Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā vesāliyaṁ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṁ.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่กูฏาคารศาลาป่ามหาวัน เขตกรุงเวสาลี

Tena kho pana samayena saccako nigaṇṭhaputto vesāliyaṁ paṭivasati bhassappavādako paṇḍitavādo sādhusammato bahujanassa.
bhassappavādako → bhassappavādiko (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | bhassappavādiko → bhassappavādako (bj: machasaṁ)ในสมัยนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรอาศัยอยู่ในกรุงเวสาลี เป็นนักโต้วาทะ พูดยกตน ว่าเป็นบัณฑิต ชนจำนวนมากยกย่องว่าเป็นผู้มีลัทธิดี So vesāliyaṁ parisati evaṁ vācaṁ bhāsati:
parisati → parisatiṁ (bj, pts) | parisatiṁ → parisati (bj: machasaṁ)เขากล่าวปราศรัยในที่ชุมชน ในกรุงเวสาลีอย่างนี้ว่า “nāhaṁ taṁ passāmi samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā, saṅghiṁ gaṇiṁ gaṇācariyaṁ, api arahantaṁ sammāsambuddhaṁ paṭijānamānaṁ, yo mayā vādena vādaṁ samāraddho na saṅkampeyya na sampakampeyya na sampavedheyya, yassa na kacchehi sedā mucceyyuṁ.
api → apica (sya-all) | mucceyyuṁ thūṇaṁ cepāhaṁ → muñceyyuṁ thūṇañcepāhaṁ (sya-all) | sedā → seda (pts) | api → api ca (bj: machasaṁ, syā)“สมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ ผู้ปฏิญญาตน ว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เมื่อโต้ตอบวาทะกับเรา แล้วจะไม่พึงประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ เราไม่เห็นเลยแม้แต่คนเดียว Thūṇaṁ cepāhaṁ acetanaṁ vādena vādaṁ samārabheyyaṁ, sāpi mayā vādena vādaṁ samāraddhā saṅkampeyya sampakampeyya sampavedheyya.
thūṇaṁ cepāhaṁ → thūṇañce pahaṁ (bj) | pahaṁ → thūnaṁ pāhaṁ (bj: machasaṁ) | samāraddhā → sopi mayā vādena vādaṁ samāraddho (bj: machasaṁ)หากเราโต้ตอบวาทะกับต้นเสาที่ไม่มีจิตใจ แม้ต้นเสานั้นโต้ตอบวาทะกับเรา ก็ต้อง ประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว Ko pana vādo manussabhūtassā”ti?ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึงมนุษย์เลย”

Atha kho āyasmā assaji pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya vesāliṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj, pts) | vesāliṁ → vesāliyaṁ (sya-all)ครั้นในเวลาเช้า ท่านพระอัสสชิครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวรเข้าไป บิณฑบาตยังกรุงเวสาลี Addasā kho saccako nigaṇṭhaputto vesāliyaṁ jaṅghāvihāraṁ anucaṅkamamāno anuvicaramāno āyasmantaṁ assajiṁ dūratova āgacchantaṁ.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | āgacchantaṁ → gacchantaṁ (sya-all)สัจจกะ นิครนถบุตรเดินเที่ยวเล่นอยู่ในกรุงเวสาลีได้เห็น ท่านพระอัสสชิเดินอยู่แต่ไกล Disvāna yenāyasmā assaji tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā assajinā saddhiṁ sammodi.จึงเข้าไปหา

Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhito kho saccako nigaṇṭhaputto āyasmantaṁ assajiṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | sārāṇīyaṁ → sāraṇīyaṁ (bj: machasaṁ)ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้ถามว่า “kathaṁ pana, bho assaji, samaṇo gotamo sāvake vineti, kathaṁbhāgā ca pana samaṇassa gotamassa sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī”ti?“ท่านพระอัสสชิ พระ สมณโคดมแนะนำพวกสาวกอย่างไร และคำสั่งสอนของพระสมณโคดมที่เป็นไปใน พวกสาวกโดยส่วนมากเป็นอย่างไร”

“Evaṁ kho, aggivessana, bhagavā sāvake vineti, evaṁbhāgā ca pana bhagavato sāvakesu anusāsanī bahulā pavattati:ท่านพระอัสสชิตอบว่า “อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำสาวก ทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคที่เป็นไปในสาวกทั้งหลายโดย ส่วนมากเป็นอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ, bhikkhave, aniccaṁ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṁ aniccaṁ.‘รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลาย ไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง Rūpaṁ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṁ anattā.รูปไม่ใช่อัตตา เวทนาไม่ใช่อัตตา สัญญาไม่ใช่อัตตา สังขารทั้งหลายไม่ใช่อัตตา วิญญาณไม่ใช่อัตตา Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti.
aniccā → anattā (sya-all)สังขารทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่อัตตา ธรรมทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่อัตตา’ Evaṁ kho, aggivessana, bhagavā sāvake vineti, evaṁbhāgā ca pana bhagavato sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī”ti.พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคที่เป็นไปในสาวกทั้งหลาย โดยส่วนมากเป็นอย่างนี้”

“Dussutaṁ vata, bho assaji, assumha ye mayaṁ evaṁvādiṁ samaṇaṁ gotamaṁ assumha.สัจจกะ นิครนถบุตรกล่าวว่า “ท่านพระอัสสชิ ข้าพเจ้าได้ฟังว่าพระสมณโคดม มีวาทะอย่างนี้ Appeva nāma mayaṁ kadāci karahaci tena bhotā gotamena saddhiṁ samāgaccheyyāma, appeva nāma siyā kocideva kathāsallāpo, appeva nāma tasmā pāpakā diṭṭhigatā viveceyyāmā”ti.
samāgaccheyyāma appeva nāma → samāgamaṁ gaccheyyāma appevanāma (sya-all) | appeva → appeva ca (pts)ชื่อว่าฟังเรื่องที่ผิด ทำอย่างไร ข้าพเจ้าจึงจะพบพระสมณโคดมนั้น และสนทนากันสักครั้ง ทำอย่างไร ข้าพเจ้าจึงจะปลดเปลื้องพระสมณโคดมจาก ทิฏฐิชั่วนั้นได้”

Tena kho pana samayena pañcamattāni licchavisatāni santhāgāre sannipatitāni honti kenacideva karaṇīyena.
santhāgāre → sandhāgāre (mr) | santhāgāre → sandhāgāre (cck: ka.)สมัยนั้น เจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ พระองค์ ทรงประชุมกันอยู่ใน หอประชุมด้วยกรณียกิจบางอย่าง Atha kho saccako nigaṇṭhaputto yena te licchavī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te licchavī etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)ครั้งนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรเข้าไปหาเจ้าลิจฉวี เหล่านั้น แล้วได้กล่าวกับเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นอย่างนี้ว่า “abhikkamantu bhonto licchavī, abhikkamantu bhonto licchavī, ajja me samaṇena gotamena saddhiṁ kathāsallāpo bhavissati.“ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน วันนี้ ข้าพเจ้าจักสนทนากับพระสมณโคดม Sace me samaṇo gotamo tathā patiṭṭhissati yathā ca me ñātaññatarena sāvakena assajinā nāma bhikkhunā patiṭṭhitaṁ, seyyathāpi nāma balavā puriso dīghalomikaṁ eḷakaṁ lomesu gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya;
yathā ca me → yathāssa me (bj, pts1ed) | yathā ca → yathāssa (bj) | patiṭṭhissati → patiṭṭhahissati (sya-all) | samparikaḍḍheyya → (sya-all) | ca → ssa (pts) | yathāssa → yathāca me (bj: machasaṁ, syā) | me → yathāssa me (cck: sī. pī.)ถ้าพระสมณโคดมจักยืนยันตามคำที่ พระอัสสชิซึ่งเป็นพระสาวกรูปหนึ่งที่มีชื่อเสียงยืนยันแล้วแก่ข้าพเจ้า evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi.ข้าพเจ้าจักฉุด กระชากลากพระสมณโคดมไปมาด้วยคำต่อคำ ให้เป็นเหมือนบุรุษผู้มีกำลังจับแกะ มีขนยาวที่ขนแล้วฉุดกระชากลากไปมาฉะนั้น Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikākammakāro mahantaṁ soṇḍikākiḷañjaṁ gambhīre udakarahade pakkhipitvā kaṇṇe gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya;
soṇḍikākiḷañjaṁ → soṇḍikākilañjaṁ (bj, sya-all, pts) | soṇḍikākammakāro → soṇḍikākammakaro (pts)หรือให้เป็นเหมือนคนงานในโรงสุรา ซึ่งกำลังวางเสื่อลำแพนสำหรับรองแป้งสุราผืนใหญ่ในห้วงน้ำลึกแล้วจับที่มุมลาก ฟาดไปฟาดมาฉะนั้น evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi.
ākaḍḍhissāmi → ākaḍḍhissami (pts)ข้าพเจ้าจักสลัดฟัดฟาดพระสมณโคดมด้วยคำต่อคำ Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikādhutto vālaṁ kaṇṇe gahetvā odhuneyya niddhuneyya nipphoṭeyya;
vālaṁ → thālaṁ (sya-all, mr) | nipphoṭeyya → nicchodeyya (bj); nippoṭheyya (sya-all, km); nicchādeyya (pts1ed, mr); nicchoṭeyya (mr) | balavā → balavā puriso (sya-all) | nicchodeyya → nipphoṭeyya (bj: machasaṁ); nippoṭeyya (bj: syā); nicchādeyya (bj: PTS) | vālaṁ → thālaṁ (cck: ka.) | nipphoṭeyya → nicchādeyya (cck: sī. pī. ka.); nicchoṭeyya (cck: ka.); nippoṭheyya (cck: syā. kaṁ.) | nippoṭheyya → nicchādeyyāti dissati (sya-all: yu.)ให้เป็น เหมือนบุรุษผู้มีกำลังซึ่งเป็นนักเลงจับถ้วยที่หูแล้วสลัดฟัดฟาดไปมาฉะนั้น evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ odhunissāmi niddhunissāmi nipphoṭessāmi.
nipphoṭessāmi → nicchodessāmi (bj); nippoṭhissāmi (sya-all) | nipphoṭessāmi seyyathāpi → nicchādessāmi seyyathā pi (pts) | nippoṭhissāmi → nicchādessāmīti dissati (sya-all: yu.)ข้าพเจ้า จักเล่นงานพระสมณโคดมเหมือนนักกีฬาเล่นกีฬาซักป่าน Seyyathāpi nāma kuñjaro saṭṭhihāyano gambhīraṁ pokkharaṇiṁ ogāhetvā sāṇadhovikaṁ nāma kīḷitajātaṁ kīḷati;
ogāhetvā sāṇadhovikaṁ → ogahetvā saṇadhovikaṁ (bj); ogāhitvā saṇadhovikaṁ (pts) | kīḷitajātaṁ kīḷati → kiḷitajātaṁ kiḷati (pts) | ogahetvā → ogāhetvā (bj: machasaṁ); ogahitvā (bj: PTS) | saṇadhovikaṁ → saṇadhopikaṁ (bj: sī.væa)ให้เป็นเหมือนช้างที่มีวัย ล่วง ๖๐ ปี ลงสู่สระโบกขรณีที่มีน้ำลึกแล้วเล่นกีฬาซักป่านฉะนั้น evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ sāṇadhovikaṁ maññe kīḷitajātaṁ kīḷissāmi.
sāṇadhovikaṁ → saṇadhovikaṁ (bj, pts) | kīḷissāmi → kiḷissāmi (pts) Abhikkamantu bhonto licchavī, abhikkamantu bhonto licchavī, ajja me samaṇena gotamena saddhiṁ kathāsallāpo bhavissatī”ti.ขอเจ้าลิจฉวี ทั้งหลายจงไปด้วยกัน ขอเจ้าลิจฉวีทั้งหลายจงไปด้วยกัน วันนี้ ข้าพเจ้าจักสนทนา กับพระสมณโคดม”

Tatrekacce licchavī evamāhaṁsu:
tatrekacce → tatthekacce (sya-all)บรรดาเจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “kiṁ samaṇo gotamo saccakassa nigaṇṭhaputtassa vādaṁ āropessati, atha kho saccako nigaṇṭhaputto samaṇassa gotamassa vādaṁ āropessatī”ti?
nigaṇṭhaputtassa → niganthaputtassa (sya-all) | nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)“พระสมณโคดมจักกล่าว แย้งถ้อยคำของท่านสัจจกะได้อย่างไร ที่แท้ ท่านสัจจกะกลับจะกล่าวแย้งถ้อยคำของ พระสมณโคดม”

Ekacce licchavī evamāhaṁsu:บางพวกกล่าวอย่างนี้ว่า “kiṁ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto yo bhagavato vādaṁ āropessati, atha kho bhagavā saccakassa nigaṇṭhaputtassa vādaṁ āropessatī”ti?
yo → (bj, pts) | nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | nigaṇṭhaputtassa → niganthaputtassa (sya-all) | nigaṇṭhaputto → kiṁ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto yo (bj: machasaṁ, syā); kiṁ so bhavamāno saccako nigaṇṭhaputto so (bj: sī.væa)“ท่านสัจจกะเป็นอะไร จึงกล่าวแย้งพระดำรัสของ พระผู้มีพระภาคได้ ที่แท้ พระผู้มีพระภาคกลับจะทรงกล่าวแย้งถ้อยคำของท่านสัจจกะ”

Atha kho saccako nigaṇṭhaputto pañcamattehi licchavisatehi parivuto yena mahāvanaṁ kūṭāgārasālā tenupasaṅkami.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | licchavisatehi → licchavisetehi (sya-all)ครั้งนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรมีเจ้าลิจฉวีประมาณ ๕๐๐ พระองค์ห้อมล้อม ได้เข้าไปยังกูฏาคารศาลาป่ามหาวัน

Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti.สมัยนั้น ภิกษุจำนวนมากกำลังจงกรมอยู่ ณ ที่กลางแจ้ง Atha kho saccako nigaṇṭhaputto yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)ครั้งนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่จงกรมแล้วถามว่า “kahaṁ nu kho, bho, etarahi so bhavaṁ gotamo viharati?“ท่านผู้เจริญ บัดนี้ พระสมณโคดมอยู่ ณ ที่ไหน Dassanakāmā hi mayaṁ taṁ bhavantaṁ gotaman”ti.พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะพบพระสมณโคดม พระองค์นั้น”

“Esa, aggivessana, bhagavā mahāvanaṁ ajjhogāhetvā aññatarasmiṁ rukkhamūle divāvihāraṁ nisinno”ti.
esa aggivessana → esaggivessana (bj) | ajjhogāhetvā → ajjhogahetvā (bj); ajjhogāhitvā (pts)ภิกษุเหล่านั้นจึงตอบว่า “อัคคิเวสสนะ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเสด็จเข้าไป สู่ป่ามหาวันประทับพักกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง”

Atha kho saccako nigaṇṭhaputto mahatiyā licchaviparisāya saddhiṁ mahāvanaṁ ajjhogāhetvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | ajjhogāhetvā → ajjhogāhitvā (pts)ลำดับนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรพร้อมด้วยเจ้าลิจฉวีจำนวนมากเข้าไปสู่ป่ามหาวัน ถึงที่ที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi.
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (sya-all, pts)แล้วทูลสนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ ระลึกถึงกันแล้วจึงนั่ง ณ ที่สมควร Tepi kho licchavī appekacce bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu, appekacce bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu, sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Appekacce yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu, appekacce bhagavato santike nāmagottaṁ sāvetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu, appekacce tuṇhībhūtā ekamantaṁ nisīdiṁsu.
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts)แม้เจ้าลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกถวายอภิวาทแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร บางพวกทูลปราศรัยแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประนมมือ แล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกประกาศชื่อและโคตรของตน ในสำนักของพระผู้มี พระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควร

Ekamantaṁ nisinno kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)สัจจกะ นิครนถบุตรครั้นนั่งแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “puccheyyāhaṁ bhavantaṁ gotamaṁ kiñcideva desaṁ, sace me bhavaṁ gotamo okāsaṁ karoti pañhassa veyyākaraṇāyā”ti.
kiñcideva → kañcideva (bj, pts)“ข้าพเจ้าขอถามท่านพระโคดมสักหน่อยหนึ่ง ถ้าท่านพระโคดมจะเปิดโอกาสที่จะ ตอบปัญหาแก่ข้าพเจ้า”

“Puccha, aggivessana, yadākaṅkhasī”ti.
puccha aggivessana → pucchaggivessana (bj)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “อัคคิเวสสนะ ท่านประสงค์จะถามปัญหาใด ก็ถามเถิด”

“Kathaṁ pana bhavaṁ gotamo sāvake vineti, kathaṁbhāgā ca pana bhoto gotamassa sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī”ti?“ท่านพระโคดมแนะนำพวกสาวกอย่างไร คำสั่งสอนของท่านพระโคดมที่เป็น ไปในพระสาวกทั้งหลาย โดยส่วนมากเป็นอย่างไร”

“Evaṁ kho ahaṁ, aggivessana, sāvake vinemi, evaṁbhāgā ca pana me sāvakesu anusāsanī bahulā pavattati:“เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเราที่เป็นไปในสาวก ทั้งหลายโดยส่วนมากเป็นอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ, bhikkhave, aniccaṁ, vedanā aniccā, saññā aniccā, saṅkhārā aniccā, viññāṇaṁ aniccaṁ.‘รูปไม่เที่ยง เวทนาไม่เที่ยง สัญญาไม่เที่ยง สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง วิญญาณไม่เที่ยง Rūpaṁ, bhikkhave, anattā, vedanā anattā, saññā anattā, saṅkhārā anattā, viññāṇaṁ anattā.รูปไม่ใช่อัตตา เวทนาไม่ใช่อัตตา สัญญาไม่ใช่อัตตา สังขารทั้งหลายไม่ใช่อัตตา วิญญาณไม่ใช่อัตตา Sabbe saṅkhārā aniccā, sabbe dhammā anattā’ti.
aniccā → anattā (sya-all)สังขารทั้งหลาย ทั้งปวงไม่เที่ยง ธรรมทั้งหลายทั้งปวงไม่ใช่อัตตา’ Evaṁ kho ahaṁ, aggivessana, sāvake vinemi, evaṁbhāgā ca pana me sāvakesu anusāsanī bahulā pavattatī”ti.เราแนะนำสาวกทั้งหลายอย่างนี้ และคำสั่งสอนของเราที่เป็นไปในสาวกทั้งหลายโดยส่วนมากเป็นอย่างนี้”

“Upamā maṁ, bho gotama, paṭibhātī”ti.
bho → bha (pts)“ท่านพระโคดม ขอให้ข้าพเจ้าแสดงอุปมาถวาย”

“Paṭibhātu taṁ, aggivessanā”ti bhagavā avoca.“ขอเชิญท่านแสดงอุปมาเถิด”

“Seyyathāpi, bho gotama, ye kecime bījagāmabhūtagāmā vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti, sabbe te pathaviṁ nissāya pathaviyaṁ patiṭṭhāya.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj, sya-all, pts) | ye kecime bījagāmabhūtagāmā vuddhiṁ → yekecime vījagāma bhūtagāmā vuḍḍhiṁ (sya-all)“ท่านพระโคดม พืชพันธุ์ไม้เหล่าใดเหล่าหนึ่งที่ถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ พืชพันธุ์ไม้เหล่านั้นทั้งหมดต้องอาศัยแผ่นดิน อยู่ในแผ่นดิน Evamete bījagāmabhūtagāmā vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjanti.
bījagāmabhūtagāmā vuddhiṁ → vījagāma bhūtagāmā vuḍḍhiṁ (sya-all)จึงถึงความเจริญ งอกงามไพบูลย์ได้ Seyyathāpi vā pana, bho gotama, ye kecime balakaraṇīyā kammantā karīyanti, sabbe te pathaviṁ nissāya pathaviyaṁ patiṭṭhāya.
pathaviṁ → paṭhaviṁ (bj, sya-all, pts) | pathaviyaṁ → paṭhaviyaṁ (bj, sya-all) | pathaviyaṁ patiṭṭhāya → paṭhaviyaṁ paṭiṭṭhāya (pts)หรือการงานอย่างใดอย่างหนึ่งที่บุคคลต้องทำด้วยกำลัง การ งานเหล่านั้นทั้งหมดบุคคลต้องอาศัยแผ่นดิน Evamete balakaraṇīyā kammantā karīyanti.ต้องอยู่บนแผ่นดินจึงทำได้

Evameva kho, bho gotama, rūpattāyaṁ purisapuggalo rūpe patiṭṭhāya puññaṁ vā apuññaṁ vā pasavati, vedanattāyaṁ purisapuggalo vedanāyaṁ patiṭṭhāya puññaṁ vā apuññaṁ vā pasavati, saññattāyaṁ purisapuggalo saññāyaṁ patiṭṭhāya puññaṁ vā apuññaṁ vā pasavati, saṅkhārattāyaṁ purisapuggalo saṅkhāresu patiṭṭhāya puññaṁ vā apuññaṁ vā pasavati, viññāṇattāyaṁ purisapuggalo viññāṇe patiṭṭhāya puññaṁ vā apuññaṁ vā pasavatī”ti.แม้ฉันใด บุรุษบุคคลนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน มีรูปเป็นอัตตา มีเวทนาเป็นอัตตา มีสัญญาเป็น อัตตา มีสังขารเป็นอัตตา มีวิญญาณเป็นอัตตา ต้องดำรงอยู่ในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ จึงจะประสบบุญหรือบาปได้”

“Nanu tvaṁ, aggivessana, evaṁ vadesi:
tvaṁ → taṁ (sya-all)“อัคคิเวสสนะ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ me attā, vedanā me attā, saññā me attā, saṅkhārā me attā, viññāṇaṁ me attā’”ti?‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตา ของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็น อัตตาของเรามิใช่หรือ”

“Ahañhi, bho gotama, evaṁ vadāmi:“ท่านพระโคดม ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนั้นจริง และหมู่ชนเป็นอันมากก็กล่าว อย่างนั้นว่า ‘rūpaṁ me attā, vedanā me attā, saññā me attā, saṅkhārā me attā, viññāṇaṁ me attā’ti, ayañca mahatī janatā”ti.‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตา ของเรา สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรามิใช่หรือ”

“Kiñhi te, aggivessana, mahatī janatā karissati?“อัคคิเวสสนะ หมู่ชนเป็นอันมากจักช่วยอะไรท่านได้ Iṅgha tvaṁ, aggivessana, sakaññeva vādaṁ nibbeṭhehī”ti.
nibbeṭhehīti ahañhi → nibbedhehīti ahaṁ hi (sya-all)เชิญท่านยืนยันคำของ ท่านเถิด”

“Ahañhi, bho gotama, evaṁ vadāmi:“ท่านพระโคดม เป็นความจริง ข้าพเจ้ากล่าวอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ me attā, vedanā me attā, saññā me attā, saṅkhārā me attā, viññāṇaṁ me attā’”ti.‘รูปเป็นอัตตาของเรา เวทนาเป็นอัตตาของเรา สัญญาเป็นอัตตาของเรา สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา วิญญาณเป็นอัตตาของเรา”

“Tena hi, aggivessana, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya tathā naṁ byākareyyāsi.
tathā naṁ → tathā taṁ (mr) | naṁ → tathā taṁ (cck: ka.)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัคคิเวสสนะ ถ้าอย่างนั้น เราจักสอบ ถามท่านในข้อนี้แล ท่านเห็นควรอย่างไร ท่านควรตอบอย่างนั้น Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,ท่านเข้าใจความ ข้อนั้นว่าอย่างไร vatteyya rañño khattiyassa muddhāvasittassa sakasmiṁ vijite vaso—
muddhāvasittassa → muddhāhisittassa (bj: machasaṁ)พระราชามหากษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก แล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิ โกศล หรือพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธ ghātetāyaṁ vā ghātetuṁ, jāpetāyaṁ vā jāpetuṁ, pabbājetāyaṁ vā pabbājetuṁ, seyyathāpi rañño pasenadissa kosalassa, seyyathāpi vā pana rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassā”ti?มีอำนาจที่จะฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบสมบัติคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ในพระราชอาณาเขตของพระองค์ มิใช่หรือ”

“Vatteyya, bho gotama, rañño khattiyassa muddhāvasittassa sakasmiṁ vijite vaso—สัจจกะ นิครนถบุตรกราบทูลว่า “ท่านพระโคดม พระราชามหากษัตริย์ผู้ได้ รับมูรธาภิเษกแล้ว ghātetāyaṁ vā ghātetuṁ, jāpetāyaṁ vā jāpetuṁ, pabbājetāyaṁ vā pabbājetuṁ, seyyathāpi rañño pasenadissa kosalassa, seyyathāpi vā pana rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa.เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศลหรือพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตรแห่ง แคว้นมคธ มีอำนาจที่จะฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบสมบัติคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควร เนรเทศ ในพระราชอาณาเขตของพระองค์ Imesampi hi, bho gotama, saṅghānaṁ gaṇānaṁ—แม้แต่คณะผู้ปกครองเหล่านี้ คือ Seyyathidaṁ—vajjīnaṁ mallānaṁ—เจ้าวัชชี เจ้ามัลละ vattati sakasmiṁ vijite vaso—ก็มีอำนาจ ghātetāyaṁ vā ghātetuṁ, jāpetāyaṁ vā jāpetuṁ, pabbājetāyaṁ vā pabbājetuṁ.ที่จะฆ่าคนที่ควรฆ่า ริบสมบัติคนที่ควรริบ เนรเทศคนที่ควรเนรเทศ ในพระราชอาณาเขตของพระองค์ Kiṁ pana rañño khattiyassa muddhāvasittassa, seyyathāpi rañño pasenadissa kosalassa, seyyathāpi vā pana rañño māgadhassa ajātasattussa vedehiputtassa?ทำไมพระราชามหากษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เช่นพระเจ้าปเสนทิโกศลหรือพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธจะไม่มี อำนาจเล่า พระราชามหากษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้วนั้น Vatteyya, bho gotama, vattituñca marahatī”ti.ต้องมีอำนาจแน่ และ ควรจะมีอำนาจ”

“Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,“อัคคิเวสสนะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:ข้อที่ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ me attā’ti, vattati te tasmiṁ rūpe vaso—‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ นั้น evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī”ti?ท่านมีอำนาจในรูปนั้นว่า ‘รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลยหรือ” Evaṁ vutte, saccako nigaṇṭhaputto tuṇhī ahosi.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้แล้ว สัจจกะ นิครนถบุตรก็นิ่งเสีย Dutiyampi kho bhagavā saccakaṁ nigaṇṭhaputtaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputtaṁ → niganthaputtaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับสัจจกะ นิครนถบุตรเป็นครั้งที่ ๒ ว่า “taṁ kiṁ maññasi, aggivessana, yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:“อัคคิเวสสนะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ข้อที่ท่านกล่าวว่า ‘rūpaṁ me attā’ti, vattati te tasmiṁ rūpe vaso—‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ นั้น evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī”ti?
ahosīti → ahosīti evaṁ vutte (sya-all)ท่านมีอำนาจในรูปนั้นว่า ‘รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลย’ หรือ” Dutiyampi kho saccako nigaṇṭhaputto tuṇhī ahosi.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสถามอย่างนี้แล้ว สัจจกะ นิครนถบุตรก็นิ่งเป็นครั้งที่ ๒ Atha kho bhagavā saccakaṁ nigaṇṭhaputtaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputtaṁ → niganthaputtaṁ (sya-all)ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสกับสัจจกะ นิครนถบุตรว่า “byākarohi dāni, aggivessana, na dāni te tuṇhībhāvassa kālo.“อัคคิเวสสนะ บัดนี้ ท่านจงตอบ ไม่ใช่เวลาที่ท่านจะนิ่ง Yo koci, aggivessana tathāgatena yāvatatiyaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākaroti, etthevassa sattadhā muddhā phalatī”ti.
koci → kho (sya-all) | phalatīti → phalissatīti (sya-all)ผู้ใดถูกตถาคตถามปัญหาที่ชอบแก่เหตุถึง ๓ ครั้งแล้วไม่ตอบ ศีรษะของผู้นั้นจะแตกเป็น ๗ เสี่ยงในที่นั้นนั่นเอง”

Tena kho pana samayena vajirapāṇi yakkho āyasaṁ vajiraṁ ādāya ādittaṁ sampajjalitaṁ sajotibhūtaṁ saccakassa nigaṇṭhaputtassa uparivehāsaṁ ṭhito hoti:
vajirapāṇi → vajirapāṇī (sya-all) | āyasaṁ → ayasaṁ (sya-all, pts) | sajotibhūtaṁ → saṁjotibhūtaṁ (sya-all) | nigaṇṭhaputtassa uparivehāsaṁ ṭhito → niganthaputtassa uparivehāya saṇṭhito (sya-all)ขณะนั้น ยักษ์วชิรปาณี ถือกระบองเพชรมีไฟลุกโชติช่วงยืนอยู่ในอากาศ เบื้องบนสัจจกะ นิครนถบุตรคิดว่า “sacāyaṁ saccako nigaṇṭhaputto bhagavatā yāvatatiyaṁ sahadhammikaṁ pañhaṁ puṭṭho na byākarissati etthevassa sattadhā muddhaṁ phālessāmī”ti.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | byākarissati → byākaroti (sya-all)“หากสัจจกะ นิครนถบุตรนี้ถูกพระผู้มีพระภาคตรัสถามปัญหาอันชอบธรรม ถึง ๓ ครั้งแต่ไม่ยอมตอบ เราจะทุบศีรษะของเขาให้แตกเป็น ๗ เสี่ยง ณ ที่นี้แล” Taṁ kho pana vajirapāṇiṁ yakkhaṁ bhagavā ceva passati saccako ca nigaṇṭhaputto.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)พระผู้มีพระภาคกับสัจจกะ นิครนถบุตรเท่านั้นที่มองเห็นยักษ์วชิรปาณีนั้น

Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhīto saṁviggo lomahaṭṭhajāto bhagavantaṁyeva tāṇaṁ gavesī bhagavantaṁyeva leṇaṁ gavesī bhagavantaṁyeva saraṇaṁ gavesī bhagavantaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)ในทันใดนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรตกใจกลัวจนขนพองสยองเกล้า แสวงหาพระผู้มี พระภาคเป็นที่ต้านทาน เป็นที่ป้องกัน เป็นที่พึ่ง ได้กราบทูลว่า “pucchatu maṁ bhavaṁ gotamo, byākarissāmī”ti.“พระโคดมผู้เจริญ ขอจงทรงถามเถิด ข้าพเจ้าจะตอบ ณ บัดนี้”

“Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “อัคคิเวสสนะ ท่านเข้าใจความข้อนั้น ว่าอย่างไร yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:ข้อที่ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ me attā’ti, vattati te tasmiṁ rūpe vaso—‘รูปเป็นอัตตาของเรา’ evaṁ me rūpaṁ hotu, evaṁ me rūpaṁ mā ahosī”ti?ท่านมีอำนาจในรูปนั้นว่า ‘รูปของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลยหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.สัจจกะ นิครนถบุตรทูลตอบว่า “ข้อนี้มิได้เป็นดังนั้น พระโคดมผู้เจริญ”

“Manasi karohi, aggivessana;“ท่านจงมนสิการ เถิด manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi.ครั้นมนสิการแล้วจึงตอบ Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (bj, sya-all, pts)เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ตรงกัน Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:ข้อที่ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘vedanā me attā’ti, vattati te tissaṁ vedanāyaṁ vaso—
tissaṁ vedanāyaṁ → tāyaṁ vedanāyaṁ (bj); tāya vedanāya (sya-all, pts1ed) | tissaṁ → tāyaṁ (bj) | tissaṁ vedanāyaṁ → tāya vedanāya (pts) | vedanāyaṁ → tāyaṁ vedanāyaṁ (cck: sī. syā.)‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ evaṁ me vedanā hotu, evaṁ me vedanā mā ahosī”ti?ท่านมีอำนาจในเวทนานั้นว่า ‘เวทนาของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลยหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.“ข้อนี้มิได้เป็นดังนั้น พระโคดมผู้เจริญ”

“Manasi karohi, aggivessana;“ท่านจงมนสิการเถิด manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi.ครั้นมนสิการแล้วจึงตอบ Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (bj, sya-all, pts)เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ตรงกัน Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:ข้อที่ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘saññā me attā’ti, vattati te tissaṁ saññāyaṁ vaso—
tissaṁ → tāyaṁ (bj) | tissaṁ saññāyaṁ → tāya saññāya (sya-all, pts)‘สัญญาเป็นอัตตาของเรา’ evaṁ me saññā hotu, evaṁ me saññā mā ahosī”ti?ท่านมีอำนาจในสัญญานั้นว่า ‘สัญญาของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลยหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.“ข้อนี้มิได้เป็นดังนั้น พระโคดมผู้เจริญ”

“Manasi karohi, aggivessana;“ท่านจงมนสิการเถิด manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi.ครั้นมนสิการแล้วจึงตอบ Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (bj, sya-all, pts)เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ตรงกัน Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:ข้อที่ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘saṅkhārā me attā’ti, vattati te tesu saṅkhāresu vaso—‘สังขารทั้งหลายเป็นอัตตาของเรา’ evaṁ me saṅkhārā hontu, evaṁ me saṅkhārā mā ahesun”ti?ท่านมีอำนาจในสังขาร ทั้งหลายเหล่านั้นว่า ‘สังขารทั้งหลายของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่าง นี้เลยหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.“ข้อนี้มิได้เป็นดังนั้น พระโคดมผู้เจริญ”

“Manasi karohi, aggivessana;“ท่านจงมนสิการเถิด manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi.ครั้นมนสิการแล้วจึงตอบ Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (bj, sya-all, pts)เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ตรงกัน Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร yaṁ tvaṁ evaṁ vadesi:ข้อที่ ท่านกล่าวอย่างนี้ว่า ‘viññāṇaṁ me attā’ti, vattati te tasmiṁ viññāṇe vaso—‘วิญญาณเป็นอัตตาของเรา’ evaṁ me viññāṇaṁ hotu, evaṁ me viññāṇaṁ mā ahosī”ti?ท่านมีอำนาจในวิญญาณนั้นว่า ‘วิญญาณของเราจงเป็นอย่างนั้นเถิด อย่าได้เป็นอย่างนี้เลยหรือ”

“No hidaṁ, bho gotama”.“ข้อนี้มิได้เป็นดังนั้น พระโคดมผู้เจริญ”

“Manasi karohi, aggivessana;“ท่านจงมนสิการเถิด manasi karitvā kho, aggivessana, byākarohi.ครั้นมนสิการแล้วจึงตอบ Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (bj, sya-all, pts)เพราะคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับคำหลังของท่านไม่ตรงกัน Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?รูป เที่ยงหรือไม่เที่ยง”

“Aniccaṁ, bho gotama”.“ไม่เที่ยง พระโคดมผู้เจริญ”

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?“สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ หรือเป็นสุข”

“Dukkhaṁ, bho gotama”.“เป็นทุกข์ พระโคดมผู้เจริญ”

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:“สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะ พิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → hetaṁ (sya-all)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,“ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร vedanā …pe…เวทนา ฯลฯ saññā …pe…สัญญา ฯลฯ saṅkhārā …pe…สังขารทั้งหลาย ฯลฯ taṁ kiṁ maññasi, aggivessana, viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
taṁ kiṁ maññasi aggivessana → (bj)ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร วิญญาณ เที่ยง หรือไม่เที่ยง”

“Aniccaṁ, bho gotama”.“ไม่เที่ยง พระโคดมผู้เจริญ”

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?“สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ หรือเป็นสุข”

“Dukkhaṁ, bho gotama”.“เป็นทุกข์ พระโคดมผู้เจริญ”

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:“สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันไปเป็นธรรมดา ควรหรือที่จะ พิจารณาเห็นสิ่งนั้นว่า ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา”

“No hidaṁ, bho gotama”.
hidaṁ → hetaṁ (sya-all)“ข้อนั้นไม่ควรเลย พระโคดมผู้เจริญ”

“Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,“ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร yo nu kho dukkhaṁ allīno dukkhaṁ upagato dukkhaṁ ajjhosito, dukkhaṁ ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassati, api nu kho so sāmaṁ vā dukkhaṁ parijāneyya, dukkhaṁ vā parikkhepetvā vihareyyā”ti?ผู้ใดติดทุกข์ เข้าถึงทุกข์แล้ว กล้ำกลืน ทุกข์แล้ว ยังพิจารณาเห็นทุกข์ว่า ‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรา’ ผู้นั้นกำหนดรู้ทุกข์ได้เอง หรือจะทำทุกข์ให้สิ้นไปแล้วจึงอยู่ มีบ้างหรือ”

“Kiñhi siyā, bho gotama?“จะพึงมีได้อย่างไร No hidaṁ, bho gotamā”ti.ข้อนี้มีไม่ได้เลย พระโคดมผู้เจริญ”

“Taṁ kiṁ maññasi, aggivessana,“อัคคิเวสสนะ ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร nanu tvaṁ evaṁ sante dukkhaṁ allīno dukkhaṁ upagato dukkhaṁ ajjhosito, dukkhaṁ:เมื่อเป็นอย่างนี้ ท่านติดทุกข์ เข้าถึงทุกข์แล้ว กล้ำกลืนทุกข์แล้ว ยังพิจารณาเห็นทุกข์ว่า ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’ti samanupassasī”ti?‘นั่นของเรา เราเป็นนั่น นั่นเป็นอัตตาของเรามิใช่หรือ”

“Kiñhi no siyā, bho gotama?“จะไม่มีอย่างไรได้ ข้อนี้ต้องเป็นดังนั้น Evametaṁ, bho gotamā”ti.
evametaṁ → evamidaṁ (bj) | gotamā”ti → kiṁ hi siyā bho gotama nohidaṁ bho gotamāti (bj: sī.væa)พระโคดมผู้เจริญ”

“Seyyathāpi, aggivessana, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṁ caramāno tiṇhaṁ kuṭhāriṁ ādāya vanaṁ paviseyya.
kuṭhāriṁ → kudhāriṁ (sya-all, km, mr) | tiṇhaṁ → tikhiṇaṁ (bj) | tikhiṇaṁ → tiṇhaṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | kuṭhāriṁ → kudhāriṁ (cck: syā. kaṁ. ka.)“อัคคิเวสสนะ บุรุษผู้ต้องการแก่นไม้ เที่ยวเสาะแสวงหาแก่นไม้ ถือเอาผึ่งที่คมเข้าไปสู่ป่า So tattha passeyya mahantaṁ kadalikkhandhaṁ ujuṁ navaṁ akukkukajātaṁ.
akukkukajātaṁ → akukkuṭajātaṁ (sya-all, km) | akukkukajātaṁ → akukkuṭajātaṁ (bj: syā) | akukkukajātaṁ → akukkuṭajātaṁ (cck: syā. kaṁ.)เขาเห็นต้นกล้วยใหญ่ต้นหนึ่งในป่า มีต้นตรง กำลังรุ่น ยังไม่ออกปลี Tamenaṁ mūle chindeyya, mūle chetvā agge chindeyya, agge chetvā pattavaṭṭiṁ vinibbhujeyya.
vinibbhujeyya → vinibbhujjeyya (mr) | vinibbhujeyya → vinibbhujjeyya (cck: ka.)เขาจึงตัดต้นกล้วยนั้นที่โคนต้น แล้วตัดยอด ลิดใบออก So tattha pattavaṭṭiṁ vinibbhujanto pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṁ?เขาไม่พบ แม้แต่กระพี้ แล้วจะพบแก่นได้จากที่ไหน

Evameva kho tvaṁ, aggivessana, mayā sakasmiṁ vāde samanuyuñjiyamāno samanugāhiyamāno samanubhāsiyamāno ritto tuccho aparaddho.
samanugāhiyamāno → (sya-all); samaṇugāhiyamāno (pts) | samanubhāsiyamāno → samanubhāsiyamāno samanuggāhiyamāno (sya-all) | samanugāhiyamāno → samanugāsiyamāno (bj: syā)แม้ฉันใด ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน ถูกเรา ซักไซ้ ไล่เลียง สอบสวนในถ้อยคำของตนเอง ก็เปล่า ว่าง แพ้ไปเอง Bhāsitā kho pana te esā, aggivessana, vesāliyaṁ parisati vācā:
parisati → parisatiṁ (bj, pts) | parisatiṁ → parisati (bj: machasaṁ, syā)ท่านได้กล่าว ปราศรัยนี้ในที่ชุมชนในกรุงเวสาลีว่า ‘nāhaṁ taṁ passāmi samaṇaṁ vā brāhmaṇaṁ vā, saṅghiṁ gaṇiṁ gaṇācariyaṁ, api arahantaṁ sammāsambuddhaṁ paṭijānamānaṁ, yo mayā vādena vādaṁ samāraddho na saṅkampeyya na sampakampeyya na sampavedheyya, yassa na kacchehi sedā mucceyyuṁ.
api → apica (sya-all) | mucceyyuṁ thūṇaṁ cepāhaṁ → muñceyyuṁ thūṇañcepāhaṁ (sya-all) | api → apica (bj: machasaṁ, syā)‘สมณะหรือพราหมณ์ผู้เป็นเจ้าหมู่ เจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ ที่ปฏิญญาตนว่าเป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า โต้ตอบวาทะกับ เราแล้วจะไม่พึงประหม่า ไม่สะทกสะท้าน ไม่หวั่นไหว ไม่มีเหงื่อไหลจากรักแร้ เราไม่เห็นเลยแม้แต่คนเดียว Thūṇaṁ cepāhaṁ acetanaṁ vādena vādaṁ samārabheyyaṁ sāpi mayā vādena vādaṁ samāraddhā saṅkampeyya sampakampeyya sampavedheyya.
cepāhaṁ → cepahaṁ (bj) | cepahaṁ → thūṇaṁpāhaṁ (bj: machasaṁ); thūṇañcepāhaṁ (bj: syā)หากเราโต้ตอบวาทะกับต้นเสาที่ไม่มีจิตใจ แม้เสานั้น โต้ตอบวาทะกับเรา ก็ต้องประหม่า สะทกสะท้าน หวั่นไหว Ko pana vādo manussabhūtassā’ti?ไม่จำเป็นต้องกล่าวถึง มนุษย์เลย’ Tuyhaṁ kho pana, aggivessana, appekaccāni sedaphusitāni nalāṭā muttāni, uttarāsaṅgaṁ vinibhinditvā bhūmiyaṁ patiṭṭhitāni.
pana aggivessana → panaggivessana (bj) | nalāṭā muttāni → nalāṭamuttāni (sya-all) | muttāni → nalāṭamuttāni (bj: syā) | vinibhinditvā → vinibbhinditvā (bj: syā)อัคคิเวสสนะ หยาดเหงื่อของท่านบางหยาด หยดจากหน้าผากลงไปยัง ผ้าห่มแล้วตกลงที่พื้น Mayhaṁ kho pana, aggivessana, natthi etarahi kāyasmiṁ sedo”ti.
pana aggivessana → panaggivessana (bj)ส่วนหยาดเหงื่อในกายของเราในบัดนี้ไม่มีเลย” Iti bhagavā tasmiṁ parisati suvaṇṇavaṇṇaṁ kāyaṁ vivari.
tasmiṁ → tassaṁ (?) | parisati → parisatiṁ (bj, pts) | tasmiṁ → tassaṁ (cck: ?)ดังนั้น พระผู้มีพระภาคจึงทรงเปิดพระวรกายอันมีพระฉวีวรรณดุจทองคำในที่ ชุมชนนั้น Evaṁ vutte, saccako nigaṇṭhaputto tuṇhībhūto maṅkubhūto pattakkhandho adhomukho pajjhāyanto appaṭibhāno nisīdi.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | appaṭibhāno → appaṭibhāṇo (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกะ นิครนถบุตรถึงกับนั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ

Atha kho dummukho licchaviputto saccakaṁ nigaṇṭhaputtaṁ tuṇhībhūtaṁ maṅkubhūtaṁ pattakkhandhaṁ adhomukhaṁ pajjhāyantaṁ appaṭibhānaṁ viditvā bhagavantaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputtaṁ → niganthaputtaṁ (sya-all) | appaṭibhānaṁ → appaṭibhāṇaṁ (sya-all)ครั้งนั้น เจ้าลิจฉวีนามว่าทุมมุขะเห็นว่า สัจจกะ นิครนถบุตรนั่งนิ่ง เก้อเขิน คอตก ก้มหน้า ซบเซา หมดปฏิภาณ จึงกราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “upamā maṁ, bhagavā, paṭibhātī”ti.“ท่านพระโคดม ขอให้ข้าพเจ้าแสดงอุปมาถวาย”

“Paṭibhātu taṁ, dummukhā”ti bhagavā avoca.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ทุมมุขะ ขอเชิญท่านแสดงอุปมาเถิด”

“Seyyathāpi, bhante, gāmassa vā nigamassa vā avidūre pokkharaṇī.เจ้าลิจฉวีนั้นกราบทูลว่า “ในที่ใกล้บ้านหรือนิคม มีสระโบกขรณีอยู่สระหนึ่ง Tatrāssa kakkaṭako.
tatrāssa → tatrassa (sya-all, pts)ในสระนั้นมีปูอยู่ตัวหนึ่ง Atha kho, bhante, sambahulā kumārakā vā kumārikā vā tamhā gāmā vā nigamā vā nikkhamitvā yena sā pokkharaṇī tenupasaṅkameyyuṁ; upasaṅkamitvā taṁ pokkharaṇiṁ ogāhetvā taṁ kakkaṭakaṁ udakā uddharitvā thale patiṭṭhāpeyyuṁ.
ogāhetvā → ogahetvā (bj) | ogāhetvā taṁ → ogāhitvā (pts)พวกเด็กชายหญิงเป็นจำนวนมากออกจากบ้านหรือนิคมนั้น ไปถึงสระโบกขรณีนั้นแล้วก็ลงไปจับปูขึ้นจากน้ำ วางไว้บนบก Yaññadeva hi so, bhante, kakkaṭako aḷaṁ abhininnāmeyya taṁ tadeva te kumārakā vā kumārikā vā kaṭṭhena vā kathalena vā sañchindeyyuṁ sambhañjeyyuṁ sampalibhañjeyyuṁ.
kathalena → kaṭhalena (bj, sya-all, pts)ปูนั้นส่ายก้ามไปทางใด เด็กเหล่านั้นก็คอยต่อย ตี ทุบก้ามปูนั้นด้วยไม้บ้าง ด้วยกระเบื้องบ้าง Evañhi so, bhante, kakkaṭako sabbehi aḷehi sañchinnehi sambhaggehi sampalibhaggehi abhabbo taṁ pokkharaṇiṁ puna otarituṁ, seyyathāpi pubbe.เมื่อปูนั้น ก้ามหักหมดแล้ว ก็ไม่อาจลงสู่สระโบกขรณีนั้นเหมือนก่อนได้ Evameva kho, bhante, yāni saccakassa nigaṇṭhaputtassa visūkāyitāni visevitāni vipphanditāni tānipi sabbāni bhagavatā sañchinnāni sambhaggāni sampalibhaggāni;
vipphanditāni tānipi sabbāni → vipphanditāni kānici kānici tāni (bj, sya-all, km, pts1ed) | nigaṇṭhaputtassa → niganthaputtassa (sya-all) | tānipi sabbāni → kānici kānici tāni (pts) | sabbāni → vipphanditāni kānici kānici tāni (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)แม้ฉันใด ทิฏฐิที่เป็น เสี้ยนหนาม ที่เข้าใจผิด และที่กวัดแกว่งบางอย่างของสัจจกะ นิครนถบุตร ถูกพระองค์ หัก โค่น ลบ ล้างเสียแล้ว abhabbo ca dāni, bhante, saccako nigaṇṭhaputto puna bhagavantaṁ upasaṅkamituṁ yadidaṁ vādādhippāyo”ti.
abhabbo ca dāni → abhabbovadāti (bj) | nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)บัดนี้ สัจจกะ นิครนถบุตรก็จะไม่มาใกล้พระองค์เพื่อ โต้วาทะอีก ฉันนั้นเหมือนกัน”

Evaṁ vutte, saccako nigaṇṭhaputto dummukhaṁ licchaviputtaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)เมื่อเจ้าลิจฉวีนามว่าทุมมุขะกล่าวอย่างนี้แล้ว สัจจกะ นิครนถบุตรจึงพูดว่า “āgamehi tvaṁ, dummukha, āgamehi tvaṁ, dummukha, (…) na mayaṁ tayā saddhiṁ mantema, idha mayaṁ bhotā gotamena saddhiṁ mantema.
(…) → (mukharosi tvaṁ dummukha) (bj, sya-all, km) | āgamehi tvaṁ, dummukha → etthantare pāṭho si potthake | āgamehi → mukharosi (bj); āgamehi tvaṁ dummukha mukharosi (sya-all) | dummukha → āgamehi tvaṁ dummukha, āgamehi tvaṁ dummukha (bj: sīmu9) | → (mukharosi tvaṁ dummukha) (syā. kaṁ.) (cck note)“เจ้าทุมมุขะ ท่านหยุดเถิด หยุดเถิด ท่านพูดมากนัก ข้าพเจ้าไม่ได้พูดกับท่าน ข้าพเจ้าพูดกับท่านพระโคดมต่างหาก”

Tiṭṭhatesā, bho gotama, amhākañceva aññesañca puthusamaṇabrāhmaṇānaṁ vācā.(สัจจกะ นิครนถบุตร) ครั้นกล่าวอย่างนี้แล้วก็กราบทูลว่า “ข้าแต่ พระโคดมผู้เจริญ คำพูดนี้เป็นของข้าพเจ้าและของพวกสมณพราหมณ์เหล่าอื่น หยุดไว้ก่อน Vilāpaṁ vilapitaṁ maññe.
maññe → maññeti (sya-all)ถ้อยคำนั้นอาจเป็นแต่คำเพ้อเจ้อ พูดเพ้อกันไป Kittāvatā ca nu kho bhoto gotamassa sāvako sāsanakaro hoti ovādapatikaro tiṇṇavicikiccho vigatakathaṅkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane viharatī”ti?
ca → (bj)ด้วยเหตุเพียงเท่าไร สาวกของท่านพระโคดมจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสอน ทำถูกตามโอวาท หมดความสงสัย ไม่มีคำถามใด ๆ มีความแกล้วกล้า ไม่ต้อง เชื่อใครอีกในคำสอนของศาสดา(ของตน)”

“Idha, aggivessana, mama sāvako yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ rūpaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati;พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัคคิเวสสนะ สาวกของเราในธรรมวินัยนี้ เห็นเบญจขันธ์ นั้นทั้งหมด คือ รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายใน หรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม ตามความ เป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตา ของเรา’ yā kāci vedanā …pe…เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ... yā kāci saññā …pe…สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ye keci saṅkhārā …pe…... สังขารอย่างใด อย่างหนึ่ง ... yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā, yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ viññāṇaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passati.วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายใน หรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม ตามความ เป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตา ของเรา’ Ettāvatā kho, aggivessana, mama sāvako sāsanakaro hoti ovādapatikaro tiṇṇavicikiccho vigatakathaṅkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane viharatī”ti.ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล สาวกของเราจึงชื่อว่าเป็นผู้ทำตามคำสั่งสอน ทำถูก ตามโอวาท หมดความสงสัย ไม่มีคำถามใด ๆ มีความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อใคร อีกในคำสอนของศาสดา(ของตน)”

“Kittāvatā pana, bho gotama, bhikkhu arahaṁ hoti khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto”ti?“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ด้วยเหตุเพียงเท่าไร ภิกษุชื่อว่าเป็นพระอรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ”

“Idha, aggivessana, bhikkhu yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ rūpaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti;“อัคคิเวสสนะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เห็นเบญจขันธ์นั้นทั้งหมด คือ รูปอย่าง ใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายในหรือภายนอก หยาบหรือ ละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม ตามความเป็นจริงด้วยปัญญาอัน ชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตาของเรา’ yā kāci vedanā …pe…เห็นเวทนา อย่างใดอย่างหนึ่ง ... yā kāci saññā …pe…เห็นสัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ye keci saṅkhārā …pe…... เห็นสังขารอย่างใดอย่างหนึ่ง yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā sabbaṁ viññāṇaṁ ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā anupādā vimutto hoti.... เห็นวิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ภายใน หรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต ไกลหรือใกล้ก็ตาม ตามความ เป็นจริงด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘นั่นไม่ใช่ของเรา เราไม่เป็นนั่น นั่นไม่ใช่อัตตา ของเรา’ จึงหลุดพ้นแล้วเพราะไม่ถือมั่น Ettāvatā kho, aggivessana, bhikkhu arahaṁ hoti khīṇāsavo vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto.ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็น อรหันตขีณาสพ อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว ทำกิจที่ควรทำเสร็จแล้ว ปลงภาระได้แล้ว บรรลุประโยชน์ตนโดยลำดับแล้ว สิ้นภวสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นเพราะรู้โดยชอบ

Evaṁ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu tīhi anuttariyehi samannāgato hoti—
vimuttacitto → vimutto (sya-all) | tīhi anuttariyehi → tīhānuttariyehi (sya-all) | citto → vimutto (bj: sīmu9)ภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้แล ประกอบด้วยคุณอันยอดเยี่ยม ๓ ประการ คือ dassanānuttariyena, paṭipadānuttariyena, vimuttānuttariyena.๑. ความเห็นอันยอดเยี่ยม ๒. ข้อปฏิบัติอันยอดเยี่ยม ๓. ความหลุดพ้นอันยอดเยี่ยม Evaṁ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu tathāgataññeva sakkaroti garuṁ karoti māneti pūjeti—
garuṁ karoti → garukaroti (bj, sya-all, pts) | kho → (sya-all) | tathāgataññeva → tathāgatañceva (sya-all) | vimuttacitto → vimutto (pts)เมื่อมีจิตหลุดพ้นแล้วอย่างนี้ย่อมสักการะ เคารพ นับถือ บูชาตถาคตว่า buddho so bhagavā bodhāya dhammaṁ deseti, danto so bhagavā damathāya dhammaṁ deseti, santo so bhagavā samathāya dhammaṁ deseti, tiṇṇo so bhagavā taraṇāya dhammaṁ deseti, parinibbuto so bhagavā parinibbānāya dhammaṁ desetī”ti.‘พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อให้ตรัสรู้ พระผู้มี พระภาคพระองค์นั้นทรงฝึกพระองค์แล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อฝึกตน พระผู้มี พระภาคพระองค์นั้นทรงสงบแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อความสงบ พระผู้มีพระภาค พระองค์นั้นทรงข้ามพ้นแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อให้ข้ามพ้น พระผู้มีพระภาค พระองค์นั้นปรินิพพานแล้ว ทรงแสดงธรรมเพื่อปรินิพพาน”

Evaṁ vutte, saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สัจจกะ นิครนถบุตรได้กราบ ทูลว่า “mayameva, bho gotama, dhaṁsī, mayaṁ pagabbā, ye mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ āsādetabbaṁ amaññimha.
pagabbā → pagabbhā (bj, sya-all, pts)“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ข้าพเจ้าเป็นคนคอยกำจัดคุณผู้อื่น เป็นคนคะนอง วาจา ได้เข้าใจพระดำรัสของท่านพระโคดมว่า ‘ตนสามารถรุกรานได้ด้วยถ้อยคำ ของตน’ Siyā hi, bho gotama, hatthiṁ pabhinnaṁ āsajja purisassa sotthibhāvo, na tveva bhavantaṁ gotamaṁ āsajja siyā purisassa sotthibhāvo.
hatthiṁ pabhinnaṁ → hatthippabhinnaṁ (bj, pts) | siyā → (sya-all)บุรุษมาปะทะช้างซับมันเข้าก็ดี Siyā hi, bho gotama, pajjalitaṁ aggikkhandhaṁ āsajja purisassa sotthibhāvo, na tveva bhavantaṁ gotamaṁ āsajja siyā purisassa sotthibhāvo.
pajjalitaṁ → jalantaṁ (pts) | pajjalitaṁ → jalantaṁ (cck: sī. pī.)พบกองไฟที่กำลังลุกโชนก็ดี Siyā hi, bho gotama, āsīvisaṁ ghoravisaṁ āsajja purisassa sotthibhāvo, na tveva bhavantaṁ gotamaṁ āsajja siyā purisassa sotthibhāvo.พบงูพิษที่มี พิษร้ายก็ดี ยังพอเอาตัวรอดได้บ้าง แต่พอมาพบท่านพระโคดมเข้าแล้ว ไม่มีใคร เอาตัวรอดได้เลย Mayameva, bho gotama, dhaṁsī, mayaṁ pagabbā, ye mayaṁ bhavantaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ āsādetabbaṁ amaññimha.
pagabbā → pagabbhā (bj, sya-all, pts)ข้าพเจ้าเป็นคนคอยกำจัดคุณผู้อื่น เป็นคนคะนองวาจา ได้เข้าใจ พระดำรัสของท่านพระโคดมว่า ‘ตนสามารถรุกรานได้ด้วยถ้อยคำของตน’ Adhivāsetu me bhavaṁ gotamo svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
Adhivāsetu → adhivāsetu ca (pts1ed, mr) | adhivāsetu → adhivāsetu ca (pts) | Adhivāsetu → adhivāsetu ca (cck: pī. ka.)ขอท่าน พระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ จงรับนิมนต์เพื่อฉันในวันพรุ่งนี้เถิด” Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ

Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavato adhivāsanaṁ viditvā te licchavī āmantesi:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)ลำดับนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรทราบอาการที่พระผู้มีพระภาคทรง รับนิมนต์แล้ว จึงบอกพวกเจ้าลิจฉวีเหล่านั้นว่า “suṇantu me bhonto licchavī, samaṇo me gotamo nimantito svātanāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena.
svātanāya → svātanāya bhattena (bj); svātanāya bhattaṁ (pts) | me → (sya-all, pts)“เจ้าลิจฉวีทั้งหลายโปรดฟังข้าพเจ้า ข้าพเจ้านิมนต์ท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไว้แล้วเพื่อฉันในวันรุ่งขึ้น พวกท่าน Tena me abhihareyyātha yamassa patirūpaṁ maññeyyāthā”ti.
tena → yena (sya-all, pts) | patirūpaṁ → paṭirūpaṁ (sya-all)จะนำอาหารใดมาเพื่อข้าพเจ้า จงเลือกอาหารที่ควรแก่ท่านพระโคดมเถิด”

Atha kho te licchavī tassā rattiyā accayena saccakassa nigaṇṭhaputtassa pañcamattāni thālipākasatāni bhattābhihāraṁ abhihariṁsu.
nigaṇṭhaputtassa → niganthaputtassa (sya-all)เมื่อล่วงราตรีแล้ว เจ้าลิจฉวีเหล่านั้นได้นำภัตตาหารประมาณ ๕๐๐ สำรับ ไปให้แก่สัจจกะ นิครนถบุตร Atha kho nigaṇṭhaputto sake ārāme paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā bhagavato kālaṁ ārocāpesi:
kho → kho saccako (bj, pts) | nigaṇṭhaputto → saccako niganthaputto (sya-all)เขาจึงให้จัดของเคี้ยวของฉันอันประณีต ในอาราม ของตนเสร็จแล้วจึงให้ทูลบอกเวลาแด่พระผู้มีพระภาคว่า “kālo, bho gotama, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เวลานี้เป็นเวลาอันควร ภัตตาหารจัดเตรียมสำเร็จแล้ว”

Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya yena saccakassa nigaṇṭhaputtassa ārāmo tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi saddhiṁ bhikkhusaṅghena.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj, pts) | nigaṇṭhaputtassa → niganthaputtassa (sya-all)ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ทรงครองอันตรวาสกถือ บาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังอารามของสัจจกะ นิครนถบุตร แล้วประทับนั่งบน พุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้แล้ว Atha kho saccako nigaṇṭhaputto buddhappamukhaṁ bhikkhusaṅghaṁ paṇītena khādanīyena bhojanīyena sahatthā santappesi sampavāresi.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all)จากนั้น สัจจกะ นิครนถบุตรได้นำของขบฉันอันประณีต ประเคนภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขให้อิ่มหนำด้วยมือตนเอง Atha kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṁ bhuttāviṁ onītapattapāṇiṁ aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | nīcaṁ āsanaṁ → nīcāsanaṁ (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาค เสวยเสร็จ ทรงวางพระหัตถ์จากบาตรแล้ว สัจจกะ นิครนถบุตรจึงเลือกนั่ง ณ ที่ สมควรที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่าแล้ว

Ekamantaṁ nisinno kho saccako nigaṇṭhaputto bhagavantaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaputto → niganthaputto (sya-all) | saccako → saccakho (pts)กราบทูลว่า “yamidaṁ, bho gotama, dāne puññañca puññamahī ca taṁ dāyakānaṁ sukhāya hotū”ti.
puññañca puññamahī → puññaṁ puññamhī (bj) | sukhāya → sukhāyeva (sya-all)“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ขอบุญและ ผลบุญในทานครั้งนี้ จงมีเพื่อความสุขแก่ทายกทั้งหลายเถิด”

“Yaṁ kho, aggivessana, tādisaṁ dakkhiṇeyyaṁ āgamma avītarāgaṁ avītadosaṁ avītamohaṁ, taṁ dāyakānaṁ bhavissati.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อัคคิเวสสนะ บุญและผลบุญในทานนี้อาศัย ทักขิไณยบุคคลที่ยังไม่สิ้นราคะ โทสะ โมหะเช่นกับท่าน จักมีแก่ทายกทั้งหลาย Yaṁ kho, aggivessana, mādisaṁ dakkhiṇeyyaṁ āgamma vītarāgaṁ vītadosaṁ vītamohaṁ, taṁ tuyhaṁ bhavissatī”ti.บุญและผลบุญในทานนี้อาศัยทักขิไณยบุคคลที่สิ้นราคะ โทสะ โมหะเช่นกับเรา จักมีแก่ท่าน”

Cūḷasaccakasuttaṁ niṭṭhitaṁ pañcamaṁ.จูฬสัจจกสูตรที่ ๕ จบ