Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ āyasmā mahāmoggallāno bhaggesu viharati susumāragire bhesakaḷāvane migadāye.
susumāragire bhesakaḷāvane → suṁsumāragire bhesakalāvane (bj, sya-all) | āyasmā mahāmoggallāno → bhagavā (sya-all) | susumāragire → suṁsumāragire (pts) | mahāmoggallāno → bhagavā (bj: syā) | suṁsumāragire → susūmāragire (bj: machasaṁ); suṁsumāgire (bj: syā)สมัยหนึ่ง ท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ ณ เภสกฬาวันสถานที่ให้อภัยแก่ หมู่เนื้อ เขตกรุงสุงสุมารคิระ ในแคว้นภัคคะ

Tena kho pana samayena āyasmā mahāmoggallāno abbhokāse caṅkamati.
caṅkamati → caṅkami (sya-all)สมัยนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะเดิน จงกรมอยู่ในที่แจ้ง

Tena kho pana samayena māro pāpimā āyasmato mahāmoggallānassa kucchigato hoti koṭṭhamanupaviṭṭho.ถูกมารใจบาปเข้าสิงในท้องในไส้ Atha kho āyasmato mahāmoggallānassa etadahosi:ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า “kiṁ nu kho me kucchi garugaro viya?
garugaro viya → garu garu viya (bj, pts1ed ṭīkāyaṁ pāṭhantaraṁ); garugarutaro viya (sya-all) | garugaro → garugaru (bj, pts); garugarutaro (sya-all) | garugaru → garugaro viya (machasaṁ); garugaru viya (bj note) | viya → garu garu viya (cck: sī. pī. ṭīkāyaṁ pāṭhantaraṁ)“ท้องเราเป็นเหมือนว่ามีก้อนหินหนัก ๆ Māsācitaṁ maññe”ti.และเป็นเช่นกระสอบที่บรรจุถั่วเหลืองเต็ม เพราะเหตุไรหนอ” Atha kho āyasmā mahāmoggallāno caṅkamā orohitvā vihāraṁ pavisitvā paññatte āsane nisīdi.
paññatte āsane → paññattāsane (sya-all)จึงลงจากที่จงกรมแล้วเข้าไปสู่วิหาร นั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้แล้ว Nisajja kho āyasmā mahāmoggallāno paccattaṁ yoniso manasākāsi.
mahāmoggallāno → mahāmoggallāno māraṁ pāpimantaṁ (sya-all) | manasākāsi → manasikāsi (pts) | paccattaṁ → māraṁ pāpimantaṁ paccattaṁ (bj: syā) | manasākāsi → manasikāsi (bj: sī.væa)ได้มนสิการโดยแยบคายเฉพาะตน

Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno māraṁ pāpimantaṁ kucchigataṁ koṭṭhamanupaviṭṭhaṁ.ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นมารใจบาป เข้าสิงในท้องในไส้ Disvāna māraṁ pāpimantaṁ etadavoca:แล้วจึงได้กล่าว กับมารใจบาปว่า “nikkhama, pāpima;“มาร ท่านจงออกมา nikkhama, pāpima.ท่านจงออกมา Mā tathāgataṁ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṁ.
vihesesi → viheṭhesi (bj: sī.avi)ท่านอย่าเบียดเบียนพระ ตถาคตและสาวกของพระตถาคตเลย Mā te ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyā”ti.การเบียดเบียนนั้นอย่าได้มีเพื่อสิ่งที่ไม่เป็น ประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ท่านตลอดกาลนาน”

Atha kho mārassa pāpimato etadahosi:ลำดับนั้น มารใจบาปมีความดำริอย่างนี้ว่า “ajānameva kho maṁ ayaṁ samaṇo apassaṁ evamāha:
kho → (sya-all) | samaṇo → ayaṁ (bj: syā)“สมณะนี้ไม่รู้ ไม่เห็นเรา จึง กล่าวว่า ‘nikkhama, pāpima;‘มาร ท่านจงออกมา nikkhama, pāpima.ท่านจงออกมา Mā tathāgataṁ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṁ.ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคต และสาวกของพระตถาคตเลย Mā te ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyā’ti.การเบียดเบียนนั้น อย่าได้มีเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ท่านตลอดกาลนาน’ Yopissa so satthā sopi maṁ neva khippaṁ jāneyya, kuto pana maṁ ayaṁ sāvako jānissatī”ti?
jāneyya, kuto pana → kuto ca pana (sya-all) | kuto → kuto ca (sya-all) | pana → kuto ca pana (bj: syā) | pana → kuto ca pana (cck: syā.)แล้วจึงดำริว่า ‘แม้สมณะที่เป็นศาสดายังไม่ รู้จักเราได้เร็วไว ไฉนสมณะที่เป็นสาวกจักรู้จักเราได้”

Atha kho āyasmā mahāmoggallāno māraṁ pāpimantaṁ etadavoca:ในขณะนั้น ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้กล่าวว่า “evampi kho tāhaṁ, pāpima, jānāmi, mā tvaṁ maññittho:
evampi → etasmiṁ (bj) | etasmiṁ → evampikho (bj: machasaṁ, PTS, syā) | tāhaṁ → tyāhaṁ (bj: sī.væa)“มาร เรารู้จักท่านแม้ด้วย เหตุนี้ ท่านอย่าเข้าใจว่า ‘na maṁ jānātī’ti.‘สมณะนี้ไม่รู้จักเรา’ Māro tvamasi, pāpima;ท่านเป็นมาร tuyhañhi, pāpima, evaṁ hoti:
tuyhaṁ → tassa (bj: sī.væa)ท่านมีความดำริว่า ‘ajānameva kho maṁ ayaṁ samaṇo apassaṁ evamāha—
kho → (sya-all) | maṁ → ajānameva maṁ (bj: syā)‘สมณะนี้ไม่รู้ ไม่เห็นเรา จึงกล่าวว่า nikkhama, pāpima;‘มาร ท่านจงออกมา nikkhama, pāpima.ท่านจงออกมา Mā tathāgataṁ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṁ.ท่าน อย่าเบียดเบียนพระตถาคตและสาวกของพระตถาคตเลย Mā te ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyāti.การเบียดเบียนนั้นอย่าได้มี เพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ท่านสิ้นกาลนาน’ Yopissa so satthā sopi maṁ neva khippaṁ jāneyya, kuto pana maṁ ayaṁ sāvako jānissatī’”ti?
kuto → kuto ca (sya-all)แล้วจึงดำริว่า ‘แม้ สมณะที่เป็นศาสดายังไม่รู้จักเราได้เร็วไว ไฉนสมณะที่เป็นสาวกจักรู้จักเราได้”

Atha kho mārassa pāpimato etadahosi:ลำดับนั้น มารใจบาปมีความดำริว่า “jānameva kho maṁ ayaṁ samaṇo passaṁ evamāha:“สมณะนี้รู้จักและเห็นเราจึงกล่าวอย่าง นี้ว่า ‘nikkhama, pāpima;‘มาร ท่านจงออกมา nikkhama, pāpima.ท่านจงออกมา Mā tathāgataṁ vihesesi, mā tathāgatasāvakaṁ.ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตและ สาวกของพระตถาคตเลย Mā te ahosi dīgharattaṁ ahitāya dukkhāyā’”ti.การเบียดเบียนนั้น อย่าได้มีเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์แก่ท่านตลอดกาลนาน”

Atha kho māro pāpimā āyasmato mahāmoggallānassa mukhato uggantvā paccaggaḷe aṭṭhāsi.จึงออกจากปากของท่านพระมหาโมคคัลลานะ แล้วยืนอยู่ข้างบานประตู Addasā kho āyasmā mahāmoggallāno māraṁ pāpimantaṁ paccaggaḷe ṭhitaṁ;ท่านพระมหาโมคคัลลานะได้เห็นมารใจบาปยืนอยู่ข้างบานประตู disvāna māraṁ pāpimantaṁ etadavoca:แล้วจึงถามว่า “etthāpi kho tāhaṁ, pāpima, passāmi; mā tvaṁ maññittho
etthāpi → etthapi (bj, pts) | etthapi → etthāpi (bj: machasaṁ, syā)“มาร เราเห็นท่านแม้ที่ข้างบานประตูนั้น ท่านอย่าเข้าใจว่า ‘na maṁ passatī’ti.‘สมณะ นี้ไม่เห็นเรา’ Eso tvaṁ, pāpima, paccaggaḷe ṭhito.ท่านนั้นยืนอยู่แล้วที่ข้างบานประตู

Bhūtapubbāhaṁ, pāpima, dūsī nāma māro ahosiṁ, tassa me kāḷī nāma bhaginī.เรื่องเคยมีมาแล้ว เราเป็นมารชื่อทูสี มีน้องสาวชื่อกาลี Tassā tvaṁ putto.
tassā → tassā bhaginiyā (sya-all) | tassā → tassā bhaginiyā (bj: syā)ท่านเป็นบุตรของ น้องสาวเรา So me tvaṁ bhāgineyyo ahosi.
ahosi → hosi (bj, pts); ahosīti (sya-all) | hosi → ahosi (bj: machasaṁ, syā); hosīti (bj: sī.væa)ท่านเป็นหลานชายของเรา

Tena kho pana, pāpima, samayena kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho loke uppanno hoti.
pāpima → (sya-all) | samayena → tena samayena pāpima (bj: sī.væa); tena kho pana samayena (bj: syā) | kakusandho → kakusando (bj: syā)ครั้งนั้นพระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะ ผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จอุบัติขึ้นในโลก Kakusandhassa kho pana, pāpima, bhagavato arahato sammāsambuddhassa vidhurasañjīvaṁ nāma sāvakayugaṁ ahosi aggaṁ bhaddayugaṁ.
vidhurasañjīvaṁ → vidhura sañjīva (bj) | sāvakayugaṁ → mahāsāvakayugaṁ (sya-all) | kakusandhassa → kakusandassa (bj: syā) | sāvakayugaṁ → mahāsāvakayugaṁ (bj: syā)พระองค์ทรงมีคู่ พระอัครสาวกชื่อว่าวิธุระและสัญชีวะ Yāvatā kho pana, pāpima, kakusandhassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa sāvakā.ในบรรดาพระสาวกของพระกกุสันธะผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเท่าที่มีอยู่ ไม่มีสาวกองค์ใดที่จะเสมอด้วยท่าน Tesu na ca koci āyasmatā vidhurena samasamo hoti yadidaṁ dhammadesanāya.
tesu na ca → nāssudha (bj, sya-all, pts) | koci → tesu na ca koci (bj: machasaṁ)พระวิธุระในการแสดงธรรม Iminā kho evaṁ, pāpima, pariyāyena āyasmato vidhurassa vidhuroteva samaññā udapādi.
evaṁ → etaṁ (bj, sya-all, pts1ed) | vidhurassa vidhuroteva → vidhurassa vidhuro vidhurotveva (bj, sya-all, km); vidhurassa vidhuro vidhuroteva (pts1ed) | evaṁ → etaṁ (pts) | vidhurotveva → vidhuroteva samaññā (bj: machasaṁ); vidhuro vidhuroteva (bj: PTS) | evaṁ → etaṁ (cck: sī. syā. pī.) | vidhuroteva → vidhurassa vidhuro vidhurotveva (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ด้วยเหตุนี้ ท่านพระวิธุระจึงมีชื่อว่า ‘วิธุระ วิธุระ’

Āyasmā pana, pāpima, sañjīvo araññagatopi rukkhamūlagatopi suññāgāragatopi appakasireneva saññāvedayitanirodhaṁ samāpajjati.ส่วนท่านพระสัญชีวะอยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างเปล่าก็ดี ย่อมเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติด้วยความลำบากเล็กน้อย Bhūtapubbaṁ, pāpima, āyasmā sañjīvo aññatarasmiṁ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṁ samāpanno nisinno hoti.เรื่องเคยมีมาแล้ว ท่านพระสัญชีวะนั่งเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง Addasaṁsu kho, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṁ sañjīvaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle saññāvedayitanirodhaṁ samāpannaṁ nisinnaṁ;
samāpannaṁ → samāpajjitvā (bj) | addasaṁsu → addasāsuṁ (sya-all, pts) | addasaṁsu → addasāsuṁ (bj: sī.væa) | kassakā → kasakā (bj: syā) | samāpajjitvā → samāpannaṁ (bj: machasaṁ)พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงปศุสัตว์ พวกคนไถนา และพวกคนเดินทาง ได้เห็นท่านพระสัญชีวะนั่ง เข้าสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ที่โคนไม้แห่งหนึ่ง disvāna tesaṁ etadahosi:
tesaṁ → nesaṁ (pts)แล้วได้ปรึกษากันว่า ‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata, bho.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘ท่านผู้เจริญ น่า อัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ Ayaṁ samaṇo nisinnakova kālaṅkato.
kālaṅkato → kālakato (bj) | nisinnakova kālaṅkato → nisinnako kālakato (sya-all); nisinnako va kālakato (pts) | nisinnakova → nisinnako (bj: syā) | kālakato → kālaṅkato (bj: machasaṁ)พระสมณะนี้นั่งมรณภาพแล้ว Handa naṁ dahāmā’ti.
dahāmāti → ḍahāmāti (sya-all) | naṁ → handahi naṁ (bj: sī.væa)เอาละ พวกเราช่วย กันเผาท่านเถิด’ Atha kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino tiṇañca kaṭṭhañca gomayañca saṅkaḍḍhitvā āyasmato sañjīvassa kāye upacinitvā aggiṁ datvā pakkamiṁsu.ครั้งนั้น คนเหล่านั้นจึงหาหญ้า ไม้ และมูลโคมากองสุมกาย ท่านพระสัญชีวะ จุดไฟเผาแล้วจากไป เมื่อราตรีนั้นผ่านพ้นไปแล้ว

Atha kho, pāpima, āyasmā sañjīvo tassā rattiyā accayena tāya samāpattiyā vuṭṭhahitvā cīvarāni papphoṭetvā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya gāmaṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj, pts) | cīvarāni → tāni cīvarāni (bj: sī.væa) | pattacīvaraṁ → pattacīvaramādāya (bj: machasaṁ, syā)ท่าน พระสัญชีวะออกจากสมาบัตินั้นแล้ว ก็สลัดจีวร เวลาเช้า ครองอันตรวาสกแล้ว ถือบาตรและจีวร เข้าไปบิณฑบาตยังหมู่บ้าน Addasaṁsu kho te, pāpima, gopālakā pasupālakā kassakā pathāvino āyasmantaṁ sañjīvaṁ piṇḍāya carantaṁ;
addasaṁsu → addasāsuṁ (sya-all, pts)พวกคนเลี้ยงโค พวกคนเลี้ยงปศุสัตว์ พวกคนไถนา และพวกคนเดินทาง ได้เห็นท่านพระสัญชีวะเที่ยวบิณฑบาตแล้ว disvāna nesaṁ etadahosi:ได้ปรึกษากันว่า ‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata, bho.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘ท่านผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ Ayaṁ samaṇo nisinnakova kālaṅkato, svāyaṁ paṭisañjīvito’ti.
kālaṅkato → kālakato (bj) | paṭisañjīvitoti → patisañjīvitoti (bj); paṭisaññī ṭhitoti (sya-all) | nisinnakova kālaṅkato → nisinnako kālakato (sya-all); nisinnako va kālakato (pts) | patisañjīvitoti → paṭisaññīṭhitoti (bj: syā)พระสมณะนี้ นั่งมรณภาพแล้ว กลับฟื้นชีพคืนได้’ Iminā kho evaṁ, pāpima, pariyāyena āyasmato sañjīvassa sañjīvoteva samaññā udapādi.
sañjīvassa sañjīvoteva → sañjīvo sañjīvotveva (bj, sya-all, km); sañjīvo sañjīvoteva (pts1ed) | evaṁ → etaṁ (bj, pts) | etaṁ → evaṁ (bj: sī.væa) | sañjīvo → sañjīvoteva samaññā (bj: machasaṁ); sañjīve sañjīvoteva (bj: PTS) | sañjīvoteva → sañjīvo sañjīvotveva (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ด้วยเหตุนี้ ท่านพระสัญชีวะจึงมีชื่อว่า ‘สัญชีวะ สัญชีวะ’

Atha kho, pāpima, dūsissa mārassa etadahosi:
mārassa → dūsimārassa (bj: sī.væa)มาร ครั้งนั้น ทูสีมารมีความดำริว่า ‘imesaṁ kho ahaṁ bhikkhūnaṁ sīlavantānaṁ kalyāṇadhammānaṁ neva jānāmi āgatiṁ vā gatiṁ vā.‘เราไม่รู้จักการมาและการไป ของภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ Yannūnāhaṁ brāhmaṇagahapatike anvāviseyyaṁ—ทางที่ดี เราควรดลใจพวกพราหมณ์และ คหบดีว่า etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosatha paribhāsatha rosetha vihesetha.‘มาเถิด พวกท่านจงด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนพวกภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม Appeva nāma tumhehi akkosiyamānānaṁ paribhāsiyamānānaṁ rosiyamānānaṁ vihesiyamānānaṁ siyā cittassa aññathattaṁ, yathā taṁ dūsī māro labhetha otāran’ti.
taṁ → naṁ (sya-all, pts) | taṁ → yathā naṁ (bj: sī.væa, syā, PTS)ทำอย่างไร ภิกษุเหล่านั้น ผู้ถูกพวกท่านด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนอยู่ จะพึงมีจิตเป็นอย่างอื่นทำให้ทูสีมารพึงได้โอกาส’ Atha kho te, pāpima, dūsī māro brāhmaṇagahapatike anvāvisi:
te → (sya-all)ครั้งนั้น ทูสีมารก็ดลใจพวกพราหมณ์และคหบดีว่า ‘etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosatha paribhāsatha rosetha vihesetha.‘มาเถิด พวกท่านจงด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนพวกภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม Appeva nāma tumhehi akkosiyamānānaṁ paribhāsiyamānānaṁ rosiyamānānaṁ vihesiyamānānaṁ siyā cittassa aññathattaṁ, yathā taṁ dūsī māro labhetha otāran’ti.
taṁ → naṁ (sya-all, pts)ทำอย่างไร ภิกษุเหล่านั้น ผู้ถูกพวกท่านด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนอยู่ จะพึงมีจิต เป็นอย่างอื่นทำให้ทูสีมารพึงได้โอกาส’

Atha kho te, pāpima, brāhmaṇagahapatikā anvāvisiṭṭhā dūsinā mārena bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosanti paribhāsanti rosenti vihesenti:
anvāvisiṭṭhā → anvāviṭṭhā (bj, pts) | anvāviṭṭhā → anvāvisiṭṭhā (bj: machasaṁ, syā)พวกพราหมณ์และคหบดีถูกทูสีมารดลใจ แล้วก็ด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนพวกภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมว่า ‘ime pana muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā “jhāyinosmā jhāyinosmā”ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti.
kiṇhā → kiṇṇā (si); kaṇhā (sya-all, km, mr) | kiṇhā → kaṇhā (bj: syā); kiṇṇā (bj: sī.avi) | kiṇhā → kaṇhā (cck: syā. kaṁ. ka.)‘ภิกษุพวกนี้เป็นสมณะหัวโล้น เป็นคหบดี เป็นค่าง เป็นผู้เกิดจากหลังเท้าของพรหม พูดว่า ‘พวกเราเจริญฌาน พวกเราเจริญฌาน’ เป็นผู้คอตก ก้มหน้า เกียจคร้าน ย่อมรำพึง ซบเซา เหงาหงอย Seyyathāpi nāma ulūko rukkhasākhāyaṁ mūsikaṁ maggayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati;
rukkhasākhāya → rukkhasākhāyaṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | magayamāno → maggayamāno (bj: machasaṁ, syā)เปรียบเหมือนนกเค้าแมวจ้องหาหนูที่กิ่งต้นไม้ รำพึง ซบเซา เหงาหงอยอยู่ evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā “jhāyinosmā jhāyinosmā”ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti.
kiṇhā → kaṇhā (sya-all) | ibbhā → ibohā (pts) Seyyathāpi nāma kotthu nadītīre macche maggayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati;
kotthu → koṭṭho (sya-all) | kotthu → koṭṭho (bj: syā)สุนัขจิ้งจอกจ้องหาปลาใกล้ฝั่งน้ำรำพึง ซบเซา เหงาหงอยอยู่ evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā “jhāyinosmā jhāyinosmā”ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti.
kiṇhā → kaṇhā (sya-all) Seyyathāpi nāma biḷāro sandhisamalasaṅkaṭīre mūsikaṁ maggayamāno jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati;
biḷāro sandhisamalasaṅkaṭīre → viḷāro sandhi samala saṅkaṭīre (sya-all)แมวที่จ้องหา หนูที่รางน้ำ ท่อน้ำครำและกองหยากเยื่อ รำพึง ซบเซา เหงาหงอยอยู่ evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā “jhāyinosmā jhāyinosmā”ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyanti.
kiṇhā → kaṇhā (sya-all) Seyyathāpi nāma gadrabho vahacchinno sandhisamalasaṅkaṭīre jhāyati pajjhāyati nijjhāyati apajjhāyati;
nāma → (sya-all)และลาที่ ปลดต่างแล้ว ก็รำพึง ซบเซา เหงาหงอยอยู่ evamevime muṇḍakā samaṇakā ibbhā kiṇhā bandhupādāpaccā “jhāyinosmā jhāyinosmā”ti pattakkhandhā adhomukhā madhurakajātā jhāyanti pajjhāyanti nijjhāyanti apajjhāyantī’ti.
kiṇhā → kaṇhā (sya-all) | apajjhāyantīti → apajjhāyanti (pts)แม้ฉันใด ภิกษุพวกนี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นสมณะหัวโล้น เป็นคหบดี เป็นค่าง เป็นผู้เกิดจากหลังเท้าของพรหมพูดว่า ‘พวกเราเจริญฌาน พวกเราเจริญฌาน’ เป็นผู้คอตก ก้มหน้า เกียจคร้าน ย่อมรำพึง ซบเซา เหงาหงอย’

Ye kho pana, pāpima, tena samayena manussā kālaṁ karonti yebhuyyena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjanti.มาร สมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่ตายไป ก็จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต และนรกโดยมาก

Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bhikkhū āmantesi:
kakusandho → kakusando (bj: syā)มาร ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะผู้เป็นพระอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้า ‘anvāviṭṭhā kho, bhikkhave, brāhmaṇagahapatikā dūsinā mārena—
anvāviṭṭhā → anvāvisiṭṭhā (sya-all)ได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกพราหมณ์ และคหบดีถูกทูสีมารดลใจชักชวนว่า etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme akkosatha paribhāsatha rosetha vihesetha, appeva nāma tumhehi akkosiyamānānaṁ paribhāsiyamānānaṁ rosiyamānānaṁ vihesiyamānānaṁ siyā cittassa aññathattaṁ, yathā taṁ dūsī māro labhetha otāran’ti.
rosetha → (sya-all) | taṁ → naṁ (sya-all, pts) | taṁ → yathā naṁ (bj: sī.væa, syā, PTS)‘มาเถิด พวกท่านจงด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนพวกภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ทำอย่างไร ภิกษุเหล่านั้นถูกพวกท่าน ด่า บริภาษ เกรี้ยวกราด เบียดเบียนอยู่ จะพึงมีจิตเป็นอย่างอื่นทำให้ทูสีมารพึง ได้โอกาส’ Etha, tumhe, bhikkhave, mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharatha, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharatha.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all) | catutthiṁ → catutthaṁ (bj: machasaṁ, syā)ภิกษุทั้งหลาย มาเถิด พวกเธอจงมีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศ ที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอด โลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ Karuṇāsahagatena cetasā …pe…
cetasā → cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharatha (bj)มีกรุณาจิต ... muditāsahagatena cetasā …pe…
cetasā → cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharatha (bj) | pe → karuṇā sahagatena cetasā -pe- muditāsahagatena cetasā -pe- (bj: machasaṁ)มีมุทิตาจิต ... upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā viharatha, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā viharathā’ti.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all)มีอุเบกขาจิตแผ่ไป ตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่’

Atha kho te, pāpima, bhikkhū kakusandhena bhagavatā arahatā sammāsambuddhena evaṁ ovadiyamānā evaṁ anusāsiyamānā araññagatāpi rukkhamūlagatāpi suññāgāragatāpi mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihariṁsu, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṁsu.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all) | kakusandhena → kakusandena (sya-all) | kakusandhena → kakusandena (bj: syā)ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ที่พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะ ผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงสั่งสอน ทรงพร่ำสอนอยู่อย่างนี้ อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี มีเมตตาจิตแผ่ไปตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... Karuṇāsahagatena cetasā …pe…
cetasā → cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihariṁsu (bj) muditāsahagatena cetasā …pe…
cetasā → cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihariṁsu (bj) | muditāsahagatena → muditasahagatena (pts) upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihariṁsu, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ. Iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṁsu.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all)ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลก ทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยเมตตาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่ มีกรุณาจิต ... มีมุทิตาจิต ... มีอุเบกขาจิตแผ่ไป ตลอดทิศที่ ๑ ... ทิศที่ ๒ ... ทิศที่ ๓ ... ทิศที่ ๔ ... ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องล่าง ทิศเฉียง แผ่ไปตลอดโลกทั่วทุกหมู่เหล่าในที่ทุกสถานด้วยอุเบกขาจิตอันไพบูลย์ เป็นมหัคคตะ ไม่มีขอบเขต ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียนอยู่

Atha kho, pāpima, dūsissa mārassa etadahosi:มาร ครั้งนั้น ทูสีมารมีความดำริว่า ‘evampi kho ahaṁ karonto imesaṁ bhikkhūnaṁ sīlavantānaṁ kalyāṇadhammānaṁ neva jānāmi āgatiṁ vā gatiṁ vā, yannūnāhaṁ brāhmaṇagahapatike anvāviseyyaṁ:‘เราทำอยู่แม้ถึงอย่างนี้ ก็มิ ได้รู้ถึงการมาและการไปของภิกษุผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้เลย ทางที่ดี เรา ควรชักชวนพราหมณ์และคหบดีว่า “etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkarotha garuṁ karotha mānetha pūjetha,
garuṁ karotha → garukarotha (bj, sya-all, pts)‘เชิญท่านทั้งหลายมาสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุทั้งหลายผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมกันเถิด appeva nāma tumhehi sakkariyamānānaṁ garukariyamānānaṁ māniyamānānaṁ pūjiyamānānaṁ siyā cittassa aññathattaṁ, yathā taṁ dūsī māro labhetha otāran”’ti.
taṁ → naṁ (sya-all, pts)ทำอย่างไร เมื่อภิกษุเหล่านั้นผู้ซึ่ง ท่านทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ จะพึงมีจิตเป็นอย่างอื่นทำให้ทูสีมาร พึงได้โอกาส’

Atha kho te, pāpima, dūsī māro brāhmaṇagahapatike anvāvisi:ลำดับนั้น ทูสีมารชักชวนพราหมณ์และคหบดีเหล่านั้นว่า ‘etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkarotha garuṁ karotha mānetha pūjetha,
garuṁ karotha → garukarotha (bj, sya-all, pts)‘เชิญท่าน ทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือบูชาภิกษุทั้งหลายผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมกันเถิด appeva nāma tumhehi sakkariyamānānaṁ garukariyamānānaṁ māniyamānānaṁ pūjiyamānānaṁ siyā cittassa aññathattaṁ, yathā taṁ dūsī māro labhetha otāran’ti.
taṁ → naṁ (sya-all, pts) | taṁ → yathā naṁ (bj: sī.væa, syā, PTS)ทำอย่างไร ภิกษุเหล่านั้นผู้ซึ่งท่านทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ จะพึง มีจิตเป็นอย่างอื่นทำให้ทูสีมารพึงได้โอกาส’ Atha kho te, pāpima, brāhmaṇagahapatikā anvāviṭṭhā dūsinā mārena bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkaronti garuṁ karonti mānenti pūjenti.
garuṁ karonti → garukaronti (bj, sya-all, pts) | anvāviṭṭhā → anvāvisiṭṭhā (sya-all) | anvāviṭṭhā → anvāvisiṭṭhā (bj: machasaṁ, syā)ครั้งนั้น พราหมณ์และคหบดีเหล่านั้น ถูกทูสีมารชักชวนแล้ว พากันสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลมีกัลยาณธรรม

Ye kho pana, pāpima, tena samayena manussā kālaṁ karonti yebhuyyena kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjanti.มาร สมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายที่ตายไป ก็ไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์โดยมาก

Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho bhikkhū āmantesi:
kakusandho → kakusando (sya-all) | kakusandho → kakusando (bj: syā)มาร ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะ ผู้เป็นพระ อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ‘anvāviṭṭhā kho, bhikkhave, brāhmaṇagahapatikā dūsinā mārena:
anvāviṭṭhā → anvāvisiṭṭhā (sya-all)ได้รับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวก พราหมณ์และคหบดี ถูกทูสีมารชักชวนว่า “etha, tumhe bhikkhū sīlavante kalyāṇadhamme sakkarotha garuṁ karotha mānetha pūjetha,
garuṁ karotha → garukarotha (bj, sya-all, pts)‘เชิญท่านทั้งหลายมาสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุทั้งหลายผู้มีศีลมีกัลยาณธรรมกันเถิด appeva nāma tumhehi sakkariyamānānaṁ garukariyamānānaṁ māniyamānānaṁ pūjiyamānānaṁ siyā cittassa aññathattaṁ, yathā taṁ dūsī māro labhetha otāran”ti.
taṁ → naṁ (sya-all, pts)ทำอย่างไร เมื่อภิกษุเหล่านั้น ผู้ซึ่งท่านสักการะ เคารพ นับถือ บูชาอยู่ จะพึงมีจิตเป็นอย่างอื่นทำให้ทูสีมารพึง ได้โอกาส’ Etha, tumhe, bhikkhave, asubhānupassino kāye viharatha, āhāre paṭikūlasaññino, sabbaloke anabhiratisaññino, sabbasaṅkhāresu aniccānupassino’ti.
asubhānupassino → asubhānupassī (bj, sya-all, pts) | anabhiratisaññino → anabhiratasaññino (bj, sya-all, pts) | asubhānupassī → asubhānupassino (bj: machasaṁ) | anabhiratasaññino → anabhiratisaññīno (bj: machasaṁ) | anabhiratisaññino → anabhiratasaññīno (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงมา จงพิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม มีความ สำคัญในอาหารว่าเป็นของปฏิกูล มีความสำคัญในโลกทั้งปวงว่าไม่น่ายินดี พิจารณา เห็นสังขารทั้งปวงว่าเป็นของไม่เที่ยงอยู่เถิด’

Atha kho te, pāpima, bhikkhū kakusandhena bhagavatā arahatā sammāsambuddhena evaṁ ovadiyamānā evaṁ anusāsiyamānā araññagatāpi rukkhamūlagatāpi suññāgāragatāpi asubhānupassino kāye vihariṁsu, āhāre paṭikūlasaññino, sabbaloke anabhiratisaññino, sabbasaṅkhāresu aniccānupassino.
asubhānupassino → asubhānupassī (bj, sya-all) | anabhiratisaññino → anabhiratasaññino (bj, sya-all, pts) | kakusandhena → kakusandena (sya-all) | kakusandhena → kakusandena (bj: syā) | asubhānupassī → asubhānupassino (bj: machasaṁ) | anabhiratasaññino → anabhiratisaññīno (bj: machasaṁ)มาร ภิกษุเหล่านั้นผู้ที่พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะผู้เป็นพระอรหันต สัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงสั่งสอน ทรงพร่ำสอนอยู่อย่างนี้ อยู่ในป่าก็ดี อยู่ที่โคนไม้ก็ดี อยู่ในเรือนว่างก็ดี ก็พิจารณาเห็นกายว่าไม่งาม มีความสำคัญในอาหารว่าเป็นของ ปฏิกูล มีความสำคัญในโลกทั้งปวงว่าไม่น่ายินดี พิจารณาเห็นสังขารทั้งปวงว่าเป็น ของไม่เที่ยงอยู่

Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya āyasmatā vidhurena pacchāsamaṇena gāmaṁ piṇḍāya pāvisi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj, pts) | kakusandho → kakusando (sya-all)มาร ครั้นในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะผู้เป็น พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงครองอันตรวาสกถือบาตรและจีวร มีท่านพระ วิธุระเป็นปัจฉาสมณะ(ผู้ติดตาม) เสด็จเข้าสู่หมู่บ้านเพื่อบิณฑบาต

Atha kho, pāpima, dūsī māro aññataraṁ kumārakaṁ anvāvisitvā sakkharaṁ gahetvā āyasmato vidhurassa sīse pahāramadāsi; sīsaṁ vobhindi.
kumārakaṁ → kumāraṁ (bj, pts1ed) | sīsaṁ vobhindi → sīsaṁ te bhindissāmīti (mr) | sakkharaṁ → yakkharaṁ (bj) | kumārakaṁ → kumāraṁ (pts) | kumāraṁ → kumārakaṁ (bj: machasaṁ, syā) | adāsi → pahāramadāsi (bj: machasaṁ, syā) | sīsaṁ → sīsaṁ te bhindissāmīti (bj: katthaci) | kumārakaṁ → kumāraṁ (cck: sī. pī.) | vobhindi → sīsaṁ te bhindissāmīti (cck: ka.)ครั้งนั้น ทูสีมารได้เข้าสิงเด็กคนหนึ่งแล้วเอาก้อนหินขว้างที่ศีรษะของท่าน พระวิธุระแตก Atha kho, pāpima, āyasmā vidhuro bhinnena sīsena lohitena gaḷantena kakusandhaṁyeva bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhaṁ piṭṭhito piṭṭhito anubandhi.
gaḷantena → galantena (bj) | piṭṭhito → piṭṭhīto (sya-all) | kakusandhaṁyeva → kakusandaṁ yeva (bj: syā)ท่านพระวิธุระมีศีรษะแตกเลือดไหลอาบอยู่ เดินตามเสด็จพระผู้มี พระภาคพระนามว่ากกุสันธะไปข้างหลัง ๆ Atha kho, pāpima, kakusandho bhagavā arahaṁ sammāsambuddho nāgāpalokitaṁ apalokesi:
kakusandho → kakusando (sya-all) | kakusandho → kakusando (bj: syā)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพระนามว่ากกุสันธะผู้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงชำเลืองดูเหมือนช้างชำเลืองดู ‘na vāyaṁ dūsī māro mattamaññāsī’ti.
vāyaṁ → nacāyaṁ (bj: PTS, syā, aṭṭhakathā)แล้วตรัสว่า ‘ทูสีมารนี้ไม่รู้จักประมาณเลย’ Sahāpalokanāya ca pana, pāpima, dūsī māro tamhā ca ṭhānā cavi mahānirayañca upapajji.
sahāpalokanāya → nāgāpalokanāya (bj: sī.væa); sahāpalokanā (bj: aṭṭhakathā) | ca → tamhāva (bj: sī.væa)ก็แล ทูสีมารเคลื่อนแล้วจากที่นั้น ได้ไปเกิดในมหานรก พร้อมกับพระกิริยาที่ทรงชำเลืองดู

Tassa kho pana, pāpima, mahānirayassa tayo nāmadheyyā honti—มาร มหานรกนั้นมี ๓ ชื่อ คือ chaphassāyataniko itipi, saṅkusamāhato itipi, paccattavedaniyo itipi.(๑) ฉผัสสายตนิกนรก (๒) สังกุสมาหตนรก (๓) ปัจจัตตเวทนียนรก Atha kho maṁ, pāpima, nirayapālā upasaṅkamitvā etadavocuṁ:
maṁ → atha naṁ tvaṁ (bj: syā)ครั้งนั้น พวกนายนิรยบาลเข้ามาหาเรา(ผู้เป็นทูสีมาร) แล้วบอกว่า ‘yadā kho te, mārisa, saṅkunā saṅku hadaye samāgaccheyya.
yadā kho te → yato te (mr) | te → yato te (cck: ka.)‘เมื่อใดหลาวเหล็กกับหลาวเหล็กมารวมกันที่กลางหทัยของท่าน Atha naṁ tvaṁ jāneyyāsi:
tvaṁ jāneyyāsi → ājāneyyāsi (bj) | tvaṁ jāneyyāsi vassasahassaṁ me → ājāneyyāsi vassasahassamme (pts) | ājāneyyāsi → atha naṁ tvaṁ jāneyyāsi (bj: machasaṁ)เมื่อ นั้น ท่านจะพึงรู้ว่า “vassasahassaṁ me niraye paccamānassā”’ti.‘เราไหม้อยู่ในนรกพันปีแล้ว

So kho ahaṁ, pāpima, bahūni vassāni bahūni vassasatāni bahūni vassasahassāni tasmiṁ mahāniraye apacciṁ.
vassāni → bahūni vassasatāni (bj: sī.væa)เรานั้น หมกไหม้อยู่ในมหานรก หลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี และหมกไหม้อยู่ในอุสสทนรกซึ่งเป็นบริวารแห่ง Dasavassasahassāni tasseva mahānirayassa ussade apacciṁ vuṭṭhānimaṁ nāma vedanaṁ vediyamāno.
dasavassasahassāni → dasasahassāni (sya-all) | vuṭṭhānimaṁ nāma vedanaṁ → vuṭṭhānavedanaṁ (sya-all) | dasavassasahassāni → dasasahassāni (bj: syā) | vedanaṁ → vuṭṭhānavedanaṁ (bj: syā)มหานรกนั้น เสวยทุกขเวทนาหนักกว่าก่อนอีกหนึ่งหมื่นปี Tassa mayhaṁ, pāpima, evarūpo kāyo hoti, seyyathāpi manussassa.เรานั้นมีร่างกายเหมือน มนุษย์ Evarūpaṁ sīsaṁ hoti, seyyathāpi macchassa.มีศีรษะเป็นปลา’

Kīdiso nirayo āsi, yattha dūsī apaccatha;ทูสีมารประทุษร้ายพระสาวกชื่อว่าวิธุระ และพระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐพระนามว่ากกุสันธะ Vidhuraṁ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṁ.
kakusandhañca → kakusandañca (bj: syā)แล้วไหม้อยู่ในนรกใด นรกนั้นเป็นเช่นไร

Sataṁ āsi ayosaṅkū, sabbe paccattavedanā;
ayosaṅkū → ayosaṅku (sya-all)ทูสีมารประทุษร้ายพระสาวกนามว่าวิธุระ และพระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐพระนามว่ากกุสันธะ Īdiso nirayo āsi, yattha dūsī apaccatha;แล้วไหม้อยู่ในนรกใด นรกนั้นเป็นเช่นนี้ Vidhuraṁ sāvakamāsajja, kakusandhañca brāhmaṇaṁ.คือมีหลาวเหล็ก ๑๐๐ เล่ม

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;
etamabhijānāti → so etambhijānāmi (bj: sī.væa)ล้วนก่อให้เกิดทุกขเวทนา ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้าย่อมรู้จักนรกนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Majjhe sarassa tiṭṭhanti, vimānā kappaṭṭhāyino;
kappaṭhāyino → kappaṭṭhāyino (bj: syā, sī.avi)วิมานทั้งหลายตั้งอยู่ในท่ามกลางมหาสมุทร ตลอดกัป Veḷuriyavaṇṇā rucirā, accimanto pabhassarā;มีสีเหมือนแก้วไพฑูรย์ มีความรุ่งเรือง มีรัศมีโชติช่วง เป็นประภัสสร Accharā tattha naccanti, puthu nānattavaṇṇiyo.
puthu → puthū (sya-all)มีเหล่านางอัปสร มีผิวพรรณต่าง ๆ เป็นอันมากฟ้อนรำอยู่

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้จักวิมานนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Yo ve buddhena codito, bhikkhu saṅghassa pekkhato;
codito → cūdito (bj) | codito bhikkhu saṅghassa → cudito bhikkhusaṅghassa (sya-all, pts)ภิกษุรูปใด ผู้ซึ่งพระพุทธเจ้าทรงตักเตือนแล้ว เมื่อภิกษุสงฆ์เห็นอยู่ Migāramātupāsādaṁ, pādaṅguṭṭhena kampayi.ทำปราสาทของมิคารมาตา ให้ไหวด้วยปลายนิ้วหัวแม่เท้า

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้จักเหตุนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Yo vejayantaṁ pāsādaṁ, pādaṅguṭṭhena kampayi;
vejayantaṁ pāsādaṁ → vejayantapāsādaṁ (sya-all) | pāsādaṁ → vejayantapāsādaṁ (bj: syā)ภิกษุรูปใด มีกำลังเข้มแข็งด้วยกำลังฤทธิ์ Iddhibalenupatthaddho, saṁvejesi ca devatā.
iddhibalenupatthaddho → iddhibalena patthaddho (sya-all) | iddhibalenupatthaddho → iddhibalena patthaddho (bj: syā)ทำเวชยันตปราสาทให้ไหวด้วยปลายนิ้วหัวแม่เท้า และทำเหล่าเทวดาให้สังเวช

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้จักเหตุนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Yo vejayantapāsāde, sakkaṁ so paripucchati;
vejayantapāsāde → vejayante pāsāde (bj, pts) | vejayante → vejayantapāsāde (bj: machasaṁ, syā)ภิกษุรูปใดทูลสอบถามท้าวสักกะในเวชยันตปราสาทว่า ‘ท่านวาสวะ Api vāsava jānāsi, taṇhākkhayavimuttiyo;
vāsava → āvuso (bj, sya-all, pts) | āvuso → api vāsava (bj: machasaṁ) taṇhākkhayavimuttiyo → taṇhakkhayavimuttiyo (bj, sya-all, pts)ท่านย่อมรู้ความน้อมจิตไปในธรรมเป็นที่สิ้นไป แห่งตัณหาบ้างไหม’ Tassa sakko viyākāsi, pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ.
viyākāsi → vyākāsi (bj: sī.væa) yathātathaṁ → yathākathaṁ (sya-all) | yathātathaṁ → yathākathaṁ (bj: syā)ท้าวสักกะถูกถามปัญหาแล้ว จึงตอบแก่ภิกษุนั้นตามควรแก่กถา

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้จักเหตุนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Yo brahmaṁ paripucchati, sudhammāyābhito sabhaṁ;
brahmaṁ → brahmānaṁ (bj, sya-all, pts) | brahmānaṁ → brahmaṁ (bj: machasaṁ) | paripucchati → paripucchi (bj: sī.væa) sudhammāyābhito → sudhammāyaṁ abhito (bj) | sudhammāyābhito sabhaṁ → sudhammāyaṁ abhitosabhaṁ (sya-all, pts) | sudhammāyaṁ → sudhammāya (bj: sī.væa); sudhammāya hito (bj: machasaṁ)ภิกษุรูปใดสอบถามพรหม ณ ที่ใกล้สุธัมมสภาว่า ‘ท่านเห็นทิฏฐิของท่านในวันนี้ Ajjāpi tyāvuso diṭṭhi, yā te diṭṭhi pure ahu;
tyāvuso → te āvuso (bj, sya-all, pts) | āvuso → ajjāpi tyāvuso (bj: machasaṁ) ahu → ahū (pts)และทิฏฐิของท่านที่มีในวันก่อน ท่านเห็นทิฏฐินั้นล่วงไปแล้ว Passasi vītivattantaṁ, brahmaloke pabhassaraṁ.
passasi → passa.mi (bj: sī.væa)และรัศมีเป็นประภัสสรในพรหมโลกบ้างหรือ’ พรหมตอบแก่ภิกษุนั้น

Tassa brahmā viyākāsi, anupubbaṁ yathātathaṁ;
yathātathaṁ → yathākathaṁ (sya-all)ตามลำดับโดยควรแก่กถาว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ Na me mārisa sā diṭṭhi, yā me diṭṭhi pure ahu.
ahu → ahū (pts)ข้าพเจ้าไม่มีทิฏฐินั้นและทิฏฐิในวันก่อน ข้าพเจ้าเห็นทิฏฐินั้นล่วงไปแล้ว

Passāmi vītivattantaṁ, brahmaloke pabhassaraṁ;และเห็นรัศมีเป็นประภัสสรในพรหมโลก (ฉะนั้น) วันนี้ ข้าพเจ้าจะกล่าวว่า Sohaṁ ajja kathaṁ vajjaṁ, ahaṁ niccomhi sassato.‘เราเป็นผู้เที่ยง ยั่งยืน ได้อย่างไร’

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้จักเหตุนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Yo mahāmeruno kūṭaṁ, vimokkhena aphassayi;
mahāmeruno → mahāneruno (bj, sya-all, pts) vimokhena → vimokkhena (bj: machasaṁ, syā, PTS, sī.væa)ภิกษุรูปใด ได้สัมผัสยอดภูเขาใหญ่ชื่อสิเนรุ ชมพูทวีป Vanaṁ pubbavidehānaṁ, ye ca bhūmisayā narā.ปุพพวิเทหทวีป อมรโคยานทวีป และอุตตรกุรุทวีปด้วยวิโมกข์

Yo etamabhijānāti, bhikkhu buddhassa sāvako;ภิกษุรูปใดเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ย่อมรู้เหตุนั้น Tādisaṁ bhikkhumāsajja, kaṇha dukkhaṁ nigacchasi.มารประทุษร้ายภิกษุเช่นนั้น ย่อมประสบทุกข์อย่างหนัก

Na ve aggi cetayati, ‘ahaṁ bālaṁ ḍahāmī’ti;
cetayati → veṭhayati (bj) | veṭhayati → cetayati (bj: machasaṁ, syā, PTS) | cetayati → veṭhayati (cck: sī.) ḍahāmīti → ḍahāmiti (sya-all, pts) | ḍahāmīti → dahāmiti (bj: PTS, sī.væa)คนพาลมาเข้ากองไฟที่กำลังลุกโชน ย่อมเดือดร้อนอยู่ว่า ‘ไฟย่อมไม่คิดจะเผาเรา แต่เราเผาตนผู้เป็นคนพาลเอง’ Bālo ca jalitaṁ aggiṁ, āsajja naṁ sa ḍayhati.
jalitaṁ → jatilaṁ (sya-all) | bāloca → bālo ca (bj: machasaṁ, syā, PTS) āsajja naṁ → āsajjana (bj, sya-all, pts) | ḍayhati → āsajja naṁ sa ḍayhati (bj: sīmu9, machasaṁ)มาร ท่านเบียดเบียนพระตถาคตแล้ว จักเผาตัวเอง

Evameva tuvaṁ māra, āsajja naṁ tathāgataṁ;
āsajja naṁ → āsajjana (bj, sya-all, pts) | āsajjana → ā sajja naṁ (bj: sīmu9, machasaṁ)ดังคนพาลที่ถูกไฟเผาฉะนั้น มาร ท่านเบียดเบียนพระตถาคตแล้ว ต้องประสบบาป Sayaṁ ḍahissasi attānaṁ, bālo aggiṁva samphusaṁ.ท่านเข้าใจหรือว่า ‘บาปไม่ให้ผลแก่เรา’ ผู้ที่สั่งสมบาป ย่อมโอดครวญตลอดกาลนาน

Apuññaṁ pasavī māro, āsajja naṁ tathāgataṁ;
pasavī → pasavi (sya-all, pts) āsajja naṁ → āsajjana (bj, sya-all, pts) | āsajjana → āsajja naṁ (bj: sīmu9, machasaṁ) Kiṁ nu maññasi pāpima, na me pāpaṁ vipaccati.

Karoto cīyati pāpaṁ, cirarattāya antaka;
cīyati → ca yati (bj: sī.væa) antaka → kandati (bj, sya-all) | kandati → antaka (bj: sī.væa, sīmu9, machasaṁ) Māra nibbinda buddhamhā, āsaṁ mākāsi bhikkhusu.
āsaṁ mākāsi bhikkhusu → āsammā kāsi bhikkhūsu (pts)มาร ท่านเบื่อหน่ายพระพุทธเจ้า อย่าหวังที่จะทำให้ภิกษุทั้งหลายพินาศเลย

Iti māraṁ atajjesi, bhikkhu bhesakaḷāvane;
atajjesi → aghaṭṭesi (pts) | atajjesi → tajjesi (bj: sīmu9) | atajjesi → aghaṭṭesi (sya-all: sī. yu.) bhesakaḷāvane → bhesakalāvane (bj)ภิกษุได้คุกคามมารในเภสกฬาวัน ด้วยประการฉะนี้” Tato so dummano yakkho, tatthevantaradhāyathā”ti.
tatthevantaradhāyathāti → natatthevantaradhāyathāti (cck)ลำดับนั้น มารนั้นเสียใจ ได้อันตรธานไปจากที่นั้น ดังนี้แล

Māratajjanīyasuttaṁ niṭṭhitaṁ dasamaṁ.มารตัชชนียสูตรที่ ๑๐ จบ

Cūḷayamakavaggo niṭṭhito pañcamo.จูฬยมกวรรคที่ ๕ จบ

Tassuddānaṁรวมพระสูตรที่มีในวรรคนี้ คือ

Sāleyya verañjaduve ca tuṭṭhi, cūḷamahādhammasamādānañca;
tuṭṭhi cūḷamahādhammasamādānañca vīmaṁsakā kosambi → vedā cūḷaṁmahaṁdhammasamādanaṁ (bj) | sāleyya verañjaduve → tassudānaṁ sāleyyaverañjavedalla cūḷamahādhammasamādānaṁ vīmaṁsakā (sya-all) | sāleyya → “bahūni deva vatthūni puna verañjiyā bahudeva kathā aparo visā kho ca sālapadāvana dhammañca nāmo vīmaṁsana kālagomakañca dūsite puthāroṭhāpitā jināssattāti” (bj: sīhaḷatālapaṇṇamayapotthakesu ayameva pāṭho dissate.)๑. สาเลยยกสูตร ๒. เวรัญชกสูตร ๓. มหาเวทัลลสูตร ๔. จูฬเวทัลลสูตร ๕. จูฬธัมมสมาทานสูตร ๖. มหาธัมมสมาทานสูตร Vīmaṁsakā kosambi ca brāhmaṇo, dūsī ca māro dasamo ca vaggo.
brāhmaṇo → vīmaṁsakosambiyatho ca brahmā (bj) dasamo → pañcamo (bj) | vaggo → “sāleyya verañja vedassa cūḷamahā dhammasamādānaṁ, vīmaṁsakā ca brahmā dūsī ca māro pañcamo varavaggo” – syā (bj note) | vaggo → [bahūti deva sāleyyavatthu puna* verañjiyā, bahu devakathā aparā visākho sālapādapo. dhammañca nāmaṁ vimaṁsakalahā nimantaṁ dūsiko, puna thero ca ṭhapito paṇṇāsañcānantaṁ gatanti.] – sīmu9; *.vatthūnatha (bj: sīmu9, katthaci) | vaggo → [sāleyya verañjaduve ca tuṭṭhi cūḷa mahādhammasamādānañca, vīmaṁsakā kosambi ca brāhmaṇo dūsī ca māro dasamo ca vaggomūlapariyāyo ceva sīhanādo ca uttamo, kakaco ceva gosiṅgo sāleyyece ime pañca] – machasaṁ (bj note)๗. วีมังสกสูตร ๘. โกสัมพิยสูตร ๙. พรหมนิมันตนิกสูตร ๑๐. มารตัชชนียสูตร

Idaṁ vaggānamuddānaṁรวมวรรคที่มีในมูลปัณณาสก์นี้ คือ

Mūlapariyāyo ceva, sīhanādo ca uttamo;๑. มูลปริยายวรรค ๒. สีหนาทวรรค Kakaco ceva gosiṅgo, sāleyyo ca ime pañca.๓. โอปัมมวรรค ๔. มหายมกวรรค ๕. จูฬยมกวรรค

Mūlapaṇṇāsakaṁ samattaṁ.มูลปัณณาสก์ จบ