1. Poṭṭhapādaparibbājakavatthu

Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.
anāthapiṇḍikassa ārāme → anāthapiṇḍikassārāme (sya-all)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวันอารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี

Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasati mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṁ tiṁsamattehi paribbājakasatehi.
tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme → tiṇḍukācire ekasārike mallikārāme (sya-all) | tiṁsamattehi → timattehi (pts) | tindukācīre → SS tiṇḍukātīre here, but not in Sum. In 2 only Sd has -tīro. (pts note) | eka-sālake → Scdt sālike and so St in 2. (pts note) | Mallikāya → See J. iv. 148 foll. Dhp. Aṭṭh. 248. (pts note) | timattehi → BB tiṅsa-. (pts note)ในสมัยนั้น โปฏฐปาทปริพาชกพร้อมด้วยปริพาชกบริษัทหมู่ ใหญ่ประมาณ ๓,๐๐๐ รูป พักอยู่ในพระราชอุทยานของพระนางมัลลิกา ชื่อเอกสาลกะ ที่จัดไว้เพื่อเป็นที่ประกาศลัทธิ รายล้อมด้วยต้นมะพลับ Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya sāvatthiṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | sāvatthiṁ → sāvatthiyaṁ (sya-all)เช้าวันนั้น พระผู้มีพระภาค ทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปกรุงสาวัตถีเพื่อบิณฑบาต

Atha kho bhagavato etadahosi:พระผู้มีพระภาคทรงดำริว่า “atippago kho tāva sāvatthiyaṁ piṇḍāya carituṁ.‘ยังเช้าเกินไปที่จะเที่ยวบิณฑบาตในกรุง สาวัตถี Yannūnāhaṁ yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo, yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkameyyan”ti.
tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo → tiṇḍukāciro ekasāliko mallikārāmo (sya-all)ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาโปฏฐปาทปริพาชกในพระราชอุทยานของพระ นางมัลลิกา ชื่อเอกสาลกะ ที่จัดไว้เพื่อเป็นที่ประกาศลัทธิ’ Atha kho bhagavā yena samayappavādako tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo tenupasaṅkami.
tindukācīro ekasālako mallikāya ārāmo → tiṇḍukāciro ekasāliko mallikārāmo (sya-all)จึงเสด็จเข้าไปที่พระ ราชอุทยานของพระนางมัลลิกาชื่อเอกสาลกะ ที่จัดไว้เพื่อเป็นที่ประกาศลัทธิ

Tena kho pana samayena poṭṭhapādo paribbājako mahatiyā paribbājakaparisāya saddhiṁ nisinno hoti unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṁ tiracchānakathaṁ kathentiyā.เวลานั้น โปฏฐปาทปริพาชกกำลังนั่งสนทนาด้วยเสียงดังอื้ออึงอยู่กับ ปริพาชกบริษัทหมู่ใหญ่ถึงเดรัจฉานกถาต่าง ๆ คือ Seyyathidaṁ—rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ yānakathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ itibhavābhavakathaṁ iti vā.
itthikathaṁ → itthikathaṁ purisakathaṁ (bj) | vā → vāti (bj) | itthikathaṁ sūrakathaṁ → itthīkathaṁ purisakathaṁ surākathaṁ (sya-all) | itthi-kathaṁ → BB add purisa-kathaṁ; as Sd BB at D.i.1.17 (not in M.V.v.6.3). (pts note) | iti → BB omit iti. (pts note)เรื่องพระราชา เรื่องโจร เรื่อง มหาอำมาตย์ เรื่องกองทัพ เรื่องภัย เรื่องการรบ เรื่องข้าว เรื่องน้ำ เรื่องผ้า เรื่อง ที่นอน เรื่องพวงดอกไม้ เรื่องของหอม เรื่องญาติ เรื่องยาน เรื่องบ้าน เรื่องนิคม เรื่องเมืองหลวง เรื่องชนบท เรื่องสตรี เรื่องบุรุษ เรื่องคนกล้าหาญ เรื่องตรอก เรื่อง ท่าน้ำ เรื่องคนที่ล่วงลับไปแล้ว เรื่องเบ็ดเตล็ด เรื่องโลก เรื่องทะเล เรื่องความเจริญ และความเสื่อม

Addasā kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ;โปฏฐปาทปริพาชกเห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล disvāna sakaṁ parisaṁ saṇṭhapesi:
sakaṁ parisaṁ → sakaparisaṁ (sya-all) | saṇṭhapesi → saṇṭhāpesi (pts) | saṇṭhapesi → saṇṭhāpesi (bj: PTS) | disvā → BB disvāna. (pts note) | saṇṭhāpesi → Sm saṇṭhapesi. (pts note)จึงห้ามบริษัท ของตนว่า “appasaddā bhonto hontu, mā bhonto saddamakattha.“ท่านทั้งหลายโปรดเงียบหน่อย อย่าส่งเสียงอื้ออึง Ayaṁ samaṇo gotamo āgacchati.พระสมณโคดมกำลัง เสด็จมา Appasaddakāmo kho so āyasmā appasaddassa vaṇṇavādī.
āyasmā → panāyasmā (bj); (sya-all) | kho → kho panāyasmā (sya-all); kho pana (pts) | pana → BB omit. (pts note)พระองค์โปรดเสียงเบา ตรัสสรรเสริญเสียงเบา Appeva nāma appasaddaṁ parisaṁ viditvā upasaṅkamitabbaṁ maññeyyā”ti.บางทีเมื่อพระองค์ทรง ทราบว่าบริษัทเสียงเบา อาจจะเสด็จเข้ามาก็ได้” Evaṁ vutte, te paribbājakā tuṇhī ahesuṁ.เมื่อเขากล่าวอย่างนี้ ปริพาชก เหล่านั้นจึงได้เงียบ

Atha kho bhagavā yena poṭṭhapādo paribbājako tenupasaṅkami.ทีนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปหาโปฏฐปาทปริพาชก Atha kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:โปฏฐปาทปริพาชกจึงทูลเชิญว่า “etu kho, bhante, bhagavā.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้ามาเถิด Svāgataṁ, bhante, bhagavato.
svāgataṁ → sāgataṁ (pts) | svāgataṁ → sāgataṁ (bj: PTS) | sāgataṁ → Sd BB svāgataṁ. (pts note)ขอรับเสด็จพระผู้มีพระภาค Cirassaṁ kho, bhante, bhagavā imaṁ pariyāyamakāsi, yadidaṁ idhāgamanāya.นาน ๆ พระองค์จะมีเวลาเสด็จมาที่นี่ Nisīdatu, bhante, bhagavā, idaṁ āsanaṁ paññattan”ti.ขอพระผู้มี พระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้เถิด พระพุทธเจ้าข้า”

Nisīdi bhagavā paññatte āsane.พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ Poṭṭhapādopi kho paribbājako aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
kho → BB pi kho. (pts note)ส่วนโปฏฐปาทปริพาชกก็เลือกนั่ง ณ ที่สมควรที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า Ekamantaṁ nisinnaṁ kho poṭṭhapādaṁ paribbājakaṁ bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามว่า “kāya nuttha, poṭṭhapāda, etarahi kathāya sannisinnā, kā ca pana vo antarākathā vippakatā”ti?
kāya nuttha → kāya nottha (sya-all, mr) | nuttha → kāya nottha (cck: syā. ka.)“โปฏฐปาทะ เวลา นี้พวกท่านนั่งสนทนากันด้วยเรื่องอะไร พูดเรื่องอะไรค้างไว้”

1.1. Abhisaññānirodhakathāว่าด้วยอภิสัญญานิโรธ

Evaṁ vutte, poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ โปฏฐปาทปริพาชกกราบทูลว่า “tiṭṭhatesā, bhante, kathā, yāya mayaṁ etarahi kathāya sannisinnā.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องที่พวกข้าพระองค์สนทนากันในวลานี้ของดไว้ก่อน Nesā, bhante, kathā bhagavato dullabhā bhavissati pacchāpi savanāya.
savanāya → savaṇāya (bj) | esā → SS n'esāhaṁ. (pts note)เรื่อง นี้พระองค์จะทรงสดับเมื่อใดก็ได้ในภายหลัง

Purimāni, bhante, divasāni purimatarāni, nānātitthiyānaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ kotūhalasālāya sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ abhisaññānirodhe kathā udapādi:
kotūhalasālāya → kutūhalasālāya (bj, pts); kotuhalasālāya (sya-all)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันก่อน ๆ พวก สมณพราหมณ์ผู้มีลัทธิต่างกันได้มาชุมนุมกันที่ศาลาถกแถลง ตั้งประเด็นสนทนา กันเรื่องอภิสัญญานิโรธว่า ‘kathaṁ nu kho, bho, abhisaññānirodho hotī’ti?
abhisaññānirodho → abhisaññanirodho (pts)‘ท่านทั้งหลาย อภิสัญญานิโรธ คืออะไร’

Tatrekacce evamāhaṁsu:ในบรรดา สมณพราหมณ์เหล่านั้น บางพวกเสนอว่า ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi.
ahetū → ahetu (bj, sya-all) | uppajjantipi nirujjhantipi → uppajjatipi nirujjhatipi (sya-all)‘สัญญาของคนไม่มีเหตุไม่มีปัจจัย เกิดดับ ไปเอง Yasmiṁ samaye uppajjanti, saññī tasmiṁ samaye hoti.
uppajjanti → uppajjati (sya-all)เวลาที่เกิดสัญญา คนก็มีความจำ Yasmiṁ samaye nirujjhanti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti.
nirujjhanti → nirujjhati (sya-all)เมื่อสัญญาดับ คนก็จำอะไรไม่ได้’ Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti.
paññapenti → paññāpenti (bj) | paññāpenti → paññapenti (bj: PTS)พวก หนึ่งเสนอประเด็นเรื่องอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้

Tamañño evamāha:สมณพราหมณ์อีกคนหนึ่งเสนอว่า ‘na kho pana metaṁ, bho, evaṁ bhavissati.
pana metaṁ → na kho nāmetaṁ (pts1ed) | pana metaṁ → nām etaṁ (pts) | me’taṁ → na kho nāmetaṁ (bj: PTS) | metaṁ → na kho nāmetaṁ (cck: sī. pī.) | bho → BB na kho pana me taṁ bho (thrice). In the next clause SS omit bho, and in the third Sm omits it, and Sdt have hoti. (pts note)‘ท่านทั้งหลาย เรื่องนั้นไม่ถูก Saññā hi, bho, purisassa attā.เพราะสัญญา เป็นอัตตา(ตัวตน)ของคน Sā ca kho upetipi apetipi.
sā → so (sya-all)ที่เวียนเข้าเวียนออก Yasmiṁ samaye upeti, saññī tasmiṁ samaye hoti.เวลาที่สัญญาเป็นอัตตาเวียนเข้า คนก็ มีความจำ Yasmiṁ samaye apeti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti.เมื่อสัญญาเป็นอัตตาเวียนออก คนก็จำอะไรไม่ได้’ Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti.
paññapenti → paññāpenti (bj)พวกหนึ่งเสนอ ประเด็นเรื่องอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้

Tamañño evamāha:สมณพราหมณ์อีกคนหนึ่งเสนอว่า ‘na kho pana metaṁ, bho, evaṁ bhavissati.
pana metaṁ → nām etaṁ (pts)‘ท่านทั้งหลาย เรื่องนั้นก็ไม่ถูก Santi hi, bho, samaṇabrāhmaṇā mahiddhikā mahānubhāvā.เพราะมี สมณพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก Te imassa purisassa saññaṁ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi.สามารถบันดาลสัญญาของคนให้เข้าไป หรือให้ออกไปก็ได้ Yasmiṁ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṁ samaye hoti.เวลาที่บันดาลให้สัญญาเข้าไป คนก็มีความจำ Yasmiṁ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti.เมื่อบันดาลให้สัญญา ออกไป คนก็จำอะไรไม่ได้’ Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti.
paññapenti → paññāpenti (bj)พวกหนึ่งเสนอประเด็นเรื่องอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้

Tamañño evamāha:สมณพราหมณ์อีกคนหนึ่งเสนอว่า ‘na kho pana metaṁ, bho, evaṁ bhavissati.
pana metaṁ → nām etaṁ (pts)‘ท่านทั้งหลาย เรื่องนั้นก็ไม่ถูก Santi hi, bho, devatā mahiddhikā mahānubhāvā.
devatā → devā (sya-all) | devatā → devā (bj: syā)เพราะมี เทวดาผู้มีฤทธิ์มากมีอานุภาพมาก Tā imassa purisassa saññaṁ upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipi.
tā → te (sya-all, pts) | tā → te (bj: syā)สามารถบันดาลสัญญาของคนให้เข้าไปหรือให้ออก ไปก็ได้ Yasmiṁ samaye upakaḍḍhanti, saññī tasmiṁ samaye hoti.เวลาที่บันดาลให้สัญญาเข้าไป คนก็มีความจำ Yasmiṁ samaye apakaḍḍhanti, asaññī tasmiṁ samaye hotī’ti.เมื่อบันดาลให้สัญญาออกไป คนก็จำอะไรไม่ได้’ Ittheke abhisaññānirodhaṁ paññapenti.
paññapenti → paññāpenti (bj, pts)พวกหนึ่งเสนอประเด็นเรื่องอภิสัญญานิโรธไว้อย่างนี้

Tassa mayhaṁ, bhante, bhagavantaṁyeva ārabbha sati udapādi:ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ระลึกถึงพระผู้มีพระภาคว่า ‘aho nūna bhagavā, aho nūna sugato, yo imesaṁ dhammānaṁ sukusalo’ti.
sukusaloti bhagavā bhante kusalo → sukusalo ti (pts) | ti → SS Aho nūna bhagavā sugato yo (Sdm so) bhante kusalo. (Sm has imesaṁ inserted, as a correction, after so.) (pts note)‘ผู้ฉลาดในธรรม เหล่านี้ ต้องเป็นพระผู้มีพระภาคผู้พระสุคตเท่านั้น’ Bhagavā, bhante, kusalo, bhagavā pakataññū abhisaññānirodhassa.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระ ผู้มีพระภาคทรงฉลาดรอบรู้ในเรื่องอภิสัญญานิโรธนี้ Kathaṁ nu kho, bhante, abhisaññānirodho hotī”ti?ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อภิสัญญานิโรธเป็นอย่างไรหนอแล”

1.2. Sahetukasaññuppādanirodhakathāว่าด้วยสัญญามีเหตุมีปัจจัยเกิดดับ

“Tatra, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu ahetū appaccayā → evam āhaṁsu ahetuappaccayā (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โปฏฐปาทะ บรรดาสมณพราหมณ์ เหล่านั้น ‘ahetū appaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipī’ti, āditova tesaṁ aparaddhaṁ.
ahetū → ahetu (sya-all)ความเห็นของพวกที่กล่าวว่า ‘สัญญาของคนไม่มีเหตุไม่มีปัจจัยเกิดดับ ไปเอง’ นั้นผิดตั้งแต่แรกทีเดียว Taṁ kissa hetu?เพราะเหตุไร Sahetū hi, poṭṭhapāda, sappaccayā purisassa saññā uppajjantipi nirujjhantipi.
sahetū → sahetu (sya-all) | uppajjantipi nirujjhantipi → uppajjatipi nirujjhatipi (sya-all)เพราะสัญญาของคนมีเหตุมีปัจจัย เกิดก็มี ดับก็มี Sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (bj, pts); uppajjatipi (sya-all) | nirujjhati → nirujjhanti (bj, pts); nirujjhatipi (sya-all) | nirujjhanti → BB uppajjati . . . nirujjhati (and so in 10, 16, etc.). (pts note)สัญญาอย่างหนึ่งเกิดเพราะการศึกษาก็มี สัญญาอีกอย่างหนึ่ง ดับเพราะการศึกษาก็มี

Kā ca sikkhā”ti? Bhagavā avoca.การศึกษาเป็นอย่างไร

“Idha, poṭṭhapāda, tathāgato loke uppajjati arahaṁ, sammāsambuddho …pe…
loke → loko (bj) | rajopatho → rajāpatho (bj: syā) | pe → BB yathā Sāmañaphalaṁ evaṁ vitthāretabbaṁ and omit down to end of 8 (D. ii. 40-63). (pts note) | Sa → BB atha as in D. ii. 63. (pts note)โปฏฐปาทะ ตถาคตอุบัติขึ้นมาในโลกนี้ เป็น พระอรหันต์ ตรัสรู้ด้วยตนเองโดยชอบ ฯลฯ (พึงนำข้อความเต็มในสามัญญผลสูตร มาใส่ไว้ที่นี้) Evaṁ kho, poṭṭhapāda, bhikkhu sīlasampanno hoti
hoti → BB add . . . pa . . . and omit 9. (pts note) | poṭṭhabbaṁ → So SS (see D.ii. 64). (pts note)ภิกษุชื่อว่าสมบูรณ์ด้วยศีลเป็นอย่างนี้แล …pe…ฯลฯ

tassime pañcanīvaraṇe pahīne attani samanupassato pāmojjaṁ jāyati, pamuditassa pīti jāyati, pītimanassa kāyo passambhati, passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, sukhino cittaṁ samādhiyati.
pañcanīvaraṇe pahīne → pañca nīvaraṇe pahīṇe (bj) | vedeti → vedayati (sya-all) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (pts) | pāmojjaṁ → pāmujjaṁ (bj: PTS) | vedeti → paṭisaṁvedeti (bj: syā) | pāmujjaṁ → BB pāmojjaṁ (SS here u, but o at D.ii. 75). (pts note)เมื่อภิกษุนั้นพิจารณา เห็นนิวรณ์ ๕ ที่ตนละได้แล้ว ย่อมเกิดความเบิกบานใจ เมื่อเบิกบานใจก็ย่อมเกิดปีติ เมื่อใจมีปีติ กายย่อมสงบ เธอมีกายสงบย่อมได้รับความสุข เมื่อมีความสุข จิตย่อม ตั้งมั่น

So vivicceva kāmehi, vivicca akusalehi dhammehi, savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānam (pts) | jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (bj: kesuci)ภิกษุนั้นสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ Tassa yā purimā kāmasaññā, sā nirujjhati.กามสัญญา (ความจำได้หมายรู้เรื่องกาม) ของ เธอ ที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.
samaye → (sya-all) | Vivekaja-pītisukha-sukhuma-sacca-saññā → In 10,11 MSS. have vivekajaṁ pītisukhaṁ, in 12-15 the ṁ's are usually omitted. (pts note)สัจสัญญาอันละเอียดมีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกจะเกิด ขึ้นแทน Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati → nirujjhanti (pts) | uppajjati → uppajjanti (bj: PTS) | nirujjhati → nirujjhanti (bj: PTS) | nirujjhanti → BB in 10-16 uppajjati . . . nirujjhati. SS -anti in 10-14. In 15 Sdt -ati . . . ati; Sc -anti . . . anti; Sm -ati . . . -anti. In 16 SS ati . . . anti; (Sum. requires plural, see 22.) (pts note)สัญญาอย่างหนึ่งเกิดเพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการ ศึกษาอย่างนี้ Ayaṁ sikkhā”ti bhagavā avoca.
ayaṁ → ayaṁpi (sya-all)นี้จัดเป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

“Puna caparaṁ, poṭṭhapāda, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (pts) | jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (bj: PTS)ยังมีอีก โปฏฐปาทะ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป ภิกษุบรรลุทุติยฌานมีความ ผ่องใสในภายในมีภาวะที่จิตเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตกไม่มีวิจาร มีแต่ปีติและสุขอัน เกิดจากสมาธิอยู่ Tassa yā purimā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati.
vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā → vivekajaṁ pītisukhaṁ sukhumasaccasaññā (pts) | vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā → vivekajaṁ pītisukhaṁ sukhumasaññā (bj: PTS)สัจสัญญาอันละเอียดมีปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, samādhijapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.สัจสัญญาอันละเอียดมีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิจะเกิดขึ้นแทน Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
ekā → ekaṁ (bj) | uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati ayampi sikkhāti → nirujjhanti ayaṁ sikkhā ti (pts)สัญญาอย่างหนึ่ง เกิดเพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการศึกษาอย่างนี้ Ayampi sikkhā”ti bhagavā avoca.นี้จัดเป็นการ ศึกษาอย่างหนึ่ง

“Puna caparaṁ, poṭṭhapāda, bhikkhu pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno, sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti: ‘upekkhako satimā sukhavihārī’ti, tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
sukhavihārīti tatiyaṁ jhānaṁ → sukhavihārī ti tatiyajjhānaṁ (pts) | tatiyaṁjhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (bj: kesuci potthakesu) | upekhako → BB upekkhako and so always. (pts note)ยังมีอีก โปฏฐปาทะ เพราะปีติจางคลายไป ภิกษุมีอุเบกขามีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌานที่พระอริยะทั้งหลายสรรเสริญว่า ผู้มีอุเบกขามี สติ อยู่เป็นสุข Tassa yā purimā samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati.
samādhijapītisukhasukhumasaccasaññā → samādhijaṁ pītisukhaṁ sukhumasaccasaññā (pts)สัจสัญญาอันละเอียดมีปีติและสุขอันเกิดจากสมาธิที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Upekkhāsukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, upekkhāsukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.สัจสัญญาอันละเอียดมีสุขอันเกิดจากอุเบกขาจะเกิดขึ้นแทน Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati ayampi sikkhāti → nirujjhanti ayaṁ sikkhā ti (pts)สัญญาอย่างหนึ่งเกิด เพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการศึกษาอย่างนี้ Ayampi sikkhā”ti bhagavā avoca.นี้จัดเป็นการศึกษา อย่างหนึ่ง

“Puna caparaṁ, poṭṭhapāda, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
atthaṅgamā → atthagamā (bj, pts) | upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ → upekhāsatipārisuddhiṁ catutthajjhānaṁ (pts) | atthagamā → atathaṅgamā (bj: kesuci) | jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (bj: kesuci)ยังมีอีก โปฏฐปาทะ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไป ก่อนแล้ว ภิกษุบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ Tassa yā purimā upekkhāsukhasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati.สัจสัญญาอันละเอียดมีสุขอันเกิดจากอุเบกขาที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Adukkhamasukhasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, adukkhamasukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.สัจสัญญาอัน ละเอียดที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุขจะเกิดขึ้นแทน Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati ayampi sikkhāti → nirujjhanti ayaṁ sikkhā ti (pts)สัญญาอย่างหนึ่งเกิดเพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการศึกษาอย่างนี้ Ayampi sikkhā”ti bhagavā avoca.นี้จัดเป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

“Puna caparaṁ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.
atthaṅgamā → atthagamā (bj, pts) | samatikkamā → BB samatikkamma, as in 15, 16; but see M.PṢ. p. 30. (pts note) | viharati → See D. i. 3. 13-15. (pts note)ยังมีอีก โปฏฐปาทะ ภิกษุบรรลุอากาสานัญจายตนฌาน โดยกำหนดว่า อากาศหาที่สุดมิได้ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญา โดยประการทั้งปวง Tassa yā purimā rūpasaññā, sā nirujjhati.
purimā rūpasaññā → purimasaññā (mr) | rūpasaññā → purimasaññā (cck: ka.)รูปสัญญาที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.
ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā → ākāsānañcāyatanasukhasukhumasaccasaññā (pts)สัจสัญญาอันละเอียดประกอบ ด้วยอากาสานัญจายตนฌานจะเกิดขึ้นแทน ภิกษุนั้นมีสัจสัญญาอันละเอียดประกอบ ด้วยอากาสานัญจายตนฌานในตอนนั้น Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati ayampi sikkhāti → nirujjhanti ayaṁ sikkhā ti (pts)สัญญาอย่างหนึ่งเกิดเพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการศึกษาอย่างนี้ Ayampi sikkhā”ti bhagavā avoca.นี้จัดเป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

“Puna caparaṁ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati.ยังมีอีก โปฏฐปาทะ ภิกษุล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน โดยกำหนดว่า วิญญาณหาที่สุดมิได้ Tassa yā purimā ākāsānañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati.สัจสัญญาอัน ละเอียดประกอบด้วยอากาสานัญจายตนฌานที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.สัจสัญญา อันละเอียดประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานจะเกิดขึ้นแทน ภิกษุนั้นมีสัจสัญญา อันละเอียดประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานในตอนนั้น Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati ayampi sikkhāti → nirujjhanti ayaṁ sikkhā ti (pts) | uppajjati → upapajjati (bj: kesuci)สัญญาอย่างหนึ่งเกิด เพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการศึกษาอย่างนี้ Ayampi sikkhā”ti bhagavā avoca.นี้จัดเป็นการศึกษา อย่างหนึ่ง

“Puna caparaṁ, poṭṭhapāda, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.ยังมีอีก โปฏฐปาทะ ภิกษุล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนฌาน โดยกำหนดว่า ไม่มีอะไร Tassa yā purimā viññāṇañcāyatanasukhumasaccasaññā, sā nirujjhati.สัจสัญญาอันละเอียด ประกอบด้วยวิญญาณัญจายตนฌานที่มีอยู่ก่อนจะดับไป Ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññā tasmiṁ samaye hoti, ākiñcaññāyatanasukhumasaccasaññīyeva tasmiṁ samaye hoti.สัจสัญญาอันละเอียด ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนฌานจะเกิดขึ้นแทน ภิกษุนั้นมีสัจสัญญาอันละเอียด ประกอบด้วยอากิญจัญญายตนฌานในตอนนั้น Evampi sikkhā ekā saññā uppajjati, sikkhā ekā saññā nirujjhati.
uppajjati → uppajjanti (pts) | nirujjhati ayampi sikkhāti → nirujjhanti ayaṁ sikkhā ti (pts)สัญญาอย่างหนึ่งเกิดเพราะการศึกษา สัญญาอีกอย่างหนึ่งดับเพราะการศึกษาอย่างนี้ Ayampi sikkhā”ti bhagavā avoca.
pāpiyo → pāpiyyo (bj: kesuci potthakesu) | ceva → na ca (bj: syā) | nu → nu kho (bj: syā) | ājānāmi → bhagavatā dhammaṁ desitaṁ anujānāmīti (bj: syā)นี้จัดเป็นการศึกษาอย่างหนึ่ง

“Yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṁ phusati.
yato → yathā (sya-all)โปฏฐปาทะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ที่ยังมีสกสัญญา เธอออกจาก ปฐมฌานเข้าทุติยฌาน ออกจากทุติยฌานเข้าตติยฌาน จนถึงอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาโดยลำดับ Tassa saññagge ṭhitassa evaṁ hoti:เมื่อเธออยู่ในอากิญจัญญายตนฌานอันเป็น ที่สุดแห่งสัญญา เกิดความคิดขึ้นมาอย่างนี้ว่า ‘cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo.
pāpiyo → BB pāpiyyo, and so in 18. (pts note)‘เมื่อเรายังคิดอยู่ไม่ดีเลย ไม่คิดเสียจะ ดีกว่า Ahañceva kho pana ceteyyaṁ, abhisaṅkhareyyaṁ, imā ca me saññā nirujjheyyuṁ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṁ;
uppajjeyyuṁ → Scmt uppajjeyya abhisaṁkharoti (omitting yan . . . na, which they have in 18). (pts note)ถ้าเรายังคิดยังคำนึง สัญญาเหล่านี้ (ที่เราได้มาแล้ว)จะพึงดับ สัญญาอื่นที่ หยาบจะเกิดขึ้นแทน yannūnāhaṁ na ceva ceteyyaṁ na ca abhisaṅkhareyyan’ti.
ceva → (pts) | ca → (pts)ทางที่ดีเราไม่ควรคิดและไม่ควรคำนึง’ So na ceva ceteti, na ca abhisaṅkharoti.
ca → (pts)เธอจึงไม่คิดไม่คำนึง Tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti.
anabhisaṅkharoto → nābhisaṁkharoto (bj: machasaṁ) | anabhisaṁkharoto → BB na abhi-. (pts note)เมื่อเธอไม่คิดไม่คำนึง สัญญานั้นจึงดับไป สัญญาอื่นที่หยาบก็ไม่เกิดขึ้น So nirodhaṁ phusati.เธอจึงบรรลุ นิโรธ Evaṁ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti hoti.โปฏฐปาทะ การเข้าถึงความดับสัญญาของภิกษุผู้มีความรู้ตัวโดยลำดับ ย่อมมี ได้ด้วยอาการอย่างนี้

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda,โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร api nu te ito pubbe evarūpā anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti sutapubbā”ti?การเข้าถึงความดับสัญญาของภิกษุ ผู้มีความรู้สึกตัวโดยลำดับเช่นนี้ ท่านเคยได้ยินมาก่อนบ้างหรือไม่”

“No hetaṁ, bhante.เขากราบทูลว่า “ไม่เคยได้ยินเลย พระพุทธเจ้าข้า Evaṁ kho ahaṁ, bhante, bhagavato bhāsitaṁ ājānāmi:
bhagavato bhāsitaṁ ājānāmi → bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāmīti (sya-all) | desitaṁ → bhagavato bhāsitaṁ (sya-all: sī.)ข้าพระองค์เพิ่งรู้ทั่วถึง ธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วเดี๋ยวนี้เองว่า ‘yato kho, poṭṭhapāda, bhikkhu idha sakasaññī hoti, so tato amutra tato amutra anupubbena saññaggaṁ phusati,
idha → (sya-all)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ที่ยังมี สกสัญญา เธอออกจากปฐมฌานเข้าทุติยฌาน ออกจากทุติยฌานเข้าตติยฌาน จนถึงอากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาโดยลำดับ tassa saññagge ṭhitassa evaṁ hoti:เมื่อเธออยู่ใน อากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญา เกิดความคิดขึ้นมาอย่างนี้ว่า “cetayamānassa me pāpiyo, acetayamānassa me seyyo.‘เมื่อ เรายังคิดอยู่ไม่ดีเลย ไม่คิดเสียจะดีกว่า Ahañceva kho pana ceteyyaṁ abhisaṅkhareyyaṁ, imā ca me saññā nirujjheyyuṁ, aññā ca oḷārikā saññā uppajjeyyuṁ;ถ้าเรายังคิดยังคำนึง สัญญาเหล่านี้ (ที่เรา ได้มาแล้ว)จะพึงดับ สัญญาอื่นที่หยาบจะเกิดขึ้นแทน yannūnāhaṁ na ceva ceteyyaṁ, na ca abhisaṅkhareyyan”ti.
ceva → (pts) | ca abhisaṅkhareyyanti → abhisaṁkhareyyan ti (pts)ทางที่ดีเราไม่ควรคิดและไม่ ควรคำนึง’ So na ceva ceteti, na cābhisaṅkharoti, tassa acetayato anabhisaṅkharoto tā ceva saññā nirujjhanti, aññā ca oḷārikā saññā na uppajjanti.
cābhisaṅkharoti → ca abhisaṅkharoti (sya-all); abhisaṁkharoti (pts) | anabhisaṅkharoto → anabhasaṅkharoto (sya-all) | tā → Sdt na. (pts note)เธอจึงไม่คิดไม่คำนึง เมื่อเธอไม่คิดไม่คำนึง สัญญานั้นจึงดับไป สัญญา อื่นที่หยาบก็ไม่เกิดขึ้น So nirodhaṁ phusati.เธอจึงบรรลุนิโรธ Evaṁ kho, poṭṭhapāda, anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti hotī’”ti.
anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpatti → anupubbābhisaññānirodhasampadānasamāpatti (pts)การเข้าถึงความดับสัญญาของภิกษุผู้มี ความรู้สึกตัวโดยลำดับ ย่อมมีได้ด้วยอาการอย่างนี้”

“Evaṁ, poṭṭhapādā”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เป็นอย่างนั้น โปฏฐปาทะ”

“Ekaññeva nu kho, bhante, bhagavā saññaggaṁ paññapeti, udāhu puthūpi saññagge paññapetī”ti?
ekaññeva → ekañceva (sya-all) | paññapeti → paññāpeti (pts) | puthūpi → puthu pi (pts) | paññapetīti ekampi → paññāpetīti ekam pi (pts) | ekaññeva → ekaṁ yeva (bj: kesuci potthakesu) | puthu → All MSS. ū (four times). (pts note)เขาทูลถามว่า “พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอากิญจัญญายตนฌาน อันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้อย่างเดียวหรือบัญญัติไว้หลายอย่าง พระพุทธเจ้าข้า”

“Ekampi kho ahaṁ, poṭṭhapāda, saññaggaṁ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī”ti.
paññapemi puthūpi → paññāpemi puthu pi (pts) | paññapemīti → paññāpemīti (pts) | poṭṭhapāda → poṭṭhapāda ahaṁ (bj: syā)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โปฏฐปาทะ เราบัญญัติอากิญจัญญายตนฌาน อันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้อย่างเดียวก็มี หลายอย่างก็มี”

“Yathā kathaṁ pana, bhante, bhagavā ekampi saññaggaṁ paññapeti, puthūpi saññagge paññapetī”ti?
paññapeti puthūpi → paññāpeti puthu pi (pts) | paññapetīti → paññāpetīti (pts)เขาทูลถามว่า “พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติอากิญจัญญายตนฌานอันเป็น ที่สุดแห่งสัญญาไว้อย่างเดียวก็มี หลายอย่างก็มี โดยวิธีใดบ้าง พระพุทธเจ้าข้า”

“Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṁ phusati tathā tathāhaṁ saññaggaṁ paññapemi.
tathāhaṁ → tathā ahaṁ (sya-all) | paññapemi → paññāpemi (pts) | tathā’haṁ → tathā ahaṁ (bj: syā)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โปฏฐปาทะ เราบัญญัติอากิญจัญญายตนฌาน อันเป็นที่สุดแห่งสัญญาไว้โดยวิธีที่พระโยคาวจรจะบรรลุนิโรธได้ Evaṁ kho ahaṁ, poṭṭhapāda, ekampi saññaggaṁ paññapemi, puthūpi saññagge paññapemī”ti.
paññapemi puthūpi → paññāpemi puthu pi (pts) | paññapemīti → paññāpemīti (pts) | pi → SS ekasmiṁ for ekam pi. (pts note)ดังนั้นเราจึงบัญญัติ อากิญจัญญายตนฌานอันเป็นที่สุดแห่งสัญญาอย่างเดียวก็มี หลายอย่างก็มี”

“Saññā nu kho, bhante, paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇaṁ, udāhu ñāṇaṁ paṭhamaṁ uppajjati, pacchā saññā, udāhu saññā ca ñāṇañca apubbaṁ acarimaṁ uppajjantī”ti?
uppajjantīti → Comp. Mil. 57. (pts note)เขาทูลถามว่า “สัญญาเกิดขึ้นก่อนญาณ หรือว่าญาณเกิดขึ้นก่อน สัญญา หรือว่าทั้งสัญญาและญาณเกิดขึ้นพร้อมกัน พระพุทธเจ้าข้า”

“Saññā kho, poṭṭhapāda, paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇaṁ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hoti.
hoti → SS hotīti. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โปฏฐปาทะ สัญญาเกิดขึ้นก่อนญาณ เพราะมี สัญญาเกิดขึ้นจึงมีญาณเกิดขึ้น So evaṁ pajānāti:ภิกษุย่อมรู้อย่างนี้ว่า ‘idappaccayā kira me ñāṇaṁ udapādī’ti.‘เพราะสัญญาเป็นปัจจัย ญาณ จึงเกิดขึ้นแก่เรา’ Iminā kho etaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ—
iminā → iminā ca (sya-all) | iminā → iminā ca kho etaṁ (bj: machasaṁ); imināpetaṁ (bj: PTS) | etaṁ → Scmt etaṁ; BB kho. (pts note)โปฏฐปาทะ ท่านพึงทราบโดยปริยายนี้ว่า yathā saññā paṭhamaṁ uppajjati, pacchā ñāṇaṁ, saññuppādā ca pana ñāṇuppādo hotī”ti.
yathā → Scmt tathā. (pts note)สัญญาเกิดขึ้นก่อน ญาณ เพราะมีสัญญาเกิดขึ้นจึงมีญาณเกิดขึ้น”

1.3. Saññāattakathāว่าด้วยสัญญากับอัตตา

“Saññā nu kho, bhante, purisassa attā, udāhu aññā saññā añño attā”ti?
attāti kaṁ → attā ti kim (pts)โปฏฐปาทปริพาชกทูลถามว่า “สัญญาเป็นอัตตาของคนหรือว่า สัญญากับอัตตาเป็นคนละอย่างกัน พระพุทธเจ้าข้า”

“Kaṁ pana tvaṁ, poṭṭhapāda, attānaṁ paccesī”ti?
kaṁ → kiṁ (bj, sya-all) | pana → kiṁ (bj: sīmu) | Kim → BB Kaṁ. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “โปฏฐปาทะ ท่านหมายถึงอัตตาเช่นไร”

“Oḷārikaṁ kho ahaṁ, bhante, attānaṁ paccemi rūpiṁ cātumahābhūtikaṁ kabaḷīkārāhārabhakkhan”ti.
cātumahābhūtikaṁ kabaḷīkārāhārabhakkhanti → cātummahābhūtikaṁ kavalīkārabhakkhanti (sya-all); cātummahābhūtikaṁ kabaliṅkārāhāra bhakkhan ti (pts) | cātummahābhūtikaṁ → cātumahābhūtikaṁ (bj: machasaṁ) | kabaḷīkārāhārabhakkhanti → kabalīkārāhāraṁ (bj: syā) | kabaḷīkārāhārabhakkha’’nti → kabaḷīkārabhakkhanti (cck: syā. ka.) | cātummahābhūtikaṁ → BB cātumahā-. (pts note) | kabaliṅkārāhāra → BB kabaliṅkāra- (thrice). See i. 3. 11. (pts note)เขากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายถึงอัตตาหยาบซึ่ง มีรูปที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคอาหารเป็นคำ ๆ”

“Oḷāriko ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho. Evaṁ santaṁ kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā.
cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho → cātummahābhūtiko kavalīkārabhakkho (sya-all); cātummahābhūtiko kabaliṅkārāhārabhakkho (pts) | aññāva → aññā ca (sya-all) | cātummahābhūtiko → cātumahābhūtikaṁ (bj: machasaṁ) | kabaḷīkārāhārabhakkho → kabalīkārāhāraṁ (bj: syā) | aññā’va → ca (bj: syā) | bhavissati → abhavissa (bj: sīmu) | attā → attāti (bj: sīmu) | hi → Sc oḷāriko hoti vegi; Sd oḷāriko va hi; Sm oḷāriko hi ce hi; St oḷārikehi ce hi. (pts note) | rūpī → Sct Bm bhūtirūpī (and so Sm with bhūti erased). (pts note) | cātummahābhūtiko → Sct -- mahārājiko ! (and so Sm prima manu). (pts note) | va → No MS. is consistent as to the five va's printed in each of the 21-23; either va or ca is written, and sometimes before, sometimes after aññā. (pts note) | bhavissati → BB bhavissa. (pts note) | attā → BB add ti. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โปฏฐปาทะ อัตตาที่ท่านพูดถึงนั้นเป็นอัตตา หยาบซึ่งมีรูปที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคอาหารเป็นคำ ๆ เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญากับอัตตาก็เป็นคนละอย่างกัน Tadamināpetaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā.
tadamināpetaṁ → tadimināpetaṁ (sya-all) | tadamināpetaṁ → tadaminā (bj: PTS)ตามข้อนี้ท่านพึงทราบโดยปริยายว่า สัญญา กับอัตตาเป็นคนละอย่างกัน Tiṭṭhateva sāyaṁ, poṭṭhapāda, oḷāriko attā rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti.
Tiṭṭhateva sāyaṁ → tiṭṭhateva ayaṁ (sya-all); tiṭṭhatevāyaṁ (pts1ed) | cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho → cātummahābhūtiko kavalīkārabhakkho (sya-all); cātummahābhūtiko kabaliṅkārāhārabhakkho (pts) | ca → va (sya-all, pts) | uppajjanti → uppajjati (sya-all) | nirujjhanti → nirujjhati (sya-all) | tiṭṭhateva sāyaṁ → tiṭṭhat evāyaṁ (pts) | tiṭṭhatevasāyaṁ → tiṭṭhate ca, ayaṁ (bj note) | uppajjanti → uppajjati (bj: syā) | nirujjhanti → nirujjhati (bj: syā) | sāyaṁ → tiṭṭhatevāyaṁ (cck: sī. pī.) | evāyaṁ → Sd ev'ayaṁ; Scmt evabhayaṁ(!); BB sāyaṁ (and so in 22, 23). (pts note)อัตตาหยาบซึ่งมีรูปที่ประกอบด้วยมหาภูตรูป ๔ บริโภคอาหารเป็นคำ ๆ นี้ จงยกไว้ก่อน ถ้าสัญญาของคนที่พูดถึงนี้อย่างหนึ่งเกิด และอีกอย่างหนึ่งดับ Iminā kho etaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā”ti.
iminā → iminā pi (pts) | iminā → imināpi kho (bj: PTS)ท่านก็พึงทราบโดยปริยายนี้ว่า สัญญากับอัตตาเป็นคนละ อย่างกัน”

“Manomayaṁ kho ahaṁ, bhante, attānaṁ paccemi sabbaṅgapaccaṅgiṁ ahīnindriyan”ti.
sabbaṅgapaccaṅgiṁ → sabbaṅgapaccaṅgaṁ (sya-all) | sabbaṅgapaccaṅgiṁ → paccaṅgaṁ (bj: syā) | ahīnindriyan → Scd abhinindriyan thrice, but St BB ahīnindriyaṁ thrice, and so Sm in the second and third places. See i. 3.12 and ii. 85, and below, 39. (pts note)เขากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายถึงอัตตา ที่สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง”

“Manomayo ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, evaṁ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā.
aññāva → aññā ca (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ อัตตาที่ท่านพูดถึงนั้นเป็นอัตตาที่สำเร็จ ด้วยใจ มีอวัยวะครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญากับอัตตา ก็เป็นคนละอย่างกัน Tadamināpetaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā.
tadamināpetaṁ → tadimināpetaṁ (sya-all)ตามข้อนี้ ท่านก็พึงทราบโดยปริยายนี้ว่า สัญญากับอัตตาเป็น คนละอย่างกัน Tiṭṭhateva sāyaṁ, poṭṭhapāda, manomayo attā sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti.
tiṭṭhateva sāyaṁ → tiṭṭhatevāyaṁ (bj, pts) | sāyaṁ → ayaṁ (sya-all) | ca → va (sya-all, pts) | uppajjanti → uppajjati (sya-all) | nirujjhanti → nirujjhati (sya-all)อัตตาที่สำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะครบถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง จงยก ไว้ก่อน ถ้าสัญญาของคนที่พูดถึงนี้อย่างหนึ่งเกิดและอีกอย่างหนึ่งดับ Imināpi kho etaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā”ti.
aññāva → aññā ca (sya-all)ท่านก็พึง ทราบโดยปริยายนี้ว่า สัญญากับอัตตาเป็นคนละอย่างกัน”

“Arūpiṁ kho ahaṁ, bhante, attānaṁ paccemi saññāmayan”ti.เขากราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์หมายถึงอัตตาที่ ไม่มีรูป สำเร็จด้วยสัญญา”

“Arūpī ca hi te, poṭṭhapāda, attā abhavissa saññāmayo, evaṁ santampi kho te, poṭṭhapāda, aññāva saññā bhavissati añño attā.
hi → (bj)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ อัตตาที่ท่านพูดถึงนั้นเป็นอัตตาที่ไม่มี รูป สำเร็จด้วยสัญญา เมื่อเป็นเช่นนี้ สัญญากับอัตตาก็เป็นคนละอย่างกัน Tadamināpetaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā.
tadamināpetaṁ → tadimināpetaṁ (sya-all)ตามข้อ นี้ ท่านก็พึงทราบโดยปริยายนี้ว่า สัญญากับอัตตาเป็นคนละอย่างกัน Tiṭṭhateva sāyaṁ, poṭṭhapāda, arūpī attā saññāmayo, atha imassa purisassa aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhanti.
tiṭṭhateva sāyaṁ → tiṭṭhatevāyaṁ (bj, pts) | sāyaṁ → ayaṁ (sya-all) | ca → va (sya-all, pts) | uppajjanti → uppajjati (sya-all) | nirujjhanti → nirujjhati (sya-all)อัตตาที่ไม่มี รูปสำเร็จด้วยสัญญา จงยกไว้ก่อน ถ้าสัญญาของคนที่พูดถึงนี้อย่างหนึ่งเกิดและ อีกอย่างหนึ่งดับ Imināpi kho etaṁ, poṭṭhapāda, pariyāyena veditabbaṁ yathā aññāva saññā bhavissati añño attā”ti.ท่านก็พึงทราบโดยปริยายนี้ว่า สัญญากับอัตตาเป็นคนละอย่างกัน”

“Sakkā panetaṁ, bhante, mayā ñātuṁ:
etaṁ → evaṁ (mr) | sakkā → sakkā ca (sya-all)เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์อาจรู้ได้ไหมว่า ‘saññā purisassa attā’ti vā ‘aññāva saññā añño attā’ti vā”ti?
vāti → (bj) | aññāva → aññā ca (sya-all) | añño → añño ca (sya-all) | attāti vāti → attā ti vā (pts) | aññā → aññā ca (bj: syā) | añño → añño ca (bj: syā)สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือว่าสัญญากับอัตตาเป็นคนละอย่างกัน”

“Dujjānaṁ kho etaṁ, poṭṭhapāda, tayā aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena:
aññatrāyogena aññatrācariyakena → aññatthaāyogena aññatthācariyakena (sya-all) | aññatrācariyakena → aññatthācariyakena (pts) | aññatrāyogena → aññattha āyogena (bj: syā) | aññatrācariyakena → aññatthācariyakena (bj: syā) | etaṁ → evaṁ (cck: ka.) | aññatrāyogena → SS twice annatra-payogena. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “โปฏฐปาทะ ท่านมีทิฏฐิแตกต่างกัน มีความถูก ใจแตกต่างกัน มีความพอใจแตกต่างกัน มีความมุ่งหมายแตกต่างกัน มีอาจารย์ แตกต่างกัน จึงเข้าใจได้ยากว่า ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attāti’ vā”ti.
aññāva → aññā ca (sya-all) | añño → añño ca (sya-all)สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือว่าสัญญากับอัตตา เป็นคนละอย่างกัน”

“Sacetaṁ, bhante, mayā dujjānaṁ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena:
aññatrāyogena aññatrācariyakena → aññatthaāyogena aññatthācariyakena (sya-all) | aññatrācariyakena → aññatthācariyakena (pts)เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์มีทิฏฐิแตกต่างกันมี ความถูกใจแตกต่างกัน มีความพอใจแตกต่างกัน มีความมุ่งหมายแตกต่างกัน มีอาจารย์แตกต่างกันจึงเข้าใจได้ยากว่า ‘saññā purisassa attā’ti vā, ‘aññāva saññā añño attā’ti vā;
aññāva → aññā ca (sya-all) | añño → añño ca (sya-all)สัญญาเป็นอัตตาของคน หรือว่าสัญญากับ อัตตาเป็นคนละอย่างกัน kiṁ pana, bhante, ‘sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan’”ti?
loko → See the questions raised at M. 1. 157, 426, etc. (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็โลกเที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่น เป็นโมฆะกระนั้นหรือ”

“Abyākataṁ kho etaṁ, poṭṭhapāda, mayā:
abyākataṁ → etaṁpi (sya-all) | etaṁ → (sya-all) | mayā → mayā abyākataṁ (sya-all) | abyākataṁ → avyākataṁ (bj: sabbattha)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan’”ti.
sassato → antavā (pts)“เรื่องนี้เราไม่ตอบ”

“Kiṁ pana, bhante, ‘asassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan’”ti?
asassato → anantavā (pts)เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โลกไม่เที่ยง นี้เท่านั้นจริง อย่างอื่นเป็น โมฆะกระนั้นหรือ”

“Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṁ:
abyākataṁ asassato → avyākataṁ anantavā (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘asassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan’”ti.“เรื่องนี้เราไม่ตอบ”

“Kiṁ pana, bhante, ‘antavā loko …pe…
loko → BB pa, down to anantavā loko. Then only the questions are given, ‘tam jīvaṁ taṁ sarīraṁ,'; etc. (pts note)เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ โลกมีที่สุด ฯลฯ ‘anantavā loko …โลกไม่มีที่สุด ‘taṁ jīvaṁ taṁ sarīraṁ …
ti → SS omit this question. (pts note)ชีวะกับ สรีระเป็นอย่างเดียวกัน ‘aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīraṁ …ชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน ‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā …หลังจากตายแล้ว ตถาคต เกิดอีก ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā …หลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā …
na → na hoti (bj) | hoti → hoti ca na hoti ca (bj) | ca → St omits; Sd ca after hoti. (pts note)หลังจากตายแล้ว ตถาคตเกิดอีกและ ไม่เกิดอีก ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan’”ti?
eva → SS no ca in the question, n'eva in the answer. Cp. Trenckner, Majjhima, p. 426. (pts note)หลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ นี้ เท่านั้นจริง อย่างอื่นเป็นโมฆะกระนั้นหรือ”

“Etampi kho, poṭṭhapāda, mayā abyākataṁ:พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan’”ti.“เรื่องนี้เราไม่ตอบ”

“Kasmā panetaṁ, bhante, bhagavatā abyākatan”ti?
panetaṁ → (pts) | Kasmā → BB add pan'etaṁ. So SS below, 30. (pts note) | Bhagavatā → SS -to. (pts note)เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไร พระองค์จึงไม่ทรงตอบ”

“Na hetaṁ, poṭṭhapāda, atthasaṁhitaṁ na dhammasaṁhitaṁ nādibrahmacariyakaṁ, na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati,
dhammasaṁhitaṁ nādibrahmacariyakaṁ → dhammasañhitaṁ na ādibrahmacariyakaṁ (sya-all) | nādibrahmacariyakaṁ → na ādibrahmacariyakaṁ (pts) | saṁvattati → Sc -nti; Sdmt -ntīti. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “เพราะเรื่องนั้นไม่มีประโยชน์ ไม่มีสาระ ไม่ใช่จุด เริ่มต้นของพรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อคลายกำหนัดยินดี ไม่เป็นไปเพื่อดับ ไม่เป็นไปเพื่อสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อตรัสรู้ ไม่ เป็นไปเพื่อนิพพาน tasmā etaṁ mayā abyākatan”ti.
etaṁ → taṁ (bj, pts) | tasmā etaṁ → tasmātaṁ (sya-all)ฉะนั้นเราจึงไม่ตอบ”

“Kiṁ pana, bhante, bhagavatā byākatan”ti?เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์ทรงตอบเรื่องอะไรเล่า”

“Idaṁ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṁ. Ayaṁ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṁ. Ayaṁ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā byākataṁ. Ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā byākatan”ti.
dukkhasamudayoti → dukkhanirodho ti (pts) | dukkhanirodhoti → dukkhanirodhagāminī paṭipadā ti (pts) | dukkha-nirodha-gāminī → BB gāmini (and so in 33). (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “เราตอบเรื่องทุกข์ เรื่องทุกขสมุทัย (เหตุเกิดทุกข์) เรื่องทุกขนิโรธ (ความดับทุกข์) เรื่องทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติเครื่อง ดำเนินไปสู่ความดับทุกข์)”

“Kasmā panetaṁ, bhante, bhagavatā byākatan”ti?เขาทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุไรพระองค์จึงทรงตอบเรื่อง นั้น”

“Etañhi, poṭṭhapāda, atthasaṁhitaṁ, etaṁ dhammasaṁhitaṁ, etaṁ ādibrahmacariyakaṁ, etaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati;
etañhi → etaṁ hi kho (bj) | etaṁ → (sya-all) | kho → BB omit kho. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “เพราะเรื่องนั้นมีประโยชน์ มีสาระ เป็นจุดเริ่ม ต้นของพรหมจรรย์ เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัดยินดี เพื่อดับ เพื่อ สงบระงับ เพื่อรู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน tasmā etaṁ mayā byākatan”ti.
etaṁ → hetaṁ (sya-all) | mayā byākatanti evametaṁ → (pts) | Tasmātaṁ → BB etaṁ (but taṁ in 28). (pts note)ฉะนั้นเราจึงตอบ”

“Evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugata.เขากราบทูลว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น Yassadāni, bhante, bhagavā kālaṁ maññatī”ti.ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด พระพุทธเจ้าข้า” Atha kho bhagavā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.ทีนั้น พระผู้มีพระภาคทรงลุกขึ้นจากอาสนะเสด็จจากไปแล้ว

Atha kho te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato poṭṭhapādaṁ paribbājakaṁ samantato vācā sannitodakena sañjhabbharimakaṁsu:
vācā → vācāya (si, sya-all, pts1ed, mr) | vācā sannitodakena sañjhabbharimakaṁsu → vācāsattitodakena sañjambhariṁ akaṁsu (bj); vācāya sannipatodakena sañjambharimakaṁsu (sya-all) | vācā → vācāya (pts) | sañjhabbharimakaṁsu evameva → sañjambhariyaṁ akaṁsu evam eva (pts) | vācāsattitodakena → vācāsattitodakehi (bj: katthaci); vācāya sattitodakena (bj: sīmu) | sañjambhariṁ → sañjabbhariṁ (bj: machasaṁ) | vācā → vācāya (cck: syā. ka.) | Bhagavato → SS -pakkante Bhagavato (See M. P. S. 4). (pts note) | sañjambhariyaṁ → Sd BB sañjabbhariyaṁ, and so in 32 (A. 3. 64. 6. sañjambhariṁ at first, then sañjhambhariṁ). (pts note)เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน พวกปริพาชกได้ตัดพ้อ ต่อว่าโปฏฐปาทปริพาชกด้วยคำตัดพ้อ ต่อว่า ทิ่มแทงว่า “evameva panāyaṁ bhavaṁ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṁ tadevassa abbhanumodati:
bhavaṁ → (pts) | assa → BB tan tad ev'; assa, here and in 32; SS here taṁ tad eva tassa; in 32 tad ev'assa. (pts note)“ท่านโปฏฐปาทะเป็นคน อย่างนี้นี่เอง ท่านโปฏฐปาทะพลอยชื่นชมคำพูดของพระสมณโคดมทุกคำว่า ‘evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugatā’ti.‘ข้าแต่ พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น’ Na kho pana mayaṁ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāma:
kiñci → kañci (cck: pī.)แต่พวกเรา กลับไม่เข้าใจความหมายที่พระสมณโคดมตรัสแม้แต่นิดเดียวว่า ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā, ‘antavā loko’ti vā, ‘anantavā loko’ti vā, ‘taṁ jīvaṁ taṁ sarīran’ti vā, ‘aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran’ti vā, ‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā, ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā”ti.
ti → Scdt omit ti. (pts note)โลกเที่ยง หรือโลก ไม่เที่ยง โลกมีที่สุด หรือโลกไม่มีที่สุด ชีวะกับสรีระเป็นอย่างเดียวกัน หรือชีวะกับ สรีระเป็นคนละอย่างกัน หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีก หรือหลังจากตายแล้ว ตถาคตไม่เกิดอีก หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีกและไม่เกิดอีก หรือหลังจากตาย แล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่”

Evaṁ vutte, poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake etadavoca:เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้ โปฏฐปาทปริพาชกได้บอกพวกเขาว่า “ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāmi:
na → Sct omit, but insert below. (pts note)“ท่าน ทั้งหลาย ข้าพเจ้าเองก็ไม่เข้าใจความหมายที่พระสมณโคดมตรัสไว้แม้แต่นิดเดียวว่า ‘sassato loko’ti vā, ‘asassato loko’ti vā …pe…
asassato lokoti vā → (sya-all)‘โลกเที่ยง หรือโลกไม่เที่ยง ฯลฯ ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti vā;หรือหลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ api ca samaṇo gotamo bhūtaṁ tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapeti dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ.
paññapeti dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ → paññāpeti dhammaṭṭhitaṁ dhammaniyāmakaṁ (bj, pts) | paññāpeti → paññapeti (bj: kesuci) | dhammaṭṭhitaṁ → dhammaṭṭhitataṁ (bj: sīmu) | dhammaniyāmakaṁ → dhammaniyāmataṁ (bj: sīmu) | dhammaṭṭhitaṁ → BB -ṭhitataṁ (and so in 32); SS -ṭṭhitam (thrice). (pts note)แต่ว่า พระสมณโคดมทรงบัญญัติข้อปฏิบัติที่จริง แท้ แน่นอน เป็นธรรมฐิติ เป็นธรรมนิยาม ไว้ Bhūtaṁ kho pana tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapentassa dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṁ subhāsitato nābbhanumodeyyā”ti?
viññū → viññū puriso (sya-all) | nābbhanumodeyyāti atha kho → na abbhanumodeyyāti athakho (sya-all) | nāma → SS omit, here and in 32. (pts note)ก็เมื่อทรงบัญญัติเช่นนี้ ไฉนวิญญูชนอย่าง ข้าพเจ้าจะไม่พลอยชื่นชมสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยเป็นคำสุภาษิตเล่า”

2. Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuเรื่องจิตตะ หัตถิสารีบุตร และโปฏฐปาทปริพาชก

Atha kho dvīhatīhassa accayena citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā citto hatthisāriputto bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
putto → Sd sāyip-. (pts note)ครั้นผ่านไป ๒-๓ วัน จิตตะ หัตถิสารีบุตร กับโปฏฐปาทปริพาชกพา กันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค จิตตะ หัตถิสารีบุตร กราบพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร Poṭṭhapādo pana paribbājako bhagavatā saddhiṁ sammodi. Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all); sārāṇīyaṁ kathaṁ (pts) | sārāṇīyaṁ → sāraṇīyaṁ (bj: machasaṁ); saṁrañjanīyaṁ (bj: mahāyāna pothi)ฝ่ายโปฏฐปาทปริพาชกสนทนากับพระผู้มีพระภาคพอคุ้นเคยแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร Ekamantaṁ nisinno kho poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:กราบทูลว่า “tadā maṁ, bhante, te paribbājakā acirapakkantassa bhagavato samantato vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṁsu:
vācāsannitodakena sañjhabbharimakaṁsu → vācāsattitodakena sañjambhariṁ akaṁsu (bj); vācāya sannipatodakena sañjambharimakaṁsu (sya-all) | te → (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ คราวเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไป ไม่นาน พวกปริพาชกได้ตัดพ้อต่อว่าข้าพระองค์ด้วยคำตัดพ้อ ต่อว่า ทิ่มแทงว่า ‘evameva panāyaṁ bhavaṁ poṭṭhapādo yaññadeva samaṇo gotamo bhāsati, taṁ tadevassa abbhanumodati:
poṭṭhapādo → poṭṭhapādo paribbājako (sya-all) | bhavaṁ → (pts) | panāyaṁ → BB add bhavaṁ. (pts note)‘ท่านโปฏฐปาทะเป็นคนอย่างนี้นี่เอง ท่านโปฏฐปาทะพลอยชื่นชมคำพูดของ พระสมณโคดมทุกคำว่า “evametaṁ, bhagavā, evametaṁ, sugatā”ti.ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น Na kho pana mayaṁ kiñci samaṇassa gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāma:
pana → SS omit pana. (pts note)แต่พวกเรากลับไม่เข้าใจความหมายที่พระสมณโคดมตรัสแม้ แต่นิดเดียวว่า “sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā, “antavā loko”ti vā, “anantavā loko”ti vā, “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti vā, “aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran”ti vā, “hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā, “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā’ti.
lokoti vā → loko ti va (pts) | paraṁ maraṇāti vāti → param maraṇā ti vā (pts) | vā → BB add ti. (pts note)โลกเที่ยง หรือโลกไม่เที่ยง ฯลฯ หรือหลังจากตายแล้วตถาคตจะว่า เกิดอีกก็ไม่ใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็ไม่ใช่’ Evaṁ vuttāhaṁ, bhante, te paribbājake etadavocaṁ:
vuttāhaṁ → vuttohaṁ (bj)เมื่อพวกปริพาชกกล่าวอย่างนี้ ข้าพระองค์ ได้บอกพวกเขาว่า ‘ahampi kho, bho, na kiñci samaṇassa gotamassa ekaṁsikaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānāmi:‘ท่านทั้งหลาย ข้าพเจ้าเองก็ไม่เข้าใจความหมายที่พระสมณโคดม ตรัสแม้แต่นิดเดียวว่า “sassato loko”ti vā, “asassato loko”ti vā …pe…
asassato lokoti vā → (sya-all)โลกเที่ยง หรือโลกไม่เที่ยง ฯลฯ “neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā”ti vā;หรือหลังจากตายแล้ว ตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่’ api ca samaṇo gotamo bhūtaṁ tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapeti dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ.
paññapeti dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ → paññāpeti dhammaṭṭhitaṁ dhammaniyāmakaṁ (bj) | paññāpeti → paññapeti (bj: kesuci) | dhammaṭṭhitaṁ → dhammaṭṭhitaṁ (bj: PTS); dhammaṭṭhitataṁ (bj: sīmu) | dhammaniyāmakaṁ → dhammaniyāmataṁ (bj: sīmu); dhammaniyāmakaṁ (bj: PTS); taduppādakaṁ (bj: ṭīkā)แต่ว่าพระสมณโคดมทรงบัญญัติข้อ ปฏิบัติที่จริง แท้ แน่นอน เป็นธรรมฐิติ เป็นธรรมนิยามไว้ Bhūtaṁ kho pana tacchaṁ tathaṁ paṭipadaṁ paññapentassa dhammaṭṭhitataṁ dhammaniyāmataṁ, kathañhi nāma mādiso viññū samaṇassa gotamassa subhāsitaṁ subhāsitato nābbhanumodeyyā’”ti?
viññū → viññū puriso (sya-all) | nābbhanumodeyyāti sabbeva → na anumodeyyāti sabbeheva (sya-all) | dhammaṭṭhitaṁ → dhammaṭṭhitaṁ (bj: PTS); dhammaṭṭhitataṁ (bj: sīmu) | dhammaniyāmakaṁ → dhammaniyāmataṁ (bj: sīmu); dhammaniyāmakaṁ (bj: PTS); taduppādakaṁ (bj: ṭīkā)ก็เมื่อทรงบัญญัติเช่น นี้ ไฉนวิญญูชนอย่างข้าพเจ้าจะไม่พลอยชื่นชมสุภาษิตของพระสมณโคดมโดยเป็น คำสุภาษิตเล่า”

“Sabbeva kho ete, poṭṭhapāda, paribbājakā andhā acakkhukā;พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ ปริพาชกทั้งหมดเหล่านี้เป็น คนตาบอดไม่มีจักษุ tvaṁyeva nesaṁ eko cakkhumā.ในชุมนุมชนนั้นมีแต่ท่านเท่านั้นที่มีจักษุ Ekaṁsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā;
kho → (pts)ธรรมที่เป็นเอกังสิก- ธรรม เราได้แสดงและบัญญัติไว้แล้ว anekaṁsikāpi hi kho, poṭṭhapāda, mayā dhammā desitā paññattā.ธรรมที่เป็นอเนกังสิกธรรม เราก็ได้แสดงและ บัญญัติไว้แล้ว

Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṁsikā dhammā desitā paññattā?
te → (sya-all)โปฏฐปาทะ เราแสดงและบัญญัติธรรมเหล่าไหนว่าเป็นอเนกังสิกธรรม คือ ‘Sassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṁsiko dhammo desito paññatto;
loko’ti → lokoti vā (bj, mr) | lokoti → lokoti vā (bj) | lokoti kho → loko ti vā (pts) | loko’ti → lokoti vā (cck: sī. ka.)ธรรมที่ว่า โลกเที่ยง ‘asassato loko’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṁsiko dhammo desito paññatto;
lokoti → lokoti vā (bj) | loko’ti → lokoti vā (cck: sī. ka.)หรือโลกไม่เที่ยง ‘antavā loko’ti kho, poṭṭhapāda …pe…
lokoti → lokoti vā (bj) | poṭṭhapāda → poṭṭhapādā mayā (pts) | loko’ti → lokoti vā (cck: sī. ka.) | ti → BB add vā. (pts note)โลกมีที่สุด ‘anantavā loko’ti kho, poṭṭhapāda …
lokoti → lokoti vā (bj) | loko’ti → lokoti vā (cck: sī. ka.)หรือโลกไม่มีที่สุด ‘taṁ jīvaṁ taṁ sarīran’ti kho, poṭṭhapāda …
sarīranti → sarīrantivā (bj)ชีวะกับสรีระเป็น อย่างเดียวกัน ‘aññaṁ jīvaṁ aññaṁ sarīran’ti kho, poṭṭhapāda …
sarīranti → sarīrantivā (bj)หรือชีวะกับสรีระเป็นคนละอย่างกัน ‘hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda …
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti vā (bj)หลังจากตายแล้วตถาคตเกิด อีก na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda …
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti vā (bj)หรือหลังจากตายแล้วตถาคตไม่เกิดอีก ‘hoti ca na ca hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda …
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti vā (bj) | ca → (pts)หลังจากตายแล้วตถาคตเกิดอีกและไม่ เกิดอีก ‘neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā’ti kho, poṭṭhapāda, mayā anekaṁsiko dhammo desito paññatto.
paraṁ maraṇāti → parammaraṇāti vā (bj)หรือหลังจากตายแล้วตถาคตจะว่าเกิดอีกก็มิใช่ จะว่าไม่เกิดอีกก็มิใช่ เรา แสดงและบัญญัติธรรมเหล่านี้ว่าเป็นอเนกังสิกธรรม

Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā anekaṁsikā dhammā desitā paññattā?
ca te → cete (sya-all) | Kasmā → SS tasmā. (pts note) | anekaṁsikā → All MSS. ekaṅsikā. (pts note)โปฏฐปาทะ เพราะเหตุไร เราจึงแสดงและบัญญัติธรรมเหล่านี้ว่าเป็นอเนกังสิกธรรมเล่า Na hete, poṭṭhapāda, atthasaṁhitā na dhammasaṁhitā na ādibrahmacariyakā na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattanti.
abhiññāya → abhisaññāya (pts)เพราะว่าธรรมเหล่านี้ไม่มีประโยชน์ ไม่มีสาระ ไม่ใช่จุดเริ่มต้นแห่ง พรหมจรรย์ ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย ไม่เป็นไปเพื่อคลายกำหนัดยินดี ไม่เป็น ไปเพื่อดับ ไม่เป็นไปเพื่อสงบระงับ ไม่เป็นไปเพื่อรู้ยิ่ง ไม่เป็นไปเพื่อตรัสรู้ ไม่เป็นไป เพื่อนิพพาน Tasmā te mayā anekaṁsikā dhammā desitā paññattā.
te → ete (sya-all)ฉะนั้น เราจึงแสดงและบัญญัติธรรมเหล่านี้ว่าเป็นอเนกังสิกธรรม

2.1. Ekaṁsikadhammā

Katame ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṁsikā dhammā desitā paññattā?
te → (sya-all)โปฏฐปาทะ เราแสดงและบัญญัติธรรมเหล่าไหนว่าเป็นเอกังสิกธรรม Idaṁ dukkhanti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto.คือธรรมที่ว่า นี้ทุกข์ Ayaṁ dukkhasamudayoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto.นี้ทุกขสมุทัย (เหตุเกิดทุกข์) Ayaṁ dukkhanirodhoti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto.นี้ทุกขนิโรธ (ความดับทุกข์) Ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho, poṭṭhapāda, mayā ekaṁsiko dhammo desito paññatto.นี้ ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา (ข้อปฏิบัติเครื่องดำเนินไปสู่ความดับทุกข์) เราแสดงและ บัญญัติธรรมเหล่านี้ว่าเป็นเอกังสิกธรรม

Kasmā ca te, poṭṭhapāda, mayā ekaṁsikā dhammā desitā paññattā?
ca te → cete (sya-all)โปฏฐปาทะ เพราะเหตุไร เราจึงแสดงและบัญญัติธรรมเหล่านี้ว่าเป็นเอกังสิกธรรมเล่า Ete hi, poṭṭhapāda, atthasaṁhitā, ete dhammasaṁhitā, ete ādibrahmacariyakā ete nibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattanti.
hi → (bj, cck, sya-all, pts) | atthasaṁhitā → mayā atthasañhitā (sya-all)เพราะว่าธรรมเหล่านี้มีประโยชน์ มีสาระ เป็นจุดเริ่มต้นแห่งพรหมจรรย์ เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัดยินดี เพื่อดับ เพื่อสงบระงับ เพื่อ รู้ยิ่ง เพื่อตรัสรู้ เพื่อนิพพาน Tasmā te mayā ekaṁsikā dhammā desitā paññattā.
te → ete (sya-all)ฉะนั้น เราจึงแสดงและบัญญัติธรรมเหล่านี้ว่าเป็น เอกังสิกธรรม

Santi, poṭṭhapāda, eke samaṇabrāhmaṇā evaṁvādino evaṁdiṭṭhino:
eke → ete (sya-all)โปฏฐปาทะ มีสมณพราหมณ์ผู้มีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā’ti.
arogo → Sdt ārogo. (pts note)‘หลังจาก ตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว ปลอดภัย’ Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:เราเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้น แล้วถามว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto evaṁvādino evaṁdiṭṭhino:‘ท่านมีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้ว่า “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”’ti?หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว ปลอดภัยจริงหรือ’ Te ce me evaṁ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti.
āmāti → āmo ti (pts) | āmā’ti → āmoti (bj: PTS) | ti → BB āmāti (and so at 35, 36 and xiii. 16). (pts note)ถ้าสมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกถามอย่างนี้ยังยืนยันว่า ‘จริง’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharathā’ti?
api → apica (sya-all)‘ก็ ท่านรู้ท่านเห็นโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้ไม่เห็น’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṁ vā rattiṁ ekaṁ vā divasaṁ upaḍḍhaṁ vā rattiṁ upaḍḍhaṁ vā divasaṁ ekantasukhiṁ attānaṁ sañjānāthā’ti?
sañjānāthā’ti → sampajānāthāti (bj, mr); sampajānathāpi (sya-all) | api → api ca (bj, sya-all) | sañjānāthāti → sampajānāthāti (bj); sampajānathāti (sya-all) | sañjānāthā’ti → sampajānāthāti (cck: sī. syā. ka.) | sañjānāthāti → Sc pajānathāti; BB sampajānathāti (and so in 36, 38). (pts note)‘ท่านรู้อัตตาที่มีสุขโดยส่วนเดียว ตลอด ๑ วัน ตลอด ๑ คืน หรือตลอดครึ่งวันตลอดครึ่งคืนหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha:
api → apica (sya-all)‘ก็ท่านรู้ว่า “ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā”’ti?นี้เป็นทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติเพื่อบรรลุโลกที่มีสุขโดย ส่วนเดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā, tāsaṁ bhāsamānānaṁ saddaṁ suṇātha:
api → apica (sya-all) | upapannā → uppannā (pts) | uppannā → BB upapannā, here and below. (pts note)‘ก็ท่านได้ยินเสียงพวกเทวดาผู้บังเกิดในโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว ซึ่งกล่าวอยู่ว่า “suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya;
suppaṭipannāttha → supaṭipannattha (sya-all, pts) | ujuppaṭipannāttha → ujupaṭipannattha (sya-all, pts) | Suppaṭipann → BB supaṭippannā . . . paṭippannā twice. (pts note)ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบเพื่อบรรลุโลกที่มีสุขโดย ส่วนเดียว mayampi hi, mārisā, evaṁpaṭipannā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā”’ti?
upapannāti → uppannā ti (pts)ถึงข้าพเจ้าก็ปฏิบัติอย่างนี้จึงบังเกิดในโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อ ถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่ได้ยิน’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda,
poṭṭhapāda nanu → poṭṭhapada na nu (pts)โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร nanu evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?
appāṭihīrakataṁ → appāṭihirikataṁ (sya-all) | appāṭihīrakataṁ → BB apāṭihira- in this sutta, appātihira in D. xiii. 14,18; -kataṁ here, and vary in D. xiii.; Scdt appaṭihīra- in this sutta, and so in D. xiii. 14, but in xiii.18 foll. usually appāṭihīra-; as Smt here also, except in the first place; Sd kathaṁ; Scmt -kataṁ in both suttas. (pts note)เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเลื่อนลอย มิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.
appāṭihīrakataṁ → appāṭihirikataṁ (sya-all)เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาษิตของสมณพราหมณ์ เหล่านั้นถือว่าเลื่อนลอยแน่นอน”

“Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso evaṁ vadeyya:พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ เปรียบเหมือนชายคนหนึ่ง ปรารภถึงหญิงสาวอย่างนี้ว่า ‘ahaṁ yā imasmiṁ janapade janapadakalyāṇī, taṁ icchāmi taṁ kāmemī’ti.‘เราปรารถนารักใคร่หญิงงามแห่งชนบทนี้’ Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ:คนจะถาม เขาว่า ‘ambho purisa, yaṁ tvaṁ janapadakalyāṇiṁ icchasi kāmesi, jānāsi taṁ janapadakalyāṇiṁ khattiyī vā brāhmaṇī vā vessī vā suddī vā’ti?
khattiyī → khattiyiṁ (sya-all) | brāhmaṇī → brāhmaṇiṁ (sya-all); disāya pacchimāya (pts) | vessī → vessiṁ (sya-all); disāya uttarāya (pts) | suddī → suddiṁ (sya-all) | yaṁ → yassa (pts) | janapadakalyāṇiṁ icchasi kāmesi → pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosi (pts) | janapadakalyāṇiṁ khattiyī → pāsādaṁ puratthimāya (pts)‘พ่อคุณ เธอรู้จักหญิงคนนั้นหรือว่าเป็นนางกษัตริย์ นางพราหมณี นางแพศย์ หรือนางศูทร’ Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya.
noti → va no ti (pts)เมื่อถูกถามอย่างนี้เขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้จัก’ Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ:จะถูกถามต่อไปว่า ‘ambho purisa, yaṁ tvaṁ janapadakalyāṇiṁ icchasi kāmesi, jānāsi taṁ janapadakalyāṇiṁ evaṁnāmā evaṅgottāti vā, dīghā vā rassā vā majjhimā vā kāḷī vā sāmā vā maṅguracchavī vāti, amukasmiṁ gāme vā nigame vā nagare vā’ti?
evaṅgottāti → vā evaṁgottā (sya-all) | kāḷī → kaṇhā (sya-all) | maṅguracchavī → maṅguracchavi (sya-all) | amukasmiṁ → asukasmiṁ (sya-all) | ti → All MSS. ti vā . . . ti vā . . . vā ti . . . vā ti except that in the first place Sc has vā ti, and Sdmt ti vā ti. (pts note)‘เธอ รู้จักหญิงคนนั้นหรือว่ามีชื่อ ตระกูล สูง ต่ำ สันทัด ดำ คล้ำ หรือผิวเหลือง อยู่ใน หมู่บ้าน นิคม หรือเมืองโน้น’ Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya.
puṭṭho → SS add samāno (but not at D. xiii. 19). (pts note)เมื่อถูกถามอย่างนี้เขาจะตอบว่า ‘ยังไม่รู้จัก’ Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ:จะถูก ถามต่อไปว่า ‘ambho purisa, yaṁ tvaṁ na jānāsi na passasi, taṁ tvaṁ icchasi kāmesī’ti?
taṁ → tassa (pts) | icchasi kāmesīti → pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosīti (pts)‘เธอปรารถนารักใคร่หญิงที่ยังไม่เคยรู้จักทั้งไม่เคยเห็นอย่างนั้นหรือ’ Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.
āmāti → āmo ti (pts)เมื่อถูกถามอย่างนี้ เขาจะตอบว่า ‘ใช่’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda,โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร nanu evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?
appāṭihīrakataṁ → appāṭihirikataṁ (sya-all)เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดของชายผู้นั้น ถือว่าเลื่อนลอย มิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดของชายผู้นั้นถือว่า เลื่อนลอยแน่นอน”

“Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṁvādino evaṁdiṭṭhino:พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ แม้สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้ ว่า ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā’ti.‘หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว ปลอดภัย’ Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
upasaṁkamitvā → BB omit. (pts note)ก็เช่นกัน เราเข้าไปหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วถามว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto evaṁvādino evaṁdiṭṭhino:‘ท่านมีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้ว่า “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”’ti?หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว ปลอดภัย จริงหรือ’ Te ce me evaṁ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti.
āmāti → āmo ti (pts) | ce → ca (bj: PTS)ถ้าสมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกถามอย่าง นี้ ยังยืนยันว่า ‘จริง’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharathā’ti?
api → apica (sya-all)‘ก็ท่านรู้ท่านเห็นโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.
puṭṭhā → puṭṭho (sya-all)เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้ไม่เห็น’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṁ vā rattiṁ ekaṁ vā divasaṁ upaḍḍhaṁ vā rattiṁ upaḍḍhaṁ vā divasaṁ ekantasukhiṁ attānaṁ sañjānāthā’ti?
sañjānāthāti → sampajānāthāti (bj); sampajānathāti (sya-all) | api → apica (sya-all)‘ท่านรู้อัตตาที่มีสุขโดยส่วนเดียวตลอด ๑ วัน ตลอด ๑ คืน หรือตลอดครึ่งวันตลอดครึ่งคืนหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha:
api → apica (sya-all)‘ก็ท่านรู้ว่า “ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā”’ti?นี้เป็นทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติเพื่อบรรลุโลกที่มีสุขโดยส่วน เดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā, tāsaṁ bhāsamānānaṁ saddaṁ suṇātha:
api → apica (sya-all) | upapannā → uppannā (pts)‘ก็ท่านได้ยินเสียงพวกเทวดาผู้บังเกิดในโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว ซึ่งกล่าวอยู่ว่า “suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya;
suppaṭipannāttha → supaṭipannattha (sya-all, pts) | ujuppaṭipannāttha → ujupaṭipannattha (sya-all, pts)ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านปฏิบัติดีปฏิบัติชอบเพื่อบรรลุโลกที่มีสุขโดย ส่วนเดียว mayampi hi, mārisā, evaṁpaṭipannā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā”’ti?ถึงข้าพเจ้าก็ปฏิบัติอย่างนี้จึงบังเกิดในโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว หรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อ ถูกถามอยู่อย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่ได้ยิน’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?
appāṭihīrakataṁ → appāṭihirikataṁ (sya-all)โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาษิตของสมณ- พราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเลื่อนลอยมิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้น ถือว่าเลื่อนลอยแน่นอน”

“Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso cātumahāpathe nisseṇiṁ kareyya pāsādassa ārohaṇāya.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ เปรียบเหมือนบุรุษทำบันไดที่ หนทางใหญ่สี่แพร่งเพื่อขึ้นปราสาท Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ:คนจะถามเขาว่า ‘ambho purisa, yassa tvaṁ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosi, jānāsi taṁ pāsādaṁ puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti?
yassa tvaṁ → yaṁ tvaṁ (mr) | tvaṁ → yaṁ tvaṁ (cck: sī. ka.) | yassa → BB yaṁ. (pts note) | disāya → BB (as usual) put the fourth direction 2nd (so in 46). (pts note)‘พ่อคุณ เธอจะทำบันไดขึ้น ปราสาท เธอรู้จักปราสาทนั้นหรือว่า ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก หรือทิศเหนือ มีขนาดสูง ต่ำ หรือปานกลาง’ Iti puṭṭho ‘no’ti vadeyya.เมื่อถูกถามอย่างนี้เขาจะตอบว่า ‘ยังไม่รู้’ Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ:จะถูกถามต่อไปว่า ‘ambho purisa, yaṁ tvaṁ na jānāsi na passasi, tassa tvaṁ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosī’ti?‘เธอจะทำบันไดขึ้นปราสาทที่ยังไม่เคยรู้จักไม่เคยเห็น อย่างนั้นหรือ’ Iti puṭṭho ‘āmā’ti vadeyya.เมื่อถูกถามอย่างนี้ เขาจะตอบว่า ‘ใช่’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda,โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร nanu evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดของบุรุษนั้น ถือว่าเลื่อนลอยมิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tassa purisassa appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดของบุรุษนั้นถือว่า เลื่อนลอยแน่นอน”

“Evameva kho, poṭṭhapāda, ye te samaṇabrāhmaṇā evaṁvādino evaṁdiṭṭhino:พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ แม้สมณพราหมณ์ผู้มีวาทะมีทิฏฐิอย่าง นี้ว่า ‘ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā’ti.‘หลังจากตายแล้วอัตตามีสุขโดยส่วนเดียว ปลอดภัย’ Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:ก็เช่นกัน เราเข้าไปหา สมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วถามว่า ‘saccaṁ kira tumhe āyasmanto evaṁvādino evaṁdiṭṭhino:‘ท่านมีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้ว่า “ekantasukhī attā hoti arogo paraṁ maraṇā”’ti?หลังจากตายแล้ว อัตตามีสุขโดยส่วนเดียว ปลอดภัย จริงหรือ’ Te ce me evaṁ puṭṭhā ‘āmā’ti paṭijānanti.ถ้าสมณพราหมณ์เหล่านั้นถูกถามอย่าง นี้ ยังยืนยันว่า ‘จริง’ Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto ekantasukhaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharathā’ti?‘ก็ท่านรู้ ท่านเห็นโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้ไม่เห็น’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto ekaṁ vā rattiṁ ekaṁ vā divasaṁ upaḍḍhaṁ vā rattiṁ upaḍḍhaṁ vā divasaṁ ekantasukhiṁ attānaṁ sañjānāthā’ti?
sañjānāthāti → sampajānāthāti (bj)‘ท่านรู้อัตตาที่มีสุขโดยส่วนเดียวตลอด ๑ วัน ตลอด ๑ คืน หรือตลอดครึ่งวันตลอดครึ่งคืนหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto jānātha ayaṁ maggo ayaṁ paṭipadā ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāyā’ti?‘ก็ท่านรู้ว่า นี้เป็นทาง นี้เป็นข้อปฏิบัติเพื่อบรรลุโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียว หรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่รู้’

Tyāhaṁ evaṁ vadāmi:เราจะถามว่า ‘api pana tumhe āyasmanto yā tā devatā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā tāsaṁ devatānaṁ bhāsamānānaṁ saddaṁ suṇātha:
tāsaṁ → BB (here only) add devatānaṁ. (pts note)‘ก็ท่านได้ยินเสียงพวกเทวดาผู้บังเกิดในโลกที่มีสุขโดยส่วน เดียว ซึ่งกล่าวอยู่ว่า “suppaṭipannāttha, mārisā, ujuppaṭipannāttha, mārisā, ekantasukhassa lokassa sacchikiriyāya;ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านปฏิบัติดีปฏิบัติชอบเพื่อบรรลุโลกที่มีสุขโดย ส่วนเดียว mayampi hi, mārisā, evaṁ paṭipannā ekantasukhaṁ lokaṁ upapannā”’ti?
upapannāti → uppannā ti (pts)ถึงข้าพเจ้าก็ปฏิบัติอย่างนี้จึงบังเกิดในโลกที่มีสุขโดยส่วนเดียวหรือ’ Iti puṭṭhā ‘no’ti vadanti.เมื่อ ถูกถามอย่างนี้ พวกเขาจะตอบว่า ‘ไม่ได้ยิน’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาษิตของสมณพราหมณ์เหล่านั้นถือว่าเลื่อนลอย มิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ appāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภาษิตของสมณพราหมณ์ เหล่านั้นถือว่าเลื่อนลอยแน่นอน”

2.2. Tayoattapaṭilābhaการได้อัตตภาพ ๓ อย่าง

“Tayo kho me, poṭṭhapāda, attapaṭilābhā—
atta-paṭilābhā → SS paṭilābhāya. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ การได้อัตตภาพมี ๓ อย่าง คือ oḷāriko attapaṭilābho, manomayo attapaṭilābho, arūpo attapaṭilābho.
attapaṭilābho → attapaṭilābhoti (bj)การได้อัตตภาพที่หยาบ การได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ และการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป Katamo ca, poṭṭhapāda, oḷāriko attapaṭilābho?โปฏฐปาทะ การได้อัตตภาพที่หยาบเป็นอย่างไร Rūpī cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho, ayaṁ oḷāriko attapaṭilābho.
cātumahābhūtiko kabaḷīkārāhārabhakkho → cātummahābhūtiko kavalīkārabhakkho (sya-all); cātummahābhūtiko kabaliṅkārāhāra bhakkho (pts) | kabaḷīkārāhārabhakkho → kabaḷīkārabhakkho (cck: syā. ka.) | kabaliṅkārāhāra → BB kabaliṅkāra-. (pts note)คืออัตตภาพที่มีรูปประกอบด้วย มหาภูตรูป ๔ บริโภคอาหารเป็นคำ ๆ นี้จัดเป็นการได้อัตตภาพที่หยาบ Katamo manomayo attapaṭilābho?การได้ อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจเป็นอย่างไร Rūpī manomayo sabbaṅgapaccaṅgī ahīnindriyo, ayaṁ manomayo attapaṭilābho.
ahīnindriyo → Scdt abhinindriyo; Sm abhīnindriyo; BB ahīn- (see 22). (pts note)คืออัตตภาพที่มีรูปสำเร็จด้วยใจ มีอวัยวะครบ ถ้วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้จัดเป็นการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ Katamo arūpo attapaṭilābho?
katamo → katamo ca (bj, pts)การได้อัตตภาพ ที่ไม่มีรูปเป็นอย่างไร Arūpī saññāmayo, ayaṁ arūpo attapaṭilābho.คืออัตตภาพที่ไม่มีรูป สำเร็จด้วยสัญญา นี้จัดเป็นการได้ อัตตภาพที่ไม่มีรูป

Oḷārikassapi kho ahaṁ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṁ desemi:
Oḷārikassa → BB add pi. (pts note)โปฏฐปาทะ เราแสดงธรรมเพื่อละการได้อัตตภาพที่หยาบว่า ‘yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
viharissathāti → viharissantī ti (bj) | vepullattañca → vepullataṁ (bj: PTS) | viharissantī → vihārissatī (bj: bahūsu)‘พวก ท่านปฏิบัติตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรม ได้ และโวทานิยธรรม จะเพิ่มพูนยิ่ง ขึ้น จะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึง อยู่ในปัจจุบัน’ Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa:
te → SS omit te. (pts note)บางคราวท่านมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti.
viharissati → viharissāma (bj) | kho → (sya-all) | viharissati → SS viharissanti here and twice in 41, but Sm -ati the second time in 40, and all four -ati twice in 42. (pts note)‘เราพอจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น บุคคลจะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์ แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน แต่ว่าจะมีความเป็นอยู่ลำบาก’ Na kho panetaṁ, poṭṭhapāda, evaṁ daṭṭhabbaṁ.ก็เรื่องนี้ท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น Saṅkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjañceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.
ca → (bj, pts) | viharissati → viharissanti (bj) | pāmujjañceva → pāmojjañceva (sya-all) | vodāniyā → BB add ca (three times). (pts note)แท้จริง ท่านจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และโวทานิย- ธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น บุคคลจะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน ทั้งจะมีความปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สติ สัมปชัญญะ และอยู่เป็นสุข

Manomayassapi kho ahaṁ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṁ desemi:โปฏฐปาทะ เราแสดงธรรมเพื่อละการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจว่า ‘yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
viharissathāti → viharissati (bj: bahūsu) | vo → SS kho. (pts note)‘พวกท่านปฏิบัติตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ ในปัจจุบัน’ Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa:บางคราวท่านมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti.
viharissati → viharissāma (bj) | kho → (sya-all) | vihāroti → vihāro cāti (pts) | cāti → SS dukkho vihāro cāti(here and in 42). (pts note)‘เราพอจะละสังกิเลสิกธรรมได้ และ โวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น บุคคลจะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่ง ปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน แต่ว่าจะมีความเป็นอยู่ลำบาก’ Na kho panetaṁ, poṭṭhapāda, evaṁ daṭṭhabbaṁ.ก็ เรื่องนี้ท่านไม่พึงเห็นอย่างนั้น Saṅkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjañceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.
ca → (bj, pts) | viharissati → viharissatha (bj) | eva → SS omit here. (pts note)แท้จริง ท่านจะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรม จะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น บุคคลจะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน ทั้งจะมีความปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สติ สัมปชัญญะ และอยู่เป็นสุข

Arūpassapi kho ahaṁ, poṭṭhapāda, attapaṭilābhassa pahānāya dhammaṁ desemi:โปฏฐปาทะ เราแสดงธรรมเพื่อละการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปว่า ‘yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.‘พวก ท่านปฏิบัติตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ใน ปัจจุบัน’ Siyā kho pana te, poṭṭhapāda, evamassa: ‘saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, dukkho ca kho vihāro’ti.
viharissati → viharissāma (bj) Na kho panetaṁ, poṭṭhapāda, evaṁ daṭṭhabbaṁ.ฯลฯ Saṅkilesikā ceva dhammā pahīyissanti, vodāniyā ca dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati, pāmujjañceva bhavissati pīti ca passaddhi ca sati ca sampajaññañca sukho ca vihāro.
ca → (bj, pts) | viharissati → viharissatha (bj) | ca → SS omit ca. (pts note)ทั้งจะมีความปราโมทย์ ปีติ ปัสสัทธิ สติ สัมปชัญญะ และอยู่เป็นสุข

Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṁ puccheyyuṁ:โปฏฐปาทะ หากคนเหล่าอื่นจะถามเราอย่างนี้ว่า ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti, tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma:
pahānāya → pahāṇāya (bj) | abhivaḍḍhissanti → ābhivaḍḍhissanti (pts) | viharissathā’ti → viharissatīti (bj: sīmu); viharissathāti (bj: PTS) | āvuso → katamā panāvuso (sya-all: sī.)‘ผู้มีอายุ อะไรคือ การได้อัตตภาพที่หยาบซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า พวกท่านปฏิบัติตามนั้น แล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้งความ บริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ ‘ayaṁ vā so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho, yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.เมื่อถูก ถามอย่างนี้ เราจะตอบว่า ‘ผู้มีอายุ นี้แลจัดเป็นการได้อัตตภาพที่หยาบซึ่งเราแสดง ธรรมเพื่อให้ละเสียว่า พวกท่านปฏิบัติตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และ โวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญา ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’

Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṁ puccheyyuṁ:โปฏฐปาทะ หากคนเหล่าอื่นจะถามเราอย่างนี้ว่า ‘katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti?‘ผู้มีอายุ อะไรคือ การได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า พวกท่านปฏิบัติ ตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้ง ความบริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma:เมื่อถูกถามอย่างนี้ เราจะตอบว่า ‘ayaṁ vā so, āvuso, manomayo attapaṭilābho yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
desema → SS deseyyāma (here only). (pts note)‘ผู้มีอายุ นี้แลจัดเป็นการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ ซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ฯลฯ เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’

Pare ce, poṭṭhapāda, amhe evaṁ puccheyyuṁ:โปฏฐปาทะ หากคนเหล่าอื่นจะถามเราอย่างนี้ว่า ‘katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti?
āvuso → (sya-all) | arūpo → SS rūpo. (pts note) | saṁkilesikā → St adds c'; eva. (pts note)‘ผู้มีอายุ อะไรคือ การได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปซึ่งท่านแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า พวกท่านปฏิบัติตามนั้น แล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้งความ บริบูรณ์ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma:เมื่อถูก ถามอย่างนี้ เราจะตอบว่า ‘ayaṁ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.
yassa → MSS yassa vā (here only). (pts note) | saṁkilesikā → St adds c'; eva. (pts note)‘ผู้มีอายุ นี้แลจัดเป็นการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป ซึ่งเรา แสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า ฯลฯ เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda,โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร nanu evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?
sappāṭihīrakataṁ → sappāṭihirikataṁ (sya-all) | evaṁ → Sct c'; eva; Sm c'evam. (pts note)เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดนั้นถือว่าไม่ เลื่อนลอยมิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.
sappāṭihīrakataṁ → sappāṭihirikataṁ (sya-all)เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดนั้นถือว่าไม่เลื่อน ลอยแน่นอน” เปรียบด้วยคนสร้างบันได

“Seyyathāpi, poṭṭhapāda, puriso nisseṇiṁ kareyya pāsādassa ārohaṇāya tasseva pāsādassa heṭṭhā.
ārohaṇāya → ārohanāya (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “โปฏฐปาทะ เปรียบเหมือนบุรุษทำบันได เพื่อขึ้นปราสาท ที่ใต้ปราสาทนั้นเอง Tamenaṁ evaṁ vadeyyuṁ:คนจะถามเขาว่า ‘ambho purisa, yassa tvaṁ pāsādassa ārohaṇāya nisseṇiṁ karosi, jānāsi taṁ pāsādaṁ, puratthimāya vā disāya dakkhiṇāya vā disāya pacchimāya vā disāya uttarāya vā disāya ucco vā nīco vā majjhimo vā’ti?
ārohaṇāya → ārohanāya (sya-all) | majjhimo → majjho (sya-all) | majjhimo vāti → majjho vā ti (pts)‘พ่อคุณ เธอจะทำบันไดขึ้น ปราสาท เธอรู้จักปราสาทนั้นหรือว่า ตั้งอยู่ทางทิศตะวันออก ทิศใต้ ทิศตะวันตก หรือทิศเหนือ มีขนาดสูง ต่ำ หรือปานกลาง’ So evaṁ vadeyya:
so → so ce (bj, sya-all, pts)ถ้าเขาตอบว่า ‘ayaṁ vā so, āvuso, pāsādo, yassāhaṁ ārohaṇāya nisseṇiṁ karomi, tasseva pāsādassa heṭṭhā’ti.
ārohaṇāya → ārohanāya (sya-all) | vā → BB omit. (pts note)‘นี้แลคือปราสาทที่เรา กำลังทำบันไดเพื่อจะขึ้นไปที่ใต้ปราสาทนั้นเอง’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda,โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร nanu evaṁ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?
sappāṭihīrakataṁ → sappāṭihirikataṁ (sya-all) | sappāṭihīrakataṁ → Sd sappaṭihīrakathaṁ. (pts note)เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดของบุรุษนั้น ถือว่าไม่เลื่อนลอยมิใช่หรือ”

“Addhā kho, bhante, evaṁ sante tassa purisassa sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.
sappāṭihīrakataṁ → sappāṭihirikataṁ (sya-all)เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดของบุรุษนั้นถือว่าไม่ เลื่อนลอยแน่นอน”

“Evameva kho, poṭṭhapāda, pare ce amhe evaṁ puccheyyuṁ:พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เช่นเดียวกัน โปฏฐปาทะ หากคนเหล่าอื่น จะถามเราอย่างนี้ว่า ‘katamo pana so, āvuso, oḷāriko attapaṭilābho …pe…‘ผู้มีอายุ อะไรคือการได้อัตตภาพที่หยาบ ฯลฯ katamo pana so, āvuso, manomayo attapaṭilābho …pe…อะไรคือการได้ อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ ฯลฯ katamo pana so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa tumhe pahānāya dhammaṁ desetha, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti?
pahānāya → pahāṇāya (bj) | sayaṁ → (pts)อะไรคือการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปซึ่งท่านแสดงธรรม เพื่อให้ละเสียว่า พวกท่านปฏิบัติตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิย ธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะทำให้แจ้งความบริบูรณ์ ความไพบูลย์แห่งปัญญาด้วย ปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’ Tesaṁ mayaṁ evaṁ puṭṭhā evaṁ byākareyyāma:เมื่อถูกถามอย่างนี้ เราจะตอบว่า ‘ayaṁ vā so, āvuso, arūpo attapaṭilābho, yassa mayaṁ pahānāya dhammaṁ desema, yathāpaṭipannānaṁ vo saṅkilesikā dhammā pahīyissanti, vodāniyā dhammā abhivaḍḍhissanti, paññāpāripūriṁ vepullattañca diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissathā’ti.‘ฯลฯ ผู้มีอายุ นี้แลจัดเป็นการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปซึ่งเราแสดงธรรมเพื่อให้ละเสียว่า พวกท่าน ปฏิบัติตามนั้นแล้วก็จะละสังกิเลสิกธรรมได้และโวทานิยธรรมจะเพิ่มพูนยิ่งขึ้น จะ ทำให้แจ้งความบริบูรณ์ ความไพบูลย์แห่งปัญญา ด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ใน ปัจจุบัน’

Taṁ kiṁ maññasi, poṭṭhapāda, nanu evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti?
sappāṭihīrakataṁ → sappāṭihirikataṁ (sya-all)โปฏฐปาทะ ท่านเข้าใจเรื่องนั้นว่าอย่างไร เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดนั้นถือว่าไม่ เลื่อนลอยมิใช่หรือ” “Addhā kho, bhante, evaṁ sante sappāṭihīrakataṁ bhāsitaṁ sampajjatī”ti.
sappāṭihīrakataṁ → sappāṭihirikataṁ (sya-all)เขากราบทูลว่า “พระพุทธเจ้าข้า เมื่อเป็นเช่นนี้ คำพูดนั้นถือว่าไม่เลื่อนลอย แน่นอน”

Evaṁ vutte, citto hatthisāriputto bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ จิตตะ หัตถิสารีบุตร ได้กราบทูลว่า “yasmiṁ, bhante, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṁ samaye manomayo attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti;“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่หยาบ การได้อัตตภาพที่สำเร็จ ด้วยใจและการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปก็เปล่าไป(เป็นโมฆะ) oḷāriko vāssa attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco hoti.
oḷāriko vāssa → oḷārikopassa (sya-all) | vāssa → assa (pts) | assa → BB va 'ssa (thrice). (pts note)มีแต่การได้อัตตภาพที่ หยาบเป็นเรื่องจริงกระนั้นหรือ Yasmiṁ, bhante, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho arūpo attapaṭilābho hoti;
hoti → (bj)ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ การได้ อัตตภาพที่หยาบและการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปก็เปล่าไป manomayo vāssa attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco hoti.
vāssa → va (bj); (sya-all) | vāssa attapaṭilābho → assa atta paṭilābho (pts)มีแต่การได้อัตตภาพที่ สำเร็จด้วยใจเป็นเรื่องจริงกระนั้นหรือ Yasmiṁ, bhante, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, moghassa tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, mogho manomayo attapaṭilābho hoti;
hoti arūpo vāssa → arūpovāssa (bj)ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป การได้ อัตตภาพที่หยาบและการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจก็เปล่าไป arūpo vāssa attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco hotī”ti.
vāssa → (sya-all); assa (pts)มีแต่การได้อัตตภาพ ที่ไม่มีรูปเป็นเรื่องจริงกระนั้นหรือ”

“Yasmiṁ, citta, samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati;
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | na → na ca (sya-all) | saṅkhyaṁ → saṅkhaṁ (sya-all: sī.) | ti → SS hoti for ti throughout 49, 51, 53: (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “จิตตะ ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่หยาบ ก็ไม่นับว่า มีการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจและการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)มีเพียงการได้อัตตภาพ ที่หยาบเท่านั้น Yasmiṁ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati;
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | na → na ca (sya-all)ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ ก็ไม่นับว่ามีการได้ อัตตภาพที่หยาบและการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป manomayo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)มีเพียงการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วย ใจเท่านั้น Yasmiṁ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati;
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | na → na ca (sya-all)ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป ก็ไม่นับว่ามีการได้อัตตภาพที่หยาบ และการอัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)มีเพียงการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปเท่านั้น

Sace taṁ, citta, evaṁ puccheyyuṁ:จิตตะ ถ้าคนจะถามท่านว่า ‘ahosi tvaṁ atītamaddhānaṁ, na tvaṁ nāhosi;
nāhosi → na ahosi (sya-all, pts)‘ในอดีตกาล ท่านได้มีแล้ว ไม่ใช่ว่า ไม่มี bhavissasi tvaṁ anāgatamaddhānaṁ, na tvaṁ na bhavissasi;ในอนาคตกาลท่านจักมี ไม่ใช่ว่าจักไม่มี atthi tvaṁ etarahi, na tvaṁ natthī’ti.เวลานี้ท่านมีอยู่ ไม่ใช่ว่าไม่มีอยู่ กระนั้นหรือ’ Evaṁ puṭṭho tvaṁ, citta, kinti byākareyyāsī”ti?
kinti byākareyyāsīti → kin ti vyākareyyāsītī (pts)เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านจะตอบว่าอย่างไร”

“Sace maṁ, bhante, evaṁ puccheyyuṁ:จิตตะ หัตถิสารีบุตร กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าคนจะถามข้าพระ องค์ว่า ‘ahosi tvaṁ atītamaddhānaṁ, na tvaṁ na ahosi;‘ในอดีตกาล bhavissasi tvaṁ anāgatamaddhānaṁ, na tvaṁ na bhavissasi;... atthi tvaṁ etarahi, na tvaṁ natthī’ti.กระนั้นหรือ’ Evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, evaṁ byākareyyaṁ:
ahaṁ → haṁ (bj) | vyākareyyaṁ → BB -yuṁ. (pts note)เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์ก็จะตอบว่า ‘ahosāhaṁ atītamaddhānaṁ, nāhaṁ na ahosiṁ;
ahosāhaṁ → ahosahaṁ (bj note)‘ใน อดีตกาล เราได้มีแล้ว ไม่ใช่ว่าไม่มี bhavissāmahaṁ anāgatamaddhānaṁ, nāhaṁ na bhavissāmi;
ahaṁ → SS bhavissāhaṁ. (pts note)ในอนาคตกาลเราจักมี ไม่ใช่ว่าจักไม่มี atthāhaṁ etarahi, nāhaṁ natthī’ti.เวลานี้ เรามีอยู่ ไม่ใช่ว่าไม่มีอยู่’ Evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, evaṁ byākareyyan”ti.
ahaṁ → haṁ (bj) | ti → SS vyākareyyaṁ; BB byākareyyan ti. (pts note)เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์ก็จะตอบอย่างนี้ พระ พุทธเจ้าข้า”

“Sace pana taṁ, citta, evaṁ puccheyyuṁ:
taṁ → SS evaṁ. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “จิตตะ ถ้าคนจะถามท่านว่า ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno?
sova → svera (bj, pts1ed); soyeva (sya-all); so ca (mr) | sova → sveva (bj, pts) | sveva → soyeva (bj: syā) | sova → sveva (cck: sī. pī.); soyeva (cck: syā.) | sveva → Sd so ca; St so ca va (here only); Sm so c'eva; BB so va through this paragraph, so ca through the next. (pts note)‘ท่านมีการได้อัตตภาพที่เป็นอดีต การได้อัตตภาพเช่นนั้นเป็นเรื่องจริง การได้อัตตภาพที่เป็นอนาคต และการได้อัตตภาพที่เป็นปัจจุบันก็เปล่าไป Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno?
Yo → yo va (pts1ed) | sova → sveva (bj); soyeva (sya-all) | yo → yo vā (pts) | te → yo vā te (bj: PTS) | Yo → yo vā (cck: pī.) | vā → BB omit vā (six times). (pts note)ท่านจักมีการได้อัตตภาพที่เป็นอนาคต การได้อัตตภาพเช่นนั้นเป็นเรื่องจริง การได้อัตตภาพที่เป็นอดีตและการได้อัตตภาพ ที่เป็นปัจจุบันก็เปล่าไป Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti.
yo te etarahi paccuppanno → (bj) | sova → sveva (bj); soyeva (sya-all) | Yo → yo vā (cck: pī.) | sova → so ca (cck: ka.)ท่านกำลังได้อัตตภาพที่เป็นปัจจุบัน การได้อัตตภาพเช่นนั้น เป็นเรื่องจริง การได้อัตตภาพที่เป็นอดีตและการได้อัตตภาพที่เป็นอนาคตก็เปล่า ไปกระนั้นหรือ’ Evaṁ puṭṭho tvaṁ, citta, kinti byākareyyāsī”ti?เมื่อถูกถามอย่างนี้ ท่านจะตอบว่าอย่างไร”

“Sace pana maṁ, bhante, evaṁ puccheyyuṁ:
maṁ → SS omit. (pts note)จิตตะ หัตถิสารีบุตร กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าคนจะถามข้าพระ องค์ว่า ‘yo te ahosi atīto attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho anāgato, mogho paccuppanno.
sova → sveva (bj, pts); soyeva (sya-all)‘ท่านมีการได้อัตตภาพที่เป็นอดีต Yo te bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho paccuppanno.
sova → sveva (bj, pts); soyeva (sya-all) | yo → yo vā (pts)... Yo te etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova te attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti.
sova → sveva (bj, pts); soyeva (sya-all) | yo → yo vā (pts)กระนั้นหรือ’ Evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, evaṁ byākareyyaṁ:เมื่อถูกถามอย่างนี้ ข้า พระองค์ก็จะตอบว่า ‘yo me ahosi atīto attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco ahosi, mogho anāgato, mogho paccuppanno.
sova → sveva (bj, pts); soyeva (sya-all) | yo → yo ca (sya-all)‘เรามีการได้อัตตภาพที่เป็นอดีต การได้อัตตภาพเช่นนั้นเป็น เรื่องจริงในสมัยนั้น การได้อัตตภาพที่เป็นอนาคตและการได้อัตตภาพที่เป็นปัจจุบัน ก็เปล่าไป Yo me bhavissati anāgato attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho tasmiṁ samaye sacco bhavissati, mogho atīto, mogho paccuppanno.
sova → sveva (bj, pts); soyeva (sya-all) | yo → yo ca (sya-all); yo vā (pts) | atīto → atīto bhavissati (pts) | yo → yo ca (bj: syā); yo vā (bj: PTS)เราจักมีการได้อัตตภาพที่เป็นอนาคต การได้อัตตภาพเช่นนั้นเป็นเรื่องจริง ในสมัยนั้น การได้อัตภาพที่เป็นอดีตและการได้อัตภาพที่เป็นปัจจุบันก็เปล่าไป Yo me etarahi paccuppanno attapaṭilābho, sova me attapaṭilābho sacco, mogho atīto, mogho anāgato’ti.
sova → sveva (bj, pts); soyeva (sya-all) | yo → yo ca (sya-all)เรากำลังได้อัตภาพที่เป็นปัจจุบันในเวลานี้ และการได้อัตภาพเช่นนี้พึ่งเป็นเรื่องจริง การได้อัตตภาพที่เป็นอดีตและการได้อัตตภาพที่เป็นอนาคตก็เปล่าไป’ Evaṁ puṭṭho ahaṁ, bhante, evaṁ byākareyyan”ti.
evaṁ byākareyyanti evameva → vyākareyyan ti evam eva (pts)เมื่อถูกถาม อย่างนี้ ข้าพระองค์ก็จะตอบอย่างนี้ พระพุทธเจ้าข้า”

“Evameva kho, citta, yasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na arūpo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “เป็นอย่างนั้นแล จิตตะ ในเวลาที่มีการได้ อัตตภาพที่หยาบ ก็ไม่นับว่ามีการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจและการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป Oḷāriko attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)มีเพียงการได้อัตตภาพที่หยาบเท่านั้น Yasmiṁ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti …pe…ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ ฯลฯ yasmiṁ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati;
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | na → SS omit. (pts note)ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป ก็ไม่นับว่ามีการได้อัตตภาพที่หยาบและการได้ อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)มีเพียงการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูปเท่านั้น

Seyyathāpi, citta, gavā khīraṁ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṁ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo.
dadhimhā → dadimhā (pts)จิตตะ เปรียบเหมือนนมสดมาจากแม่โค นมส้มมาจากนมสด เนยข้น มาจากนมส้ม เนยใสมาจากเนยข้น หัวเนยใสมาจากเนยใส Yasmiṁ samaye khīraṁ hoti, neva tasmiṁ samaye dadhīti saṅkhaṁ gacchati, na navanītanti saṅkhaṁ gacchati, na sappīti saṅkhaṁ gacchati, na sappimaṇḍoti saṅkhaṁ gacchati;
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | na → na ca (sya-all)ในเวลาที่ยังเป็นนมสด ก็ไม่นับว่าเป็นนมส้ม ไม่นับว่าเป็นเนยข้น ไม่นับว่าเป็นเนยใส ไม่นับว่าเป็นหัวเนยใส khīrantveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)ยังเป็นนมสดเท่านั้น Yasmiṁ samaye dadhi hoti …pe…ในเวลาที่เป็นนมส้ม ฯลฯ navanītaṁ hoti …ในเวลาที่เป็นเนยข้น ฯลฯ sappi hoti …ในเวลาที่เป็น เนยใส ฯลฯ sappimaṇḍo hoti, neva tasmiṁ samaye khīranti saṅkhaṁ gacchati, na dadhīti saṅkhaṁ gacchati, na navanītanti saṅkhaṁ gacchati, na sappīti saṅkhaṁ gacchati;
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)ในเวลาที่เป็นหัวเนยใส ไม่นับว่าเป็นนมสด ไม่นับว่าเป็นนมส้ม ไม่นับ ว่าเป็นเนยข้น ไม่นับว่าเป็นเนยใส sappimaṇḍotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)ยังเป็นหัวเนยใสเท่านั้น Evameva kho, citta, yasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābho hoti …pe…ฉันใด จิตตะ เรื่องนี้ก็เช่น กัน ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่หยาบ ก็ไม่นับว่ามีการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ และการได้อัตตภาพที่มีรูป มีเพียงการได้อัตตภาพหยาบเท่านั้น yasmiṁ, citta, samaye manomayo attapaṭilābho hoti …pe…ในเวลาที่มีการได้ อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ ฯลฯ yasmiṁ, citta, samaye arūpo attapaṭilābho hoti, neva tasmiṁ samaye oḷāriko attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati, na manomayo attapaṭilābhoti saṅkhaṁ gacchati;
yasmiṁ citta samaye → (sya-all) | saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | na → na ca (sya-all)ในเวลาที่มีการได้อัตตภาพที่ไม่มีรูป ก็ไม่นับว่ามีการ ได้อัตตภาพหยาบและการได้อัตตภาพที่สำเร็จด้วยใจ arūpo attapaṭilābhotveva tasmiṁ samaye saṅkhaṁ gacchati.
saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all)มีเพียงการได้อัตตภาพที่ไม่มี รูปเท่านั้น Imā kho, citta, lokasamaññā lokaniruttiyo lokavohārā lokapaññattiyo, yāhi tathāgato voharati aparāmasan”ti.
aparāmasanti → aparāmasantoti (sya-all) | imā → itimā (pts) | imā → itimā (bj: PTS) | Itimā → BB Imā (and so Sm itimā corrected to imā). (pts note)จิตตะ เหล่านี้แลเป็นโลกสมัญญา (ชื่อที่ชาวโลกใช้เรียก) เป็นโลกนิรุตติ (ภาษาของชาวโลก) เป็นโลกโวหาร (โวหารของชาวโลก) เป็นโลกบัญญัติ (บัญญัติ ของชาวโลก) ซึ่งตถาคตก็ใช้อยู่แต่ไม่ยึดถือ”

Evaṁ vutte, poṭṭhapādo paribbājako bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ โปฏฐปาทปริพาชกได้กราบทูลว่า “abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระ องค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva bhante (bj); dakkhintīti evam evaṁ (pts) | nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya → (sya-all) | paṭicchannaṁ → paticchannaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคทรง ประกาศธรรม แจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทางหรือตามประทีปในที่มืดโดยตั้งใจว่า คนมีตาดี จักเห็นรูปได้ Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์ เป็นสรณะ Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
maṁ → maṁ bhante (bj) | bhagavā → bhagavā (bj: syā); bhavaṁ gotamo (bj: sīmu) | saraṇaṁ → So all MSS. (pts note)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตั้งแต่ วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”

2.3. Cittahatthisāriputtaupasampadāจิตตะ หัตถิสารีบุตร ทูลขออุปสมบท

Citto pana hatthisāriputto bhagavantaṁ etadavoca:ฝ่ายจิตตะ หัตถิสารีบุตร กราบทูลว่า “abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิต ของพระผู้มีพระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระผู้มี พระภาคชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
dakkhantīti evamevaṁ → dakkhintīti evameva bhante (bj); dakkhintīti evam evaṁ (pts) | paṭicchannaṁ → paticchannaṁ (pts)พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการ ต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดโดยตั้งใจว่า คนมีตาดีจักเห็นรูปได้ Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.ข้าพระองค์นี้ขอถึง พระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรมและพระสงฆ์เป็นสรณะ Labheyyāhaṁ, bhante, bhagavato santike pabbajjaṁ, labheyyaṁ upasampadan”ti.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชาพึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด”

Alattha kho citto hatthisāriputto bhagavato santike pabbajjaṁ, alattha upasampadaṁ.จิตตะ หัตถิสารีบุตร ได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระ ภาคแล้วแล Acirūpasampanno kho panāyasmā citto hatthisāriputto eko vūpakaṭṭho appamatto ātāpī pahitatto viharanto na cirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihāsi.
panāyasmā citto → āyasmā (sya-all) | eko → BB omit. (pts note)เมื่อท่านหัตถิสารีบุตรได้บรรพชาอุปสมบทแล้วไม่นาน จากไปอยู่ผู้ เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร มุ่งมั่นพระนิพพานอยู่ ไม่นานนักทำให้แจ้งที่สุดแห่ง พรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนไปบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบ ต้องการด้วยปัญญาอันยิ่งเอง เข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน “khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthAttāyā”ti abbhaññāsi.รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว อยู่จบ พรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ไม่มีกิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้อีกต่อไป’ Aññataro kho panāyasmā citto hatthisāriputto arahataṁ ahosīti.
aññataro → aññataro ca (bj) | panāyasmā citto → āyasmā (sya-all)จึงเป็นอันว่าท่านพระหัตถิสารีบุตรได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่งในบรรดาพระ อรหันต์ทั้งหลาย

Poṭṭhapādasuttaṁ niṭṭhitaṁ navamaṁ.โปฏฐปาทสูตรที่ ๙ จบ