, soṇadaṇḍopi brāhmaṇo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatī’”ti.ขอท่านผู้เจริญทั้งหลายจงรอก่อน พราหมณ์โสณทัณฑะจะไปเข้าเฝ้าพระ สมณโคดมด้วย”

2. Soṇadaṇḍaguṇakathāความเป็นผู้ดีของพราหมณ์โสณทัณฑะ

Tena kho pana samayena nānāverajjakānaṁ brāhmaṇānaṁ pañcamattāni brāhmaṇasatāni campāyaṁ paṭivasanti kenacideva karaṇīyena.เวลานั้น พราหมณ์ต่างถิ่น ๕๐๐ คน มีธุระเดินทางมาพักอยู่ใน กรุงจัมปา Assosuṁ kho te brāhmaṇā:
kho → bho (pts)พอได้ฟังว่า “soṇadaṇḍo kira brāhmaṇo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatī”ti.
kira → (sya-all)‘พราหมณ์โสณทัณฑะจักไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดมด้วย’ Atha kho te brāhmaṇā yena soṇadaṇḍo brāhmaṇo tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā soṇadaṇḍaṁ brāhmaṇaṁ etadavocuṁ:จึงพา กันเข้าไปหาพราหมณ์โสณทัณฑะแล้วถามว่า “saccaṁ kira bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissatī”ti?“ท่านโสณทัณฑะจักไปเข้าเฝ้า พระสมณโคดมจริงหรือ”

“Evaṁ kho me, bho, hoti:พราหมณ์โสณทัณฑะตอบว่า ‘ahampi samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissāmī’”ti.“ใช่ เราคิดจะไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม”

“Mā bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkami.พวกพราหมณ์ห้ามว่า “ท่านโสณทัณฑะอย่าได้ไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม เลย Na arahati bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.ท่านโสณทัณฑะไม่ควรไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม Sace bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissati, bhoto soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati.ถ้าไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม เกียรติยศของท่านโสณทัณฑะจะเสื่อมเสีย เกียรติยศของพระสมณโคดมจะเจริญ รุ่งเรืองยิ่งขึ้น Yampi bhoto soṇadaṇḍassa yaso hāyissati, samaṇassa gotamassa yaso abhivaḍḍhissati, imināpaṅgena na arahati bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ;
imināpaṅgena → iminā caṅgena (sya-all)ด้วยเหตุนี้ ท่านโสณทัณฑะจึงไม่ควรไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṁ soṇadaṇḍaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.พระ สมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จมาหาท่านโสณทัณฑะ

Bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena.
pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts) | pitāmahā-yugā → SS -mahā (twice here, twice in 6, and always in D. v. 6-12); Bp pitāmaha-. (pts note) | anupakkuṭṭho → Bp Old. in the O. C. on Pāc. 83, anupakuṭṭhio. (pts note)เพราะว่า ท่านโสณทัณฑะ เป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ถือปฏิสนธิบริสุทธิ์ดีตลอดเจ็ดชั่ว บรรพบุรุษ ไม่มีใครจะคัดค้านตำหนิได้เพราะอ้างถึงชาติตระกูล Yampi bhavaṁ soṇadaṇḍo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ;
imināpaṅgena → iminā caṅgena (sya-all) | ca → (pts) | pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts)ด้วยเหตุนี้ ท่าน โสณทัณฑะจึงไม่ควรไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṁ soṇadaṇḍaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.พระสมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จ มาหาท่านโสณทัณฑะ

Bhavañhi soṇadaṇḍo aḍḍho mahaddhano mahābhogo …pe…อนึ่ง ท่านโสณทัณฑะเป็นคนมั่งคั่งมีทรัพย์มาก มีโภคะมาก ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo ajjhāyako mantadharo tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo, lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo …pe…
sanighaṇḍukeṭubhānaṁ → sanighaṇḍuketubhānaṁ (sya-all)เป็นผู้คง แก่เรียน ทรงจำมนตร์ รู้จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ อักษรศาสตร์ และประวัติศาสตร์ รู้ตัวบทและไวยากรณ์ ชำนาญโลกายตศาสตร์และ ลักษณะมหาบุรุษ ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya …pe…
brahmavacchasī → brahmavaccasī (bj, pts1ed); brahmavacchasi (sya-all) | brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaccasī akkhuddāvakāso (bj, pts) | brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaṇṇi brahmavacchasi akkhuddāvakāso (sya-all) | brahmavacchasī → brahmaḍḍhī (cck: sī.); brahmavaccasī (cck: pī.) | brahmavacchasi → brahmavaṇṇī brahmavaḍḍhī (sya-all: sī.) | brahma-vaccasī → Sd vaḍḍī; Sct vaḍḍhī; Sum. Sm vaccasī; Bp vacchasi. (pts note)เป็นผู้มีรูปงามน่าดูน่าเลื่อมใส มีผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนักดุจ พรหม มีกายดุจพรหม โอกาสที่จะได้พบเห็นยากนัก ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo sīlavā vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato …pe…
vuddhasīlī vuddhasīlena → vuḍḍhasīlī vuḍḍhasīlena (sya-all) | vuḍḍhasīlī → vuddhasīlī (sya-all: sī.)เป็นผู้มีศีล มีศีลที่เจริญ ประกอบด้วยศีลที่เจริญ ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā …pe…
anelagalāya → aneḷagalāya (pts1ed); anelagaḷāya (mr) | anelagalāya → aneḷagalāya (pts) | anelagalāya → aneḷagalāya (cck: sī. pī.); anelagaḷāya (cck: ka) | aneḷagalāya → Scdm anelagalāya; St Bp anelagaḷāya; see MV. v. 13. 9; viii. 6. 2. (pts note)เป็นผู้มีวาจาไพเราะสุภาพ ประกอบด้วยถ้อยคำ อ่อนหวานอย่างชาวเมือง นุ่มนวล เข้าใจง่าย ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo bahūnaṁ ācariyapācariyo tīṇi māṇavakasatāni mante vāceti. Bahū kho pana nānādisā nānājanapadā māṇavakā āgacchanti bhoto soṇadaṇḍassa santike mantatthikā mante adhiyitukāmā …pe…
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts) | adhiyitukāmā → adhīyitukāmā (bj) | bahū → bahukā (sya-all) | adhiyitukāmā → All MSS. ī. (pts note)เป็นอาจารย์และปาจารย์ของ หมู่ชน สอนมนตร์แก่มาณพ ๓๐๐ คน เหล่ามาณพผู้ต้องการมนตร์จำนวนมาก จากทิศทางต่างชนบทพากันมาเรียนมนตร์ในสำนักของท่านโสณทัณฑะ ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo jiṇṇo vuddho mahallako addhagato vayoanuppatto;
vuddho → vuḍḍho (sya-all)ท่าน โสณทัณฑะเป็นคนแก่คนเฒ่าเป็นผู้ใหญ่ มีชีวิตอยู่หลายรัชสมัย ล่วงกาลผ่านวัย มามาก samaṇo gotamo taruṇo ceva taruṇapabbajito ca …pe…
taruṇa-paribbājako → Bp pabbajito. (pts note)ส่วนพระสมณโคดมเป็นคนหนุ่ม บวชแต่ยังหนุ่ม ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito …pe…
mānito → St māṇito (and below). (pts note)ท่านโสณทัณฑะ เป็นผู้ที่พระเจ้าพิมพิสารจอมทัพมคธ

Bhavañhi soṇadaṇḍo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito …pe…
pokkharasātissa → pokkharasādissa (pts) | Pokkharasādissa → Sct sādissa; Sm omits the clause. (pts note)และพราหมณ์โปกขรสาติสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฯลฯ

Bhavañhi soṇadaṇḍo campaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṁ, rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ.
rāja-bhoggaṁ → Sc bhogga. (pts note) | rāja-dāyaṁ → Sc dāyādaṁ. (pts note)ท่านโสณทัณฑะปกครองกรุงจัมปา ซึ่งมีประชากรและสัตว์เลี้ยงมากมาย มี พืชพันธุ์ธัญญาหารและน้ำหญ้าอุดมสมบูรณ์ Yampi bhavaṁ soṇadaṇḍo campaṁ ajjhāvasati sattussadaṁ satiṇakaṭṭhodakaṁ sadhaññaṁ rājabhoggaṁ, raññā māgadhena seniyena bimbisārena dinnaṁ, rājadāyaṁ brahmadeyyaṁ.เป็นพระราชทรัพย์ที่พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธพระราชทานปูนบำเหน็จให้เป็นพรหมไทย Imināpaṅgena na arahati bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ;
imināpaṅgena → iminā caṅgena (sya-all)ด้วยเหตุนี้ ท่านโสณทัณฑะ จึงไม่ควรไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม samaṇo tveva gotamo arahati bhavantaṁ soṇadaṇḍaṁ dassanāya upasaṅkamitun”ti.พระสมณโคดมต่างหากควรจะเสด็จมาหาท่าน โสณทัณฑะ”

3. Buddhaguṇakathāพราหมณ์โสณทัณฑะแสดงพระพุทธคุณ

Evaṁ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca:เมื่อพวกพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ พราหมณ์โสณทัณฑะได้กล่าวว่า

“Tena hi, bho, mamapi suṇātha, yathā mayameva arahāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ;“ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านโปรดฟังเราบ้าง เรานี่แหละควรไปเข้าเฝ้าท่าน พระโคดม na tveva arahati so bhavaṁ gotamo amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.ท่านพระโคดมไม่ควรเสด็จมาหาเรา Samaṇo khalu, bho, gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca, saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena.
pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts)ได้ทราบว่า พระสมณโคดมทรงเป็น ผู้มีพระชาติกำเนิดดีทั้งฝ่ายพระชนกและฝ่ายพระชนนี ทรงถือปฏิสนธิบริสุทธิ์ดี ตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครจะคัดค้านตำหนิได้เพราะอ้างถึงชาติตระกูล Yampi, bho, samaṇo gotamo ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā, akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena, imināpaṅgena na arahati so bhavaṁ gotamo amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ;
imināpaṅgena → iminā caṅgena (sya-all)ด้วยเหตุ นี้ ท่านพระโคดมจึงไม่ควรเสด็จมาหาเรา atha kho mayameva arahāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.เราต่างหากควรไปเข้าเฝ้าท่านพระโคดม

Samaṇo khalu, bho, gotamo mahantaṁ ñātisaṅghaṁ ohāya pabbajito …pe…
khalu bho → (pts) | pabbajito → Bp inserts a gha. (pts note)ท่านทั้งหลาย ข่าวว่า พระสมณโคดมทรงละพระประยูรญาติผนวชแล้ว ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo pahūtaṁ hiraññasuvaṇṇaṁ ohāya pabbajito bhūmigatañca vehāsaṭṭhaṁ ca …pe…ทรงสละทรัพย์สินเงินทองมากมายทั้งที่ฝังอยู่ในพื้นดินและในอากาศผนวชแล้ว ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo daharova samāno yuvā susukāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito …pe…
yuvā susukāḷakeso → susū kāḷakeso (sya-all) | yuvā → (pts)พระสมณโคดมกำลังหนุ่มแน่นมีพระเกศาดำสนิท ทรงพระเจริญอยู่ในปฐมวัยเสด็จ ออกจากพระราชวังไปผนวชเป็นบรรพชิต ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rudantānaṁ kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajito …pe…
mātāpitūnaṁ → mātāpitunnaṁ (bj, pts) | akāmakānaṁ → Sct akāmakāmānaṁ, and so Burnouf ‘Lotus,'; 863. (pts note)เมื่อพระชนกพระชนนีไม่ทรง ปรารถนา(จะให้เสด็จออกผนวช) มีน้ำพระเนตรชุ่มพระพักตร์ทรงกันแสงอยู่ พระ สมณโคดมทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุแล้วครองผ้ากาสาวพัสตร์เสด็จออกจาก พระราชวังไปผนวชเป็นบรรพชิต ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, brahmavaṇṇī, brahmavacchasī, akhuddāvakāso dassanāya …pe…
brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaccasī akkhuddāvakāso (bj, pts) | brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaṇṇi brahmavacchasi akkhuddāvakāso (sya-all) | brahma-vaccasī → Scdt vaḍḍhi; Bp vacchasi (as in 13). (pts note)พระสมณโคดมมีพระรูปงดงามน่าดูน่าเลื่อมใส มีพระฉวีวรรณผุดผ่องยิ่งนักดุจพรหม มีพระวรกายดุจพรหม โอกาสที่จะได้พบเห็น ยากนัก ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo sīlavā ariyasīlī kusalasīlī kusalasīlena samannāgato …pe…
kusala-sīlī → Sd Bp omit. (pts note)พระสมณโคดมทรงมีอริยศีล มีศีลที่เป็นกุศล ประกอบด้วยศีลที่เป็น กุศล ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo kalyāṇavāco kalyāṇavākkaraṇo poriyā vācāya samannāgato vissaṭṭhāya anelagalāya atthassa viññāpaniyā …pe…
anelagalāya → aneḷagalāya (pts)มีพระวาจาไพเราะสุภาพ ประกอบด้วยถ้อยคำอ่อนหวาน อย่างชาว เมือง นุ่มนวล เข้าใจง่าย ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo bahūnaṁ ācariyapācariyo …pe…
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts)ทรงเป็นอาจารย์และปาจารย์ของหมู่ชนมากมาย ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo khīṇakāmarāgo vigatacāpallo …pe…ทรงสิ้นกามราคะไม่ประดับตกแต่ง ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo kammavādī kiriyavādī apāpapurekkhāro brahmaññāya pajāya …pe…ทรงเป็นกรรมวาที กิริยวาที ไม่ทรง มุ่งร้ายต่อพราหมณ์ ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo uccā kulā pabbajito asambhinnakhattiyakulā …pe…ผนวชแล้วจากตระกูลสูงคือขัตติยตระกูลอันบริสุทธิ์ ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo aḍḍhā kulā pabbajito mahaddhanā mahābhogā …pe…
aḍḍhā kulā → aḍḍhakulā (pts) | aḍḍhā → addhātipi addhakulātipi aḍḍhakulātipi pāṭho (sya-all note)ผนวชแล้วจากตระกูลมั่งคั่งมีทรัพย์มากมีโภคะมาก ฯลฯ

Samaṇaṁ khalu, bho, gotamaṁ tiroraṭṭhā tirojanapadā pañhaṁ pucchituṁ āgacchanti …pe…
pañhaṁ pucchituṁ → sampucchituṁ (bj, sya-all)ประชาชนต่างบ้านต่าง เมืองพากันมาทูลถามปัญหาพระสมณโคดม ฯลฯ

Samaṇaṁ khalu, bho, gotamaṁ anekāni devatāsahassāni pāṇehi saraṇaṁ gatāni …pe…
pāṇehi → Sm pānehi here but ṇ below. (pts note)ทวยเทพหลายพันองค์ถวายชีวิต ขอถึงพระสมณโคดมเป็นที่พึ่ง ฯลฯ

Samaṇaṁ khalu, bho, gotamaṁ evaṁ kalyāṇo kittisaddo abbhuggato:พระสมณโคดมทรงมีพระกิตติศัพท์อันงามขจร ไปอย่างนี้ว่า ‘itipi so bhagavā arahaṁ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṁ buddho bhagavā’ti …pe…
purisadammasārathi → purisadammasārathī (pts)แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ ด้วยพระองค์เองโดยชอบ เพียบพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดี รู้แจ้งโลก เป็น สารถีฝึกผู้ที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยม เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นพระพุทธเจ้า เป็นพระผู้มีพระภาค ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo dvattiṁsamahāpurisalakkhaṇehi samannāgato …pe…พระสมณโคดมทรงประกอบด้วย ลักษณะมหาบุรุษ ๓๒ ประการ ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo ehisvāgatavādī sakhilo sammodako abbhākuṭiko uttānamukho pubbabhāsī …pe…
ehisvāgatavādī → ehisāgatavādī (bj, sya-all, pts) | sakhilo → ehisāhatavādī sukhilo (sya-all: sī.)ทรงมีปกติตรัสเชื้อเชิญ ตรัสผูกมิตรไมตรี อ่อนหวาน ไม่ทรงสยิ้วพระพักตร์ ทรงเบิกบาน มักตรัสทักทายก่อน ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo catunnaṁ parisānaṁ sakkato garukato mānito pūjito apacito …pe…ทรงเป็น ผู้ที่บริษัท ๔ สักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฯลฯ

Samaṇe khalu, bho, gotame bahū devā ca manussā ca abhippasannā …pe…
gotame → gotamaṁ (sya-all) | ca → (pts) | Samaṇe → Sdmt ṇo; Sc omits the whole clause; Bp ṇe altered to -ṇo. (pts note) | Gotame → Sdmt Gotamo. (pts note) | devā → Sdt deva. (pts note)เทวดาและมนุษย์ มากมายเลื่อมใสพระสมณโคดม ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo yasmiṁ gāme vā nigame vā paṭivasati, na tasmiṁ gāme vā nigame vā amanussā manusse viheṭhenti …pe…พวกอมนุษย์ย่อมไม่เบียดเบียนมนุษย์ในหมู่ บ้านหรือนิคมที่พระสมณโคดมทรงพำนักอยู่ ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo saṅghī gaṇī gaṇācariyo puthutitthakarānaṁ aggamakkhāyati. Yathā kho pana, bho, etesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ yathā vā tathā vā yaso samudāgacchati, na hevaṁ samaṇassa gotamassa yaso samudāgato.
etesaṁ → ekesaṁ (bj, pts)พระสมณโคดมทรงเป็นหัวหน้า ทรงเป็นคณาจารย์ ได้รับการยกย่องว่าทรงเป็นผู้ยอดเยี่ยมกว่าเจ้าลัทธิอื่น ๆ ไม่ ทรงรุ่งเรืองพระยศเหมือนพวกสมณพราหมณ์ที่รุ่งเรืองยศ Atha kho anuttarāya vijjācaraṇasampadāya samaṇassa gotamassa yaso samudāgato …pe…ที่แท้ทรงรุ่งเรืองพระยศ เพราะทรงมีวิชชาและจรณะอันยอดเยี่ยม ฯลฯ

Samaṇaṁ khalu, bho, gotamaṁ rājā māgadho seniyo bimbisāro saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṁ gato …pe…พระเจ้าพิมพิสารจอมทัพมคธ พร้อมทั้งพระราชโอรส พระมเหสี ข้าราชบริพารและหมู่อำมาตย์ต่างมอบชีวิตถึงพระ สมณโคดมเป็นสรณะ ฯลฯ

Samaṇaṁ khalu, bho, gotamaṁ rājā pasenadi kosalo saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṁ gato …pe…
pasenadi → pasenadī (bj)พระเจ้าปเสนทิโกศล พร้อมทั้งพระราชโอรส พระมเหสี ข้าราชบริพารและหมู่อำมาตย์ต่างมอบชีวิตถึงพระสมณโคดมเป็นสรณะ ฯลฯ

Samaṇaṁ khalu, bho, gotamaṁ brāhmaṇo pokkharasāti saputto sabhariyo sapariso sāmacco pāṇehi saraṇaṁ gato …pe…
pokkharasāti → pokkharasātī (bj); pokkharasādi (pts)พราหมณ์โปกขรสาติ พร้อมทั้งบุตร ภรรยา ข้าราชการ และหมู่อำมาตย์ต่างมอบ ชีวิตถึงพระสมณโคดมเป็นสรณะ

Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño māgadhassa seniyassa bimbisārassa sakkato garukato mānito pūjito apacito …pe…พระสมณโคดมทรงเป็นผู้ที่พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพมคธทรงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo rañño pasenadissa kosalassa sakkato garukato mānito pūjito apacito …pe…
pasenadissa kosalassa → pasenadikosalassa (sya-all, pts)ทรงเป็นผู้ที่พระเจ้า ปเสนทิโกศลทรงสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo brāhmaṇassa pokkharasātissa sakkato garukato mānito pūjito apacito …pe…
pokkharasātissa → pokkharasādissa (pts) | Pokkharasādissa → Sd -satidissa; Bp sātissa. (pts note)ทรงเป็นผู้ที่พราหมณ์ โปกขรสาติสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ฯลฯ

Samaṇo khalu, bho, gotamo campaṁ anuppatto, campāyaṁ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre.พระสมณโคดมเสด็จถึงกรุงจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ ริมสระโบกขรณี- คัคครา ในกรุงจัมปา Ye kho pana, bho, keci samaṇā vā brāhmaṇā vā amhākaṁ gāmakhettaṁ āgacchanti atithī no te honti.
bho → (pts) | pana → Bp adds bho. (pts note)ท่านทั้งหลาย สมณพราหมณ์ที่มาสู่เขตหมู่บ้านของเราจัดว่า เป็นแขกของเรา Atithī kho panamhehi sakkātabbā garukātabbā mānetabbā pūjetabbā apacetabbā.
atithī → atithī pi (pts)ซึ่งพวกเราควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา และนอบน้อม Yampi, bho, samaṇo gotamo campaṁ anuppatto campāyaṁ viharati gaggarāya pokkharaṇiyā tīre, atithimhākaṁ samaṇo gotamo;
atithimhākaṁ → atithamhākaṁ (bj, pts); atithismākaṁ (sya-all)พระ สมณโคดมเสด็จมาถึงกรุงจัมปาโดยลำดับ ประทับอยู่ ณ ริมสระโบกขรณีคัคครา ในกรุงจัมปา atithi kho panamhehi sakkātabbo garukātabbo mānetabbo pūjetabbo apacetabbo.
apacetabbo imināpaṅgena → apacitabbo iminā caṅgena (sya-all) | kho → Sdt atithiko. (pts note)พระสมณโคดมจึงจัดเป็นแขกของเราที่พวกเราควรสักการะ เคารพ นับถือ บูชา และนอบน้อม ฯลฯ Imināpaṅgena na arahati so bhavaṁ gotamo amhākaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.ด้วยเหตุนี้ พระสมณโคดมจึงไม่ควรเสด็จมาหา เรา Atha kho mayameva arahāma taṁ bhavantaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ.
kho → kho pana (bj) | kho → Bp adds pana. (pts note)เราต่างหากควรไปเข้าเฝ้าพระสมณโคดม Ettake kho ahaṁ, bho, tassa bhoto gotamassa vaṇṇe pariyāpuṇāmi, no ca kho so bhavaṁ gotamo ettakavaṇṇo.
vaṇṇe → guṇe (bj) | bho tassa → (sya-all) | pariyāpuṇāmi → parayāpuṇāmi (sya-all) | bhavaṁ → Bp no kho bhavaṁ. (pts note)เราทราบพระคุณของพระสมณโคดม เพียงเท่านี้ แต่พระสมณโคดมไม่ใช่ว่าจะมีพระคุณเพียงเท่านี้ Aparimāṇavaṇṇo hi so bhavaṁ gotamo”ti.แท้จริงแล้ว พระ สมณโคดมมีพระคุณนับประมาณมิได้”

Evaṁ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṁ brāhmaṇaṁ etadavocuṁ:
soṇadaṇḍaṁ → soṇaḍaṇḍaṁ (sya-all)เมื่อพราหมณ์โสณทัณฑะกล่าวอย่างนี้ พราหมณ์เหล่านั้นได้กล่าวว่า “yathā kho bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhāsati ito cepi so bhavaṁ gotamo yojanasate viharati, alameva saddhena kulaputtena dassanāya upasaṅkamituṁ api puṭosenā”ti.
puṭosenāti → puṭosena (bj); puṭaṁsenāpi (pts) | puṭosena → puṭaṁsenāti’pi pāṭho (bj: kesuci potthakesu) | puṭosenāti → puṭaṁsenāti (sya-all: sī.) | vaṇṇe → Sdtm vaṇṇo; Bp vaṇṇaṁ (Sum Sc vaṇṇe). (pts note) | puṭaṁsenāpi → Bp puṭosenāpi (but see A. iv. 190). (pts note)“ท่านโสณทัณฑะกล่าวยกย่องพระสมณโคดมถึงเพียงนี้ ถึงหากท่านพระโคดม พระองค์นั้นจะประทับอยู่ไกลจากที่นี่ตั้ง ๑๐๐ โยชน์ ก็สมควรอยู่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธา จะไปเข้าเฝ้า แม้จะต้องขนเสบียงไปก็ควร”

“Tena hi, bho, sabbeva mayaṁ samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamissāmā”ti.
sabbeva mayaṁ → sabbe va (pts)พราหมณ์โสณทัณฑะกล่าวว่า “ถ้าอย่างนั้น พวกเราทั้งหมดจักไปเข้าเฝ้าพระ สมณโคดมด้วยกัน”

4. Soṇadaṇḍaparivitakkaความคิดคำนึงของพราหมณ์โสณทัณฑะ

Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena saddhiṁ yena gaggarā pokkharaṇī tenupasaṅkami.
brāhmaṇagaṇena → Sd saṁghena. (pts note) | Gaggarā → Sc Gaggarāya. (pts note)ต่อมา พราหมณ์โสณทัณฑะพร้อมด้วยคณะพราหมณ์หมู่ใหญ่เข้าไป ถึงสระโบกขรณีคัคครา

Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa tirovanasaṇḍagatassa evaṁ cetaso parivitakko udapādi:
cetaso → cetasā (pts)เมื่อผ่านราวป่าไป เขาเกิดความคิดคำนึงว่า “ahañceva kho pana samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ puccheyyaṁ;‘ถ้าเราจะถาม ปัญหากับพระสมณโคดม tatra ce maṁ samaṇo gotamo evaṁ vadeyya:หากพระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṁ pucchitabbo, evaṁ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṁ ayaṁ parisā paribhaveyya:
Na → Bp na kho (as in 10). (pts note)พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ ท่านไม่ควรถามอย่างนี้ ที่ถูก ควรจะถามอย่างนี้ บริษัทก็จะดูหมิ่นเราเพราะเหตุนั้น ว่า ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṁ gotamaṁ yoniso pañhaṁ pucchitun’ti.พราหมณ์โสณทัณฑะโง่เขลา ไม่อาจแยกแยะตั้งคำถามกับพระสมณโคดมได้ Yaṁ kho panāyaṁ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha.ผู้ ถูกบริษัทดูหมิ่นจะพึงเสื่อมยศ Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ.ผู้เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ Yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā.เพราะมียศเราจึงมี โภคสมบัติ

Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṁ puccheyya, tassa cāhaṁ pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ na ārādheyyaṁ;
mamañceva → mañceva (bj) | mamañceva kho → mañceva (sya-all) | ārādheyyaṁ → Sd āraddheyyaṁ; St ādheyyaṁ; Bp ārodheyyaṁ. (pts note)ถ้าพระสมณโคดมจะถามปัญหากับเรา และเราตอบไม่ถูกพระทัยของ พระสมณโคดม tatra ce maṁ samaṇo gotamo evaṁ vadeyya:หากพระสมณโคดมจะตรัสอย่างนี้ว่า ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṁ byākātabbo, evaṁ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṁ ayaṁ parisā paribhaveyya:พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ท่านไม่ ควรตอบอย่างนี้ ที่ถูก ควรตอบอย่างนี้ บริษัทก็จะดูหมิ่นเราเพราะเหตุนั้นว่า ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ ārādhetun’ti.
ārādhetun → Bp ārodhetun. (pts note)พราหมณ์โสณทัณฑะโง่เขลา ไม่อาจตอบปัญหาให้ถูกพระทัยของพระสมณโคดมได้ Yaṁ kho panāyaṁ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha.ผู้ถูกบริษัทดูหมิ่นจะพึงเสื่อมยศ Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ.
kho → (pts)ผู้เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ Yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā.เพราะมียศเราจึงมี โภคสมบัติ

Ahañceva kho pana evaṁ samīpagato samāno adisvāva samaṇaṁ gotamaṁ nivatteyyaṁ, tena maṁ ayaṁ parisā paribhaveyya:อนึ่ง เราเข้ามาใกล้ถึงเพียงนี้แล้ว ยังไม่ทันได้เฝ้าเลย แต่คิดจะกลับ บริษัทก็จะดูหมิ่นเราเพราะเหตุนั้นว่า ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto mānathaddho bhīto ca, no visahati samaṇaṁ gotamaṁ dassanāya upasaṅkamituṁ, kathañhi nāma evaṁ samīpagato samāno adisvā samaṇaṁ gotamaṁ nivattissatī’ti.
visahati → visahi (bj, sya-all) | evaṁ → (bj) | ca → (sya-all) | visahi → Bp visahati. (pts note)พราหมณ์โสณทัณฑะโง่เขลา ถือตัวมาก ขลาดกลัว ไม่อาจเข้าเฝ้าพระสมณโคดมได้ เข้ามาใกล้ถึงเพียงนี้แล้ว ยังไม่ทันได้เฝ้า เลย ไฉนจึงกลับเสียเล่า Yaṁ kho panāyaṁ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha.ผู้ถูกบริษัทดูหมิ่นจะพึงเสื่อมยศ Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ,ผู้เสื่อมยศก็จะเสื่อม โภคสมบัติ yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā”ti.เพราะมียศ เราจึงมีโภคสมบัติ’

Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.ลำดับนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้สนทนากับพระผู้มีพระภาค Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all)ครั้นสนทนาพอคุ้นเคยกันดีแล้วจึงนั่งลง ณ ที่สมควร Campeyyakāpi kho brāhmaṇagahapatikā appekacce bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu; sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce nāmagottaṁ sāvetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu; appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all) | panāmetvā → Bp paṇāmetvā. (pts note)ฝ่ายพราหมณ์และคหบดีชาวกรุงจัมปา บางพวกกราบพระผู้มีพระภาค บางพวก สนทนา บางพวกไหว้ไปทางพระผู้มีพระภาค บางพวกประกาศชื่อและตระกูล บาง พวกนิ่งเฉยแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

Tatrapi sudaṁ soṇadaṇḍo brāhmaṇo etadeva bahulamanuvitakkento nisinno hoti:ขณะนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะนั่งวิตกถึงแต่เรื่องนี้ว่า “ahañceva kho pana samaṇaṁ gotamaṁ pañhaṁ puccheyyaṁ;‘ถ้าเราจะถาม ปัญหากับพระสมณโคดม tatra ce maṁ samaṇo gotamo evaṁ vadeyya:หากพระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṁ pucchitabbo, evaṁ nāmesa, brāhmaṇa, pañho pucchitabbo’ti, tena maṁ ayaṁ parisā paribhaveyya:พราหมณ์ ปัญหาข้อ นี้ท่านไม่ควรถามอย่างนี้ ที่ถูก ควรจะถามอย่างนี้ บริษัทก็จะดูหมิ่นเราเพราะเหตุ นั้นว่า ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇaṁ gotamaṁ yoniso pañhaṁ pucchitun’ti.พราหมณ์โสณทัณฑะโง่เขลา ไม่อาจแยกแยะตั้งคำถามกับพระสมณโคดมได้ Yaṁ kho panāyaṁ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha.ผู้ถูกบริษัทดูหมิ่นจะพึงเสื่อมยศ Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ.ผู้เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ Yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā.เพราะมียศเราจึงมี โภคสมบัติ Mamañceva kho pana samaṇo gotamo pañhaṁ puccheyya, tassa cāhaṁ pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ na ārādheyyaṁ;
mamañceva → mañceva (bj, sya-all)ถ้าพระสมณโคดมจะถามปัญหากับเรา และเราตอบไม่ถูกพระทัยของ พระสมณโคดม tatra ce maṁ samaṇo gotamo evaṁ vadeyya:หากพระสมณโคดมจะตรัสอย่างนี้ว่า ‘na kho esa, brāhmaṇa, pañho evaṁ byākātabbo, evaṁ nāmesa, brāhmaṇa, pañho byākātabbo’ti, tena maṁ ayaṁ parisā paribhaveyya:
esa → Sdt na kho 'sa; Sm na kho; Bp na kho esa. (pts note) | esa → Scd nāmo sa. (pts note)พราหมณ์ ปัญหาข้อนี้ท่าน ไม่ควรตอบอย่างนี้ ที่ถูก ควรตอบอย่างนี้ บริษัทก็จะดูหมิ่นเราเพราะเหตุนั้นว่า ‘bālo soṇadaṇḍo brāhmaṇo abyatto, nāsakkhi samaṇassa gotamassa pañhassa veyyākaraṇena cittaṁ ārādhetun’ti.พราหมณ์โสณทัณฑะโง่เขลา ไม่อาจตอบปัญหาให้ถูกพระทัยของพระสมณโคดมได้ Yaṁ kho panāyaṁ parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha.ผู้ถูกบริษัทดูหมิ่นจะพึงเสื่อมยศ Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ.ผู้เสื่อมยศก็จะเสื่อมโภคสมบัติ Yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā.เพราะมียศเราจึงมี โภคสมบัติ Aho vata maṁ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṁ puccheyya, addhā vatassāhaṁ cittaṁ ārādheyyaṁ pañhassa veyyākaraṇenā”ti.
puccheyya → SS puccheyyāti. (pts note)โอหนอ ขอให้พระสมณโคดมตรัสถามปัญหากับเราเรื่องไตรเพทอันเป็น ความรู้ของอาจารย์เรา เราจะตอบให้ถูกพระทัยของพระสมณโคดมได้’

5. Brāhmaṇapaññattiข้อบัญญัติว่าเป็นพราหมณ์

Atha kho bhagavato soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa cetasā cetoparivitakkamaññāya etadahosi:ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบความคิดคำนึงของเขาด้วยพระทัย “vihaññati kho ayaṁ soṇadaṇḍo brāhmaṇo sakena cittena.ทรงพระดำริว่า ‘พราหมณ์โสณทัณฑะนี้กำลังอึดอัดใจ Yannūnāhaṁ soṇadaṇḍaṁ brāhmaṇaṁ sake ācariyake tevijjake pañhaṁ puccheyyan”ti.
ācariyake → St ācayake. (pts note)เราควรถามปัญหากับเขาใน เรื่องไตรเพทอันเป็นความรู้ของอาจารย์เขา’

Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:จึงได้ตรัสถามเขาว่า “katihi pana, brāhmaṇa, aṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
katihi → katīhi (bj, sya-all) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts) | Katihi → All MSS. ī. (pts note)“พราหมณ์ พวก พราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเท่าไรว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti?และเมื่อเขาจะพูด ว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

Atha kho soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa etadahosi:พราหมณ์โสณทัณฑะคิดว่า “yaṁ vata no ahosi icchitaṁ, yaṁ ākaṅkhitaṁ, yaṁ adhippetaṁ, yaṁ abhipatthitaṁ:
abhipatthitaṁ → adhipatthitaṁ (pts)‘เราปรารถนา มุ่งหวัง ตั้งใจ ต้องการว่า ‘aho vata maṁ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṁ puccheyya, addhā vatassāhaṁ cittaṁ ārādheyyaṁ pañhassa veyyākaraṇenā’ti, tatra maṁ samaṇo gotamo sake ācariyake tevijjake pañhaṁ pucchati.
veyyākaraṇenāti → veyyākaraṇena (sya-all) | tatra → tatra ce (sya-all)โอหนอ ขอให้พระสมณโคดมตรัสถามปัญหากับเราในเรื่องไตรเพทอันเป็นความ รู้ของอาจารย์เรา เราจะตอบให้ถูกพระทัยของพระสมณโคดมได้ เผอิญที่พระ สมณโคดมตรัสถามปัญหากับเราในเรื่องไตรเพท อันเป็นความรู้ของอาจารย์เรา Addhā vatassāhaṁ cittaṁ ārādhessāmi pañhassa veyyākaraṇenā”ti.เรา จะตอบให้ถูกพระทัยของพระสมณโคดมได้แน่’ คุณสมบัติของผู้เป็นพราหมณ์

Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo abbhunnāmetvā kāyaṁ anuviloketvā parisaṁ bhagavantaṁ etadavoca:ทันใดนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะยืดกายขึ้นเหลียวดูบริษัทแล้ว กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “pañcahi, bho gotama, aṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
paññapenti → paññāpenti (bj) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts)“ท่านพระโคดม พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วย คุณสมบัติ ๕ อย่างว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyya.
smīti → Stm 'mhīti. (pts note)และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็ พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย Katamehi pañcahi?คุณสมบัติ ๕ อย่าง อะไรบ้าง คือ Idha, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca, saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena;
gotama → (pts) | pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts)๑. เป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ถือปฏิสนธิ บริสุทธิ์ดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครจะคัดค้านตำหนิได้ เพราะอ้างถึงชาติตระกูล ajjhāyako hoti mantadharo tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo;
ajjhāyako → ajjhāyako ca (sya-all) | sanighaṇḍukeṭubhānaṁ → sanighaṇḍuketubhānaṁ (sya-all)๒. เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนตร์ รู้จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ อักษรศาสตร์ และประวัติศาสตร์ เข้าใจตัวบทและ ไวยากรณ์ ชำนาญโลกายตศาสตร์และลักษณะมหาบุรุษ abhirūpo hoti dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya;
brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaccasī akkhuddāvakāso (bj, pts) | abhirūpo → abhirūpo ca (sya-all) | brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaṇṇi brahmavacchasi akkhuddāvakāso (sya-all) | brahma-vaccasī → Bp vacchasi (as in 6). (pts note)๓. เป็นผู้มีรูปงามน่าดูน่าเลื่อมใส มีผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนักดุจพรหม มีกายดุจพรหม โอกาสที่จะได้พบเห็นยากนัก sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato;
sīlavā → sīlavā ca (sya-all) | vuddhasīlī vuddhasīlena → vuḍḍhasīlī vuḍḍhasīlena (sya-all)๔. เป็นผู้มีศีล มีศีลที่เจริญ ประกอบด้วยศีลที่เจริญ paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṁ paggaṇhantānaṁ.
sujaṁ → pūjaṁ (sya-all)๕. เป็นบัณฑิตมีปัญญาลำดับที่ ๑ หรือที่ ๒ ในบรรดาพราหมณ์ผู้ รับการบูชา Imehi kho, bho gotama, pañcahi aṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
paññapenti → paññāpenti (bj) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts)พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๕ อย่างนี้แลว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti.และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

“Imesaṁ pana, brāhmaṇa, pañcannaṁ aṅgānaṁ sakkā ekaṁ aṅgaṁ ṭhapayitvā catūhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapetuṁ;
ṭhapayitvā catūhaṅgehi → ṭhapetvā catūhi aṅgehi (bj) | brāhmaṇā → (bj, sya-all, pts) | paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj) | catūhaṅgehi → catūhi aṅgehi (sya-all, pts) | paññapetuṁ brāhmaṇosmīti → paññāpetuṁ brāhmaṇo smīti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ บรรดาคุณสมบัติ ๕ อย่างนี้ (หาก)เว้นเสีย อย่าง พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเพียง ๔ อย่างว่าเป็น พราหมณ์ได้หรือไม่ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti?และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้ง ไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

“Sakkā, bho gotama.พราหมณ์โสณทัณฑะกราบทูลว่า “ได้ ท่านพระโคดม Imesañhi, bho gotama, pañcannaṁ aṅgānaṁ vaṇṇaṁ ṭhapayāma.บรรดาคุณสมบัติ ๕ อย่าง เว้นผิวพรรณเสียอย่างหนึ่งก็ได้ Kiñhi vaṇṇo karissati?
Kiṁ → SS kim hi (kiṁ hi in 15, 16). (pts note)เพราะผิวพรรณจักทำอะไรได้ Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena;
gotama → (pts) | pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts)บุคคลชื่อว่าเป็น พราหมณ์เพราะ ๑. เป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ถือปฏิสนธิ บริสุทธิ์ดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครจะคัดค้านตำหนิได้ เพราะอ้างถึงชาติตระกูล ajjhāyako ca hoti mantadharo ca tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo;
ca → (bj, sya-all, pts) | sanighaṇḍukeṭubhānaṁ → sanighaṇḍuketubhānaṁ (sya-all)๒. เป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนตร์ รู้จบไตรเพทพร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ อักษรศาสตร์ และประวัติศาสตร์ เข้าใจตัวบทและ ไวยากรณ์ ชำนาญโลกายตศาสตร์และลักษณะมหาบุรุษ sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato;
vuddhasīlī vuddhasīlena → vuḍḍhasīlī vuḍḍhasīlena (sya-all)๓. เป็นผู้มีศีล มีศีลที่เจริญ ประกอบด้วยศีลที่เจริญ paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṁ paggaṇhantānaṁ.
sujaṁ → pūjaṁ (sya-all)๔. เป็นบัณฑิตมีปัญญาลำดับที่ ๑ หรือที่ ๒ ในบรรดาพราหมณ์ผู้ รับการบูชา Imehi kho, bho gotama, catūhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
paññapenti → paññāpenti (bj) | imehi → imhi (sya-all) | catūhaṅgehi → catūhi aṅgehi (sya-all); catuh aṅgehi (pts) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts)พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๔ อย่างนี้แลว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti.และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

“Imesaṁ pana, brāhmaṇa, catunnaṁ aṅgānaṁ sakkā ekaṁ aṅgaṁ ṭhapayitvā tīhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapetuṁ;
tīhaṅgehi → tīhi aṅgehi (bj, sya-all, pts) | brāhmaṇā → (bj, sya-all, pts) | paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj) | paññapetuṁ brāhmaṇosmīti → paññāpetuṁ brāhmaṇo smīti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ บรรดาคุณสมบัติ ๔ อย่างนี้ (หาก)เว้นเสีย ๑ อย่าง พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเพียง ๓ อย่างว่าเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti?และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดย ชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

“Sakkā, bho gotama.พราหมณ์โสณทัณฑะกราบทูลว่า “ได้ ท่านพระโคดม Imesañhi, bho gotama, catunnaṁ aṅgānaṁ mante ṭhapayāma.บรรดาคุณสมบัติ ๔ อย่าง เว้นมนตร์เสียอย่างหนึ่งก็ได้ Kiñhi mantā karissanti?เพราะมนตร์จักทำอะไรได้ Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo ubhato sujāto hoti mātito ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena;
gotama → (pts) | pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts)บุคคลชื่อว่าเป็น พราหมณ์เพราะ ๑. เป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ถือปฏิสนธิ บริสุทธิ์ดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครจะคัดค้านตำหนิได้ เพราะอ้างถึงชาติตระกูล sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato;
vuddhasīlī vuddhasīlena → vuḍḍhasīlī vuḍḍhasīlena (sya-all)๒. เป็นผู้มีศีล มีศีลที่เจริญ ประกอบด้วยศีลที่เจริญ paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṁ paggaṇhantānaṁ.
sujaṁ → pūjaṁ (sya-all)๓. เป็นบัณฑิตมีปัญญาลำดับที่ ๑ หรือที่ ๒ ในบรรดาพราหมณ์ผู้ รับการบูชา Imehi kho, bho gotama, tīhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
tīhaṅgehi → tīhi aṅgehi (bj, sya-all) | paññapenti → paññāpenti (bj) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts) | aṅgehi → Bp catuhi . . . tīhi. (pts note)พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๓ อย่างนี้แลว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti.และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

“Imesaṁ pana, brāhmaṇa, tiṇṇaṁ aṅgānaṁ sakkā ekaṁ aṅgaṁ ṭhapayitvā dvīhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapetuṁ;
ṭhapayitvā → ṭhapetvā (bj) | brāhmaṇā → (bj, sya-all, pts) | paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj) | dvīhaṅgehi → dvīhi aṅgehi (sya-all) | paññapetuṁ brāhmaṇosmīti → paññāpetuṁ brāhmaṇo smīti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ บรรดาคุณสมบัติ ๓ อย่างนี้ (หาก) เว้นเสีย ๑ อย่าง พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเพียง ๒ อย่างว่า เป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti?และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย ”

“Sakkā, bho gotama.พราหมณ์โสณทัณฑะกราบทูลว่า “ได้ ท่านพระโคดม Imesañhi, bho gotama, tiṇṇaṁ aṅgānaṁ jātiṁ ṭhapayāma.บรรดาคุณสมบัติ ๓ อย่าง เว้นชาติกำเนิดเสียอย่างหนึ่งก็ได้ Kiñhi jāti karissati?เพราะชาติกำเนิดจักทำอะไรได้ Yato kho, bho gotama, brāhmaṇo sīlavā hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato;
sīlavā → sīlavā ca (bj, sya-all, pts) | vuddhasīlī vuddhasīlena → vuḍḍhasīlī vuḍḍhasīlena (sya-all) | gotama → (pts) | bho → Scdmt omit; Bp bhogota. (pts note)บุคคลชื่อว่า เป็นพราหมณ์เพราะ ๑. เป็นผู้มีศีล มีศีลที่เจริญ ประกอบด้วยศีลที่เจริญ paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṁ paggaṇhantānaṁ.
sujaṁ → pūjaṁ (sya-all)๒. เป็นบัณฑิตมีปัญญาลำดับที่ ๑ หรือที่ ๒ ในบรรดาพราหมณ์ผู้ รับการบูชา Imehi kho, bho gotama, dvīhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
paññapenti → paññāpenti (bj) | dvīhaṅgehi → dvīhi aṅgehi (sya-all) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts)พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๒ อย่างนี้แลว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti.และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

Evaṁ vutte, te brāhmaṇā soṇadaṇḍaṁ brāhmaṇaṁ etadavocuṁ:เมื่อพราหมณ์โสณทัณฑะกราบทูลอย่างนี้ พวกพราหมณ์เหล่านั้น กล่าวว่า “mā bhavaṁ soṇadaṇḍo evaṁ avaca, mā bhavaṁ soṇadaṇḍo evaṁ avaca.“ท่านโสณทัณฑะอย่าพูดอย่างนั้นเลย ท่านโสณทัณฑะอย่าพูดอย่างนั้น เลย Apavadateva bhavaṁ soṇadaṇḍo vaṇṇaṁ, apavadati mante, apavadati jātiṁ, ekaṁsena bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṁ anupakkhandatī”ti.
apavadateva → apavadati (sya-all) | samaṇasseva → samaṇassayeva (sya-all) | ekaṁsena → ekaṅsena (pts) | eva → Scdm apavadate. See 19. (pts note) | mante → Scmt omit. (pts note)ท่านโสณทัณฑะลบหลู่ผิวพรรณ ลบหลู่มนตร์ ลบหลู่ชาติกำเนิด พูดคล้อย ตามวาทะของพระสมณโคดมถ่ายเดียวเท่านั้น”

Atha kho bhagavā te brāhmaṇe etadavoca:ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “sace kho tumhākaṁ brāhmaṇānaṁ evaṁ hoti:
kho → All MSS. vo (see iii. 18). (pts note) | brāhmaṇā → Bp brahmaṇānaṁ. (pts note)“ถ้าพวกท่านคิดว่า ‘appassuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, akalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, duppañño ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, na ca pahoti soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatu soṇadaṇḍo brāhmaṇo, tumhe mayā saddhiṁ mantavho asmiṁ vacane.
asmiṁ vacane → (bj, sya-all, pts) | paṭimantetunti → patimantetunti (sya-all, pts) | brāhmaṇo → Sct repeat na ca pahoti S- b-; and so Sm erased. (pts note)‘พราหมณ์ โสณทัณฑะศึกษามาน้อย พูดไม่เพราะ โง่เขลา และไม่สามารถเจรจาโต้ตอบกับพระ สมณโคดมได้’ พราหมณ์โสณทัณฑะจงหยุด พวกท่านจงเจรจาโต้ตอบกับเราแทน Sace pana tumhākaṁ brāhmaṇānaṁ evaṁ hoti:แต่หากพวกท่านคิดว่า ‘bahussuto ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, kalyāṇavākkaraṇo ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, paṇḍito ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo, pahoti ca soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇena gotamena saddhiṁ asmiṁ vacane paṭimantetun’ti, tiṭṭhatha tumhe, soṇadaṇḍo brāhmaṇo mayā saddhiṁ paṭimantetū”ti.
paṭimantetunti → patimantetunti (sya-all, pts) | paṭimantetūti → patimantetūti (sya-all); mantetūti (pts) | ca → -6 Sc brāhmaṇa etad avoca; St brāhmaṇaṁ etad avocā; Sm brāhmaṇo etad avoca; Sd Bp brāhmaṇānaṁ e. h. b. c. (pts note) | patimantetun → Sd Bp paṭimantetun. (pts note) | mantetūti → Sc mantetun ti; St mante ti; Bp paṭimantetūti. (pts note)‘พราหมณ์โสณทัณฑะศึกษามามาก พูดเพราะ ฉลาด และ สามารถเจรจาโต้ตอบกับพระสมณโคดมได้’ พวกท่านก็จงหยุด พราหมณ์ โสณทัณฑะจงเจรจาโต้ตอบกับเรา (ต่อไป)”

Evaṁ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ พราหมณ์โสณทัณฑะได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคว่า “tiṭṭhatu bhavaṁ gotamo, tuṇhī bhavaṁ gotamo hotu, ahameva tesaṁ sahadhammena paṭivacanaṁ karissāmī”ti.“ขอท่านพระโคดมทรงหยุดทรงนิ่งเถิด ข้าพระองค์เองจักตอบ พวกเขาโดยชอบแก่เหตุ” Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca:
brāhmaṇo → (sya-all)แล้วกล่าวกะพวกพราหมณ์เหล่านั้นว่า “mā bhavanto evaṁ avacuttha, mā bhavanto evaṁ avacuttha:
avacuttha → Bp omits repetition of this clause. (pts note)“ท่านผู้เจริญ ทั้งหลายอย่าได้พูดอย่าได้กล่าวอย่างนี้เลยว่า ‘apavadateva bhavaṁ soṇadaṇḍo vaṇṇaṁ, apavadati mante, apavadati jātiṁ, ekaṁsena bhavaṁ soṇadaṇḍo samaṇasseva gotamassa vādaṁ anupakkhandatī’ti.
apavadateva → apavadati (sya-all) | soṇadaṇḍo → soṇadaṇḍo brāhmaṇo (sya-all) | eva → Only St here apavadate. (pts note)‘ท่านโสณทัณฑะลบหลู่ผิวพรรณ ลบหลู่มนตร์ ลบหลู่ชาติกำเนิด พูดคล้อยตามวาทะของพระสมณโคดมถ่ายเดียว เท่านั้น’ Nāhaṁ, bho, apavadāmi vaṇṇaṁ vā mante vā jātiṁ vā”ti.แท้จริง เราไม่ได้ลบหลู่ผิวพรรณ มนตร์ หรือชาติกำเนิดเลย”

Tena kho pana samayena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa bhāgineyyo aṅgako nāma māṇavako tassaṁ parisāyaṁ nisinno hoti.
bhāgineyyo → bhāgineyyā (bj) | tassaṁ → Sd tassa. (pts note)เวลานั้น อังคกมาณพผู้เป็นหลานของพราหมณ์โสณทัณฑะนั่งอยู่ใน บริษัทนั้นด้วย Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo te brāhmaṇe etadavoca:ทีนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะได้กล่าวกะพราหมณ์เหล่านั้นว่า “passanti no bhonto imaṁ aṅgakaṁ māṇavakaṁ amhākaṁ bhāgineyyan”ti?“ท่าน ผู้เจริญทั้งหลายเห็นอังคกมาณพหลานของเรานี้หรือไม่”

“Evaṁ, bho”.
bho → So all MSS. (pts note)“เห็น ขอรับ”

“Aṅgako kho, bho, māṇavako abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso dassanāya, nāssa imissaṁ parisāyaṁ samasamo atthi vaṇṇena ṭhapetvā samaṇaṁ gotamaṁ.
brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaccasī akkhuddāvakāso (bj, pts) | brahmavaṇṇī brahmavacchasī akhuddāvakāso → brahmavaṇṇi brahmavacchasi akkhuddāvakāso (sya-all) | imissaṁ parisāyaṁ → imissā parisāya (pts) | brahma-vaccasī → Sd vaḍḍī St vaḍasī Sm vaddhi Bp vacchasi. (pts note) | imissā → Sd 'missā: Bp imassaṁ parisayaṁ. (pts note)“อังคกมาณพ เป็นผู้มีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส มีผิวพรรณผุดผ่องยิ่งนักดุจพรหม มีกายดุจพรหม โอกาสที่จะได้เห็นยากนัก ในที่ประชุมนี้นอกจากพระสมณโคดมแล้วไม่มีใครมี ผิวพรรณเสมอกับอังคกมาณพเลย Aṅgako kho māṇavako ajjhāyako mantadharo, tiṇṇaṁ vedānaṁ pāragū sanighaṇḍukeṭubhānaṁ sākkharappabhedānaṁ itihāsapañcamānaṁ padako veyyākaraṇo lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anavayo.
sanighaṇḍukeṭubhānaṁ → sanighaṇḍuketubhānaṁ (sya-all) | sākkhara-ppabhedānaṁ → Bp sakkhara-. (pts note)อังคกมาณพเป็นผู้คงแก่เรียน ทรงจำมนตร์ รู้ จบไตรเพท พร้อมทั้งนิฆัณฑุศาสตร์ เกฏุภศาสตร์ อักษรศาสตร์ และประวัติศาสตร์ เข้าใจตัวบทและไวยากรณ์ ชำนาญโลกายตศาสตร์และลักษณะมหาบุรุษ Ahamassa mante vācetā.เราเป็นผู้ บอกมนตร์แก่เขา Aṅgako kho māṇavako ubhato sujāto mātito ca pitito ca saṁsuddhagahaṇiko yāva sattamā pitāmahayugā akkhitto anupakkuṭṭho jātivādena.
pitāmahayugā → pitāmahāyugā (pts)อังคกมาณพเป็นผู้มีชาติกำเนิดดีทั้งฝ่ายบิดาและฝ่ายมารดา ถือ ปฏิสนธิบริสุทธิ์ดีตลอดเจ็ดชั่วบรรพบุรุษ ไม่มีใครจะคัดค้านตำหนิได้เพราะอ้างถึง ชาติตระกูล Ahamassa mātāpitaro jānāmi.เรารู้จักบิดามารดาของเขา Aṅgako kho māṇavako pāṇampi haneyya, adinnampi ādiyeyya, paradārampi gaccheyya, musāvādampi bhaṇeyya, majjampi piveyya, ettha dāni, bho, kiṁ vaṇṇo karissati, kiṁ mantā, kiṁ jāti?
musāvādampi → musāpi (bj, pts) | musāvādampi bhaṇeyya majjampi → musāpi bhāseyya majjaṁpi (sya-all) | ettha dāni bho → etthadāni (sya-all) | mantā → mantaṁ (pts) | bhaṇeyya → So all MSS. (Scdt n): Sum. bhāseyya. (pts note)แต่อังคกมาณพยังฆ่าสัตว์ ถือเอาสิ่งของที่ เจ้าของเขาไม่ให้ ล่วงละเมิดภรรยาของผู้อื่น กล่าวเท็จ ดื่มน้ำเมา ในกรณีอย่างนี้ ผิวพรรณ มนตร์ และชาติกำเนิดจักทำอะไรได้เล่า Yato kho, bho, brāhmaṇo sīlavā ca hoti vuddhasīlī vuddhasīlena samannāgato,
vuddhasīlī vuddhasīlena → vuḍḍhasīlī vuḍḍhasīlena (sya-all)เพราะบุคคลชื่อว่าเป็นพราหมณ์ เพราะเป็นผู้มีศีล มีศีลที่เจริญ ประกอบด้วยศีลที่เจริญ paṇḍito ca hoti medhāvī paṭhamo vā dutiyo vā sujaṁ paggaṇhantānaṁ.
sujaṁ → pūjaṁ (sya-all)และเป็นบัณฑิต มีปัญญา ลำดับที่ ๑ หรือที่ ๒ ในบรรดาพราหมณ์ผู้รับการบูชา Imehi kho, bho, dvīhaṅgehi samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapenti;
paññapenti → paññāpenti (bj) | dvīhaṅgehi → dvīhi aṅgehi (sya-all) | paññapenti brāhmaṇosmīti → paññāpenti brāhmaṇo smīti (pts)พวกพราหมณ์เรียกผู้ ประกอบด้วยคุณสมบัติ ๒ อย่างนี้แลว่าเป็นพราหมณ์ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti.และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เรา เป็นพราหมณ์’ ก็พูดได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

6. Sīlapaññākathāเรื่องศีลและปัญญา

“Imesaṁ pana, brāhmaṇa, dvinnaṁ aṅgānaṁ sakkā ekaṁ aṅgaṁ ṭhapayitvā ekena aṅgena samannāgataṁ brāhmaṇā brāhmaṇaṁ paññapetuṁ;
brāhmaṇā → (bj, sya-all, pts) | paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj) | paññapetuṁ brāhmaṇosmīti → paññāpetuṁ brāhmaṇo smīti (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ บรรดาคุณสมบัติ ๒ อย่างนี้ (หาก)เว้นเสีย ๑ อย่าง พวกพราหมณ์จะเรียกผู้ประกอบด้วยคุณสมบัติเพียง อย่างเดียวว่าเป็นพราหมณ์ได้หรือไม่ ‘brāhmaṇosmī’ti ca vadamāno sammā vadeyya, na ca pana musāvādaṁ āpajjeyyā”ti?และเมื่อเขาจะพูดว่า ‘เราเป็นพราหมณ์’ ก็พูด ได้โดยชอบ ทั้งไม่เป็นผู้พูดเท็จด้วย”

“No hidaṁ, bho gotama.พราหมณ์โสณทัณฑะกราบทูลว่า “ข้อนี้ไม่ได้ ท่านพระโคดม Sīlaparidhotā hi, bho gotama, paññā; paññāparidhotaṁ sīlaṁ.เพราะปัญญา ต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลก็ต้องมีปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ Yattha sīlaṁ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṁ.ปัญญาย่อมมีใน ที่ที่มีศีล ศีลย่อมมีในที่ที่มีปัญญา Sīlavato paññā, paññavato sīlaṁ.
paññavato → paññāvato (pts)ปัญญาย่อมมีแก่ผู้มีศีล ศีลย่อมมีแก่ผู้มีปัญญา Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṁ aggamakkhāyati.
sīlapaññāṇañca → sīlapaññānañca (sya-all)นักปราชญ์ยกย่องศีลและปัญญาว่า เป็นสิ่งล้ำเลิศในโลก Seyyathāpi, bho gotama, hatthena vā hatthaṁ dhoveyya, pādena vā pādaṁ dhoveyya;
dhoveyya → dhopeyya (pts) | dhoveyya evameva → dhopeyya evam eva (pts) | dhopeyya → Bp dhoveyya. (pts note)เปรียบเหมือนบุคคลใช้มือ ล้างมือ หรือใช้เท้าล้างเท้า ฉันใด evameva kho, bho gotama, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṁ sīlaṁ.ปัญญาต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลก็ต้องมี ปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ Yattha sīlaṁ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṁ.ปัญญาย่อมมีในที่ที่มีศีล ศีลย่อมมีในที่ที่มีปัญญา Sīlavato paññā, paññavato sīlaṁ.
paññavato → paññāvato (pts)ปัญญาย่อมมีแก่ผู้มีศีล ศีลย่อมมีแก่ผู้มีปัญญา Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṁ aggamakkhāyatī”ti.
aggamakkhāyatīti evametaṁ brāhmaṇa → aggamakkhāyati (bj) | sīlapaññāṇañca → sīlapaññānañca (sya-all) | aggamakkhāyatīti evametaṁ brāhmaṇa evametaṁ → aggam akkhāyatīti evam etaṁ (pts)นักปราชญ์ยกย่องศีลและปัญญาว่า เป็นสิ่งล้ำเลิศในโลก ฉันนั้น”

“Evametaṁ, brāhmaṇa, evametaṁ, brāhmaṇa, sīlaparidhotā hi, brāhmaṇa, paññā, paññāparidhotaṁ sīlaṁ.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่างนั้นแล พราหมณ์ อย่างนั้นแล พราหมณ์ ปัญญาต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลก็ต้องมีปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ Yattha sīlaṁ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṁ.ปัญญา ย่อมมีในที่ที่มีศีล ศีลย่อมมีในที่ที่มีปัญญา Sīlavato paññā, paññavato sīlaṁ.
paññavato → paññāvato (pts)ปัญญาย่อมมีแก่ผู้มีศีล ศีลย่อมมีแก่ผู้มี ปัญญา Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṁ aggamakkhāyati.
sīlapaññāṇañca → sīlapaññānañca (sya-all)นักปราชญ์ยกย่องศีลและปัญญาว่า เป็นสิ่งล้ำเลิศในโลก Seyyathāpi, brāhmaṇa, hatthena vā hatthaṁ dhoveyya, pādena vā pādaṁ dhoveyya;เปรียบเหมือน บุคคลใช้มือล้างมือ หรือใช้เท้าล้างเท้า ฉันใด evameva kho, brāhmaṇa, sīlaparidhotā paññā, paññāparidhotaṁ sīlaṁ.ปัญญาต้องมีศีลช่วยชำระให้บริสุทธิ์ ศีลก็ต้องมีปัญญาช่วยชำระให้บริสุทธิ์ Yattha sīlaṁ tattha paññā, yattha paññā tattha sīlaṁ.ปัญญาย่อมมีในที่ที่มีศีล ศีลย่อมมีในที่ที่มี ปัญญา Sīlavato paññā, paññavato sīlaṁ.ปัญญาย่อมมีแก่ผู้มีศีล ศีลย่อมมีแก่ผู้มีปัญญา Sīlapaññāṇañca pana lokasmiṁ aggamakkhāyati.
sīlapaññāṇañca → sīlapaññānañca (sya-all) | aggamakkhāyati → aggamakkhāyatīti (sya-all)นักปราชญ์ยกย่องศีลและ ปัญญาว่า เป็นสิ่งล้ำเลิศในโลก ฉันนั้น”

Katamaṁ pana taṁ, brāhmaṇa, sīlaṁ?พระผู้มีพระภาคตรัสถามต่อไปว่า “พราหมณ์ ศีลนั้นเป็นอย่างไร Katamā sā paññā”ti?
katamā → katamā pana (sya-all)ปัญญานั้นเป็นอย่างไร”

“Ettakaparamāva mayaṁ, bho gotama, etasmiṁ atthe.
ettakaparamāva → ettakaparamā ca (sya-all) | etasmiṁ → kismiṁ (sya-all)พราหมณ์โสณทัณฑะทูลตอบว่า “ท่านพระโคดม ในเรื่องนี้พวกข้าพระองค์ มีความรู้เพียงเท่านี้ Sādhu vata bhavantaṁyeva gotamaṁ paṭibhātu etassa bhāsitassa attho”ti.
bhavantaṁyeva → bhavantaṁ yeva bho (pts)ขอประทานวโรกาส ขอท่านพระโคดมโปรดขยายความให้ชัดเจน ด้วย”

“Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi, sādhukaṁ manasikarohi, bhāsissāmī”ti.
suṇohi → suṇāhi (bj, sya-all, pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ถ้าอย่างนั้น ท่านจงฟัง จงตั้งใจให้ดี เราจักบอก”

“Evaṁ, bho”ti kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato paccassosi.เขาทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคตรัสว่า

“idha, brāhmaṇa, tathāgato loke uppajjati arahaṁ sammāsambuddho …pe…“พราหมณ์ ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็นพระ อรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ ฯลฯ (พึงนำข้อความเต็มในสามัญญผลสูตรมา ใส่ไว้ในที่นี้) Evaṁ kho, brāhmaṇa, bhikkhu sīlasampanno hoti.
kho → kho pana (sya-all)ภิกษุชื่อว่าสมบูรณ์ด้วยศีลเป็นอย่างนี้แล Idaṁ kho taṁ, brāhmaṇa, sīlaṁ …pe…
idaṁ → idaṁpi (sya-all, pts) | pe → SS omit this pe. (pts note)ฯลฯ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …บรรลุปฐมฌานอยู่ dutiyaṁ jhānaṁ …บรรลุทุติยฌานอยู่ tatiyaṁ jhānaṁ …บรรลุตติยฌานอยู่ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati …pe…บรรลุจตุตถฌานอยู่ ฯลฯ ñāṇadassanāya cittaṁ abhinīharati, abhininnāmeti …pe…น้อมจิตไปเพื่อ ญาณทัสสนะ ฯลฯ Idampissa hoti paññāya …pe…นี้เป็นปัญญาของภิกษุนั้น ฯลฯ nāparaṁ itthattāyāti pajānāti.รู้ชัดว่า‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบ พรหมจรรย์ แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’ Idampissa hoti paññāyaนี้เป็นปัญญาของภิกษุนั้น ayaṁ kho sā, brāhmaṇa, paññā”ti.
paññā → Scdmt paññāyāti. (pts note)พราหมณ์ ปัญญานั้นเป็นอย่างนี้แล”

7. Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanāพราหมณ์โสณทัณฑะประกาศตนเป็นอุบาสก

Evaṁ vutte, soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ พราหมณ์โสณทัณฑะได้กราบทูลว่า “abhikkantaṁ, bho gotama, abhikkantaṁ, bho gotama.“ข้าแต่ท่านพระโคดม ภาษิตของท่านพระโคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่ท่านพระ โคดม ภาษิตของท่านพระโคดมชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ท่านพระโคดมทรงประกาศ ธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ Seyyathāpi, bho gotama, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhotā gotamena anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva (bj, pts) | bhotā → Sm bho (and so in iii. 22; comp. iii. 17, 19). (pts note)เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดโดยตั้งใจว่า คนมีตาดีจักเห็นรูปได้ Esāhaṁ bhavantaṁ gotamaṁ saraṇaṁ gacchāmi, dhammañca, bhikkhusaṅghañca.
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts)ข้าพระองค์นี้ขอถึงท่านพระโคดม พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ Upāsakaṁ maṁ bhavaṁ gotamo dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gataṁ.ขอท่าน พระโคดมจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจน ตลอดชีวิต Adhivāsetu ca me bhavaṁ gotamo svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ ในวันพรุ่งนี้เถิด” Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยพระอาการดุษณี

Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.ทีนั้น พราหมณ์โสณทัณฑะทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรงรับ นิมนต์แล้ว จึงได้ลุกจากอาสนะ กราบพระผู้มีพระภาคแล้วกระทำประทักษิณจากไป Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṁ ārocāpesi:ครั้นผ่านคืนนั้นไป พราหมณ์โสณทัณฑะสั่งให้จัดของขบฉันอย่างประณีตไว้ ในนิเวศน์ของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลว่า “kālo, bho gotama, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.“ท่านพระโคดม ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารเสร็จแล้ว” Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena soṇadaṇḍassa brāhmaṇassa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj)ตอนเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและ จีวรเสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของพราหมณ์โสณทัณฑะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ ประทับนั่ง บนอาสนะที่ปูไว้ Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.พราหมณ์โสณทัณฑะได้นำของขบฉันอันประณีตประเคนภิกษุสงฆ์ มีพระพุทธเจ้าเป็นประธานให้อิ่มหนำด้วยตนเอง

Atha kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จทรงวางพระหัตถ์แล้ว พราหมณ์ โสณทัณฑะจึงเลือกนั่ง ณ ที่สมควรที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า Ekamantaṁ nisinno kho soṇadaṇḍo brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:แล้วกราบทูลว่า “ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno āsanā vuṭṭhahitvā bhavantaṁ gotamaṁ abhivādeyyaṁ, tena maṁ sā parisā paribhaveyya.
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts) | Bhagavantaṁ → Bp Bhavantaṁ. (pts note)“ข้าแต่ ท่านพระโคดม ถ้าข้าพระองค์อยู่ในท่ามกลางบริษัทจะลุกจากที่นั่งไปกราบท่านพระ โคดม ก็จะถูกบริษัทดูหมิ่นเพราะเหตุนั้นได้ Yaṁ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha.ผู้ถูกบริษัทดูหมิ่นจะเสื่อมยศ Yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ.ผู้เสื่อมยศ จะเสื่อมโภคสมบัติ Yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā.เพราะมียศข้าพระองค์จึงมีโภคสมบัติ Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno añjaliṁ paggaṇheyyaṁ, āsanā me taṁ bhavaṁ gotamo paccuṭṭhānaṁ dhāretu.ถ้าข้าพระองค์อยู่ใน ท่ามกลางบริษัทจะประนมมือ ขอท่านพระโคดมทรงทราบว่านั่นแทนการลุกจาก ที่นั่ง(ไปต้อนรับ) Ahañceva kho pana, bho gotama, parisagato samāno veṭhanaṁ omuñceyyaṁ, sirasā me taṁ bhavaṁ gotamo abhivādanaṁ dhāretu.ถ้าข้าพระองค์อยู่ในท่ามกลางบริษัทจะแก้ผ้าโพกศีรษะออก ขอ ท่านพระโคดมทรงทราบว่านั่นแทนการกราบด้วยเศียรเกล้า Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno yānā paccorohitvā bhavantaṁ gotamaṁ abhivādeyyaṁ, tena maṁ sā parisā paribhaveyya.
bhavantaṁ → bhagavantaṁ (pts)ถ้าข้าพระองค์อยู่ใน ยานพาหนะจะลงไปกราบท่านพระโคดม บริษัทก็จะดูหมิ่นเพราะเหตุนั้นได้ Yaṁ kho pana sā parisā paribhaveyya, yasopi tassa hāyetha, yassa kho pana yaso hāyetha, bhogāpi tassa hāyeyyuṁ.ผู้ถูก บริษัทดูหมิ่นจะเสื่อมยศ ผู้เสื่อมยศจะเสื่อมโภคสมบัติ Yasoladdhā kho panamhākaṁ bhogā.เพราะมียศข้าพระองค์จึงมี โภคสมบัติ Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno patodalaṭṭhiṁ abbhunnāmeyyaṁ, yānā me taṁ bhavaṁ gotamo paccorohanaṁ dhāretu.
abbhunnāmeyyaṁ → abbhunnameyyaṁ (sya-all) | kho → Scdt omit. (pts note) | pana → Bp omits. (pts note)ถ้าข้าพระองค์อยู่ในยานพาหนะจะยกปฏักขึ้น ขอท่านพระโคดมทรง ทราบว่านั่นแทนการลงจากยานพาหนะ(ไปต้อนรับ) Ahañceva kho pana, bho gotama, yānagato samāno chattaṁ apanāmeyyaṁ, sirasā me taṁ bhavaṁ gotamo abhivādanaṁ dhāretū”ti.
chattaṁ → hatthaṁ (pts)ถ้าข้าพระองค์อยู่ในยานพาหนะ จะลดร่มลง ขอท่านพระโคดมทรงทราบว่านั่นแทนการกราบด้วยเศียรเกล้า”

Atha kho bhagavā soṇadaṇḍaṁ brāhmaṇaṁ dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmīti.ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้พราหมณ์โสณทัณฑะเห็น ชัด ชักชวนให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้ สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แล้วทรงลุกจากอาสนะเสด็จจากไป

Soṇadaṇḍasuttaṁ niṭṭhitaṁ catutthaṁ.โสณทัณฑสูตรที่ ๔ จบ