Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถ บิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี

Atha kho āyasmā mahākoṭṭhiko sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā sāriputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā sāriputtena saddhiṁ sammodi.
mahākoṭṭhiko → mahākoṭṭhito (bj, pts) | paṭisallānā → patisallānā (bj); patisallāṇā (pts) | sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (sya-all)ครั้นในเวลาเย็น ท่านพระมหาโกฏฐิกะออกจากที่ หลีกเร้น แล้ว เข้าไปหาท่านพระสารีบุตรถึงที่อยู่ ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่ บันเทิงใจ Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmantaṁ sāriputtaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | mahākoṭṭhiko → mahākoṭṭhito (bj, pts) | sārāṇīyaṁ → sāraṇīyaṁ (bj: machasaṁ)พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระมหาโกฏฐิกะครั้นนั่งเรียบร้อยแล้ว จึงถามเรื่องนี้กับท่านพระสารีบุตรว่า

“‘Duppañño duppañño’ti, āvuso, vuccati.“ท่านผู้มีอายุ บุคคลที่เรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม ผู้มีปัญญาทราม’ Kittāvatā nu kho, āvuso, duppaññoti vuccatī”ti?เพราะ เหตุไรหนอแล จึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม”

“‘Nappajānāti nappajānātī’ti kho, āvuso, tasmā duppaññoti vuccati.ท่านพระสารีบุตรตอบว่า “ท่านผู้มีอายุ บุคคลไม่รู้ชัด บุคคลไม่รู้ชัด เหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม’ Kiñca nappajānāti?
kiñca → kiṁ (pts)บุคคลไม่รู้ชัดอะไร คือ ‘Idaṁ dukkhan’ti nappajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti nappajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti nappajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti nappajānāti.ไม่รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ‘Nappajānāti nappajānātī’ti kho, āvuso, tasmā duppaññoti vuccatī”ti.
vuccatīti → vuccati (bj)เหตุนั้น บุคคลไม่รู้ชัด บุคคลไม่รู้ชัด จึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญาทราม’

“Sādhāvuso”ti kho āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmato sāriputtassa bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā āyasmantaṁ sāriputtaṁ uttariṁ pañhaṁ apucchi:
mahākoṭṭhiko → mahākoṭṭhito (bj, pts) | apucchi → āpucchi (bj)ท่านพระมหาโกฏฐิกะชื่นชมยินดีภาษิตของท่านพระสารีบุตรว่า “ดีละ ท่านผู้ มีอายุ” แล้วได้ถามปัญหาต่อไปว่า

“‘Paññavā paññavā’ti, āvuso, vuccati.“ท่านผู้มีอายุ บุคคลที่เรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา ผู้มีปัญญา’ Kittāvatā nu kho, āvuso, paññavāti vuccatī”ti?เพราะเหตุไรหนอแลจึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา’

“‘Pajānāti pajānātī’ti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccati.“บุคคลรู้ชัด บุคคลรู้ชัด เหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา’ Kiñca pajānāti?บุคคลรู้ชัดอะไร คือ ‘Idaṁ dukkhan’ti pajānāti, ‘ayaṁ dukkhasamudayo’ti pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodho’ti pajānāti, ‘ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’ti pajānāti.รู้ชัดว่า ‘นี้ทุกข์ นี้ทุกขสมุทัย นี้ทุกขนิโรธ นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’ ‘Pajānāti pajānātī’ti kho, āvuso, tasmā paññavāti vuccatī”ti.
vuccatīti → vuccati (bj)เหตุนั้น บุคคลรู้ชัด บุคคลรู้ชัด จึงเรียกว่า ‘ผู้มีปัญญา”

“‘Viññāṇaṁ viññāṇan’ti, āvuso, vuccati.“สภาวะที่เรียกว่า ‘วิญญาณ วิญญาณ’ Kittāvatā nu kho, āvuso, viññāṇanti vuccatī”ti?เพราะเหตุไรหนอแล จึงเรียกว่า ‘วิญญาณ”

“‘Vijānāti vijānātī’ti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccati.“สภาวะรู้แจ้ง สภาวะรู้แจ้ง เหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘วิญญาณ’ Kiñca vijānāti?สภาวะรู้แจ้งอะไร คือ Sukhantipi vijānāti, dukkhantipi vijānāti, adukkhamasukhantipi vijānāti.รู้แจ้งสุขบ้าง รู้แจ้งทุกข์บ้าง รู้แจ้งอทุกขมสุขบ้าง ‘Vijānāti vijānātī’ti kho, āvuso, tasmā viññāṇanti vuccatī”ti.เหตุนั้น สภาวะรู้แจ้ง สภาวะรู้แจ้ง จึงเรียกว่า ‘วิญญาณ”

“Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṁ—“ปัญญาและวิญญาณ ๒ ime dhammā saṁsaṭṭhā udāhu visaṁsaṭṭhā?ประการนี้ รวมกัน หรือแยกกัน Labbhā ca panimesaṁ dhammānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetun”ti?
vinibbhujitvā vinibbhujitvā → vinibbhujjitvā vinibbhujjitvā (mr) | vinibbhujitvā → vinibbhujjitvā vinibbhujjitvā (cck: ka.)และสามารถ แยกแยะ บัญญัติหน้าที่ต่างกันได้หรือไม่”

“Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṁ—“ปัญญาและวิญญาณ ๒ ประการนี้ ime dhammā saṁsaṭṭhā, no visaṁsaṭṭhā.รวมกัน ไม่แยกกัน Na ca labbhā imesaṁ dhammānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetuṁ.และไม่สามารถ แยกแยะบัญญัติหน้าที่ต่างกันได้ Yaṁ hāvuso, pajānāti taṁ vijānāti, yaṁ vijānāti taṁ pajānāti.
Yaṁ hāvuso → yañcāvuso (bj, mr); yañca āvuso (sya-all, km) | yaṁ hāvuso → yañcāvuso (bj); yañca āvuso (sya-all) | hāvuso → yañcāvuso (cck: syā. kaṁ. ka.)เพราะปัญญารู้ชัดสิ่งใด วิญญาณก็รู้แจ้งสิ่งนั้น วิญญาณรู้แจ้งสิ่งใด ปัญญาก็รู้ชัดสิ่งนั้น Tasmā ime dhammā saṁsaṭṭhā, no visaṁsaṭṭhā.เหตุนั้นธรรม ๒ ประการนี้ จึงรวมกัน ไม่แยกกัน Na ca labbhā imesaṁ dhammānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetun”ti.และไม่สามารถแยกแยะบัญญัติหน้าที่ต่างกันได้”

“Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṁ—“ท่านผู้มีอายุ ปัญญาและวิญญาณ ๒ imesaṁ dhammānaṁ saṁsaṭṭhānaṁ no visaṁsaṭṭhānaṁ kiṁ nānākaraṇan”ti?ประการนี้ รวมกัน ไม่แยกกัน แต่ มีกิจที่จะพึงทำต่างกันบ้างหรือไม่”

“Yā cāvuso, paññā yañca viññāṇaṁ—“ท่านผู้มีอายุ ปัญญาและวิญญาณ ๒ imesaṁ dhammānaṁ saṁsaṭṭhānaṁ no visaṁsaṭṭhānaṁ paññā bhāvetabbā, viññāṇaṁ pariññeyyaṁ.
pariññeyyaṁ → paraññeyyaṁ (sya-all)ประการนี้ รวมกัน ไม่แยกกัน แต่ ปัญญา ควรเจริญ วิญญาณ ควรกำหนดรู้ Idaṁ nesaṁ nānākaraṇan”ti.นี้เป็นกิจที่จะพึงทำต่างกันแห่งธรรม ๒ ประการนี้”

“‘Vedanā vedanā’ti, āvuso, vuccati.“ท่านผู้มีอายุ สภาวะที่เรียกว่า ‘เวทนา เวทนา’ Kittāvatā nu kho, āvuso, vedanāti vuccatī”ti?เพราะเหตุไรหนอแล จึงเรียกว่า ‘เวทนา”

“‘Vedeti vedetī’ti kho, āvuso, tasmā vedanāti vuccati.“ท่านผู้มีอายุ สภาวะเสวยอารมณ์ สภาวะเสวยอารมณ์ เหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘เวทนา’ Kiñca vedeti?สภาวะเสวยอารมณ์อะไร คือ Sukhampi vedeti, dukkhampi vedeti, adukkhamasukhampi vedeti.เสวยอารมณ์สุขบ้าง เสวยอารมณ์ทุกข์บ้าง เสวยอารมณ์อทุกขมสุขบ้าง ‘Vedeti vedetī’ti kho, āvuso, tasmā vedanāti vuccatī”ti.เหตุนั้น สภาวะเสวยอารมณ์ สภาวะเสวยอารมณ์ จึงเรียกว่า ‘เวทนา”

“‘Saññā saññā’ti, āvuso, vuccati.“สภาวะที่เรียกว่า ‘สัญญา สัญญา’ Kittāvatā nu kho, āvuso, saññāti vuccatī”ti?เพราะเหตุไรหนอแลจึงเรียกว่า ‘สัญญา”

“‘Sañjānāti sañjānātī’ti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccati.“สภาวะกำหนดหมาย สภาวะกำหนดหมาย เหตุนั้น จึงเรียกว่า ‘สัญญา’ Kiñca sañjānāti?สภาวะกำหนดหมายอะไร คือ Nīlakampi sañjānāti, pītakampi sañjānāti, lohitakampi sañjānāti, odātampi sañjānāti.กำหนดหมายสีเขียวบ้าง กำหนดหมาย สีเหลืองบ้าง กำหนดหมายสีแดงบ้าง กำหนดหมายสีขาวบ้าง ‘Sañjānāti sañjānātī’ti kho, āvuso, tasmā saññāti vuccatī”ti.
vuccatīti → vuccati (bj)เหตุนั้น สภาวะ กำหนดหมาย สภาวะกำหนดหมาย จึงเรียกว่า ‘สัญญา”

“Yā cāvuso, vedanā yā ca saññā yañca viññāṇaṁ—“เวทนา สัญญา และวิญญาณ ๓ ประการนี้ ime dhammā saṁsaṭṭhā udāhu visaṁsaṭṭhā?รวมกัน หรือแยกกัน Labbhā ca panimesaṁ dhammānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetun”ti?และ สามารถแยกแยะบัญญัติหน้าที่ต่างกันได้หรือไม่”

“Yā cāvuso, vedanā yā ca saññā yañca viññāṇaṁ—“เวทนา สัญญา และวิญญาณ ๓ ประการนี้ ime dhammā saṁsaṭṭhā, no visaṁsaṭṭhā.รวมกัน ไม่แยกกัน Na ca labbhā imesaṁ dhammānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetuṁ.และไม่ สามารถแยกแยะบัญญัติหน้าที่ต่างกันได้ Yaṁ hāvuso, vedeti taṁ sañjānāti, yaṁ sañjānāti taṁ vijānāti.
Yaṁ hāvuso → yaṁ cāvuso (sya-all, km); yañcāvuso (mr) | yaṁ hāvuso → yañcāvuso (bj) | sañjānāti → vijānāti (sya-all) | hāvuso → yañcāvuso (cck: syā. kaṁ. ka.)เพราะเวทนาเสวยอารมณ์สิ่งใด สัญญา ก็กำหนดหมายสิ่งนั้น สัญญากำหนดหมายสิ่งใด วิญญาณก็รู้แจ้งสิ่งนั้น Tasmā ime dhammā saṁsaṭṭhā no visaṁsaṭṭhā.เหตุนั้น ธรรม ๓ ประการนี้ จึงรวมกัน ไม่แยกกัน Na ca labbhā imesaṁ dhammānaṁ vinibbhujitvā vinibbhujitvā nānākaraṇaṁ paññāpetun”ti.และไม่สามารถแยกแยะบัญญัติหน้าที่ ต่างกันได้”

“Nissaṭṭhena hāvuso, pañcahi indriyehi parisuddhena manoviññāṇena kiṁ neyyan”ti?
Nissaṭṭhena hāvuso → nissaṭṭhena panāvuso (?) | hāvuso → nissaṭṭhena panāvuso (cck: ?)“ท่านผู้มีอายุ พระโยคาวจรผู้มีมโนวิญญาณ อันบริสุทธิ์ สละแล้ว จากอินทรีย์ ๕ จะพึงรู้อะไร”

“Nissaṭṭhena, āvuso, pañcahi indriyehi parisuddhena manoviññāṇena ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ neyyaṁ, ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ neyyaṁ, ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ neyyan”ti.
āvuso → hāvuso (bj) | nissaṭṭhena → nissaṭṭhena ca (sya-all)“ท่านผู้มีอายุ พระโยคาวจรผู้มีมโนวิญญาณอันบริสุทธิ์สละแล้วจากอินทรีย์ ๕ พึงรู้อากาสานัญจายตนฌานว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ พึงรู้วิญญาณัญจายตนฌานว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ พึงรู้อากิญจัญญายตนฌานว่า ‘ไม่มีอะไร”

“Neyyaṁ panāvuso, dhammaṁ kena pajānātī”ti?
pajānātīti → jānātīti (sya-all)“พระโยคาวจรย่อมรู้ธรรมที่ตนจะพึงรู้ด้วยอะไร”

“Neyyaṁ kho, āvuso, dhammaṁ paññācakkhunā pajānātī”ti.
pajānātīti → jānātīti (sya-all)“พระโยคาวจรย่อมรู้ธรรมที่ตนจะพึงรู้ด้วยปัญญาจักษุ”

“Paññā panāvuso, kimatthiyā”ti?“ปัญญามีไว้เพื่ออะไร”

“Paññā kho, āvuso, abhiññatthā pariññatthā pahānatthā”ti.“ปัญญามีไว้เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อการกำหนดรู้ และเพื่อการละ”

“Kati panāvuso, paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāyā”ti?
kati → katī (sya-all)“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิมีเท่าไร”

“Dve kho, āvuso, paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāya—“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิมี ๒ ประการ คือ parato ca ghoso, yoniso ca manasikāro.๑. ปรโตโฆสะ (การได้สดับจากบุคคลอื่น) ๒. โยนิโสมนสิการ (การมนสิการโดยแยบคาย) Ime kho, āvuso, dve paccayā sammādiṭṭhiyā uppādāyā”ti.ปัจจัยให้เกิดสัมมาทิฏฐิมี ๒ ประการนี้แล”

“Katihi panāvuso, aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṁsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṁsā cā”ti?
katihi → katīhi (bj, sya-all) | anuggahitā → anuggahītā (bj, pts)“สัมมาทิฏฐิ ซึ่งมีเจโตวิมุตติเป็นผล และมีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์ มีปัญญา วิมุตติเป็นผล และมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ เพราะมีองค์ธรรมเท่าไรสนับสนุน”

“Pañcahi kho, āvuso, aṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṁsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṁsā ca.
anuggahitā → anuggahītā (bj, pts)“สัมมาทิฏฐิซึ่งมีเจโตวิมุตติเป็นผล และมีเจโตวิมุตติเป็นผลานิสงส์ มีปัญญา วิมุตติเป็นผล และมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ เพราะมีองค์ธรรม ๕ ประการ สนับสนุน คือ Idhāvuso, sammādiṭṭhi sīlānuggahitā ca hoti, sutānuggahitā ca hoti, sākacchānuggahitā ca hoti, samathānuggahitā ca hoti, vipassanānuggahitā ca hoti.
sīlānuggahitā → sīlānuggahītā (bj, pts) | sutānuggahitā → sutānuggahītā (bj, pts) | sākacchānuggahitā → sākacchānuggahītā (bj, pts) | samathānuggahitā → samathānuggahītā (bj, pts) | vipassanānuggahitā → vipassanānuggahītā (bj, pts)๑. มีศีล สนับสนุน ๒. มีสุตะ สนับสนุน ๓. มีสากัจฉา สนับสนุน ๔. มีสมถะ สนับสนุน ๕. มีวิปัสสนา สนับสนุน Imehi kho, āvuso, pañcahaṅgehi anuggahitā sammādiṭṭhi cetovimuttiphalā ca hoti cetovimuttiphalānisaṁsā ca, paññāvimuttiphalā ca hoti paññāvimuttiphalānisaṁsā cā”ti.
pañcahaṅgehi anuggahitā → pañcahi aṅgehi anuggahītā (bj, pts)สัมมาทิฏฐิซึ่งมีเจโตวิมุตติเป็นผล และมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ มีปัญญา วิมุตติเป็นผล และมีปัญญาวิมุตติเป็นผลานิสงส์ เพราะมีองค์ธรรม ๕ ประการ นี้แลสนับสนุน”

“Kati panāvuso, bhavā”ti?
kati → katī (sya-all)“ท่านผู้มีอายุ ภพมีเท่าไร”

“Tayome, āvuso, bhavā—“ท่านผู้มีอายุ ภพมี ๓ คือ kāmabhavo, rūpabhavo, arūpabhavo”ti.
arūpabhavoti → arūpabhavo cāti (sya-all)(๑) กามภพ (๒) รูปภพ (๓) อรูปภพ”

“Kathaṁ panāvuso, āyatiṁ punabbhavābhinibbatti hotī”ti?“การเกิดในภพใหม่ต่อไป มีได้อย่างไร”

“Avijjānīvaraṇānaṁ kho, āvuso, sattānaṁ taṇhāsaṁyojanānaṁ tatratatrābhinandanā—“เพราะความยินดียิ่งในอารมณ์นั้น ๆ ของเหล่าสัตว์ที่มีอวิชชาเป็นเครื่องกีดกั้น มีตัณหาเป็นเครื่องผูกพันไว้ evaṁ āyatiṁ punabbhavābhinibbatti hotī”ti.การเกิดในภพใหม่ต่อไป ย่อมมีได้อย่างนี้”

“Kathaṁ panāvuso, āyatiṁ punabbhavābhinibbatti na hotī”ti?“การเกิดในภพใหม่ต่อไป ไม่มีได้อย่างไร”

“Avijjāvirāgā kho, āvuso, vijjuppādā taṇhānirodhā—“เพราะอวิชชาสิ้นไป เพราะวิชชาเกิดขึ้น และเพราะตัณหาดับไป evaṁ āyatiṁ punabbhavābhinibbatti na hotī”ti.การเกิด ขึ้นในภพใหม่ต่อไป ไม่มีได้อย่างนี้”

“Katamaṁ panāvuso, paṭhamaṁ jhānan”ti?“ท่านผู้มีอายุ ปฐมฌาน เป็นอย่างไร”

“Idhāvuso, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—“ท่านผู้มีอายุ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานที่มีวิตก วิจาร ปีติ และสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่ idaṁ vuccati, āvuso, paṭhamaṁ jhānan”ti.
vuccati āvuso → vuccatāvuso (bj, sya-all)ฌานนี้พระผู้มี พระภาคตรัสว่า ‘ปฐมฌาน”

“Paṭhamaṁ panāvuso, jhānaṁ katiaṅgikan”ti?
katiaṅgikanti → kataṅgikanti (bj, sya-all, pts) | kataṅgikanti → kati aṅganti (bj: machasaṁ)“ปฐมฌานมีองค์เท่าไร”

“Paṭhamaṁ kho, āvuso, jhānaṁ pañcaṅgikaṁ.“ปฐมฌานมีองค์ ๕ คือ Idhāvuso, paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa bhikkhuno vitakko ca vattati, vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca.
jhānaṁ → jhānaṁ pañcaṅgikaṁ (sya-all)ภิกษุผู้เข้าปฐมฌานย่อมมี (๑) วิตก (๒) วิจาร (๓) ปีติ (๔) สุข (๕) เอกัคคตา Paṭhamaṁ kho, āvuso, jhānaṁ evaṁ pañcaṅgikan”ti.ปฐมฌานมีองค์ ๕ อย่างนี้”

“Paṭhamaṁ panāvuso, jhānaṁ kataṅgavippahīnaṁ kataṅgasamannāgatan”ti?“ปฐมฌานละองค์เท่าไร ประกอบด้วยองค์เท่าไร”

“Paṭhamaṁ kho, āvuso, jhānaṁ pañcaṅgavippahīnaṁ, pañcaṅgasamannāgataṁ.“ปฐมฌานละองค์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ คือ Idhāvuso, paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa bhikkhuno kāmacchando pahīno hoti, byāpādo pahīno hoti, thinamiddhaṁ pahīnaṁ hoti, uddhaccakukkuccaṁ pahīnaṁ hoti, vicikicchā pahīnā hoti;
thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj, cck, sya-all, pts) | idhāvuso paṭhamaṁ → idh āvuso pathamaṁ (pts)ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้ เข้าปฐมฌาน (๑) ละกามฉันทะ (๒) ละพยาบาท (๓) ละถีนมิทธะ (๔) ละอุทธัจจ กุกกุจจะ (๕) ละวิจิกิจฉาได้แล้ว vitakko ca vattati, vicāro ca pīti ca sukhañca cittekaggatā ca.ย่อมมี (๑) วิตก (๒) วิจาร (๓) ปีติ (๔) สุข (๕) เอกัคคตา Paṭhamaṁ kho, āvuso, jhānaṁ evaṁ pañcaṅgavippahīnaṁ pañcaṅgasamannāgatan”ti.ปฐมฌานละองค์ ๕ ประกอบด้วยองค์ ๕ อย่างนี้”

“Pañcimāni, āvuso, indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni, na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhonti, seyyathidaṁ—“ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ cakkhundriyaṁ, sotindriyaṁ, ghānindriyaṁ, jivhindriyaṁ, kāyindriyaṁ.(๑) จักขุนทรีย์ (๒) โสตินทรีย์ (๓) ฆานินทรีย์ (๔) ชิวหินทรีย์ (๕) กายินทรีย์ Imesaṁ kho, āvuso, pañcannaṁ indriyānaṁ nānāvisayānaṁ nānāgocarānaṁ, na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhontānaṁ, kiṁ paṭisaraṇaṁ, ko ca nesaṁ gocaravisayaṁ paccanubhotī”ti?มีอารมณ์ต่างกัน มีที่เที่ยวไปต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่เที่ยวไปของกันและกัน เมื่ออินทรีย์ ๕ ประการนี้มีอารมณ์ต่างกัน มีที่เที่ยวไปต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่เที่ยวไปของ กันและกัน จะมีอะไรเป็นที่อาศัย และธรรมอะไรรับรู้อารมณ์อันเป็นที่เที่ยวไปแห่ง อินทรีย์ ๕ ประการนั้น”

“Pañcimāni, āvuso, indriyāni nānāvisayāni nānāgocarāni, na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhonti, seyyathidaṁ—“ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ cakkhundriyaṁ, sotindriyaṁ, ghānindriyaṁ, jivhindriyaṁ, kāyindriyaṁ.(๑) จักขุนทรีย์ (๒) โสตินทรีย์ (๓) ฆานินทรีย์ (๔) ชิวหินทรีย์ (๕) กายินทรีย์ Imesaṁ kho, āvuso, pañcannaṁ indriyānaṁ nānāvisayānaṁ nānāgocarānaṁ, na aññamaññassa gocaravisayaṁ paccanubhontānaṁ, mano paṭisaraṇaṁ, mano ca nesaṁ gocaravisayaṁ paccanubhotī”ti.มีอารมณ์ต่างกัน มีที่เที่ยวไปต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่เที่ยวไปของกันและกัน เมื่ออินทรีย์เหล่านี้มีอารมณ์ต่างกัน มีที่เที่ยวไปต่างกัน ไม่รับรู้อารมณ์อันเป็นที่เที่ยวไปของกันและกัน มีใจเป็นที่อาศัย และใจย่อมรับรู้อารมณ์อันเป็นที่เที่ยวไปแห่งอินทรีย์เหล่านั้น”

“Pañcimāni, āvuso, indriyāni, seyyathidaṁ—“ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ cakkhundriyaṁ, sotindriyaṁ, ghānindriyaṁ, jivhindriyaṁ, kāyindriyaṁ.(๑) จักขุนทรีย์ (๒) โสตินทรีย์ (๓) ฆานินทรีย์ (๔) ชิวหินทรีย์ (๕) กายินทรีย์ Imāni kho, āvuso, pañcindriyāni kiṁ paṭicca tiṭṭhantī”ti?อินทรีย์ ๕ ประการนี้อาศัยอะไรดำรงอยู่”

“Pañcimāni, āvuso, indriyāni, seyyathidaṁ—“ท่านผู้มีอายุ อินทรีย์ ๕ ประการนี้ คือ cakkhundriyaṁ, sotindriyaṁ, ghānindriyaṁ, jivhindriyaṁ, kāyindriyaṁ.(๑) จักขุนทรีย์ (๒) โสตินทรีย์ (๓) ฆานินทรีย์ (๔) ชิวหินทรีย์ (๕) กายินทรีย์ Imāni kho, āvuso, pañcindriyāni āyuṁ paṭicca tiṭṭhantī”ti.อินทรีย์ ๕ ประการนี้อาศัยอายุ ดำรงอยู่”

“Āyu panāvuso, kiṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti?“อายุอาศัยอะไรดำรงอยู่”

“Āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti.“อายุอาศัยไออุ่น ดำรงอยู่”

“Usmā panāvuso, kiṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti?“ไออุ่นอาศัยอะไรดำรงอยู่”

“Usmā āyuṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti.“ไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่”

“Idāneva kho mayaṁ, āvuso, āyasmato sāriputtassa bhāsitaṁ evaṁ ājānāma:
āvuso → (sya-all)“ผมรู้ทั่วถึงภาษิตของท่านพระสารีบุตรในบัดนี้เองอย่างนี้ว่า ‘āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhatī’ti.‘อายุอาศัยไออุ่น ดำรงอยู่ Idāneva pana mayaṁ, āvuso, āyasmato sāriputtassa bhāsitaṁ evaṁ ājānāma:
pana → kho (bj, sya-all) | āvuso → (sya-all, pts) | idāneva pana → idān eva kho (pts) ‘usmā āyuṁ paṭicca tiṭṭhatī’ti.และไออุ่นอาศัยอายุดำรงอยู่’ Yathā kathaṁ panāvuso, imassa bhāsitassa attho daṭṭhabbo”ti?แต่ผมจะพึงเข้าใจความแห่งภาษิตนี้ได้อย่างไร”

“Tena hāvuso, upamaṁ te karissāmi;“ถ้าเช่นนั้น ผมจักอุปมาให้ท่านฟัง upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṁ ājānanti.
purisā → (sya-all)เพราะวิญญูชนบางพวกในโลกนี้ย่อมทราบ ความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา Seyyathāpi, āvuso, telappadīpassa jhāyato acciṁ paṭicca ābhā paññāyati, ābhaṁ paṭicca acci paññāyati;เมื่อประทีปน้ำมันกำลังติดไฟอยู่ แสงสว่างอาศัย เปลวไฟจึงปรากฏ เปลวไฟก็อาศัยแสงสว่างจึงปรากฏอยู่ evameva kho, āvuso, āyu usmaṁ paṭicca tiṭṭhati, usmā āyuṁ paṭicca tiṭṭhatī”ti.
usmā → usmā ca (bj, pts) | āvuso → (sya-all)แม้ฉันใด อายุอาศัยไออุ่น ดำรงอยู่ ไออุ่นก็อาศัยอายุดำรงอยู่ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน”

“Teva nu kho, āvuso, āyusaṅkhārā, te vedaniyā dhammā udāhu aññe āyusaṅkhārā aññe vedaniyā dhammā”ti?
te → teva (bj)“ท่านผู้มีอายุ อายุสังขาร กับเวทนียธรรม เป็นอันเดียวกัน หรือต่างกัน”

“Na kho, āvuso, teva āyusaṅkhārā te vedaniyā dhammā.“ท่านผู้มีอายุ อายุสังขารกับเวทนียธรรม Te ca hāvuso, āyusaṅkhārā abhaviṁsu te vedaniyā dhammā, na yidaṁ saññāvedayitanirodhaṁ samāpannassa bhikkhuno vuṭṭhānaṁ paññāyetha.
te ca hāvuso → teca kho āvuso (bj) | te → teva (bj) | ca hāvuso → āvuso (sya-all) | abhaviṁsu → abhavissaṁsu (sya-all) | hāvuso → āvuso (pts)ไม่เป็นอันเดียวกัน (ถ้า) อายุสังขาร กับเวทนียธรรมเป็นอันเดียวกันแล้ว การออกจากสมาบัติของภิกษุผู้เข้าสัญญา เวทยิตนิโรธ ก็ไม่พึงปรากฏ Yasmā ca kho, āvuso, aññe āyusaṅkhārā aññe vedaniyā dhammā, tasmā saññāvedayitanirodhaṁ samāpannassa bhikkhuno vuṭṭhānaṁ paññāyatī”ti.
āvuso → (sya-all)แต่เพราะอายุสังขารกับเวทนียธรรมต่างกัน ฉะนั้น การออกจากสมาบัติของภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธ จึงปรากฏ”

“Yadā nu kho, āvuso, imaṁ kāyaṁ kati dhammā jahanti; athāyaṁ kāyo ujjhito avakkhitto seti, yathā kaṭṭhaṁ acetanan”ti?
kati → katī (sya-all)“เมื่อธรรมเท่าไรละกายนี้ไป กายนี้จึงถูกทอดทิ้งนอนนิ่งเหมือนท่อนไม้ที่ ปราศจากเจตนา”

“Yadā kho, āvuso, imaṁ kāyaṁ tayo dhammā jahanti—āyu usmā ca viññāṇaṁ; athāyaṁ kāyo ujjhito avakkhitto seti, yathā kaṭṭhaṁ acetanan”ti.“เมื่อธรรม ๓ ประการ คือ (๑) อายุ (๒) ไออุ่น (๓) วิญญาณ ละกายนี้ไป กายนี้จึงถูกทอดทิ้ง นอนนิ่งเหมือนท่อนไม้ที่ปราศจากเจตนา”

“Yvāyaṁ, āvuso, mato kālaṅkato, yo cāyaṁ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno—imesaṁ kiṁ nānākaraṇan”ti?
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | yvāyaṁ → yo cāyaṁ (sya-all) | saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno → saññāvedayitanirodhasamāpanno (sya-all)“สัตว์ผู้ตายคือทำกาละไปแล้วกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธต่างกันอย่างไร”

“Yvāyaṁ, āvuso, mato kālaṅkato tassa kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu parikkhīṇo, usmā vūpasantā, indriyāni paribhinnāni.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | paribhinnāni → viparibhinnāni (bj, pts) | yvāyaṁ → yo cāyaṁ (sya-all) | parikkhīṇo → parikkhīṇā (sya-all)“สัตว์ผู้ตายคือทำกาละไปแล้วมีกายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขาร ดับระงับไป มีอายุหมดสิ้นไป ไม่มีไออุ่น มีอินทรีย์แตกทำลาย Yo cāyaṁ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno tassapi kāyasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, vacīsaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, cittasaṅkhārā niruddhā paṭippassaddhā, āyu na parikkhīṇo, usmā avūpasantā, indriyāni vippasannāni.
na parikkhīṇo → aparikkhīṇo (bj, pts); apparikkhīṇā (sya-all)ส่วนภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิต นิโรธมีกายสังขาร วจีสังขาร และจิตตสังขารดับ ระงับไป แต่อายุยังไม่หมดสิ้น ยังมีไออุ่นมีอินทรีย์ผ่องใส Yvāyaṁ, āvuso, mato kālaṅkato, yo cāyaṁ bhikkhu saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno—idaṁ nesaṁ nānākaraṇan”ti.
kālaṅkato → kālakato (bj, sya-all, pts) | nesaṁ → tesaṁ (bj, pts) | yvāyaṁ → yo cāyaṁ (sya-all)สัตว์ผู้ตายคือทำกาละไปแล้วกับภิกษุผู้เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธต่างกันอย่างนี้”

“Kati panāvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā”ti?
kati → katī (sya-all)“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีทุกข์ ไม่มีสุขมีเท่าไร”

“Cattāro kho, āvuso, paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā.“ท่านผู้มีอายุ ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีทุกข์ ไม่มีสุขมี ๔ ประการ คือ Idhāvuso, bhikkhu sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
atthaṅgamā → aṭṭhaṅgamā (sya-all) | atthaṅgamā adukkhamasukhaṁ upekkhāsatipārisuddhiṁ → atthagamā adukkhaṁ asukhaṁ upekhāsatipārisuddhiṁ (pts)(๑) เพราะละสุขได้ (๒) เพราะละทุกข์ได้ (๓) เพราะโสมนัสดับไปก่อน (๔) เพราะโทมนัสดับไปก่อนแล้ว ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้จึงบรรลุจตุตถฌาน ซึ่งไม่มี ทุกข์ ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่ Ime kho, āvuso, cattāro paccayā adukkhamasukhāya cetovimuttiyā samāpattiyā”ti.ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีทุกข์ ไม่มีสุขมี ๔ ประการนี้แล”

“Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā”ti?
kati → katī (sya-all)“ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิต มีเท่าไร”

“Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā—“ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิตมี ๒ ประการ คือ sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro.๑. การไม่มนสิการถึงนิมิตทั้งปวง ๒. การมนสิการถึงนิพพานธาตุ ซึ่งไม่มีนิมิต Ime kho, āvuso, dve paccayā animittāya cetovimuttiyā samāpattiyā”ti.ปัจจัยแห่งการเข้าเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิตมี ๒ ประการนี้แล”

“Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā”ti?
kati → katī (sya-all)“ปัจจัยแห่งการตั้งอยู่แห่งเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิต มีเท่าไร”

“Tayo kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā—“ปัจจัยแห่งการตั้งอยู่แห่งเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิตมี ๓ ประการ คือ sabbanimittānañca amanasikāro, animittāya ca dhātuyā manasikāro, pubbe ca abhisaṅkhāro.๑. ไม่มนสิการถึงนิมิตทั้งปวง ๒. มนสิการถึงนิพพานธาตุ ซึ่งไม่มีนิมิต ๓. อภิสังขาร ในเบื้องต้น Ime kho, āvuso, tayo paccayā animittāya cetovimuttiyā ṭhitiyā”ti.ปัจจัยแห่งการตั้งอยู่แห่งเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิตมี ๓ ประการนี้แล”

“Kati panāvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāyā”ti?
kati → katī (sya-all)“ปัจจัยแห่งการออกจากเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิต มีเท่าไร”

“Dve kho, āvuso, paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāya—“ปัจจัยแห่งการออกจากเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิตมี ๒ ประการ คือ sabbanimittānañca manasikāro, animittāya ca dhātuyā amanasikāro.๑. การมนสิการถึงนิมิตทั้งปวง ๒. การไม่มนสิการถึงนิพพานธาตุ ซึ่งไม่มีนิมิต Ime kho, āvuso, dve paccayā animittāya cetovimuttiyā vuṭṭhānāyā”ti.ปัจจัยแห่งการออกจากเจโตวิมุตติ ซึ่งไม่มีนิมิตมี ๒ ประการนี้แล”

“Yā cāyaṁ, āvuso, appamāṇā cetovimutti, yā ca ākiñcaññā cetovimutti, yā ca suññatā cetovimutti, yā ca animittā cetovimutti—ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca udāhu ekatthā byañjanameva nānan”ti?
nānātthā → nānaṭṭhā (bj); nānatthā (sya-all) | ekatthā → ekaṭṭhā (bj, pts)“ท่านผู้มีอายุ ธรรมเหล่านี้ คือ อัปปมาณาเจโตวิมุตติ อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ สุญญตาเจโตวิมุตติ อนิมิตตาเจโตวิมุตติ มีอรรถต่างกัน มีพยัญชนะต่างกัน หรือมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น”

“Yā cāyaṁ, āvuso, appamāṇā cetovimutti, yā ca ākiñcaññā cetovimutti, yā ca suññatā cetovimutti, yā ca animittā cetovimutti—atthi kho, āvuso, pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca;
nānātthā → nānaṭṭhā (bj); nānatthā (sya-all)“ท่านผู้มีอายุ เพราะอาศัยเหตุใด ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกัน และมี พยัญชนะต่างกัน เหตุนั้นมีอยู่ atthi ca kho, āvuso, pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā ekatthā, byañjanameva nānaṁ.
ekatthā → ekaṭṭhā (bj, pts) | kho → (sya-all)อนึ่ง เพราะอาศัยเหตุใด ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถ อย่างเดียวกัน ต่างกันแต่พยัญชนะเท่านั้น เหตุนั้นมีอยู่”

Katamo cāvuso, pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca?
nānātthā → nānaṭṭhā (bj); nānatthā (sya-all)“เพราะอาศัยเหตุใด ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน เหตุนั้นเป็นอย่างไร

Idhāvuso, bhikkhu mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้มีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลก ทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยเมตตาจิต อันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Karuṇāsahagatena cetasā …pe…มีกรุณาจิต ... muditāsahagatena cetasā …
cetasā → (sya-all)มีมุทิตาจิต ... upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharati, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharati.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all)มีอุเบกขาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถาน ด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Ayaṁ vuccatāvuso, appamāṇā cetovimutti.นี้เรียกว่า ‘อัปปมาณาเจโตวิมุตติ’

Katamā cāvuso, ākiñcaññā cetovimutti?อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati.คือ เพราะล่วงวิญญาณัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง ภิกษุในพระธรรม วินัยนี้ บรรลุอากิญจัญญายตนฌานอยู่โดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ Ayaṁ vuccatāvuso, ākiñcaññā cetovimutti.นี้เรียกว่า ‘อากิญจัญญาเจโตวิมุตติ’

Katamā cāvuso, suññatā cetovimutti?สุญญตาเจโตวิมุตติ เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā iti paṭisañcikkhati:
idhāvuso → idha āvuso (sya-all)คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี พิจารณาเห็นว่า ‘suññamidaṁ attena vā attaniyena vā’ti.‘สิ่งนี้ว่างจากตนบ้าง จากสิ่งที่เนื่องด้วยตนบ้าง’ Ayaṁ vuccatāvuso, suññatā cetovimutti.นี้เรียกว่า ‘สุญญตาเจโตวิมุตติ’

Katamā cāvuso, animittā cetovimutti?อนิมิตตาเจโตวิมุตติ เป็นอย่างไร Idhāvuso, bhikkhu sabbanimittānaṁ amanasikārā animittaṁ cetosamādhiṁ upasampajja viharati.คือ ภิกษุในพระธรรมวินัยนี้บรรลุอนิมิตตาเจโตสมาธิ เพราะไม่มนสิการถึง นิมิตทั้งปวงอยู่ Ayaṁ vuccatāvuso, animittā cetovimutti.นี้เรียกว่า ‘อนิมิตตาเจโตวิมุตติ’

Ayaṁ kho, āvuso, pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā nānātthā ceva nānābyañjanā ca.
nānātthā → nānāṭṭhā (bj); nānatthā (sya-all)เพราะอาศัยเหตุใด ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถต่างกัน และมีพยัญชนะต่างกัน เหตุนั้น เป็นอย่างนี้แล

Katamo cāvuso, pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nānaṁ?
ekatthā → ekaṭṭhā (bj, pts)เพราะอาศัยเหตุใด ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่ พยัญชนะเท่านั้น เหตุนั้น เป็นอย่างไร

Rāgo kho, āvuso, pamāṇakaraṇo, doso pamāṇakaraṇo, moho pamāṇakaraṇo.คือ ราคะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องวัด โทสะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องวัด โมหะชื่อว่า กิเลสเป็นเครื่องวัด Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts)กิเลสเหล่านั้นภิกษุผู้ขีณาสพละได้เด็ดขาดแล้ว ตัดรากถอนโคน เหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไป ไม่ได้ Yāvatā kho, āvuso, appamāṇā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṁ cetovimutti aggamakkhāyati.เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘เลิศกว่าอัปปมาณา เจโตวิมุตติที่มีอยู่’ Sā kho panākuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena.เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้น ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่าง จากโมหะ

Rāgo kho, āvuso, kiñcano, doso kiñcano, moho kiñcano.ราคะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องกังวล โทสะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องกังวล โมหะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องกังวล Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts)กิเลสเหล่านั้นภิกษุผู้ขีณาสพละได้เด็ดขาดแล้ว ตัดรากถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ Yāvatā kho, āvuso, ākiñcaññā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṁ cetovimutti aggamakkhāyati.เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘เลิศกว่าอากิญจัญญาเจโต วิมุตติที่มีอยู่’ Sā kho panākuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena.เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้น ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ

Rāgo kho, āvuso, nimittakaraṇo, doso nimittakaraṇo, moho nimittakaraṇo.ราคะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องทำนิมิต โทสะชื่อว่ากิเลสเป็นเครื่องทำนิมิต โมหะชื่อว่า กิเลสเป็นเครื่องทำนิมิต Te khīṇāsavassa bhikkhuno pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj, pts)กิเลสเหล่านั้นภิกษุผู้ขีณาสพละได้เด็ดขาดแล้ว ตัดราก ถอนโคนเหมือนต้นตาลที่ถูกตัดรากถอนโคนไปแล้ว เหลือแต่พื้นที่ ทำให้ไม่มี เกิดขึ้นต่อไปไม่ได้ Yāvatā kho, āvuso, animittā cetovimuttiyo, akuppā tāsaṁ cetovimutti aggamakkhāyati.
animittā → nimittā (sya-all)ท่านผู้มีอายุ เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘เลิศกว่า อนิมิตตาเจโตวิมุตติที่มีอยู่’ Sā kho panākuppā cetovimutti suññā rāgena, suññā dosena, suññā mohena.เจโตวิมุตติอันไม่กำเริบนั้น ว่างจากราคะ ว่างจากโทสะ ว่างจากโมหะ

Ayaṁ kho, āvuso, pariyāyo yaṁ pariyāyaṁ āgamma ime dhammā ekatthā byañjanameva nānan”ti.
ekatthā → ekaṭṭhā (bj, pts) | nānanti → nānatti (bj)เพราะอาศัยเหตุใด ธรรมเหล่านี้จึงมีอรรถอย่างเดียวกัน ต่างกันแต่ พยัญชนะเท่านั้น เหตุนั้น เป็นอย่างนี้แล”

Idamavocāyasmā sāriputto.ท่านพระสารีบุตรได้กล่าวภาษิตนี้แล้ว Attamano āyasmā mahākoṭṭhiko āyasmato sāriputtassa bhāsitaṁ abhinandīti.
mahākoṭṭhiko → mahākoṭṭhito (bj, pts)ท่านพระมหาโกฏฐิกะมีใจยินดีชื่นชม ภาษิตของท่านพระสารีบุตร ดังนี้แล

Mahāvedallasuttaṁ niṭṭhitaṁ tatiyaṁ.มหาเวทัลลสูตรที่ ๓ จบ