Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถ บิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้นแล Tatra kho āyasmā sāriputto bhikkhū āmantesi:ท่านพระสารีบุตรได้เรียกภิกษุทั้ง หลายมากล่าวว่า “āvuso bhikkhave”ti.
bhikkhaveti → bhikkhavoti (bj, sya-all) | bhikkhaveti āvusoti → bhikkhavo ti āvuso ti (pts)“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย”

“Āvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato sāriputtassa paccassosuṁ.ภิกษุเหล่านั้นรับคำแล้ว Āyasmā sāriputto etadavoca:ท่านพระสารี บุตรได้กล่าวเรื่องนี้ว่า

“Seyyathāpi, āvuso, yāni kānici jaṅgalānaṁ pāṇānaṁ padajātāni sabbāni tāni hatthipade samodhānaṁ gacchanti, hatthipadaṁ tesaṁ aggamakkhāyati yadidaṁ mahantattena;
jaṅgalānaṁ → jaṅgamānaṁ (pts) | jaṅgalānaṁ → jaṅgamānaṁ (bj: aṭṭhakathā, PTS) | mahantattena → mahantatteta (bj: sīmu, machasaṁ); mahattaneta (bj: bujamu)“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย รอยเท้าของสัตว์ทั้งหลายผู้เที่ยวไปบนแผ่นดิน รอยเท้า เหล่านั้นทั้งหมดรวมลงในรอยเท้าช้าง รอยเท้าช้างชาวโลกกล่าวว่า ‘เป็นยอดของ รอยเท้าเหล่านั้น เพราะรอยเท้าช้างเป็นรอยเท้าขนาดใหญ่’ แม้ฉันใด evameva kho, āvuso, ye keci kusalā dhammā sabbete catūsu ariyasaccesu saṅgahaṁ gacchanti.
sabbete catūsu → sabbe te catusu (pts)กุศลธรรม ทั้งหมดก็ฉันนั้นเหมือนกัน นับเข้าในอริยสัจ ๔ Katamesu catūsu?
catūsu → catusu (pts)อริยสัจ ๔ อะไรบ้าง คือ Dukkhe ariyasacce, dukkhasamudaye ariyasacce, dukkhanirodhe ariyasacce, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ariyasacce.๑. ทุกขอริยสัจ ๒. ทุกขสมุทยอริยสัจ ๓. ทุกขนิโรธอริยสัจ ๔. ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

Katamañcāvuso, dukkhaṁ ariyasaccaṁ?ทุกขอริยสัจ เป็นอย่างไร Jātipi dukkhā, jarāpi dukkhā, maraṇampi dukkhaṁ, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsāpi dukkhā, yampicchaṁ na labhati tampi dukkhaṁ; saṅkhittena, pañcupādānakkhandhā dukkhā.
pañcupādānakkhandhā → paccupādānakkhandhā (sya-all)คือ ชาติเป็นทุกข์ ชราเป็นทุกข์ มรณะเป็นทุกข์ โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาสเป็นทุกข์ การไม่ได้สิ่งที่ต้องการเป็นทุกข์ โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ ประการ เป็นทุกข์ Katame cāvuso, pañcupādānakkhandhā?อุปาทานขันธ์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ Seyyathidaṁ—rūpupādānakkhandho, vedanupādānakkhandho, saññupādānakkhandho, saṅkhārupādānakkhandho, viññāṇupādānakkhandho.
seyyathidaṁ → seyyathidaṁ (bj: machasaṁ)๑. รูปูปาทานขันธ์ ๒. เวทนูปาทานขันธ์ ๓. สัญญูปาทานขันธ์ ๔. สังขารูปาทานขันธ์ ๕. วิญญาณูปาทานขันธ์

Katamo cāvuso, rūpupādānakkhandho?
rūpupādānakkhandho → rūpūpādānakkhandho (bj, sya-all)รูปูปาทานขันธ์ อะไรบ้าง คือ Cattāri ca mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.
upādāya rūpaṁ katamā → upādārūpaṁ katame (sya-all) | upādāya → upādā (bj: syā)มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔

Katamā cāvuso, cattāro mahābhūtā?
katamā → katame (bj)มหาภูตรูป ๔ อะไรบ้าง คือ Pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts)๑. ปฐวีธาตุ ๒. อาโปธาตุ ๓. เตโชธาตุ ๔. วาโยธาตุ

Katamā cāvuso, pathavīdhātu?
pathavīdhātu pathavīdhātu → paṭhavīdhātu paṭhavīdhātu (bj, sya-all)ปฐวีธาตุ ปฐวีธาตุ เป็นอย่างไร Pathavīdhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā.คือ ปฐวีธาตุภายในก็มี ปฐวีธาตุภายนอกก็มี Katamā cāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu?
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts)ปฐวีธาตุภายใน เป็นอย่างไร Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ kakkhaḷaṁ kharigataṁ upādinnaṁ, seyyathidaṁ—
kakkhaḷaṁ → kakkhalaṁ (sya-all) | upādinnaṁ seyyathidaṁ → upādiṇṇaṁ seyyathīdaṁ (pts)คือ อุปาทินนกรูป ภายในที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของแข้นแข็ง เป็นของหยาบ ได้แก่ kesā lomā nakhā dantā taco maṁsaṁ nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ vakkaṁ hadayaṁ yakanaṁ kilomakaṁ pihakaṁ papphāsaṁ antaṁ antaguṇaṁ udariyaṁ karīsaṁ, yaṁ vā panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ kakkhaḷaṁ kharigataṁ upādinnaṁ.
nhāru → nahāru (bj) | nhāru aṭṭhi → nhārū aṭṭhī (sya-all) | kakkhaḷaṁ → kakkhalaṁ (sya-all) | nhāru aṭṭhi aṭṭhimiñjaṁ → nahāru aṭṭhī aṭṭhimiñjā (pts) | upādinnaṁ → upādiṇṇaṁ (pts) | nahāru → nhāru (bj: machasaṁ) | aṭṭhimiñjaṁ → aṭṭhīmiñjā (bj: sīmu9)ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า หรืออุปาทินนกรูป ภายในอื่นใด ที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของแข้นแข็ง Ayaṁ vuccatāvuso, ajjhattikā pathavīdhātu.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts)เป็นของหยาบ นี้เรียกว่า ‘ปฐวีธาตุภายใน’ Yā ceva kho pana ajjhattikā pathavīdhātu, yā ca bāhirā pathavīdhātu, pathavīdhāturevesā.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts) | pathavīdhātu pathavīdhāturevesā → paṭhavīdhātu paṭhavīdhāturevesā (bj, sya-all, pts)ปฐวีธาตุภายใน และปฐวีธาตุภายนอกนี้ ก็เป็นปฐวีธาตุนั่นเอง บัณฑิตควร ‘Taṁ netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti—evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.เห็นปฐวีธาตุนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā pathavīdhātuyā nibbindati, pathavīdhātuyā cittaṁ virājeti.
pathavīdhātuyā → paṭhavīdhātuyā (bj, sya-all, pts)บัณฑิตครั้นเห็นปฐวีธาตุนั้นตามความเป็น จริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในปฐวีธาตุ และทำจิตให้คลาย กำหนัดจากปฐวีธาตุ

Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ bāhirā āpodhātu pakuppati.
bāhirā āpodhātu pakuppati → pathavīdhātu pakuppati (mr) | pakuppati → pathavīdhātu pakuppati (cck: ka.)เวลาที่อาโปธาตุภายนอกกำเริบย่อมจะมีได้ Antarahitā tasmiṁ samaye bāhirā pathavīdhātu hoti.
pathavīdhātu → paṭhavīdhātu (bj, sya-all, pts)ในเวลานั้น ปฐวีธาตุภายนอก จะอันตรธานไป Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya pathavīdhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati.
pathavīdhātuyā → paṭhavīdhātuyā (bj, sya-all, pts)ปฐวีธาตุภายนอกซึ่งใหญ่ถึงเพียงนั้นยังปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความ สิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา Kiṁ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā? Atha khvāssa notevettha hoti.
taṇhupādinnassa → taṇhūpādinnassa (bj); taṇhupādiṇṇassa (pts) | khvāssa notevettha → khvassa no cevettha (bj) | khvassa → athakhvāssa (bj: machasaṁ) | cevettha → no tevettha (bj: machasaṁ, syā); notvettha (bj: PTS)ไฉนกายซึ่งตั้งอยู่ชั่วเวลาเล็กน้อยนี้ที่ถูกตัณหาเข้าไปยึดถือว่า ‘เรา’ ว่า ‘ของเรา’ ว่า ‘เรามีอยู่’ จักไม่ปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไป เป็นธรรมดา และมีความแปรผันไปเป็นธรรมดาเล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นก็ไม่มี ความยึดถือในปฐวีธาตุภายในนี้

Tañce, āvuso, bhikkhuṁ pare akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti, so evaṁ pajānāti:หากชนเหล่าอื่นจะด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนภิกษุนั้น ภิกษุนั้น รู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘uppannā kho me ayaṁ sotasamphassajā dukkhavedanā.
dukkhavedanā → dukkhā vedanā (bj, pts)‘ทุกขเวทนาอันเกิดจากโสตสัมผัสนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา Sā ca kho paṭicca, no apaṭicca.แต่ทุกขเวทนา นั้นอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเหตุก็จะเกิดขึ้นไม่ได้ Kiṁ paṭicca?ทุกขเวทนานี้อาศัยอะไร จึงเกิดขึ้นได้ Phassaṁ paṭicca’.ทุกขเวทนาอาศัยผัสสะจึงเกิดขึ้นได้’ So phasso aniccoti passati, vedanā aniccāti passati, saññā aniccāti passati, saṅkhārā aniccāti passati, viññāṇaṁ aniccanti passati.
So → sopi kho (sya-all); sopi (mr) | so → sopi kho (sya-all) | phasso → sopi kho phasso (bj: syā) | So → sopikho (cck: syā.); sopi (cck: ka.)ภิกษุนั้นย่อมเห็นว่า ‘ผัสสะ ไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง’ Tassa dhātārammaṇameva cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati.
adhimuccati → vimuccati (sya-all) | adhimuccati → vimuccati (bj: syā)จิตของภิกษุนั้นย่อมดิ่งไป ย่อมผ่องใส ดำรงมั่นและน้อมไปในอารมณ์คือธาตุนั่นแล

Tañce, āvuso, bhikkhuṁ pare aniṭṭhehi akantehi amanāpehi samudācaranti—หากชนเหล่าอื่นจะพยายามทำร้ายภิกษุนั้นด้วยอาการที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ คือ pāṇisamphassenapi leḍḍusamphassenapi daṇḍasamphassenapi satthasamphassenapi.ด้วยการทำร้ายด้วยฝ่ามือบ้าง การทำร้ายด้วยก้อนดินบ้าง การทำร้ายด้วยท่อนไม้บ้าง การทำร้ายด้วยศัสตราบ้าง So evaṁ pajānāti:ภิกษุนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘tathābhūto kho ayaṁ kāyo yathābhūtasmiṁ kāye pāṇisamphassāpi kamanti, leḍḍusamphassāpi kamanti, daṇḍasamphassāpi kamanti, satthasamphassāpi kamanti.‘กาย นี้เป็นที่รองรับการทำร้ายด้วยฝ่ามือบ้าง การทำร้ายด้วยก้อนดินบ้าง การทำร้าย ด้วยท่อนไม้บ้าง การทำร้ายด้วยศัสตราบ้าง’ Vuttaṁ kho panetaṁ bhagavatā kakacūpamovāde:
kakacūpamovāde → kakacūpame ovāde (sya-all) | kakacūpamovāde → kakacūpame ovāde (bj: syā) | kakacūpame → kakacūpamovādeti dissati (sya-all: yu.)อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสไว้ใน พระโอวาทที่อุปมาด้วยเลื่อย

“ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṁ, tatrāpi yo mano padūseyya na me so tena sāsanakaro”ti.
padūseyya → padoseyya (bj, sya-all, pts) | tatrāpi → tatra pi (pts) | okanteyyuṁ → okkanteyyuṁ (bj: syā)ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย หากพวกโจรผู้ประพฤติต่ำทราม จะพึงใช้เลื่อยที่มีที่จับ ๒ ข้าง เลื่อยอวัยวะน้อยใหญ่ ผู้มีใจคิดร้ายแม้ในพวกโจรนั้น ก็ไม่ชื่อว่าทำตามคำสั่งสอนของเรา เพราะเหตุที่อดกลั้นไม่ได้นั้น’ Āraddhaṁ kho pana me vīriyaṁ bhavissati asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṁ cittaṁ ekaggaṁ.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | apammuṭṭhā → asammuṭṭhā (bj: sīmu9, machasaṁ) | appammuṭṭhā → asammuṭṭhāti dissati (sya-all: yu.)อนึ่ง ความเพียร ที่เราเริ่มทำแล้วจักไม่ย่อหย่อน สติที่เราตั้งไว้แล้วจักไม่หลงลืม กายที่เราทำให้สงบ แล้วจักไม่กระวนกระวาย จิตที่เราทำให้ตั้งมั่นแล้วจักมีอารมณ์แน่วแน่ Kāmaṁ dāni imasmiṁ kāye pāṇisamphassāpi kamantu, leḍḍusamphassāpi kamantu, daṇḍasamphassāpi kamantu, satthasamphassāpi kamantu, karīyati hidaṁ buddhānaṁ sāsanan’ti.
hidaṁ → hīdaṁ (sya-all)คราวนี้ต่อให้ มีการทำร้ายด้วยฝ่ามือ การทำร้ายด้วยก้อนดิน การทำร้ายด้วยท่อนไม้ หรือการ ทำร้ายด้วยศัสตราที่กายนี้ก็ตาม เราก็จะทำตามคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ ให้จงได้

Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato evaṁ dhammaṁ anussarato evaṁ saṅghaṁ anussarato upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti.เมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่ อย่างนี้ ถ้าอุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้ So tena saṁvijjati saṁvegaṁ āpajjati:ภิกษุนั้นย่อมสลดหดหู่ใจ เพราะเหตุนั้นว่า ‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṁ vata me, na vata me suladdhaṁ,‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ ลาภไม่มีแก่เราหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ การได้ด้วยดีไม่มีแก่เราหนอ yassa me evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti.ที่เราระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึก ถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้’ Seyyathāpi, āvuso, suṇisā sasuraṁ disvā saṁvijjati saṁvegaṁ āpajjati;
sasuraṁ → sassuraṁ (bj: syā)หญิงสะใภ้เห็น พ่อผัวแล้วย่อมสลดหดหู่ใจ แม้ฉันใด evameva kho, āvuso, tassa ce bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti, so tena saṁvijjati saṁvegaṁ āpajjati:
upekkhā → upekhā (bj: PTS)ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อระลึกถึง พระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ ถ้าอุเบกขาอัน อาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้ ย่อมสลดหดหู่ใจเพราะเหตุนั้นว่า ‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṁ vata me, na vata me suladdhaṁ, yassa me evaṁ buddhaṁ anussarato evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti.
upekkhā → upekhā (bj: PTS)‘ไม่เป็นลาภ ของเราหนอ ลาภไม่มีแก่เราหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ การได้ด้วยดีไม่มีแก่เราหนอ ที่เราระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้’ Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti, so tena attamano hoti.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ ถ้าอุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมดำรงอยู่ได้ด้วยดี ภิกษุนั้นย่อมพอใจเพราะเหตุนั้น Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṁ hoti.ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุได้ชื่อว่าทำตามคำสั่งสอน ของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอย่างมากแล้ว

Katamā cāvuso, āpodhātu?อาโปธาตุ เป็นอย่างไร Āpodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā.คือ อาโปธาตุภายในก็มี อาโปธาตุภายนอกก็มี Katamā cāvuso, ajjhattikā āpodhātu?อาโปธาตุภายใน เป็นอย่างไร Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ āpo āpogataṁ upādinnaṁ, seyyathidaṁ—
upādinnaṁ seyyathidaṁ → upādiṇṇaṁ seyyathīdaṁ (pts)คือ อุปาทินนกรูปภายในที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของเอิบอาบ มีความ เอิบอาบ ได้แก่ pittaṁ semhaṁ pubbo lohitaṁ sedo medo assu vasā kheḷo siṅghāṇikā lasikā muttaṁ, yaṁ vā panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ āpo āpogataṁ upādinnaṁ—
upādinnaṁ → upādiṇṇaṁ (pts)ดี เสลด หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร หรืออุปาทินนกรูปภายในอื่นใด ที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของเอิบอาบ ayaṁ vuccatāvuso, ajjhattikā āpodhātu.มีความเอิบอาบ นี้เรียกว่า อาโปธาตุภายใน Yā ceva kho pana ajjhattikā āpodhātu yā ca bāhirā āpodhātu, āpodhāturevesā.อาโปธาตุภายในและอาโปธาตุภายนอกนี้ ก็เป็นอาโปธาตุนั่นเอง บัณฑิตพึงเห็น ‘Taṁ netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.อาโปธาตุนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā āpodhātuyā nibbindati, āpodhātuyā cittaṁ virājeti.ครั้นเห็นอาโปธาตุนั้นตามความเป็นจริงด้วย ปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในอาโปธาตุ และทำจิตให้คลายกำหนัด จากอาโปธาตุ

Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ bāhirā āpodhātu pakuppati.เวลาที่อาโปธาตุภายนอกกำเริบย่อมจะมีได้ Sā gāmampi vahati, nigamampi vahati, nagarampi vahati, janapadampi vahati, janapadapadesampi vahati.
gāmampi → gāmmapi (sya-all)อาโปธาตุภายนอกนั้นย่อมพัดพา บ้านไปบ้าง นิคมไปบ้าง เมืองไปบ้าง ชนบทไปบ้าง บางส่วนของชนบทไปบ้าง Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ mahāsamudde yojanasatikānipi udakāni ogacchanti, dviyojanasatikānipi udakāni ogacchanti, tiyojanasatikānipi udakāni ogacchanti, catuyojanasatikānipi udakāni ogacchanti, pañcayojanasatikānipi udakāni ogacchanti, chayojanasatikānipi udakāni ogacchanti, sattayojanasatikānipi udakāni ogacchanti.เวลาที่น้ำในมหาสมุทรลึกลงไป ๑๐๐ โยชน์บ้าง ๒๐๐ โยชน์บ้าง ๓๐๐ โยชน์บ้าง ๔๐๐ โยชน์บ้าง ๕๐๐ โยชน์บ้าง ๖๐๐ โยชน์บ้าง ๗๐๐ โยชน์บ้าง ย่อมจะมีได้ Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ mahāsamudde sattatālampi udakaṁ saṇṭhāti, chattālampi udakaṁ saṇṭhāti, pañcatālampi udakaṁ saṇṭhāti, catuttālampi udakaṁ saṇṭhāti, titālampi udakaṁ saṇṭhāti, dvitālampi udakaṁ saṇṭhāti, tālamattampi udakaṁ saṇṭhāti.
tālamattampi → tālampi (bj) | tālampi → tālamattampi (bj: machasaṁ, syā, PTS) | tālamattampi → tālaṁpi (cck: sī.)เวลาที่น้ำในมหาสมุทรขังอยู่ ๗ ชั่วลำตาลบ้าง ๖ ชั่วลำตาลบ้าง ๕ ชั่ว ลำตาลบ้าง ๔ ชั่วลำตาลบ้าง ๓ ชั่วลำตาลบ้าง ๒ ชั่วลำตาลบ้าง ๑ ชั่วลำตาลบ้าง ย่อมจะมีได้ Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ mahāsamudde sattaporisampi udakaṁ saṇṭhāti, chapporisampi udakaṁ saṇṭhāti, pañcaporisampi udakaṁ saṇṭhāti, catupporisampi udakaṁ saṇṭhāti, tiporisampi udakaṁ saṇṭhāti, dviporisampi udakaṁ saṇṭhāti, porisamattampi udakaṁ saṇṭhāti.
porisamattampi → porisampi (bj) | porisampi → porisamattampi (bj: machasaṁ, syā, PTS) | porisamattampi → porisaṁpi (cck: sī.)เวลาที่น้ำในมหาสมุทรขังอยู่ ๗ ชั่วบุรุษบ้าง ๖ ชั่วบุรุษบ้าง ๕ ชั่วบุรุษบ้าง ๔ ชั่วบุรุษบ้าง ๓ ชั่วบุรุษบ้าง ๒ ชั่วบุรุษบ้าง ๑ ชั่วบุรุษบ้าง ย่อมจะมีได้ Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ mahāsamudde aḍḍhaporisampi udakaṁ saṇṭhāti, kaṭimattampi udakaṁ saṇṭhāti, jāṇukamattampi udakaṁ saṇṭhāti, gopphakamattampi udakaṁ saṇṭhāti.
aḍḍhaporisampi → addhaporisampi (bj, pts) | jāṇukamattampi → jaṇṇumattampi (bj, pts); jannumattampi (sya-all) | gopphakamattampi → goppakamattampi (sya-all); gopphamattampi (pts) | jaṇṇumattampi → jāṇukamatta (bj: machasaṁ); jananumattampi (bj: syā)เวลาที่น้ำในมหาสมุทรขังอยู่กึ่งชั่วบุรุษบ้าง ประมาณเพียงสะเอวบ้าง ประมาณ เพียงเข่าบ้าง ประมาณเพียงข้อเท้าบ้าง ย่อมจะมีได้ Hoti kho so, āvuso, samayo, yaṁ mahāsamudde aṅgulipabbatemanamattampi udakaṁ na hoti.เวลาที่น้ำในมหาสมุทรไม่มีพอเปียกข้อนิ้วมือ ก็ย่อมจะมีได้ Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya āpodhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati.อาโปธาตุภายนอกซึ่งมีมากถึงเพียงนั้น ยังปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความ สิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา Kiṁ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā? Atha khvāssa notevettha hoti …pe…
khvāssa notevettha → khvassa no tevettha (sya-all) | pe → peyyālena saṅkhittaṁ paṭhavīdhātuvāre vuttanayenava veditabbaṁ (bj note)ไฉนกายซึ่งตั้งอยู่ชั่วเวลาเล็กน้อยที่ถูกตัณหาเข้าไปยึดถือว่า ‘เรา’ ว่า ‘ของเรา’ ว่า ‘เรามีอยู่’ จักไม่ปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไป เป็นธรรมดา และมีความแปรผันไปเป็นธรรมดาเล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นก็ไม่มีความยึดถือในอาโปธาตุภายนอกนี้ ฯลฯ tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti. So tena attamano hoti.เมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึก ถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมดำรงอยู่ ได้ด้วยดี ภิกษุนั้นย่อมพอใจเพราะเหตุนั้น Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṁ hoti.
kho → kho so (sya-all)ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุได้ชื่อว่าทำ ตามคำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเป็นอย่างมากแล้ว

Katamā cāvuso, tejodhātu?เตโชธาตุ เป็นอย่างไร Tejodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā.คือ เตโชธาตุภายในก็มี เตโชธาตุภายนอกก็มี Katamā cāvuso, ajjhattikā tejodhātu?เตโชธาตุที่เป็นภายใน เป็นอย่างไร Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ tejo tejogataṁ upādinnaṁ, seyyathidaṁ—
upādinnaṁ seyyathidaṁ → upādiṇṇaṁ seyyathīdaṁ (pts)คือ อุปาทินนกรูปภายใน ที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของเร่าร้อน มีความ เร่าร้อน yena ca santappati, yena ca jīrīyati, yena ca pariḍayhati, yena ca asitapītakhāyitasāyitaṁ sammā pariṇāmaṁ gacchati, yaṁ vā panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ tejo tejogataṁ upādinnaṁ—
jīrīyati → jarīyati (bj); jirati (sya-all); jiriyati (pts) | asitapītakhāyitasāyitaṁ → asitapītabhāyitasāyitaṁ (pts) | upādinnaṁ → upādiṇṇaṁ (pts) | jarīyati → jīrīyati (bj: machasaṁ); jīrati (bj: syā); jīrīyati (bj: PTS)ได้แก่ธรรมชาติที่เป็นเครื่องทำร่างกายให้อบอุ่น ธรรมชาติที่เป็นเครื่องทำ ร่างกายให้ทรุดโทรม ธรรมชาติที่เป็นเครื่องทำร่างกายให้เร่าร้อน ธรรมชาติที่เป็น เครื่องย่อยสิ่งที่กินแล้ว ดื่มแล้ว เคี้ยวแล้ว และลิ้มรสแล้ว หรืออุปาทินนกรูป ภายในอื่นใด ที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของเร่าร้อน ayaṁ vuccatāvuso, ajjhattikā tejodhātu.มีความเร่าร้อน นี้เรียกว่า เตโชธาตุภายใน Yā ceva kho pana ajjhattikā tejodhātu yā ca bāhirā tejodhātu, tejodhāturevesā.เตโชธาตุภายใน และเตโชธาตุภายนอกนี้ ก็เป็นเตโชธาตุนั่นเอง บัณฑิตพึง ‘Taṁ netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.เห็นเตโชธาตุนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā tejodhātuyā nibbindati, tejodhātuyā cittaṁ virājeti.บัณฑิตครั้นเห็นเตโชธาตุนั้นตามความเป็น จริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในเตโชธาตุ และทำจิตให้คลาย กำหนัดจากเตโชธาตุ

Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ bāhirā tejodhātu pakuppati.เวลาที่เตโชธาตุภายนอกกำเริบย่อมจะมีได้ Sā gāmampi dahati, nigamampi dahati, nagarampi dahati, janapadampi dahati, janapadapadesampi dahati.
dahati → ḍahati (bj, sya-all, pts); ḍahati nagarampi ḍahati (sya-all) | dahati nagarampi dahati → ḍahati (sya-all) | ḍahati → dahati (bj: machasaṁ)เตโชธาตุภายนอกนั้นย่อมไหม้ บ้านบ้าง นิคมบ้าง นครบ้าง ชนบทบ้าง บางส่วนของชนบทบ้าง Sā haritantaṁ vā panthantaṁ vā selantaṁ vā udakantaṁ vā ramaṇīyaṁ vā bhūmibhāgaṁ āgamma anāhārā nibbāyati.เตโชธาตุ ภายนอกนั้น(ลาม)มาถึงหญ้าสด หนทาง ภูเขา น้ำ หรือภูมิภาคที่น่ารื่นรมย์แล้ว เมื่อไม่มีเชื้อ ย่อมดับไปเอง Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ kukkuṭapattenapi nhārudaddulenapi aggiṁ gavesanti.
nhārudaddulenapi → nahārudaddulenapi (bj); nhārudaddalenapi (sya-all) | kukkuṭapattenapi nhārudaddulenapi → kukkuṭapaṭṭena pi nahārudaddulena pi (pts) | nahārudaddulenapi → nhārudaddulenapi (bj: machasaṁ); nhārudaddalepi (bj: syā)เวลาที่ชนทั้งหลายแสวงหาไฟด้วยขนไก่บ้าง ด้วยการ ขูดหนังบ้าง ย่อมจะมีได้ Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya tejodhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati.เตโชธาตุภายนอกซึ่งใหญ่ถึงเพียงนั้นยังปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นไป เป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา Kiṁ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā?ไฉนกายซึ่งตั้งอยู่ชั่วเวลาเล็กน้อยที่ถูกตัณหาเข้าไปยึดถือว่า ‘เรา’ ว่า ‘ของเรา’ ว่า ‘เรามีอยู่’

Atha khvāssa notevettha hoti …pe… tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato evaṁ dhammaṁ anussarato evaṁ saṅghaṁ anussarato upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti, so tena attamano hoti.
khvāssa notevettha → khvassa no tevettha (sya-all)จักไม่ปรากฏ เป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไป เป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดาเล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นก็ไม่มีความ ยึดถือในเตโชธาตุภายนอกนี้ ฯลฯ เมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระ ธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ ถ้าอุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมดำรงอยู่ได้ ด้วยดี ภิกษุนั้นย่อมพอใจเพราะเหตุนั้น Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṁ hoti.
kho → kho so (sya-all)ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุได้ชื่อว่าทำตาม คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าเป็นอย่างมากแล้ว

Katamā cāvuso, vāyodhātu?วาโยธาตุ เป็นอย่างไร Vāyodhātu siyā ajjhattikā, siyā bāhirā.คือ วาโยธาตุภายในก็มี วาโยธาตุภายนอกก็มี Katamā cāvuso, ajjhattikā vāyodhātu?วาโยธาตุภายใน เป็นอย่างไร Yaṁ ajjhattaṁ paccattaṁ vāyo vāyogataṁ upādinnaṁ, seyyathidaṁ—
upādinnaṁ seyyathidaṁ → upādiṇṇaṁ seyyathīdaṁ (pts)คือ อุปาทินนกรูปภายใน ที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของพัดไปมา มีความ พัดไปมา ได้แก่ uddhaṅgamā vātā, adhogamā vātā, kucchisayā vātā, koṭṭhāsayā vātā, aṅgamaṅgānusārino vātā, assāso passāso iti, yaṁ vā panaññampi kiñci ajjhattaṁ paccattaṁ vāyo vāyogataṁ upādinnaṁ—
koṭṭhāsayā → koṭṭhasayā (bj, sya-all, pts1ed) | iti → iti vā (bj, sya-all, pts) | adhogamā → adhogamā vātākucchisayā (pts) | kucchisayā vātā koṭṭhāsayā → koṭṭhasayā (pts) | upādinnaṁ → upādiṇṇaṁ (pts) | koṭṭhasayā → koṭṭhāsayā (bj: machasaṁ) | koṭṭhāsayā → koṭṭhasayā (cck: sī. pī.)ลมที่พัดขึ้นเบื้องบน ลมที่พัดลงเบื้องต่ำ ลมในท้อง ลมในลำไส้ ลมที่แล่นไปตามอวัยวะน้อยใหญ่ ลมหายใจเข้า ลมหายใจออก หรืออุปาทินนกรูป ภายในอื่นใด ที่เป็นของเฉพาะตน เป็นของพัดไปมา ayaṁ vuccatāvuso, ajjhattikā vāyodhātu.มีความพัดไปมา นี้เรียกว่า วาโยธาตุภายใน Yā ceva kho pana ajjhattikā vāyodhātu, yā ca bāhirā vāyodhātu, vāyodhāturevesā.วาโยธาตุภายในและวาโยธาตุภายนอกนี้ ก็เป็นวาโยธาตุนั่นเอง บัณฑิตพึง ‘Taṁ netaṁ mama nesohamasmi na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.เห็นวาโยธาตุนั้นตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā vāyodhātuyā nibbindati vāyodhātuyā cittaṁ virājeti.บัณฑิตครั้นเห็นวาโยธาตุนั้นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้แล้ว ย่อมเบื่อหน่ายในวาโยธาตุ และทำจิตให้คลายกำหนัด จากวาโยธาตุ

Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ bāhirā vāyodhātu pakuppati.เวลาที่วาโยธาตุภายนอกกำเริบย่อมจะมีได้ Sā gāmampi vahati, nigamampi vahati, nagarampi vahati, janapadampi vahati, janapadapadesampi vahati.วาโยธาตุภายนอกนั้นย่อมพัดพา บ้านไปบ้าง นิคมไปบ้าง นครไปบ้าง ชนบทไปบ้าง บางส่วนของชนบทไปบ้าง Hoti kho so, āvuso, samayo yaṁ gimhānaṁ pacchime māse tālavaṇṭenapi vidhūpanenapi vātaṁ pariyesanti, ossavanepi tiṇāni na icchanti.
ossavanepi → ossāvanepi (bj) | icchanti → iñjanti (bj, sya-all) | tālavaṇṭenapi → tālapaṇṇenapi (sya-all) | ossāvanepi → ossavanepi (bj: machasaṁ, syā, PTS) | iñjanti → icchanti (bj: machasaṁ, PTS)เวลาที่ชนทั้งหลายแสวงหาลมด้วยพัดใบตาลบ้าง ด้วยพัดสำหรับพัดไฟบ้าง ในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อน แม้ในที่ชายคา หญ้าทั้งหลายก็ไม่ไหว ย่อมจะมีได้ Tassā hi nāma, āvuso, bāhirāya vāyodhātuyā tāva mahallikāya aniccatā paññāyissati, khayadhammatā paññāyissati, vayadhammatā paññāyissati, vipariṇāmadhammatā paññāyissati.
nāma āvuso → nāmāvuso (sya-all)วาโยธาตุภายนอกซึ่งใหญ่ถึงเพียงนั้นยังปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นไป เป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา Kiṁ panimassa mattaṭṭhakassa kāyassa taṇhupādinnassa ‘ahanti vā mamanti vā asmī’ti vā? Atha khvāssa notevettha hoti.
khvāssa notevettha → khvassa no cevettha (bj); khvassa no tevettha (sya-all) | taṇhupādinnassa → taṇhupādiṇṇassa (pts) | khvassa → khvāssa (bj: machasaṁ) | cevettha → no tevettha (bj: machasaṁ, syā); no tvettha (bj: PTS)ไฉนกาย ซึ่งตั้งอยู่ชั่วเวลาเล็กน้อยนี้ที่ถูกตัณหาเข้าไปยึดถือว่า ‘เรา’ ว่า ‘ของเรา’ ว่า ‘เรา มีอยู่’ จักไม่ปรากฏเป็นของไม่เที่ยง มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไป เป็นธรรมดา มีความแปรผันไปเป็นธรรมดาเล่า เมื่อเป็นเช่นนี้ ภิกษุนั้นก็ไม่มีความ ยึดถือในวาโยธาตุภายนอกนี้

Tañce, āvuso, bhikkhuṁ pare akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti.หากชนเหล่าอื่นจะด่า บริภาษ เกี้ยวกราด เบียดเบียนภิกษุนั้น So evaṁ pajānāti, uppannā kho me ayaṁ sotasamphassajā dukkhā vedanā.ภิกษุนั้น รู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘ทุกขเวทนาอันเกิดจากโสตสัมผัสนี้เกิดขึ้นแล้วแก่เรา Sā ca kho paṭicca, no apaṭicca.แต่ทุกขเวทนา นั้นอาศัยเหตุจึงเกิดขึ้นได้ ไม่อาศัยเหตุก็จะเกิดขึ้นไม่ได้ Kiṁ paṭicca?ทุกขเวทนานี้อาศัยอะไรจึง เกิดขึ้นได้ Phassaṁ paṭicca.ทุกขเวทนานี้อาศัยผัสสะจึงเกิดขึ้นได้’ Sopi phasso aniccoti passati, vedanā aniccāti passati, saññā aniccāti passati, saṅkhārā aniccāti passati, viññāṇaṁ aniccanti passati.
phasso → sopi kho phasso (bj: syā); sopi phasso (bj: machasaṁ)ภิกษุนั้นย่อมเห็นว่า ‘ผัสสะเป็น ของไม่เที่ยง เวทนาเป็นของไม่เที่ยง สัญญาเป็นของไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายเป็น ของไม่เที่ยง วิญญาณเป็นของไม่เที่ยง’ Tassa dhātārammaṇameva cittaṁ pakkhandati pasīdati santiṭṭhati adhimuccati.
adhimuccati → vimuccati (sya-all) | adhimuccati → vimuccati (bj: syā)จิตของภิกษุนั้นย่อมดิ่งไป ย่อมผ่องใส ดำรงมั่นและน้อมไปในอารมณ์คือธาตุนั่นแล

Tañce, āvuso, bhikkhuṁ pare aniṭṭhehi akantehi amanāpehi samudācaranti, pāṇisamphassenapi leḍḍusamphassenapi daṇḍasamphassenapi satthasamphassenapi.หากชนเหล่าอื่นจะพยายามทำร้ายภิกษุนั้นด้วยอาการที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ คือ So evaṁ pajānāti ‘tathābhūto kho ayaṁ kāyo yathābhūtasmiṁ kāye pāṇisamphassāpi kamanti, leḍḍusamphassāpi kamanti, daṇḍasamphassāpi kamanti, satthasamphassāpi kamanti.การทำร้ายด้วยฝ่ามือบ้าง การทำร้ายด้วยก้อนดินบ้าง การทำร้ายด้วยท่อนไม้บ้าง การทำร้ายด้วยศัสตราบ้าง ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘กายนี้มีสภาพเป็นที่รองรับการทำร้ายด้วยฝ่ามือบ้าง การทำร้ายด้วยก้อนดินบ้าง การทำร้ายด้วยท่อนไม้บ้าง การทำร้ายด้วยศัสตราบ้าง’ Vuttaṁ kho panetaṁ bhagavatā kakacūpamovāde “ubhatodaṇḍakena cepi, bhikkhave, kakacena corā ocarakā aṅgamaṅgāni okanteyyuṁ. Tatrāpi yo mano padūseyya, na me so tena sāsanakaro”ti.
padūseyya → padoseyya (bj, sya-all, pts) | kakacūpamovāde → kakacūpame ovāde (sya-all) | kakacena → (pts) | tatrāpi → tatra pi (pts) | okanteyyuṁ → okkanteyyuṁ (bj: syā)อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ ตรัสไว้ในพระโอวาทที่อุปมาด้วยเลื่อย ว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย หากพวกโจรผู้ประพฤติ ต่ำทราม จะพึงใช้เลื่อยที่มีที่จับ ๒ ข้างเลื่อยอวัยวะน้อยใหญ่ ผู้มีใจคิดร้ายแม้ใน พวกโจรนั้น ก็ไม่ชื่อว่าทำตามคำสั่งสอนของเรา เพราะเหตุที่อดกลั้นไม่ได้นั้น’ Āraddhaṁ kho pana me vīriyaṁ bhavissati asallīnaṁ, upaṭṭhitā sati asammuṭṭhā, passaddho kāyo asāraddho, samāhitaṁ cittaṁ ekaggaṁ.
asammuṭṭhā → apammuṭṭhā (bj, sya-all) | apammuṭṭhā → asammuṭṭhā (bj: sīmu9, machasaṁ)อนึ่ง ความเพียรที่เราปรารภแล้วจักไม่ย่อหย่อน สติที่เราตั้งไว้แล้วจักไม่หลงลืม กายที่ เราทำให้สงบแล้วจักไม่กระวนกระวาย จิตที่เราทำให้ตั้งมั่นแล้วจักมีอารมณ์แน่วแน่ Kāmaṁ dāni imasmiṁ kāye pāṇisamphassāpi kamantu, leḍḍusamphassāpi kamantu, daṇḍasamphassāpi kamantu, satthasamphassāpi kamantu. Karīyati hidaṁ buddhānaṁ sāsanan’ti.
hidaṁ → hīdaṁ (sya-all)คราวนี้ ต่อให้มีการทำร้ายด้วยฝ่ามือ การทำร้ายด้วยก้อนดิน การทำร้ายด้วย ท่อนไม้ หรือการทำร้ายด้วยศัสตราที่กายนี้ก็ตาม เราก็จะทำตามคำสั่งสอนของ พระพุทธเจ้าทั้งหลายนี้ให้จงได้

Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti.เมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์ อยู่อย่างนี้ ถ้าอุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้ So tena saṁvijjati saṁvegaṁ āpajjati:ภิกษุนั้นย่อมสลดหดหู่ใจ เพราะเหตุนั้นว่า ‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṁ vata me, na vata me suladdhaṁ.‘ไม่เป็นลาภของเราหนอ ลาภไม่มีแก่เราหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ การได้ด้วยดีไม่มีแก่เราหนอ Yassa me evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti.ที่เราระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และ ระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้’ Seyyathāpi, āvuso, suṇisā sasuraṁ disvā saṁvijjati saṁvegaṁ āpajjati;
sasuraṁ → sassuraṁ (bj: syā)หญิงสะใภ้ เห็นพ่อผัวแล้วย่อมสลดหดหู่ใจ แม้ฉันใด evameva kho, āvuso, tassa ce bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhāti.ภิกษุนั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อระลึก ถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ ถ้าอุเบกขา อันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้ So tena saṁvijjati saṁvegaṁ āpajjati:ย่อมสลดหดหู่ใจเพราะเหตุนั้นว่า ‘alābhā vata me, na vata me lābhā; dulladdhaṁ vata me, na vata me suladdhaṁ.‘ไม่เป็นลาภ ของเราหนอ ลาภไม่มีแก่เราหนอ เราได้ไม่ดีแล้วหนอ การได้ด้วยดีไม่มีแก่เราหนอ Yassa me evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato, upekkhā kusalanissitā na saṇṭhātī’ti.ที่เราระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ไม่ได้’ Tassa ce, āvuso, bhikkhuno evaṁ buddhaṁ anussarato, evaṁ dhammaṁ anussarato, evaṁ saṅghaṁ anussarato, upekkhā kusalanissitā saṇṭhāti, so tena attamano hoti.ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เมื่อภิกษุนั้นระลึกถึงพระพุทธเจ้า ระลึกถึงพระธรรม และระลึกถึงพระสงฆ์อยู่อย่างนี้ อุเบกขาอันอาศัยกุศลธรรมยังดำรงอยู่ได้ด้วยดี ภิกษุนั้นย่อมพอใจเพราะเหตุนั้น Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṁ hoti.ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุได้ชื่อว่าทำตามคำสั่ง สอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอย่างมากแล้ว

Seyyathāpi, āvuso, kaṭṭhañca paṭicca valliñca paṭicca tiṇañca paṭicca mattikañca paṭicca ākāso parivārito agārantveva saṅkhaṁ gacchati;
agārantveva → agāranteva (bj, pts) | saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | agāranteva → agārantveva (bj: machasaṁ, syā) | saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (bj: syā)ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย อากาศอาศัยไม้ เถาวัลย์ หญ้า และดินเหนียว มาประกอบเข้ากันจึงนับว่า ‘เรือน’ แม้ฉันใด evameva kho, āvuso, aṭṭhiñca paṭicca nhāruñca paṭicca maṁsañca paṭicca cammañca paṭicca ākāso parivārito rūpantveva saṅkhaṁ gacchati.
nhāruñca → nahāruñca (bj, pts) | rūpantveva → rūpanteva (bj, pts) | saṅkhaṁ → saṅkhyaṁ (sya-all) | rūpanteva → rūpantveva (bj: machasaṁ, syā)อากาศอาศัยกระดูก เอ็น เนื้อ และหนังมาประกอบเข้าด้วยกันจึงนับว่า ‘รูป’ ฉันนั้น

Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhuṁ aparibhinnaṁ hoti, bāhirā ca rūpā na āpāthaṁ āgacchanti, no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti.
ajjhattikañce → ajjhattikañceva (bj: machasaṁ)หากจักษุที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย รูปที่เป็นอายตนะภายนอกไม่มา สู่คลองจักษุ ทั้งความใส่ใจอันเกิดจากจักษุและรูปนั้นก็ไม่มี วิญญาณส่วนที่เกิด จากจักษุและรูปนั้นก็ไม่ปรากฏ Ajjhattikañceva, āvuso, cakkhuṁ aparibhinnaṁ hoti bāhirā ca rūpā āpāthaṁ āgacchanti, no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti.
ajjhattikañce → ajjhattikañceva (bj: machasaṁ) | Ajjhattikañceva → ajjhattikañce (cck: sī. syā. pī.); ajjhattikañcepi (cck: ?)หากจักษุที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย รูปที่เป็นอายตนะภายนอกมาสู่ คลองจักษุ แต่ความใส่ใจอันเกิดจากจักษุและรูปนั้นไม่มี วิญญาณส่วนที่เกิดจาก จักษุและรูปนั้นก็ไม่ปรากฏ Yato ca kho, āvuso, ajjhattikañceva cakkhuṁ aparibhinnaṁ hoti, bāhirā ca rūpā āpāthaṁ āgacchanti, tajjo ca samannāhāro hoti. Evaṁ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti.
ajjhattikañce → ajjhantikañceva (bj: sīmu)แต่เมื่อใด จักษุที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย รูปที่เป็นอายตนะภายนอก มาสู่คลองจักษุ ทั้งความใส่ใจอันเกิดจากจักษุและรูปก็มี เมื่อนั้น วิญญาณส่วนที่ เกิดจากจักษุและรูปนั้น ย่อมปรากฏด้วยอาการอย่างนี้

Yaṁ tathābhūtassa rūpaṁ taṁ rūpupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati, yā tathābhūtassa vedanā sā vedanupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati, yā tathābhūtassa saññā sā saññupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati, ye tathābhūtassa saṅkhārā te saṅkhārupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchanti, yaṁ tathābhūtassa viññāṇaṁ taṁ viññāṇupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati.
rūpupādānakkhandhe → rūpūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | vedanupādānakkhandhe → vedanūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | saññupādānakkhandhe → saññūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | saṅkhārupādānakkhandhe → saṅkhārūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | viññāṇupādānakkhandhe → viññāṇūpādānakkhandhe (bj, sya-all)รูปแห่งสภาพอย่างนั้นจัดเข้าในรูปูปาทานขันธ์(อุปาทานขันธ์คือรูป) เวทนา แห่งสภาพอย่างนั้นจัดเข้าในเวทนูปาทานขันธ์(อุปาทานขันธ์คือเวทนา) สัญญาแห่ง สภาพอย่างนั้นจัดเข้าในสัญญูปาทานขันธ์(อุปาทานขันธ์คือสัญญา) สังขารแห่ง สภาพอย่างนั้นจัดเข้าในสังขารูปาทานขันธ์(อุปาทานขันธ์คือสังขาร) วิญญาณแห่ง สภาพอย่างนั้นจัดเข้าในวิญญาณูปาทานขันธ์(อุปาทานขันธ์คือวิญญาณ) ภิกษุนั้น

So evaṁ pajānāti:ย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘evañhi kira imesaṁ pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ saṅgaho sannipāto samavāyo hoti.
evañhi kira imesaṁ → evaṁ kiramesaṁ (bj); evaṁ kirimesaṁ (sya-all) | evañhi → evaṁ (pts) | imesaṁ → mesaṁ (pts) | hoti → hotīti (pts) | kiramesaṁ → evaṁ hi kira imesaṁ (bj: machasaṁ); evaṁ kirimesaṁ (bj: syā)‘การรวบรวม การประชุม และหมวดหมู่แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้มีได้ด้วยประการอย่างนี้’ Vuttaṁ kho panetaṁ bhagavatā:อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ว่า “yo paṭiccasamuppādaṁ passati so dhammaṁ passati;‘ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม yo dhammaṁ passati so paṭiccasamuppādaṁ passatī”ti.ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นปฏิจจสมุปบาท’ Paṭiccasamuppannā kho panime yadidaṁ pañcupādānakkhandhā.อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าปฏิจจสมุปปันนธรรม ความพอใจ ความอาลัย ความยินดี Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chando ālayo anunayo ajjhosānaṁ so dukkhasamudayo.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasupādānakkhandhesu (bj)ความหมกมุ่นฝังใจในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าทุกขสมุทัย การกำจัด ความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ การละความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจใน Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ, so dukkhanirodho’ti.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasupādānakkhandhesu (bj) | dukkhanirodhoti ettāvatāpi → dukkhanirodho ettāvatā pi (pts)อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าทุกขนิโรธ Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṁ hoti.ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุได้ชื่อว่า ทำตามคำสอนของพระพุทธเจ้าเป็นอย่างมากแล้ว หากโสตะที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย ...

Ajjhattikañceva, āvuso, sotaṁ aparibhinnaṁ hoti …pe… ghānaṁ aparibhinnaṁ hoti …หากฆานะที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย ... jivhā aparibhinnā hoti …หากชิวหาที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย ... kāyo aparibhinno hoti …
hoti → hoti ajjhattiko ce āvuso (sya-all)หากกายที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย ... mano aparibhinno hoti, bāhirā ca dhammā na āpāthaṁ āgacchanti no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti.หากมโนที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย ธรรมารมณ์ที่เป็นอายตนะ ภายนอกไม่มาสู่คลองมโน ทั้งความใส่ใจอันเกิดจากมโนและธรรมารมณ์นั้นก็ไม่มี วิญญาณส่วนที่เกิดจากมโนและธรรมารมณ์นั้นก็ไม่ปรากฏ

Ajjhattiko ceva, āvuso, mano aparibhinno hoti, bāhirā ca dhammā āpāthaṁ āgacchanti, no ca tajjo samannāhāro hoti, neva tāva tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti.หากมโนที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลาย ธรรมารมณ์ที่เป็นอายตนะภาย นอกมาสู่คลองมโน แต่ความใส่ใจอันเกิดจากมโนและธรรมารมณ์นั้นไม่มี วิญญาณ ส่วนที่เกิดจากมโนและธรรมารมณ์นั้นก็ไม่ปรากฏ Yato ca kho, āvuso, ajjhattiko ceva mano aparibhinno hoti, bāhirā ca dhammā āpāthaṁ āgacchanti, tajjo ca samannāhāro hoti, evaṁ tajjassa viññāṇabhāgassa pātubhāvo hoti.
ce → ceva (bj: machasaṁ, syā, PTS)แต่เมื่อใด มโนที่เป็นอายตนะภายในไม่แตกทำลายธรรมารมณ์ที่เป็นอายตนะ ภายนอกมาสู่คลองมโน ทั้งความใส่ใจอันเกิดจากมโนและธรรมารมณ์นั้นก็มี เมื่อนั้น วิญญาณส่วนที่เกิดจากมโนและธรรมารมณ์นั้น ย่อมปรากฏด้วยอาการอย่างนี้

Yaṁ tathābhūtassa rūpaṁ taṁ rūpupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati, yā tathābhūtassa vedanā sā vedanupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati, yā tathābhūtassa saññā sā saññupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati, ye tathābhūtassa saṅkhārā te saṅkhārupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchanti, yaṁ tathābhūtassa viññāṇaṁ taṁ viññāṇupādānakkhandhe saṅgahaṁ gacchati.
rūpupādānakkhandhe → rūpūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | vedanupādānakkhandhe → vedanūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | saññupādānakkhandhe → saññūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | saṅkhārupādānakkhandhe → saṅkhārūpādānakkhandhe (bj, sya-all) | viññāṇupādānakkhandhe → viññāṇūpādānakkhandhe (bj, sya-all)รูปแห่งสภาพอย่างนั้นจัดเข้าในรูปูปาทานขันธ์ เวทนาแห่งสภาพอย่างนั้นจัด เข้าในเวทนูปาทานขันธ์ สัญญาแห่งสภาพอย่างนั้นจัดเข้าในสัญญูปาทานขันธ์ สังขารทั้งหลายแห่งสภาพอย่างนั้นจัดเข้าในสังขารูปาทานขันธ์ วิญญาณแห่งสภาพ อย่างนั้นจัดเข้าในวิญญาณูปาทานขันธ์ So evaṁ pajānāti:ภิกษุนั้นย่อมรู้ชัดอย่างนี้ว่า ‘evañhi kira imesaṁ pañcannaṁ upādānakkhandhānaṁ saṅgaho sannipāto samavāyo hoti.
evañhi kira imesaṁ → evaṁ kiramesaṁ (bj); evaṁ kirimesaṁ (sya-all) | evañhi → evaṁ (pts) | imesaṁ → mesaṁ (pts) | hoti → hotīti (pts)‘การรวบรวม การประชุม และหมวดหมู่แห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้มีได้ด้วยประการอย่างนี้’

Vuttaṁ kho panetaṁ bhagavatā:อนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ไว้ว่า “yo paṭiccasamuppādaṁ passati so dhammaṁ passati;‘ผู้ใดเห็นปฏิจจสมุปบาท ผู้นั้นชื่อว่าเห็นธรรม yo dhammaṁ passati so paṭiccasamuppādaṁ passatī”ti.ผู้ใดเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าเห็นปฏิจจสมุปบาท’ Paṭiccasamuppannā kho panime yadidaṁ pañcupādānakkhandhā.อุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าปฏิจจสมุปปันนธรรม ความพอใจ ความอาลัย Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chando ālayo anunayo ajjhosānaṁ so dukkhasamudayo.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasupādānakkhandhesu (bj)ความยินดี หมกมุ่นฝังใจในอุปาทานขันธ์ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าทุกขสมุทัย การกำจัดความ กำหนัดด้วยอำนาจความพอใจ Yo imesu pañcasu upādānakkhandhesu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ so dukkhanirodho’ti.
pañcasu upādānakkhandhesu → pañcasupādānakkhandhesu (bj) | dukkhanirodhoti ettāvatāpi → dukkhanirodho ettāvatā pi (pts)การละความกำหนัดด้วยอำนาจความพอใจในอุปาทาน ขันธ์ ๕ ประการนี้ ชื่อว่าทุกขนิโรธ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ภิกษุได้ชื่อว่าทำตาม Ettāvatāpi kho, āvuso, bhikkhuno bahukataṁ hotī”ti.คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลายเป็นอย่างมากแล้ว”

Idamavoca āyasmā sāriputto.
idamavoca āyasmā → idamavocāyasmā (bj)ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวภาษิตนี้แล้ว Attamanā te bhikkhū āyasmato sāriputtassa bhāsitaṁ abhinandunti.ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิต ของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล

Mahāhatthipadopamasuttaṁ niṭṭhitaṁ aṭṭhamaṁ.มหาหัตถิปโทปมสูตรที่ ๘ จบ