Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā nāḷandāyaṁ viharati pāvārikambavane.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาลันทา

Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto nāḷandāyaṁ paṭivasati mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṁ.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts1ed) | nāṭaputto nāḷandāyaṁ → nātaputto nālandāyaṁ (bj) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaparisāya → niganthaparisāya (sya-all) | nāṭaputto → nātaputto (pts) | nigaṇṭho → nigantho (bj: syā) | nāṭaputto → nāthaputto (cck: sī.); nātaputto (cck: pī.)สมัยนั้นแล นิครนถ์ นาฏบุตรพร้อมกับบริษัทนิครนถ์เป็นจำนวนมาก อาศัยอยู่ที่ เมืองนาลันทา Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho nāḷandāyaṁ piṇḍāya caritvā pacchābhattaṁ piṇḍapātapaṭikkanto yena pāvārikambavanaṁ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodi.
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)ต่อมา นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสี ออกเที่ยวหาอาหารในเมืองนาลันทา กลับจากเที่ยวหาอาหารภายหลังเวลาอาหารแล้ว จึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถึงปาวาริกัมพวัน ได้สนทนาปราศรัยพอเป็นที่บันเทิงใจ

Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ aṭṭhāsi. Ekamantaṁ ṭhitaṁ kho dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ bhagavā etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับนิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีซึ่งยืนอยู่ ที่นั้นแลว่า “saṁvijjanti kho, tapassi, āsanāni; sace ākaṅkhasi nisīdā”ti.
kho, tapassi → dīghatapassī (cck); dīghatapassi (sya1ed, sya2ed, km, mr) | saṁvijjanti → saṁvijjante (bj, pts) | tapassi → dīghatapassi (sya-all) | saṁvijjante → saṁvijjanti (bj: machasaṁ, syā) | tapassi → dīghatapassi (cck: syā. kaṁ. ka.)“ตปัสสี ที่นั่งมีอยู่ ถ้าท่านประสงค์ ก็จงนั่งเถิด”

Evaṁ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho aññataraṁ nīcaṁ āsanaṁ gahetvā ekamantaṁ nisīdi.
nigaṇṭho → nigantho (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีจึงเลือกนั่ง ณ ที่ สมควร ที่ใดที่หนึ่งซึ่งต่ำกว่า Ekamantaṁ nisinnaṁ kho dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ bhagavā etadavoca:
nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามนิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีว่า “kati pana, tapassi, nigaṇṭho nāṭaputto kammāni paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā”ti?
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapeti → paññāpeti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭho → nigantho (bj: syā) | nātaputto → nāṭaputto (bj: machasaṁ, syā) | paññāpeti → paññapeti (bj: machasaṁ)“ตปัสสี นิครนถ์ นาฏบุตร บัญญัติกรรมในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่วไว้เท่าไร”

“Na kho, āvuso gotama, āciṇṇaṁ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa ‘kammaṁ, kamman’ti paññapetuṁ;
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj, pts) | paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all)นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีทูลตอบว่า “ท่านพระโคดม นิครนถ์ นาฏบุตรมิได้บัญญัติ เป็นอาจิณว่า ‘กรรม กรรม’ ‘daṇḍaṁ, daṇḍan’ti kho, āvuso gotama, āciṇṇaṁ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paññapetun”ti.
nāṭaputtassa paññapetunti → nātaputtassa paññāpetunti (bj, pts) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all) | paññapetunti → paññāpetunti (sya-all)แต่บัญญัติเป็นอาจิณว่า ‘ทัณฑะ ทัณฑะ’

“Kati pana, tapassi, nigaṇṭho nāṭaputto daṇḍāni paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā”ti?
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapeti → paññāpeti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)“ตปัสสี นิครนถ์ นาฏบุตรบัญญัติทัณฑะในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติ กรรมชั่วไว้เท่าไร”

“Tīṇi kho, āvuso gotama, nigaṇṭho nāṭaputto daṇḍāni paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyāti, seyyathidaṁ—
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapeti → paññāpeti (bj, sya-all, pts) | kho → (sya-all) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)“ท่านพระโคดม นิครนถ์ นาฏบุตรบัญญัติทัณฑะในการทำกรรมชั่ว ในการ ประพฤติกรรมชั่วไว้ ๓ ประการ คือ kāyadaṇḍaṁ, vacīdaṇḍaṁ, manodaṇḍan”ti.(๑) กายทัณฑะ (๒) วจีทัณฑะ (๓) มโนทัณฑะ”

“Kiṁ pana, tapassi, aññadeva kāyadaṇḍaṁ, aññaṁ vacīdaṇḍaṁ, aññaṁ manodaṇḍan”ti?“ตปัสสี กายทัณฑะอย่างหนึ่ง วจีทัณฑะอย่างหนึ่ง มโนทัณฑะอย่างหนึ่งหรือ”

“Aññadeva, āvuso gotama, kāyadaṇḍaṁ, aññaṁ vacīdaṇḍaṁ, aññaṁ manodaṇḍan”ti.“ท่านพระโคดม กายทัณฑะก็อย่างหนึ่ง วจีทัณฑะก็อย่างหนึ่ง มโนทัณฑะ ก็อย่างหนึ่ง”

“Imesaṁ pana, tapassi, tiṇṇaṁ daṇḍānaṁ evaṁ paṭivibhattānaṁ evaṁ paṭivisiṭṭhānaṁ katamaṁ daṇḍaṁ nigaṇṭho nāṭaputto mahāsāvajjataraṁ paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, yadi vā kāyadaṇḍaṁ, yadi vā vacīdaṇḍaṁ, yadi vā manodaṇḍan”ti?
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapeti → paññāpeti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)“ตปัสสี บรรดาทัณฑะทั้ง ๓ ประการนี้ที่จำแนกแยกเป็นอย่างนี้ คือ (๑) กายทัณฑะ (๒) วจีทัณฑะ (๓) มโนทัณฑะ นิครนถ์ นาฏบุตรบัญญัติทัณฑะ ไหนว่ามีโทษมากกว่ากัน ในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว”

“Imesaṁ kho, āvuso gotama, tiṇṇaṁ daṇḍānaṁ evaṁ paṭivibhattānaṁ evaṁ paṭivisiṭṭhānaṁ kāyadaṇḍaṁ nigaṇṭho nāṭaputto mahāsāvajjataraṁ paññapeti pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍaṁ, no tathā manodaṇḍan”ti.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapeti → paññāpeti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)“ท่านพระโคดม บรรดาทัณฑะทั้ง ๓ ประการ ที่จำแนกแยกเป็นอย่างนี้ นิครนถ์ นาฏบุตรบัญญัติกายทัณฑะว่ามีโทษมากกว่ากัน ในการทำกรรมชั่ว ในการ ประพฤติกรรมชั่ว มิใช่วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะ”

“Kāyadaṇḍanti, tapassi, vadesi”?“ตปัสสี ท่านตอบว่า ‘กายทัณฑะ’ หรือ”

“Kāyadaṇḍanti, āvuso gotama, vadāmi”.“ท่านพระโคดม ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘กายทัณฑะ”

“Kāyadaṇḍanti, tapassi, vadesi”?“ตปัสสี ท่านตอบว่า ‘กายทัณฑะ’ หรือ”

“Kāyadaṇḍanti, āvuso gotama, vadāmi”.“ท่านพระโคดม ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘กายทัณฑะ”

“Kāyadaṇḍanti, tapassi, vadesi”?“ตปัสสี ท่านตอบว่า ‘กายทัณฑะ’ หรือ”

“Kāyadaṇḍanti, āvuso gotama, vadāmī”ti.“ท่านพระโคดม ข้าพระองค์ทูลตอบว่า ‘กายทัณฑะ”

Itiha bhagavā dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ imasmiṁ kathāvatthusmiṁ yāvatatiyakaṁ patiṭṭhāpesi.
nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)พระผู้มีพระภาคทรงให้นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสียืนยันคำพูดนี้ถึง ๓ ครั้ง ด้วยประการ อย่างนี้

Evaṁ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho bhagavantaṁ etadavoca:
nigaṇṭho → nigantho (sya-all)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีจึงได้ทูลถาม พระผู้มีพระภาคว่า “tvaṁ panāvuso gotama, kati daṇḍāni paññapesi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā”ti?
paññapesi → paññāpesi (bj, sya-all, pts)“ท่านพระโคดม พระองค์ทรงบัญญัติทัณฑะในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่วไว้เท่าไร”

“Na kho, tapassi, āciṇṇaṁ tathāgatassa ‘daṇḍaṁ, daṇḍan’ti paññapetuṁ;
paññapetuṁ → paññāpetuṁ (bj, sya-all, pts)พระผู้มีพระภาคตรัสตอบว่า “ตปัสสี ตถาคตมิได้บัญญัติเป็นอาจิณว่า ‘ทัณฑะ ทัณฑะ’ ‘kammaṁ, kamman’ti kho, tapassi, āciṇṇaṁ tathāgatassa paññapetun”ti?
paññapetunti → paññāpetunti (bj, sya-all, pts)แต่บัญญัติเป็นอาจิณว่า ‘กรรม กรรม”

“Tvaṁ panāvuso gotama, kati kammāni paññapesi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā”ti?
paññapesi → paññāpesi (bj, sya-all)“ท่านพระโคดม พระองค์ทรงบัญญัติกรรมในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติ กรรมชั่วไว้เท่าไร”

“Tīṇi kho ahaṁ, tapassi, kammāni paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, seyyathidaṁ—
paññapemi → paññāpemi (bj, sya-all)“ตปัสสี เราบัญญัติกรรมในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่วไว้ ๓ ประการ คือ kāyakammaṁ, vacīkammaṁ, manokamman”ti.(๑) กายกรรม (๒) วจีกรรม (๓) มโนกรรม ”

“Kiṁ panāvuso gotama, aññadeva kāyakammaṁ, aññaṁ vacīkammaṁ, aññaṁ manokamman”ti?“ท่านพระโคดม กายกรรมอย่างหนึ่ง วจีกรรมอย่างหนึ่ง มโนกรรมอย่างหนึ่ง เท่านั้นหรือ”

“Aññadeva, tapassi, kāyakammaṁ, aññaṁ vacīkammaṁ, aññaṁ manokamman”ti.“ตปัสสี กายกรรมก็อย่างหนึ่ง วจีกรรมก็อย่างหนึ่ง มโนกรรมก็อย่างหนึ่ง เท่านั้น”

“Imesaṁ panāvuso gotama, tiṇṇaṁ kammānaṁ evaṁ paṭivibhattānaṁ evaṁ paṭivisiṭṭhānaṁ katamaṁ kammaṁ mahāsāvajjataraṁ paññapesi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, yadi vā kāyakammaṁ, yadi vā vacīkammaṁ, yadi vā manokamman”ti?
paññapesi → paññāpesi (bj, sya-all, pts)“ท่านพระโคดม บรรดากรรมทั้ง ๓ ประการนี้ที่จำแนกแยกเป็นอย่างนี้ คือ (๑) กายกรรม (๒) วจีกรรม (๓) มโนกรรม พระองค์ทรงบัญญัติกรรมไหนว่ามี โทษมากกว่ากัน ในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว”

“Imesaṁ kho ahaṁ, tapassi, tiṇṇaṁ kammānaṁ evaṁ paṭivibhattānaṁ evaṁ paṭivisiṭṭhānaṁ manokammaṁ mahāsāvajjataraṁ paññapemi pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā kāyakammaṁ, no tathā vacīkamman”ti.
paññapemi → paññāpemi (sya-all, pts)“ตปัสสี บรรดากรรมทั้ง ๓ ประการที่จำแนกแยกเป็นอย่างนี้ เราบัญญัติ มโนกรรมว่ามีโทษมากกว่า ในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว มิใช่กายกรรม หรือวจีกรรม”

“Manokammanti, āvuso gotama, vadesi”?“ท่านพระโคดม พระองค์ตรัสตอบว่า ‘มโนกรรม’ หรือ”

“Manokammanti, tapassi, vadāmi”.“ใช่ เราตอบว่า ‘มโนกรรม”

“Manokammanti, āvuso gotama, vadesi”?“ท่านพระโคดม พระองค์ตรัสตอบว่า ‘มโนกรรม’ หรือ”

“Manokammanti, tapassi, vadāmi”.“ใช่ เราตอบว่า ‘มโนกรรม”

“Manokammanti, āvuso gotama, vadesi”?“ท่านพระโคดม พระองค์ตรัสตอบว่า ‘มโนกรรม’ หรือ”

“Manokammanti, tapassi, vadāmī”ti.“ใช่ เราตอบว่า ‘มโนกรรม”

Itiha dīghatapassī nigaṇṭho bhagavantaṁ imasmiṁ kathāvatthusmiṁ yāvatatiyakaṁ patiṭṭhāpetvā uṭṭhāyāsanā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami.
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nāṭaputto tenupasaṅkami → nātaputto ten upasaṅkami (pts)นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีให้พระผู้มีพระภาคทรงยืนยันในพระดำรัสนี้ถึง ๓ ครั้ง ด้วยประการอย่างนี้ แล้วลุกจากอาสนะเข้าไปหานิครนถ์ นาฏบุตรถึงที่อยู่

Tena kho pana samayena nigaṇṭho nāṭaputto mahatiyā gihiparisāya saddhiṁ nisinno hoti bālakiniyā parisāya upālipamukhāya.
nāṭaputto → nātaputto (bj); nātaputto mahatiyā (pts) | parisāya upālipamukhāya → upāli pamukhāya (bj, sya-all) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | parisāya → (pts) | mahatiyā → mahatiyā mahatiyā (bj: PTS)สมัยนั้น นิครนถ์ นาฏบุตรนั่งอยู่กับบริษัทคฤหัสถ์เป็นจำนวนมาก ซึ่งเป็นกลุ่มชาวบ้านพาลกะ มีคหบดีชื่ออุบาลีเป็นหัวหน้า Addasā kho nigaṇṭho nāṭaputto dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ dūratova āgacchantaṁ;
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)ได้เห็นนิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีเดินมาแต่ไกล disvāna dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)จึงทักทายว่า “handa kuto nu tvaṁ, tapassi, āgacchasi divā divassā”ti?“ตปัสสี เชิญทางนี้ ท่านมาจากไหนแต่วันเชียว”

“Ito hi kho ahaṁ, bhante, āgacchāmi samaṇassa gotamassa santikā”ti.ทีฆตปัสสีตอบว่า “ผมมาจากสำนักของพระสมณโคดมนี้เอง ขอรับ”

“Ahu pana te, tapassi, samaṇena gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?“ท่านได้สนทนาปราศรัยกับพระสมณโคดมบ้างหรือไม่”

“Ahu kho me, bhante, samaṇena gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti.“ก็ได้สนทนาปราศรัยบ้าง ขอรับ”

“Yathā kathaṁ pana te, tapassi, ahu samaṇena gotamena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?“สนทนาปราศรัยกันถึงเรื่องอะไรเล่า” Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yāvatako ahosi bhagavatā saddhiṁ kathāsallāpo taṁ sabbaṁ nigaṇṭhassa nāṭaputtassa ārocesi.
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all)จากนั้น นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีได้เล่าเรื่องที่สนทนาปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ให้นิครนถ์ นาฏบุตรฟังทั้งหมด Evaṁ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ etadavoca:
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)เมื่อนิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีเล่าจบ นิครนถ์ นาฏบุตร จึงกล่าวว่า “sādhu sādhu, tapassi.“ดีละ ดีละ ตปัสสี Yathā taṁ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṁ ājānantena evameva dīghatapassinā nigaṇṭhena samaṇassa gotamassa byākataṁ.
nigaṇṭhena → niganthena (sya-all)การที่ท่านทีฆตปัสสีชี้แจงให้พระสมณโคดมฟังนั้น ตรง ตามที่สาวกผู้ได้ศึกษาจนรู้ทั่วถึงคำสอนของศาสดาอย่างถูกต้องชี้แจงไว้ Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṁ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya.มโนทัณฑะ อันต่ำทรามจะดีงามได้อย่างไร เมื่อเทียบกับกายทัณฑะที่สำคัญเช่นนี้ Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo”ti.
kāyadaṇḍova → kāyaṇḍadova (sya-all)แท้จริงในการ ทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า มิใช่วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะเลย”

Evaṁ vutte, upāli gahapati nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)เมื่อนิครนถ์ นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาลีคหบดีได้กล่าวกับนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “sādhu sādhu, bhante dīghatapassī.
dīghatapassī → tapassī (bj, pts1ed) | dīghatapassī → tapassi (bj); tapassī (pts) | tapassi → dīghatapassī (bj: machasaṁ) | dīghatapassī → tapassī (cck: sī. pī.)“ดีละ ดีละ ท่านผู้เจริญ ท่านทีฆตปัสสีชี้แจงดีแล้ว ถูกต้องแล้ว Yathā taṁ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṁ ājānantena evamevaṁ bhadantena tapassinā samaṇassa gotamassa byākataṁ.
tapassinā → dīghatapassinā (sya-all) | tapassinā → dīghatapassinā (bj: machasaṁ)การที่ท่านทีฆตปัสสีชี้แจงให้พระสมณโคดมฟังนั้น ตรงตามที่สาวกผู้ได้ศึกษาจนรู้ ทั่วถึงคำสอนของศาสดาอย่างถูกต้องชี้แจงไว้ Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṁ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya.มโนทัณฑะอันต่ำทรามจะดีงามได้ อย่างไร เมื่อเทียบกับกายทัณฑะที่สำคัญเช่นนี้ Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo.แท้จริงในการทำกรรมชั่ว ในการ ประพฤติกรรมชั่ว กายทัณฑะเท่านั้นย่อมมีโทษมากกว่า มิใช่วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะเลย

Handa cāhaṁ, bhante, gacchāmi samaṇassa gotamassa imasmiṁ kathāvatthusmiṁ vādaṁ āropessāmi.ท่านผู้เจริญ เอาเถิด ข้าพเจ้าจะไปโต้วาทะในเรื่องนี้กับพระสมณโคดมเอง Sace me samaṇo gotamo tathā patiṭṭhahissati yathā bhadantena tapassinā patiṭṭhāpitaṁ; seyyathāpi nāma balavā puriso dīghalomikaṁ eḷakaṁ lomesu gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya; evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi.
patiṭṭhahissati → patiṭṭhissati (bj, pts)ถ้าพระสมณโคดมจักยืนยัน เหมือนอย่างที่ท่านตปัสสียืนยันไว้อย่างนั้น ข้าพเจ้าจัก พูดตะล่อมวกไปวกมาหว่านล้อมให้งง เปรียบเหมือนคนที่แข็งแรงจับขนแกะที่มีขน ยาวฉุดดึงไปดึงมาหมุนจนงง Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikākammakāro mahantaṁ soṇḍikākilañjaṁ gambhīre udakarahade pakkhipitvā kaṇṇe gahetvā ākaḍḍheyya parikaḍḍheyya samparikaḍḍheyya; evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ ākaḍḍhissāmi parikaḍḍhissāmi samparikaḍḍhissāmi.
balavā → balavā puriso (sya-all) | soṇḍikākammakāro → soṇḍikākammakaro (pts)หรือเปรียบเหมือนชายฉกรรจ์ผู้เป็นกรรมกรในโรงงาน สุรา ทิ้งกระสอบที่มีส่วนผสมสุราใบใหญ่ลงในบ่อหมักส่าที่ลึก แล้วจับที่มุมส่ายไป ส่ายมาสลัดออก Seyyathāpi nāma balavā soṇḍikādhutto vālaṁ kaṇṇe gahetvā odhuneyya niddhuneyya nipphoṭeyya; evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ vādena vādaṁ odhunissāmi niddhunissāmi nipphoṭessāmi.
nipphoṭeyya → nicchodeyya (bj); nicchādeyya (si, pts1ed, mr); nippoṭheyya (sya1ed, sya2ed, km); niccoṭeyya (mr) | vālaṁ → thālaṁ (sya-all, mr) | niddhunissāmi nipphoṭessāmi → niddhunissāminicchodessāmi (bj) | balavā → balavā puriso (sya-all) | nipphoṭeyya → nicchādeyya (pts) | vālaṁ → thālaṁ (bj: syā) | nicchodeyya → nicchādeyya (bj: sīmu8, PTS) | nicchodessāmi → nicchādessāmi (bj: sīmu8, PTS) | vālaṁ → thālaṁ (cck: ka.) | nipphoṭeyya → nicchādeyya (cck: sī. pī. ka.); niccoṭeyya (cck: ka.); nippoṭheyya (cck: syā. kaṁ.)ข้าพเจ้าจักขจัด บด ขยี้ซึ่งวาทะของพระสมณโคดมด้วยวาทะ เหมือนคนที่แข็งแรงเป็นนักเลงสุรา จับไหสุราคว่ำลง หงายขึ้น เขย่าจนน้ำสุรา สะเด็ด Seyyathāpi nāma kuñjaro saṭṭhihāyano gambhīraṁ pokkharaṇiṁ ogāhetvā sāṇadhovikaṁ nāma kīḷitajātaṁ kīḷati; evamevāhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ sāṇadhovikaṁ maññe kīḷitajātaṁ kīḷissāmi.
sāṇadhovikaṁ → saṇadhovikaṁ (bj, pts) | ogāhetvā sāṇadhovikaṁ → ogāhitvā saṇadhovikaṁ (pts) | kīḷitajātaṁ kīḷati → kiḷitajātaṁ kiḷati (pts) | saṇadhovikaṁ → sāṇadhovikaṁ (bj: machasaṁ) | saṇadhovikaṁ → sāṇadhovikaṁ (bj: machasaṁ)หรือข้าพเจ้าจักเล่นกีฬาซักป่านกับพระสมณโคดม เหมือนช้างแก่อายุ ๖๐ ปี ลงไปยังสระลึกเล่นกีฬาซักป่าน Handa cāhaṁ, bhante, gacchāmi samaṇassa gotamassa imasmiṁ kathāvatthusmiṁ vādaṁ āropessāmī”ti.ท่านผู้เจริญ เอาเถิด ข้าพเจ้าจะไป จักโต้วาทะในเรื่องที่พูดกันนี้กับพระ สมณโคดมเอง”

“Gaccha tvaṁ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṁ kathāvatthusmiṁ vādaṁ āropehi.“คหบดี ท่านจงไป จงโต้วาทะในเรื่องที่พูดกันนี้กับพระสมณโคดม Ahaṁ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṁ āropeyyaṁ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṁ vā”ti.
hi → (sya-all) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)แท้จริง เราก็ได้ ทีฆตปัสสีก็ได้ หรือท่านก็ได้ ควรโต้วาทะกับพระสมณโคดม”

Evaṁ vutte, dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭho nigaṇṭhaṁ → nigantho niganthaṁ (sya-all)เมื่อนิครนถ์ นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีได้กล่าว กับนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “na kho metaṁ, bhante, ruccati yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṁ āropeyya.“ท่านผู้เจริญ การที่อุบาลีคหบดีจะพึงโต้วาทะกับพระ สมณโคดมนั้น ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṁ māyaṁ jānāti yāya aññatitthiyānaṁ sāvake āvaṭṭetī”ti.เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมารยา รู้มายา เป็นเครื่องกลับใจพวกสาวกของอัญเดียรถีย์ได้”

“Aṭṭhānaṁ kho etaṁ, tapassi, anavakāso yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagaccheyya.นิครนถ์ นาฏบุตร กล่าวว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลย ที่อุบาลีคหบดีจะพึงเป็น สาวกของพระสมณโคดม Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyya.แต่เป็นไปได้ ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวกของอุบาลีคหบดี Gaccha tvaṁ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṁ kathāvatthusmiṁ vādaṁ āropehi.คหบดี ท่านจงไป จงโต้วาทะในเรื่องที่พูดกันนี้กับพระสมณโคดม Ahaṁ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṁ āropeyyaṁ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṁ vā”ti.
hi → (sya-all) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)แท้จริงเราก็ได้ ทีฆตปัสสีก็ได้ หรือท่านก็ได้ ควรโต้วาทะกับพระสมณโคดม”

Dutiyampi kho dīghatapassī …pe…แม้ครั้งที่ ๒ นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีก็ได้เตือนนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “ท่านผู้เจริญ การที่อุบาลีคหบดีจะพึงโต้วาทะกับพระสมณโคดมนั้น ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย เพราะ พระสมณโคดมเป็นคนมีมารยา รู้มายาเป็นเครื่องกลับใจพวกสาวกของอัญเดียรถีย์ได้” นิครนถ์ นาฏบุตร กล่าวว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดีจะพึง เป็นสาวกของพระสมณโคดม แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวกของ อุบาลีคหบดี คหบดี ท่านจงไป จงโต้วาทะในเรื่องที่พูดกันนี้กับพระสมณโคดม แท้จริง เราก็ได้ ทีฆตปัสสีก็ได้ หรือท่านก็ได้ ควรโต้วาทะกับพระสมณโคดม” tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj)แม้ครั้งที่ ๓ นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีก็ได้กล่าวเตือนนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “na kho metaṁ, bhante, ruccati yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṁ āropeyya.“ท่าน ผู้เจริญ การที่อุบาลีคหบดีจะพึงโต้วาทะกับพระสมณโคดมนั้น ข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṁ māyaṁ jānāti yāya aññatitthiyānaṁ sāvake āvaṭṭetī”ti.เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมารยา รู้มายาเป็นเครื่องกลับใจพวกสาวกของ อัญเดียรถีย์ได้”

“Aṭṭhānaṁ kho etaṁ, tapassi, anavakāso yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagaccheyya.นิครนถ์ นาฏบุตร กล่าวว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดีจะพึง เป็นสาวกของพระสมณโคดม Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyya.แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวกของ อุบาลีคหบดี Gaccha tvaṁ, gahapati, samaṇassa gotamassa imasmiṁ kathāvatthusmiṁ vādaṁ āropehi.คหบดี ท่านจงไป จงโต้วาทะในเรื่องที่พูดกันนี้กับพระสมณโคดม Ahaṁ vā hi, gahapati, samaṇassa gotamassa vādaṁ āropeyyaṁ, dīghatapassī vā nigaṇṭho, tvaṁ vā”ti.
hi → (sya-all)แท้จริง เราก็ได้ ทีฆตปัสสีก็ได้ หรือท่านก็ได้ ควรโต้วาทะกับพระสมณโคดม”

“Evaṁ, bhante”ti kho upāli gahapati nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā uṭṭhāyāsanā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena pāvārikambavanaṁ yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho upāli gahapati bhagavantaṁ etadavoca:
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj); nataputtassa (pts) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)อุบาลีคหบดีรับคำนิครนถ์ นาฏบุตรแล้วลุกจากที่นั่ง ไหว้นิครนถ์ นาฏบุตร และกระทำประทักษิณแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงปาวาริกัมพวัน ถวายอภิวาท แล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคว่า “āgamā nu khvidha, bhante, dīghatapassī nigaṇṭho”ti?
nigaṇṭhoti → niganthoti (sya-all)“ท่านผู้เจริญ นิครนถ์ชื่อ ทีฆตปัสสีได้มาที่นี้บ้างไหม”

“Āgamā khvidha, gahapati, dīghatapassī nigaṇṭho”ti.
nigaṇṭhoti → niganthoti (sya-all)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสตอบว่า “มา คหบดี”

“Ahu kho pana te, bhante, dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?
kho → (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭhena → niganthena (sya-all)“ท่านผู้เจริญ ท่านได้สนทนาปราศรัยกับนิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีบ้างไหม”

“Ahu kho me, gahapati, dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti.
nigaṇṭhena → niganthena (sya-all)“ได้สนทนาบ้าง คหบดี”

“Yathā kathaṁ pana te, bhante, ahu dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṁ kocideva kathāsallāpo”ti?
nigaṇṭhena → niganthena (sya-all)“ท่านผู้เจริญ ท่านได้สนทนาปราศรัยเรื่องอะไรกับนิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีหรือ”

Atha kho bhagavā yāvatako ahosi dīghatapassinā nigaṇṭhena saddhiṁ kathāsallāpo taṁ sabbaṁ upālissa gahapatissa ārocesi.
nigaṇṭhena → niganthena (sya-all) | ārocesi → ārocesīti (sya-all)จากนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสบอกเรื่องที่สนทนาปราศรัยกับนิครนถ์ชื่อ ทีฆตปัสสีทั้งหมด แก่อุบาลีคหบดีทุกประการ

Evaṁ vutte, upāli gahapati bhagavantaṁ etadavoca:เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว อุบาลีคหบดีได้กราบทูลพระผู้มี พระภาคว่า “sādhu sādhu, bhante tapassī.
tapassī → dīghatapassī (sya-all)“ดีละ ดีละ ท่านผู้เจริญ ทีฆตปัสสีชี้แจงดีแล้ว ถูกต้องแล้ว Yathā taṁ sutavatā sāvakena sammadeva satthusāsanaṁ ājānantena evamevaṁ dīghatapassinā nigaṇṭhena bhagavato byākataṁ.
nigaṇṭhena → niganthena (sya-all)การที่นิครนถ์ ชื่อทีฆตปัสสีชี้แจงให้พระผู้มีพระภาคฟังนั้น ตรงตามที่สาวกผู้ได้ศึกษาจนรู้ทั่วถึง คำสอนของศาสดาอย่างถูกต้องชี้แจงไว้ Kiñhi sobhati chavo manodaṇḍo imassa evaṁ oḷārikassa kāyadaṇḍassa upanidhāya?มโนทัณฑะอันต่ำทรามจะดีงามได้อย่างไร เมื่อเทียบกับกายทัณฑะที่สำคัญเช่นนี้ Atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo”ti.แท้จริงในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติ กรรมชั่ว กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า มิใช่วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะเลย”

“Sace kho tvaṁ, gahapati, sacce patiṭṭhāya manteyyāsi siyā no ettha kathāsallāpo”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คหบดี หากท่านจะพึงยึดมั่นอยู่ในคำสัตย์แล้วสนทนากัน เราจึงจะสนทนาในเรื่องนี้ด้วย”

“Sacce ahaṁ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi;อุบาลีคหบดีกราบทูลว่า “ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะยึดมั่นคำสัตย์แล้วสนทนากัน hotu no ettha kathāsallāpo”ti.เราทั้ง ๒ จงมาสนทนากันในเรื่องนี้เถิด”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร idhassa nigaṇṭho ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno sītodakapaṭikkhitto uṇhodakapaṭisevī.
nigaṇṭho → nigantho (sya-all)นิครนถ์ในโลกนี้ป่วย มีทุกข์ เป็นไข้หนัก ถูกห้ามใช้น้ำเย็น ใช้แต่น้ำร้อน So sītodakaṁ alabhamāno kālaṁ kareyya.เมื่อเขา ไม่ได้น้ำเย็นจะต้องตาย Imassa pana, gahapati, nigaṇṭho nāṭaputto katthūpapattiṁ paññapetī”ti?
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapetīti → paññāpetīti (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | katthūpapattiṁ paññapetīti → katthupapattiṁ paññāpetīti (sya-all)นิครนถ์ นาฏบุตรบัญญัติว่านิครนถ์ผู้นี้จะไปเกิด ณ ที่ไหน”

“Atthi, bhante, manosattā nāma devā tattha so upapajjati”.
upapajjati → uppajjati (sya-all)อุบาลีคหบดีทูลตอบว่า “ท่านผู้เจริญ เหล่าเทพที่ชื่อว่ามโนสัตว์มีอยู่ เขาย่อม เกิดในหมู่เทพนั้น “Taṁ kissa hetu”?ข้อนั้นเพราะเหตุไร “Asu hi, bhante, manopaṭibaddho kālaṁ karotī”ti.เพราะเขาเป็นผู้มีใจผูกพันตายไป”

“Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi.
“Manasi karohi, gahapati → gahapati gahapati (si, pts1ed), gahapati gahapati manasikarohi (sya-all, km), gahapati manasi karohi (mr) | manasi karohi → gahapati (bj); (sya-all, pts) | manasi karitvā → gahapati manasikarohi manasikaritvā (sya-all); gahapati manasikaritvā (pts) | kho → kho tvaṁ (sya-all) | gahapati → gahapati gahapati manasi karohi (cck: sī. syā. kaṁ.); gahapati manasi karohi (cck: ka.); gahapati gahapati (cck: pī.)“คหบดี ท่านจงใส่ใจแล้วชี้แจงดูที Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (pts)ทำไมคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อนกับ คำหลัง ของท่านจึงไม่สัมพันธ์กันเล่า Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā:คหบดี ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘sacce ahaṁ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi,‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะยึดมั่นคำสัตย์แล้วสนทนากัน hotu no ettha kathāsallāpo’”ti.เราทั้ง ๒ จงมาสนทนากันในเรื่องนี้เถิด”

“Kiñcāpi, bhante, bhagavā evamāha, atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo”ti.“ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ก็ถูก ถึงกระนั้น ในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า มิใช่วจีทัณฑะ หรือ มโนทัณฑะเลย”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,“คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร idhassa nigaṇṭho nāṭaputto cātuyāmasaṁvarasaṁvuto sabbavārivārito sabbavāriyutto sabbavāridhuto sabbavāriphuṭo.
nāṭaputto → (bj, pts) | nigaṇṭho nāṭaputto → nigantho (sya-all) | sabbavāriphuṭo → sabbavāriphuṭṭho (sya-all) | nigaṇṭho → nigaṇṭho nāṭaputto (bj: machasaṁ) | sabbavāriyuto → sabbavāriyutto (bj: machasaṁ, syā)ในโลกนี้นิครนถ์ นาฏบุตร พึงเป็นผู้สำรวมด้วยการสังวร ๔ อย่าง คือ ๑. เว้นน้ำดิบทุกอย่าง ๒. ประกอบกิจที่เว้นจากบาปทุกอย่าง ๓. ล้างบาปทุกอย่าง ๔. รับสัมผัสทุกอย่างโดยไม่ให้เกิดบาป So abhikkamanto paṭikkamanto bahū khuddake pāṇe saṅghātaṁ āpādeti.
saṅghātaṁ → saṅghāṭaṁ (sya-all)แต่ขณะเธอก้าวไป ถอยกลับ ย่อมทำให้สัตว์เล็ก ๆ ตายไปเป็นอันมาก Imassa pana, gahapati, nigaṇṭho nāṭaputto kaṁ vipākaṁ paññapetī”ti?
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapetīti → paññāpetīti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | kaṁ → kiṁ (sya-all)คหบดี นิครนถ์ นาฏบุตรจะบัญญัติว่า นิครนถ์ผู้นี้มีวิบากอย่างไร”

“Asañcetanikaṁ, bhante, nigaṇṭho nāṭaputto no mahāsāvajjaṁ paññapetī”ti.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapetīti → paññāpetīti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)“ท่านผู้เจริญ นิครนถ์ นาฏบุตรมิได้บัญญัติกรรมที่ไม่จงใจว่ามีโทษมาก”

“Sace pana, gahapati, cetetī”ti?“ถ้าเป็นกรรมที่จงใจเล่า คหบดี”

“Mahāsāvajjaṁ, bhante, hotī”ti.“ก็เป็นกรรมมีโทษมาก ท่านผู้เจริญ”

“Cetanaṁ pana, gahapati, nigaṇṭho nāṭaputto kismiṁ paññapetī”ti?
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | paññapetīti → paññāpetīti (bj, sya-all, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)“นิครนถ์ นาฏบุตรบัญญัติความจงใจไว้ในส่วนไหนเล่า คหบดี”

“Manodaṇḍasmiṁ, bhante”ti.
manodaṇḍasmiṁ → manodaṇḍasmiṁ pana (sya-all) | bhanteti manasi karohi → bhante ti (pts)“ในมโนทัณฑะ ท่านผู้เจริญ”

“Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi.
manasi karohi → (bj, sya-all) | manasi karitvā → gahapati manasikaritvā (bj, pts); gahapati manasikarohi manasikaritvā (sya-all)“คหบดี ท่านจงกำหนดใจแล้วชี้แจงดูที Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (pts)ทำไมคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อน กับคำหลังของท่าน จึงไม่สัมพันธ์กันเล่า Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā:ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘sacce ahaṁ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi;‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้า จะยึดมั่นคำสัตย์แล้วสนทนากัน hotu no ettha kathāsallāpo’”ti.เราทั้ง ๒ จงมาสนทนากันในเรื่องนี้เถิด”

“Kiñcāpi, bhante, bhagavā evamāha, atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo”ti.“ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ก็ถูก ถึงกระนั้น ในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า มิใช่วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะเลย”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,“คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ayaṁ nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā”ti?
nāḷandā → nālandā (bj)บ้านนาลันทานี้มั่งคั่ง อุดม สมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่น มิใช่หรือ”

“Evaṁ, bhante, ayaṁ nāḷandā iddhā ceva phītā ca bahujanā ākiṇṇamanussā”ti.
nāḷandā → nālandā (bj)“ใช่ ท่านผู้เจริญ บ้านนาลันทานี้มั่งคั่ง อุดมสมบูรณ์ มีประชากรมาก มีพลเมืองหนาแน่น”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,
maññasi → maññesi (sya-all)“คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร idha puriso āgaccheyya ukkhittāsiko.ชายคนหนึ่งในบ้านนาลันทานี้ เงื้อดาบขึ้น So evaṁ vadeyya:พร้อมกับพูดว่า ‘ahaṁ yāvatikā imissā nāḷandāya pāṇā te ekena khaṇena ekena muhuttena ekaṁ maṁsakhalaṁ ekaṁ maṁsapuñjaṁ karissāmī’ti.
nāḷandāya → nālandāya (bj)‘เราจักทำสัตว์เท่าที่มีอยู่ในบ้านนาลันทานี้ให้เป็นลาน เนื้อเดียวกัน ให้เป็นกองเนื้อเดียวกัน ชั่วขณะพริบตาเดียว’ Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,ท่านเข้าใจความข้อนั้น ว่าอย่างไร pahoti nu kho so puriso yāvatikā imissā nāḷandāya pāṇā te ekena khaṇena ekena muhuttena ekaṁ maṁsakhalaṁ ekaṁ maṁsapuñjaṁ kātun”ti?
nāḷandāya → nālandāya (bj)เขาจะสามารถทำสัตว์เท่าที่มีอยู่ในบ้านนาลันทานี้ให้เป็นลานเนื้อเดียวกัน ให้เป็นกองเนื้อเดียวกัน ชั่วขณะพริบตาเดียว ได้หรือไม่”

“Dasapi, bhante, purisā, vīsampi, bhante, purisā, tiṁsampi, bhante, purisā, cattārīsampi, bhante, purisā, paññāsampi, bhante, purisā nappahonti yāvatikā imissā nāḷandāya pāṇā te ekena khaṇena ekena muhuttena ekaṁ maṁsakhalaṁ ekaṁ maṁsapuñjaṁ kātuṁ.
bhante → (bj, pts) | nāḷandāya → nālandāya (bj) | cattārīsampi → cattāḷīsampi (sya-all) | vīsampi bhante → vīsatimpi (pts) | vīsampi → vīsatimpi bhanne (bj: sīmu8) | tiṁsampi → bhante (bj: machasaṁ adhikaṁ.)“ท่านผู้เจริญ ต่อให้ชาย ๑๐ คน ๒๐ คน ๓๐ คน ๔๐ คน ๕๐ คน ก็ไม่สามารถจะทำสัตว์เท่าที่มีอยู่ในบ้านนาลันทานี้ให้เป็นลานเนื้อเดียวกัน ให้เป็น กองเนื้อเดียวกัน ชั่วขณะพริบตาเดียวได้ Kiñhi sobhati eko chavo puriso”ti.ชายผู้ต่ำทรามคนเดียวจะเก่งกาจอะไร ปานนั้น”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,“คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร idha āgaccheyya samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto.
idha āgaccheyya → idhāgaccheyya (bj, sya-all)สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความ เชี่ยวชาญทางจิตมาในบ้านนาลันทานี้ So evaṁ vadeyya:สมณะหรือพราหมณ์นั้นบอกอย่างนี้ว่า ‘ahaṁ imaṁ nāḷandaṁ ekena manopadosena bhasmaṁ karissāmī’ti.
nāḷandaṁ → nālandaṁ (bj)‘เรา จักทำบ้านนาลันทานี้ให้เป็นเถ้าด้วยจิตคิดประทุษร้ายครั้งเดียว’ Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,คหบดี ท่านเข้าใจ ความข้อนั้นว่าอย่างไร pahoti nu kho so samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto imaṁ nāḷandaṁ ekena manopadosena bhasmaṁ kātun”ti?
nāḷandaṁ → nālandaṁ (bj)สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความเชี่ยวชาญทางจิตนั้น จะสามารถทำบ้านนาลันทานี้ให้เป็นเถ้า ด้วยจิตคิดประทุษร้ายครั้งเดียว ได้หรือไม่”

“Dasapi, bhante, nāḷandā, vīsampi nāḷandā, tiṁsampi nāḷandā, cattārīsampi nāḷandā, paññāsampi nāḷandā pahoti so samaṇo vā brāhmaṇo vā iddhimā cetovasippatto ekena manopadosena bhasmaṁ kātuṁ.
nāḷandā vīsampi nāḷandā → nālandā vīsatimpi nālandā (bj) | nāḷandā → nālandā (bj) | vīsampi → vīsampi bhante (sya-all); vīsatimpi (pts) | tiṁsampi → tiṁsampi bhante (sya-all) | cattārīsampi → cattāḷīsampi bhante (sya-all) | paññāsampi → paññāsampi bhante (sya-all) | cetovasippatto → cetovasippatto imaṁ nāḷandaṁ (sya-all)“ท่านผู้เจริญ บ้านนาลันทา ๑๐ หลัง ๒๐ หลัง ๓๐ หลัง ๔๐ หลัง ๕๐ หลัง สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความเชี่ยวชาญทางจิตนั้น ยังสามารถทำให้เป็น เถ้าได้ด้วยจิตคิดประทุษร้ายครั้งเดียว Kiñhi sobhati ekā chavā nāḷandā”ti.
nāḷandāti manasi karohi → nālandāti (bj); nāḷandā ti (pts)แล้วบ้านนาลันทาที่ทรุดโทรมหลังเดียวจะ คณนาอะไรเล่า”

“Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi.
manasi karitvā → gahapati manasikaritvā (bj, pts); gahapati manasikarohi manasikaritvā (sya-all) | manasi karohi → (sya-all) | kho → kho tvaṁ (sya-all) | gahapati → tena hi gahapati (bj: machasaṁ)“คหบดี ท่านจงกำหนดใจแล้วชี้แจงดูที Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (pts)ทำไมคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อน กับคำหลังของท่าน จึงไม่สัมพันธ์กันเล่า Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā:คหบดี ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘sacce ahaṁ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi;‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะยึดมั่นคำสัตย์แล้วสนทนากัน hotu no ettha kathāsallāpo’”ti.เราทั้ง ๒ จงมาสนทนากันในเรื่องนี้เถิด”

“Kiñcāpi, bhante, bhagavā evamāha, atha kho kāyadaṇḍova mahāsāvajjataro pāpassa kammassa kiriyāya pāpassa kammassa pavattiyā, no tathā vacīdaṇḍo, no tathā manodaṇḍo”ti.“ท่านผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้ก็ถูก ถึงกระนั้น ในการทำกรรมชั่ว ในการประพฤติกรรมชั่ว กายทัณฑะเท่านั้นมีโทษมากกว่า มิใช่วจีทัณฑะ หรือมโนทัณฑะเลย”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati,“คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร sutaṁ te daṇḍakīraññaṁ kāliṅgāraññaṁ majjhāraññaṁ mātaṅgāraññaṁ araññaṁ araññabhūtan”ti?
majjhāraññaṁ → mejjhāraññaṁ (bj, sya-all, km, pts1ed) | daṇḍakīraññaṁ → daṇḍakāraññaṁ (bj) | sutaṁ te daṇḍakīraññaṁ → sutante daṇḍakāraññaṁ (pts) | majjhāraññaṁ → mejjhāraññaṁ (pts) | daṇḍakāraññaṁ → daṇḍakiraññaṁ– machasaṁ, syā (bj note) | mejjhāraññaṁ → majjhāraññaṁ (bj: machasaṁ) | daṇḍakīraññaṁ → daṇḍakāraññaṁ (cck: sī. pī.) | majjhāraññaṁ → mejjhāraññaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะ ได้กลายเป็นป่าทึบ ท่านได้ฟังมาแล้วมิใช่หรือ”

“Evaṁ, bhante, sutaṁ me daṇḍakīraññaṁ kāliṅgāraññaṁ majjhāraññaṁ mātaṅgāraññaṁ araññaṁ araññabhūtan”ti.
daṇḍakīraññaṁ → daṇḍakāraññaṁ (bj, pts) | majjhāraññaṁ → mejjhāraññaṁ (bj, sya-all, pts)“ใช่ ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ฟังมาแล้ว”

“Taṁ kiṁ maññasi, gahapati, kinti te sutaṁ kena taṁ daṇḍakīraññaṁ kāliṅgāraññaṁ majjhāraññaṁ mātaṅgāraññaṁ araññaṁ araññabhūtan”ti?
daṇḍakīraññaṁ → daṇḍakāraññaṁ (bj, pts) | majjhāraññaṁ → mejjhāraññaṁ (bj, sya-all, pts)“คหบดี ท่านเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะ ได้กลายเป็นป่าทึบเพราะใคร”

“Sutaṁ metaṁ, bhante, isīnaṁ manopadosena taṁ daṇḍakīraññaṁ kāliṅgāraññaṁ majjhāraññaṁ mātaṅgāraññaṁ araññaṁ araññabhūtan”ti.
daṇḍakīraññaṁ → daṇḍakāraññaṁ (bj, pts) | majjhāraññaṁ → mejjhāraññaṁ (bj, sya-all, pts)“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ยินมาว่า ป่าทัณฑกี ป่ากาลิงคะ ป่าเมชฌะ ป่ามาตังคะได้กลายเป็นป่าทึบเพราะจิตคิดประทุษร้ายของพวกฤาษี”

“Manasi karohi, gahapati, manasi karitvā kho, gahapati, byākarohi.
manasi karohi → (bj, sya-all, pts) | manasi karitvā → gahapati manasikaritvā (bj, pts); gahapati manasikarohi manasikaritvā (sya-all) | kho → kho tvaṁ (sya-all)“คหบดี ท่านจงกำหนดใจแล้วชี้แจงดูที Na kho te sandhiyati purimena vā pacchimaṁ, pacchimena vā purimaṁ.
sandhiyati → sandhīyati (bj, pts)ทำไมคำหลังกับคำก่อน หรือคำก่อน กับคำหลังของท่าน จึงไม่สัมพันธ์กันเล่า Bhāsitā kho pana te, gahapati, esā vācā:คหบดี ท่านกล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘sacce ahaṁ, bhante, patiṭṭhāya mantessāmi;‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะยึดมั่นคำสัตย์แล้วสนทนากัน hotu no ettha kathāsallāpo’”ti.เราทั้ง ๒ จงมาสนทนากันในเรื่องนี้เถิด”

“Purimenevāhaṁ, bhante, opammena bhagavato attamano abhiraddho.
purimenevāhaṁ → purimenāhaṁ (sya-all)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพียงอุปมาข้อแรกข้าพระองค์ก็มีใจยินดีชื่นชม ต่อพระผู้มีพระภาคแล้ว Api cāhaṁ imāni bhagavato vicitrāni pañhapaṭibhānāni sotukāmo, evāhaṁ bhagavantaṁ paccanīkaṁ kātabbaṁ amaññissaṁ.
paccanīkaṁ kātabbaṁ → paccanīkātabbaṁ (bj, pts) | vicitrāni pañhapaṭibhānāni → vicittāni pañhāpaṭibhāṇāni (sya-all) | paccanīkaṁ kātabbaṁ amaññissaṁ → paccanīkātabbaṁ avamaññissaṁ (sya-all)แต่ข้าพระองค์ปรารถนาจะฟังปฏิภาณการชี้แจงปัญหา อันวิจิตรนี้ของพระผู้มีพระภาค ฉะนั้น ข้าพระองค์จึงได้แสร้งทำเป็นเหมือนอยู่ ต่างฝ่ายกับพระผู้มีพระภาค

Abhikkantaṁ, bhante, abhikkantaṁ, bhante.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจน ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก Seyyathāpi, bhante, nikkujjitaṁ vā ukkujjeyya, paṭicchannaṁ vā vivareyya, mūḷhassa vā maggaṁ ācikkheyya, andhakāre vā telapajjotaṁ dhāreyya: ‘cakkhumanto rūpāni dakkhantī’ti; evamevaṁ bhagavatā anekapariyāyena dhammo pakāsito.
ukkujjeyya → kukkujjeyya (sya-all) | dakkhantīti → dakkhintīti (pts)พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมแจ่มแจ้งโดยประการต่าง ๆ เปรียบเหมือนบุคคล หงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่ผู้หลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วย ตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ Esāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ gatanti → saraṇagatanti (pts) | saraṇaṅgatanti → pāṇupetaṁ saraṇagatanti. * yu. purimenevāhanti dissati (sya-all: sī.)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสกผู้ถึง สรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”

“Anuviccakāraṁ kho, gahapati, karohi, anuviccakāro tumhādisānaṁ ñātamanussānaṁ sādhu hotī”ti.“คหบดี ท่านจงใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำเถิด การใคร่ครวญก่อนแล้ว จึงทำ เป็นความดีสำหรับคนที่มีชื่อเสียงเช่นท่าน”

“Imināpāhaṁ, bhante, bhagavato bhiyyoso mattāya attamano abhiraddho yaṁ maṁ bhagavā evamāha: ‘anuviccakāraṁ kho, gahapati, karohi, anuviccakāro tumhādisānaṁ ñātamanussānaṁ sādhu hotī’ti.
imināpāhaṁ → imināpahaṁ (bj) | imināpāhaṁ → imināpahaṁ (sya-all: sī.)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยพระดำรัสที่พระผู้มีพระภาคตรัสกับข้าพระองค์ อย่างนี้ว่า ‘คหบดี ท่านจงใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำเถิด การใคร่ครวญก่อนแล้ว จึงทำ เป็นความดีสำหรับคนที่มีชื่อเสียงเช่นท่าน’ ข้าพระองค์ยิ่งมีใจยินดีชื่นชม ต่อพระผู้มีพระภาคยิ่งขึ้น Mañhi, bhante, aññatitthiyā sāvakaṁ labhitvā kevalakappaṁ nāḷandaṁ paṭākaṁ parihareyyuṁ:
nāḷandaṁ → nālandaṁ (bj)ด้วยว่า พวกอัญเดียรถีย์ได้ข้าพระองค์เป็นสาวกแล้ว ก็จะพึงเที่ยวประกาศไปทั่วหมู่บ้านนาลันทาว่า ‘upāli amhākaṁ gahapati sāvakattaṁ upagato’ti.
sāvakattaṁ upagatoti → sāvakattupagatoti (bj); sāvakattūpagato ti (pts)‘อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพวกเรา’ Atha ca pana maṁ bhagavā evamāha:ก็แล พระผู้มีพระภาคตรัสกับข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘anuviccakāraṁ kho, gahapati, karohi, anuviccakāro tumhādisānaṁ ñātamanussānaṁ sādhu hotī’ti.
anuviccakāro → anuviccakāro hi (sya-all)‘คหบดี ท่านจงใคร่ครวญก่อน แล้วจึงทำเถิด การใคร่ครวญก่อนแล้วจึงทำ เป็นความดีสำหรับคนที่มีชื่อเสียง เช่นท่าน’

Esāhaṁ, bhante, dutiyampi bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นครั้งที่ ๒ Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ gatanti → saraṇagatanti (pts)ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่า เป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”

“Dīgharattaṁ kho te, gahapati, nigaṇṭhānaṁ opānabhūtaṁ kulaṁ yena nesaṁ upagatānaṁ piṇḍakaṁ dātabbaṁ maññeyyāsī”ti.
nigaṇṭhānaṁ opānabhūtaṁ → niganthānaṁ opāṇabhūtaṁ (sya-all) | nesaṁ → tesaṁ (sya-all) | piṇḍakaṁ → piṇḍapātaṁ (sya-all) | piṇḍapātaṁ → piṇḍakaṁ (sya-all: sī.)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คหบดี ตระกูลของท่านเป็นดุจบ่อน้ำของพวก นิครนถ์มานานแล้ว ท่านควรเข้าใจว่า ควรให้บิณฑบาตแก่นิครนถ์เหล่านั้นผู้เข้าไป หาต่อไปเถิด”

“Imināpāhaṁ, bhante, bhagavato bhiyyoso mattāya attamano abhiraddho yaṁ maṁ bhagavā evamāha: ‘dīgharattaṁ kho te, gahapati, nigaṇṭhānaṁ opānabhūtaṁ kulaṁ yena nesaṁ upagatānaṁ piṇḍakaṁ dātabbaṁ maññeyyāsī’ti.
imināpāhaṁ → imināpahaṁ (bj) | nigaṇṭhānaṁ opānabhūtaṁ → niganthānaṁ opāṇabhūtaṁ (sya-all) | nesaṁ → tesaṁ (sya-all) | piṇḍakaṁ → piṇḍapātaṁ (sya-all)อุบาลีคหบดีกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ด้วยพระดำรัสที่พระผู้มี พระภาคตรัสกับข้าพระองค์อย่างนี้ว่า ‘ตระกูลของท่านเป็นดุจบ่อน้ำของพวกนิครนถ์ มานานแล้ว ท่านควรเข้าใจว่า ควรให้บิณฑบาตแก่นิครนถ์เหล่านั้นผู้เข้าไปหา ต่อไปเถิด’ นี้ ข้าพระองค์ยิ่งมีใจยินดีชื่นชมต่อพระผู้มีพระภาคมากยิ่งขึ้น Sutaṁ metaṁ, bhante, samaṇo gotamo evamāha:ข้าพระองค์ ได้ฟังคำนี้มาว่า ‘พระสมณโคดมตรัสอย่างนี้ว่า ‘mayhameva dānaṁ dātabbaṁ, nāññesaṁ dānaṁ dātabbaṁ;
nāññesaṁ → na aññesaṁ (pts)‘บุคคลควรให้ทานแก่เราเท่านั้น ไม่ควรให้แก่คนเหล่าอื่น mayhameva sāvakānaṁ dānaṁ dātabbaṁ, nāññesaṁ sāvakānaṁ dānaṁ dātabbaṁ;
nāññesaṁ → na aññesaṁ (pts)บุคคลควรให้ทานแก่สาวกของเราเท่านั้น ไม่ควรให้แก่พวก สาวกของนักบวชเหล่าอื่น mayhameva dinnaṁ mahapphalaṁ, nāññesaṁ dinnaṁ mahapphalaṁ;
nāññesaṁ → na aññesaṁ (pts)ทานที่ให้แก่เราเท่านั้นย่อมมีผลมาก ที่ให้แก่คนเหล่าอื่น หามีผลมากไม่ mayhameva sāvakānaṁ dinnaṁ mahapphalaṁ, nāññesaṁ sāvakānaṁ dinnaṁ mahapphalan’ti.
nāññesaṁ → na aññesaṁ (pts)ทานที่ให้แก่สาวกทั้งหลายของเราเท่านั้นย่อมมีผลมาก ที่ให้แก่ สาวกของนักบวชเหล่าอื่นหามีผลมากไม่’ Atha ca pana maṁ bhagavā nigaṇṭhesupi dāne samādapeti.
nigaṇṭhesupi → niganthesupi (sya-all)แต่ความจริง พระผู้มีพระภาคทรงชักชวน Api ca, bhante, mayamettha kālaṁ jānissāma.ให้ข้าพระองค์ให้ทานแม้ในพวกนิครนถ์ ก็แล ข้าพระองค์จักทราบกาลอันสมควรใน การให้ทานนี้ต่อไป

Esāhaṁ, bhante, tatiyampi bhagavantaṁ saraṇaṁ gacchāmi dhammañca bhikkhusaṅghañca.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พร้อมทั้งพระธรรม และพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นครั้งที่ ๓ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงจำข้าพระองค์ว่า Upāsakaṁ maṁ bhagavā dhāretu ajjatagge pāṇupetaṁ saraṇaṁ gatan”ti.
saraṇaṁ gatanti → saraṇagatan ti (pts)เป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะ ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไปจนตลอดชีวิต”

Atha kho bhagavā upālissa gahapatissa anupubbiṁ kathaṁ kathesi, seyyathidaṁ—
anupubbiṁ kathaṁ → ānupubbīkathaṁ (bj); anupubbikathaṁ (sya-all, km, mr); ānupubbikathaṁ (pts1ed) | anupubbiṁ kathaṁ → anupubbīkathaṁ (bj); ānupubbikathaṁ (pts) | kathaṁ → ānupubbīkathaṁ (cck: sī.); ānupubbikathaṁ (cck: pī.); anupubbikathaṁ (cck: syā. kaṁ. ka.)หลังจากนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสอนุปุพพีกถา แก่อุบาลีคหบดี คือ dānakathaṁ sīlakathaṁ saggakathaṁ, kāmānaṁ ādīnavaṁ okāraṁ saṅkilesaṁ, nekkhamme ānisaṁsaṁ pakāsesi.ทรงประกาศทานกถา (เรื่องทาน) สีลกถา (เรื่องศีล) สัคคกถา (เรื่องสวรรค์) กามาทีนวกถา (เรื่องโทษความต่ำทราม Yadā bhagavā aññāsi upāliṁ gahapatiṁ kallacittaṁ muducittaṁ vinīvaraṇacittaṁ udaggacittaṁ pasannacittaṁ, atha yā buddhānaṁ sāmukkaṁsikā dhammadesanā taṁ pakāsesi—ความเศร้าหมองแห่งกาม)และเนกขัมมานิสังสกถา (เรื่องอานิสงส์แห่งการออกจากกาม) เมื่อใด พระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า อุบาลีคหบดี มีจิตควรบรรลุธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตสูง มีจิตผ่องใส เมื่อนั้น จึงทรงแสดงพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้า(พระองค์ก่อนๆ) ทั้งหลาย ทรงยกขึ้น แสดงด้วยพระองค์เอง คือ dukkhaṁ, samudayaṁ, nirodhaṁ, maggaṁ.ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค Seyyathāpi nāma suddhaṁ vatthaṁ apagatakāḷakaṁ sammadeva rajanaṁ paṭiggaṇheyya;
paṭiggaṇheyya evameva → patigaṇheyya evamevaṁ (bj); patigaṇheyya evam evaṁ (pts)ผ้าขาวสะอาดปราศจากสิ่ง ปนเปื้อน จะพึงรับน้ำย้อมต่าง ๆ ได้อย่างดี แม้ฉันใด evameva upālissa gahapatissa tasmiṁyeva āsane virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi:ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน เกิดขึ้นแก่อุบาลีคหบดี ขณะที่นั่งอยู่นั่นเองว่า “yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti.‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความ เกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงล้วนมีความดับไปเป็นธรรมดา’ ก็ฉันนั้นเหมือนกัน Atha kho upāli gahapati diṭṭhadhammo pattadhammo viditadhammo pariyogāḷhadhammo tiṇṇavicikiccho vigatakathaṅkatho vesārajjappatto aparappaccayo satthusāsane bhagavantaṁ etadavoca:จากนั้น อุบาลีคหบดีเห็นธรรม บรรลุธรรม รู้ธรรม หยั่งลงสู่ธรรม หมดความ สงสัย ไม่มีคำถามใด ๆ มีความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อใครอีกในหลักคำสอนของ พระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า

“handa ca dāni mayaṁ, bhante, gacchāma, bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
ca → ce (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เอาเถิด บัดนี้ ข้าพระองค์ขอทูลลากลับ เพราะมีกิจมีหน้าที่ที่จะต้องทำอีกมาก”

“Yassadāni tvaṁ, gahapati, kālaṁ maññasī”ti.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “คหบดี เธอจงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”

Atha kho upāli gahapati bhagavato bhāsitaṁ abhinanditvā anumoditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā yena sakaṁ nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā dovārikaṁ āmantesi:จากนั้น อุบาลีคหบดีชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากที่นั่งถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วกลับไปยังที่อยู่ ของตน เรียกนายประตูมาสั่งว่า “ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṁ nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ, anāvaṭaṁ dvāraṁ bhagavato bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ → niganthānaṁ niganthīnaṁ (sya-all) | bhagavato → bhagavato sāvakānaṁ (sya-all) | nigaṇṭhānaṁ → ni aṇṭhānaṁ (pts)“นายประตูเพื่อนรัก ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป เราจะปิดประตูกันพวกนิครนถ์ทั้งชาย และหญิง แต่เราจะเปิดประตูไว้สำหรับพระผู้มีพระภาคและสาวกของพระผู้มีพระภาค คือ Sace koci nigaṇṭho āgacchati tamenaṁ tvaṁ evaṁ vadeyyāsi:
nigaṇṭho → nigantho (sya-all)ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ถ้านิครนถ์คนใดคนหนึ่งมา ท่านพึงบอก ‘tiṭṭha, bhante, mā pāvisi.อย่างนี้ว่า ‘หยุดก่อนท่าน Ajjatagge upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato.อย่าเข้าไปเลย ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อุบาลีคหบดีเป็น สาวกของพระสมณโคดมแล้ว Āvaṭaṁ dvāraṁ nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ, anāvaṭaṁ dvāraṁ bhagavato bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ → niganthānaṁ niganthīnaṁ (sya-all) | bhagavato → bhagavato sāvakānaṁ (sya-all)อุบาลีคหบดีปิดประตูกันพวกนิครนถ์ทั้งชายและหญิง แต่เปิดประตูไว้สำหรับพระผู้มีพระภาคและสาวกของพระผู้มีพระภาค คือ Sace te, bhante, piṇḍakena attho, ettheva tiṭṭha, ettheva te āharissantī’”ti.ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา หากท่านต้องการอาหารก็จงรออยู่ที่นี่แหละ จะมีคน นำมาให้ที่นี่เอง”

“Evaṁ, bhante”ti kho dovāriko upālissa gahapatissa paccassosi.นายประตูรับคำอุบาลีคหบดีแล้ว

Assosi kho dīghatapassī nigaṇṭho:
nigaṇṭho → nigantho (sya-all)นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีได้ยินว่า “upāli kira gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato”ti.“ข่าวว่า อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของ พระสมณโคดมแล้ว” Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all) | nāṭaputto tenupasaṅkami → nātaputto ten upasaṅkami (pts)ลำดับนั้น จึงเข้าไปหานิครนถ์ นาฏบุตรถึงที่อยู่แล้วถามว่า “sutaṁ metaṁ, bhante, upāli kira gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato”ti.“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ยินว่า ‘ข่าวว่า อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว”

“Aṭṭhānaṁ kho etaṁ, tapassi, anavakāso yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagaccheyya.นิครนถ์ นาฏบุตรตอบว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดีจะพึงเป็น Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyyā”ti.สาวกของพระสมณโคดมนั้น แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวกของ อุบาลีคหบดี”

Dutiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho …pe…
dīghatapassī nigaṇṭho → (bj, pts)แม้ครั้งที่ ๒ นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีก็ได้กล่าวกับนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “ท่าน ผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ยินว่า ‘ข่าวว่า อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว” นิครนถ์ นาฏบุตรก็ยังพูดว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดีจะพึง เป็นสาวกของพระสมณโคดมนั้น แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวกของ อุบาลีคหบดี” tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts)แม้ครั้งที่ ๓ นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีก็ได้กล่าวกับนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “sutaṁ metaṁ, bhante …“ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้ยินว่า ‘ข่าวว่า อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดมแล้ว”

pe… upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyyā”ti.นิครนถ์ นาฏบุตรก็ยังพูดด้วยความมั่นใจว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดี จะพึงเป็นสาวกของพระสมณโคดมนั้น แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวก ของอุบาลีคหบดี”

“Handāhaṁ, bhante, gacchāmi yāva jānāmi yadi vā upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato yadi vā no”ti.
handāhaṁ → handa cāhaṁ (bj)นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีกล่าวว่า “ท่านผู้เจริญ เอาเถิด ข้าพเจ้าจะไปดูให้รู้แน่ว่า อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดม จริงหรือไม่”

“Gaccha tvaṁ, tapassi, jānāhi yadi vā upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato yadi vā no”ti.นิครนถ์ นาฏบุตรจึงกล่าวว่า “ตปัสสี ท่านไปเถิด จะได้รู้ว่า อุบาลีคหบดีเป็น สาวกของพระสมณโคดม จริงหรือไม่”

Atha kho dīghatapassī nigaṇṭho yena upālissa gahapatissa nivesanaṁ tenupasaṅkami.
nigaṇṭho → nigantho (sya-all)ต่อมา นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีเข้าไปยังที่อยู่ของอุบาลีคหบดี Addasā kho dovāriko dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ dūratova āgacchantaṁ.
nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)นายประตู เห็นเขาเดินมาแต่ไกล Disvāna dīghatapassiṁ nigaṇṭhaṁ etadavoca:
nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)จึงบอกว่า “tiṭṭha, bhante, mā pāvisi.
pāvisi → bāvisi (sya-all)“หยุดก่อนท่าน Ajjatagge upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato.อย่าเข้าไปเลย ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อุบาลีคหบดีเป็นสาวก ของพระสมณโคดมแล้ว Āvaṭaṁ dvāraṁ nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ, anāvaṭaṁ dvāraṁ bhagavato bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ → niganthānaṁ niganthīnaṁ (sya-all) | bhagavato → bhagavato sāvakānaṁ (sya-all)อุบาลีคหบดีปิดประตูกันพวกนิครนถ์ทั้งชายและหญิง แต่ เปิดประตูไว้สำหรับพระผู้มีพระภาคและสาวกของพระผู้มีพระภาค คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา Sace te, bhante, piṇḍakena attho, ettheva tiṭṭha, ettheva te āharissantī”ti.ถ้าท่านต้องการอาหารก็จงรออยู่ที่นี่แหละ จะมีคนนำมาให้ที่นี่เอง”

“Na me, āvuso, piṇḍakena attho”ti vatvā tato paṭinivattitvā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nāṭaputto tenupasaṅkami → nātaputto ten upasaṅkami (pts)นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีบอกว่า “ข้าพเจ้าไม่ต้องการอาหารหรอก” แล้วกลับจาก ที่นั้น เข้าไปหานิครนถ์ นาฏบุตรถึงที่อยู่แล้วกล่าวว่า “saccaṁyeva kho, bhante, yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato.“ท่านผู้เจริญ เป็นความจริงทีเดียวที่อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดม Etaṁ kho te ahaṁ, bhante, nālatthaṁ, na kho me, bhante, ruccati yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa vādaṁ āropeyya.
me → metaṁ (bj, pts)ข้อนั้นข้าพเจ้าไม่เห็นด้วยกับท่านดังได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘การที่อุบาลีคหบดีจะโต้วาทะ กับพระสมณโคดมนั้นข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย Samaṇo hi, bhante, gotamo māyāvī āvaṭṭaniṁ māyaṁ jānāti yāya aññatitthiyānaṁ sāvake āvaṭṭetīti.เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมารยา รู้มายาเป็นเครื่องกลับใจสาวกของพวกอัญเดียรถีย์ได้ Āvaṭṭo kho te, bhante, upāli gahapati samaṇena gotamena āvaṭṭaniyā māyāyā”ti.ท่านผู้เจริญ อุบาลีคหบดีของ ท่านคงถูกพระสมณโคดมกลับใจด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจเสียแล้ว”

“Aṭṭhānaṁ kho etaṁ, tapassi, anavakāso yaṁ upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagaccheyya.
etaṁ → dīghaiti na dissati (sya-all: yu.)นิครนถ์ นาฏบุตร กล่าวว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดีจะพึง เป็นสาวกของพระสมณโคดมนั้น Ṭhānañca kho etaṁ vijjati yaṁ samaṇo gotamo upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyyā”ti.แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวกของ อุบาลีคหบดี”

Dutiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
kho → dutiyampi kho…tatiyampi kho dīghatapassīti dissati (sya-all: yu.)แม้ครั้งที่ ๒ นิครนถ์ชื่อทีฆตปัสสีก็ได้กล่าวกับนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “saccaṁyeva, bhante …pe…“ท่าน ผู้เจริญ เป็นความจริงทีเดียวที่อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของพระสมณโคดม ข้อนั้น ข้าพเจ้าไม่เห็นด้วยกับท่านดังได้กล่าวไว้แล้วว่า ‘การที่อุบาลีคหบดีจะโต้วาทะกับพระ สมณโคดมนั้นข้าพเจ้าไม่ชอบใจเลย เพราะพระสมณโคดมเป็นคนมีมารยา รู้มายา เป็นเครื่องกลับใจสาวกของพวกอัญเดียรถีย์ได้ ท่านผู้เจริญ อุบาลีคหบดีของท่านคง ถูกพระสมณโคดมกลับใจด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจเสียแล้ว” upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyyā”ti.นิครนถ์ นาฏบุตร ก็ยังกล่าวว่า “ตปัสสี เป็นไปไม่ได้เลยที่อุบาลีคหบดี จะพึงเป็นสาวกของพระสมณโคดมนั้น แต่เป็นไปได้ที่พระสมณโคดมจะพึงเป็นสาวก ของอุบาลีคหบดี Tatiyampi kho dīghatapassī nigaṇṭho nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) “saccaṁyeva kho, bhante …

pe… upālissa gahapatissa sāvakattaṁ upagaccheyyā”ti.
upagaccheyyāti → upagaccheyya (bj, pts)

“Handa cāhaṁ, tapassi, gacchāmi yāva cāhaṁ sāmaṁyeva jānāmi yadi vā upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato yadi vā no”ti.
yāva cāhaṁ sāmaṁyeva → yāya sāmaṁ yeva (bj) | cāhaṁ → (sya-all) | cāhaṁ sāmaṁyeva → sāmaṁ yeva (pts)เอาเถิด ตปัสสี เราจะไปดูให้รู้แน่ว่า อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของ พระสมณโคดม จริงหรือไม่”

Atha kho nigaṇṭho nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṁ yena upālissa gahapatissa nivesanaṁ tenupasaṅkami.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaparisāya → niganthaparisāya (sya-all)ลำดับนั้น นิครนถ์ นาฏบุตรพร้อมกับบริษัทนิครนถ์เป็นจำนวนมากได้เข้า ไปยังที่อยู่ของอุบาลีคหบดี Addasā kho dovāriko nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ dūratova āgacchantaṁ.
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all) | nāṭaputtaṁ dūratova → nātaputtaṁ dūrato va (pts)นายประตูเห็นนิครนถ์ นาฏบุตรเดินมาแต่ไกล Disvāna nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)จึงพูด เตือนท่านว่า “tiṭṭha, bhante, mā pāvisi.“หยุดก่อนท่าน อย่าเข้าไปเลย Ajjatagge upāli gahapati samaṇassa gotamassa sāvakattaṁ upagato.ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของ พระสมณโคดมแล้ว Āvaṭaṁ dvāraṁ nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ, anāvaṭaṁ dvāraṁ bhagavato bhikkhūnaṁ bhikkhunīnaṁ upāsakānaṁ upāsikānaṁ.
nigaṇṭhānaṁ nigaṇṭhīnaṁ → niganthānaṁ niganthīnaṁ (sya-all) | bhagavato → bhagavato sāvakānaṁ (sya-all)อุบาลีคหบดีปิดประตูกันพวกนิครนถ์ทั้งชายและหญิง แต่เปิด ประตูไว้สำหรับพระผู้มีพระภาคและสาวกของพระผู้มีพระภาค คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา Sace te, bhante, piṇḍakena attho, ettheva tiṭṭha, ettheva te āharissantī”ti.ถ้าท่านต้องการอาหารก็จงรออยู่ที่นี่แหละ จะมีคนนำมาให้ที่นี่เอง”

“Tena hi, samma dovārika, yena upāli gahapati tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā upāliṁ gahapatiṁ evaṁ vadehi:นิครนถ์ นาฏบุตร กล่าวว่า “นายประตูเพื่อนรัก ถ้าเช่นนั้น ท่านจงเข้าไปหา อุบาลีคหบดีแล้วบอกอย่างนี้ว่า ‘nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṁ bahidvārakoṭṭhake ṭhito;
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho bhante → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaparisāya → niganthaparisāya (sya-all)‘ท่านขอรับ นิครนถ์ นาฏบุตรพร้อมกับบริษัทนิครนถ์ เป็นจำนวนมากยืนรออยู่นอกซุ้มประตู so te dassanakāmo’”ti.เขาต้องการพบท่าน”

“Evaṁ, bhante”ti kho dovāriko nigaṇṭhassa nāṭaputtassa paṭissutvā yena upāli gahapati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā upāliṁ gahapatiṁ etadavoca:
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj, pts) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all)นายประตูรับคำแล้วเข้าไปหาอุบาลีคหบดีเรียนว่า “nigaṇṭho, bhante, nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṁ bahidvārakoṭṭhake ṭhito;
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaparisāya → niganthaparisāya (sya-all)“ท่านขอรับ นิครนถ์ นาฏบุตร พร้อมกับบริษัทนิครนถ์เป็นจำนวนมากยืนรออยู่นอกซุ้มประตู so te dassanakāmo”ti.เขาต้องการพบท่าน” “Tena hi, samma dovārika, majjhimāya dvārasālāya āsanāni paññapehī”ti.
paññapehīti → paññāpehīti (bj, pts); paññāpesīti (sya-all)อุบาลีคหบดีกล่าวว่า “นายประตูเพื่อนรัก ถ้าเช่นนั้น ท่านจงปูอาสนะไว้ที่ศาลา ประตูกลาง”

“Evaṁ, bhante”ti kho dovāriko upālissa gahapatissa paṭissutvā majjhimāya dvārasālāya āsanāni paññapetvā yena upāli gahapati tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā upāliṁ gahapatiṁ etadavoca:
paññapetvā → paññāpetvā (sya-all, pts)นายประตูรับคำแล้ว ปูอาสนะไว้ที่ศาลาประตูกลางเสร็จแล้ว เข้าไปหาอุบาลีคหบดี เรียนว่า “paññattāni kho, bhante, majjhimāya dvārasālāya āsanāni.
kho → kho te (bj, pts)“ท่านขอรับ อาสนะปูไว้ที่ศาลาประตูกลางเสร็จแล้ว Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.ขอท่านจงกำหนดเวลา ที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”

Atha kho upāli gahapati yena majjhimā dvārasālā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā yaṁ tattha āsanaṁ aggañca seṭṭhañca uttamañca paṇītañca tattha sāmaṁ nisīditvā dovārikaṁ āmantesi:
sāmaṁ → (bj, pts)จากนั้น อุบาลีคหบดีเข้าไปยังศาลาประตูกลางนั่งบนอาสนะเลิศ ล้ำค่า สูงส่ง และดียิ่งนั้นเสียเอง แล้วเรียกนายประตูมาสั่งว่า “tena hi, samma dovārika, yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ evaṁ vadehi:
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | tenupasaṅkama → tenupasaṅkami (sya-all) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all) | nāṭaputto tenupasaṅkama → nātaputto ten upasaṅkama (pts)“นายประตูเพื่อนรัก ถ้าเช่นนั้น ท่านจงไปหานิครนถ์ นาฏบุตร บอกกับเขาอย่างนี้ว่า ‘upāli, bhante, gahapati evamāha—‘ท่านครับ อุบาลีคหบดีสั่งมา อย่างนี้ว่า pavisa kira, bhante, sace ākaṅkhasī’”ti.‘จงเข้าไปเถิดครับ ถ้าท่านประสงค์”

“Evaṁ, bhante”ti kho dovāriko upālissa gahapatissa paṭissutvā yena nigaṇṭho nāṭaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputto → nātaputto (bj) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all) | nāṭaputto tenupasaṅkami → nātaputto ten upasaṅkami (pts)นายประตูรับคำแล้วเข้าไปหานิครนถ์ นาฏบุตร เรียนว่า “upāli, bhante, gahapati evamāha:“ท่านขอรับ อุบาลีคหบดีสั่งมาอย่างนี้ว่า ‘pavisa kira, bhante, sace ākaṅkhasī’”ti.‘จงเข้าไปเถิดขอรับ ถ้าท่านประสงค์”

Atha kho nigaṇṭho nāṭaputto mahatiyā nigaṇṭhaparisāya saddhiṁ yena majjhimā dvārasālā tenupasaṅkami.
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all) | nigaṇṭhaparisāya → niganthaparisāya (sya-all)ลำดับนั้น นิครนถ์ นาฏบุตรพร้อมกับบริษัทนิครนถ์เป็นจำนวนมากจึงเข้าไปยัง ศาลาประตูกลาง Atha kho upāli gahapati—ได้ยินว่า yaṁ sudaṁ pubbe yato passati nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ dūratova āgacchantaṁ disvāna tato paccuggantvā yaṁ tattha āsanaṁ aggañca seṭṭhañca uttamañca paṇītañca taṁ uttarāsaṅgena sammajjitvā pariggahetvā nisīdāpeti so—
sammajjitvā → pamajjitvā (bj, pts1ed); saṁmajjitvā (sya-all) | pubbe → pubbeva (bj, pts) | nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj) | nigaṇṭhaṁ → (sya-all) | nāṭaputtaṁ dūratova → nātaputtaṁ dūrato va (pts) | sammajjitvā → pamajjitvā (pts) | sammajjitvā → pamajjitvā (cck: sī. pī.)เมื่อก่อน อุบาลีคหบดีเห็นนิครนถ์ นาฏบุตรเดินมาจะไกลแค่ไหน ก็ตาม ก็จะไปต้อนรับถึงที่นั้น เช็ดถูอาสนะเลิศ ล้ำค่า สูงส่ง และดียิ่งด้วยผ้าห่มแล้ว เชื้อเชิญให้นั่ง dāni yaṁ tattha āsanaṁ aggañca seṭṭhañca uttamañca paṇītañca tattha sāmaṁ nisīditvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | nigaṇṭhaṁ → niganthaṁ (sya-all)บัดนี้ เขากลับนั่งบนอาสนะเลิศ ล้ำค่า สูงส่ง และดียิ่งนั้นเสียเอง แล้วได้พูดกับนิครนถ์ นาฏบุตรอย่างนี้ว่า “saṁvijjanti kho, bhante, āsanāni;
saṁvijjanti → saṁvijjante (bj, pts) | bhante → bhante gahapati (sya-all) | saṁvijjante → saṁvijjhanti (bj: machasaṁ)“ท่านขอรับ อาสนะมีอยู่ sace ākaṅkhasi, nisīdā”ti.ถ้าท่านประสงค์ ก็จงนั่งเถิด”

Evaṁ vutte, nigaṇṭho nāṭaputto upāliṁ gahapatiṁ etadavoca:
nāṭaputto → nātaputto (bj, pts) | nigaṇṭho → nigantho (sya-all)เมื่อคหบดีกล่าวอย่างนี้ นิครนถ์ นาฏบุตรก็พูดว่า “ummattosi tvaṁ, gahapati, dattosi tvaṁ, gahapati.“ท่านบ้าหรือโง่กันเล่า คหบดี ‘Gacchāmahaṁ, bhante, samaṇassa gotamassa vādaṁ āropessāmī’ti gantvā mahatāsi vādasaṅghāṭena paṭimukko āgato.
gantvā → gantvāna (sya-all)ท่านเองบอกกับเราว่า ‘ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจะไปโต้วาทะกับพระสมณโคดม’ ครั้นไปแล้ว ท่านเองกลับถูกสวมปากด้วยตะกร้อคือวาทะใบใหญ่เสียนี่ Seyyathāpi, gahapati, puriso aṇḍahārako gantvā ubbhatehi aṇḍehi āgaccheyya, seyyathā vā pana gahapati puriso akkhikahārako gantvā ubbhatehi akkhīhi āgaccheyya;
seyyathā → seyyathāpi (bj) | akkhikahārako → akkhihārako (bj)ชายผู้มี อัณฑะแต่ถูกควักอัณฑะออกเสียทั้ง ๒ ข้าง หรือคนมีดวงตาแต่ถูกควักดวงตาออก ทั้ง ๒ ข้าง แม้ฉันใด evameva kho tvaṁ, gahapati, ‘gacchāmahaṁ, bhante, samaṇassa gotamassa vādaṁ āropessāmī’ti gantvā mahatāsi vādasaṅghāṭena paṭimukko āgato.ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน บอกว่า ‘จะไปโต้วาทะกับพระสมณโคดม’ ครั้นไปแล้ว กลับถูกสวมปากด้วยตะกร้อคือวาทะใบใหญ่ Āvaṭṭosi kho tvaṁ, gahapati, samaṇena gotamena āvaṭṭaniyā māyāyā”ti.
āvaṭṭosi kho → āvaṭṭo khosi (sya-all)พระสมณโคดมกลับใจ ท่านด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจหรือ”

“Bhaddikā, bhante, āvaṭṭanī māyā;อุบาลีคหบดีชี้แจงว่า “ท่านขอรับ มายาเป็นเครื่องกลับใจนี้ดีจริง kalyāṇī, bhante, āvaṭṭanī māyā;มายาเป็นเครื่องกลับใจนี้งามจริง piyā me, bhante, ñātisālohitā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṁ; piyānampi me assa ñātisālohitānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya;ญาติสาโลหิตผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้า หากกลับใจได้ ด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจนี้ มายาเป็นเครื่องกลับใจนี้ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์ เกื้อกูล เพื่อสุขแก่ญาติสาโลหิตผู้เป็นที่รักของข้าพเจ้าไปนานแสนนาน sabbe cepi, bhante, khattiyā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṁ; sabbesānampissa khattiyānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya; sabbe cepi, bhante, brāhmaṇā …pe… vessā …pe… suddā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṁ; sabbesānampissa suddānaṁ dīgharattaṁ hitāya sukhāya;
sabbesānampissa → sabbesānampassa (bj: sīmu8) | sabbesānampissa → sabbesānampassa (bj: sīmu8)กษัตริย์ทั้งปวง หากกลับใจได้ด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจนี้ มายาเครื่อง กลับใจนี้ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุขแก่กษัตริย์ทั้งปวงไปนานแสนนาน แม้พราหมณ์ทั้งปวง ฯลฯ แพศย์ ฯลฯ ศูทรทั้งปวง หากกลับใจได้ด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจนี้ มายาเป็นเครื่องกลับใจ นี้ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุขแก่ศูทรทั้งปวงไปนานแสนนาน sadevako cepi, bhante, loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā imāya āvaṭṭaniyā āvaṭṭeyyuṁ; sadevakassapissa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya dīgharattaṁ hitāya sukhāyāti.
āvaṭṭeyyuṁ → āvaṭṭeyya (bj, sya-all) | sukhāyāti → sukhāya (bj, pts) | sadevakassapissa → sadevakassa passa (bj: sīmu8)แม้โลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ หากกลับใจได้ด้วยมายาเป็นเครื่องกลับใจนี้ มายาเป็นเครื่องกลับใจ นี้ก็จะเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อสุขแก่โลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก แก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ไปนานแสนนาน Tena hi, bhante, upamaṁ te karissāmi.ท่านขอรับ ถ้าเช่นนั้น ข้าพเจ้าจะอุปมาให้ท่านฟัง Upamāyapidhekacce viññū purisā bhāsitassa atthaṁ ājānanti.
ājānanti → jānanti (sya-all)เพราะวิญญูชนบางพวก ในโลกนี้ย่อมเข้าใจความหมายแห่งถ้อยคำได้ แม้ด้วยข้ออุปมา

Bhūtapubbaṁ, bhante, aññatarassa brāhmaṇassa jiṇṇassa vuḍḍhassa mahallakassa daharā māṇavikā pajāpatī ahosi gabbhinī upavijaññā.
vuḍḍhassa → vuddhassa (bj, pts)ท่านขอรับ เรื่องเคยมีมาแล้ว สาววัยรุ่นภรรยาของพราหมณ์แก่เฒ่า วัยชราคนหนึ่งมีครรภ์ใกล้คลอด Atha kho, bhante, sā māṇavikā taṁ brāhmaṇaṁ etadavoca,ต่อมา ภรรยาสาวนั้นจึงพูดกับพราหมณ์นั้นว่า ‘gaccha tvaṁ, brāhmaṇa, āpaṇā makkaṭacchāpakaṁ kiṇitvā ānehi, yo me kumārakassa kīḷāpanako bhavissatī’ti.
kiṇitvā → kīṇitvā (sya-all)‘พี่พราหมณ์ พี่จงไปซื้อลูกลิงจากตลาดมาสักตัวไว้เป็นเพื่อนเล่นของลูกฉัน’

Evaṁ vutte, so brāhmaṇo taṁ māṇavikaṁ etadavoca:
vutte → vutte bhante (bj, sya-all, pts)เมื่อนาง บอกอย่างนั้น พราหมณ์นั้นก็พูดว่า ‘āgamehi tāva, bhoti, yāva vijāyati.
vijāyati → vijāyasi (bj, sya-all, pts)‘น้องหญิง คอยจนคลอดเสียก่อนเถิด Sace tvaṁ, bhoti, kumārakaṁ vijāyissasi, tassā te ahaṁ āpaṇā makkaṭacchāpakaṁ kiṇitvā ānessāmi, yo te kumārakassa kīḷāpanako bhavissati.
tassā → tassa (bj) | ānessāmi → ānissāmi (sya-all, pts) | ānessāmi → āṇissāmi (bj: sīmu8)ถ้าเธอ คลอดลูกเป็นชาย ฉันก็จักซื้อลูกลิงตัวผู้จากตลาดมาให้เป็นเพื่อนเล่นของลูกชายเธอ Sace pana tvaṁ, bhoti, kumārikaṁ vijāyissasi, tassā te ahaṁ āpaṇā makkaṭacchāpikaṁ kiṇitvā ānessāmi, yā te kumārikāya kīḷāpanikā bhavissatī’ti.
ānessāmi → ānissāmi (sya-all, pts)แต่ถ้าเธอคลอดลูกเป็นหญิง ฉันก็จักซื้อลูกลิงตัวเมียจากตลาดมาให้เป็นเพื่อนเล่นของ ลูกสาวเธอ’

Dutiyampi kho, bhante, sā māṇavikā …pe…
sā māṇavikā → (bj)แม้ครั้งที่ ๒ ภรรยาสาวก็พูดกับพราหมณ์นั้นว่า ‘พี่พราหมณ์ พี่จงไปซื้อ ลูกลิงจากตลาดมาสักตัวไว้เป็นเพื่อนเล่นของลูกฉัน’ แม้ครั้งที่ ๒ พราหมณ์ก็พูดว่า ‘น้องหญิง คอยจนคลอดเสียก่อนเถิด ถ้าเธอคลอดลูกเป็นชาย ฉันก็จักซื้อลูกลิงตัวผู้ จากตลาดมาให้เป็นเพื่อนเล่นของลูกชายเธอ แต่ถ้าเธอคลอดลูกเป็นหญิง ฉันก็จัก ซื้อลูกลิงตัวเมียจากตลาดมาให้เป็นเพื่อนเล่นของลูกสาวเธอ’ tatiyampi kho, bhante, sā māṇavikā taṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:แม้ครั้งที่ ๓ ภรรยาสาวนั้นก็พูดกับพราหมณ์นั้นว่า ‘gaccha tvaṁ, brāhmaṇa, āpaṇā makkaṭacchāpakaṁ kiṇitvā ānehi, yo me kumārakassa kīḷāpanako bhavissatī’ti.‘พี่พราหมณ์ พี่จงไปซื้อ ลูกลิงจากตลาดมาสักตัวไว้เป็นเพื่อนเล่นของลูกฉัน’

Atha kho, bhante, so brāhmaṇo tassā māṇavikāya sāratto paṭibaddhacitto āpaṇā makkaṭacchāpakaṁ kiṇitvā ānetvā taṁ māṇavikaṁ etadavoca:
kiṇitvā → kīṇitvā (sya-all)ก็แล พราหมณ์แก่นั้นหลงใหล รักใคร่ภรรยาสาวจึงซื้อลูกลิงจากตลาดมาแล้วบอกเธอว่า ‘ayaṁ te, bhoti, āpaṇā makkaṭacchāpako kiṇitvā ānīto, yo te kumārakassa kīḷāpanako bhavissatī’ti.
bhoti → bhoti mayā (sya-all)‘ฉันซื้อลูกลิงจากตลาดมา ไว้เป็นเพื่อนเล่นของลูกเธอแล้วนะ น้องหญิง’

Evaṁ vutte, bhante, sā māṇavikā taṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:เมื่อพราหมณ์บอกอย่างนี้แล้ว ภรรยา สาวนั้นจึงพูดว่า ‘gaccha tvaṁ, brāhmaṇa, imaṁ makkaṭacchāpakaṁ ādāya yena rattapāṇi rajakaputto tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā rattapāṇiṁ rajakaputtaṁ evaṁ vadehi—
rattapāṇi → rattapāṇī (bj, sya-all) | rajakaputto → rajataputto (cck) | tenupasaṅkama → tenupasaṅkami (sya-all)‘พี่พราหมณ์ พี่จงอุ้มลูกลิงตัวนี้ไปหาลูกช่างย้อมผู้ชำนาญการย้อม แล้วบอกเขาว่า icchāmahaṁ, samma rattapāṇi, imaṁ makkaṭacchāpakaṁ pītāvalepanaṁ nāma raṅgajātaṁ rajitaṁ ākoṭitapaccākoṭitaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhan’ti.
rattapāṇi → rattapāṇī (bj) | rajitaṁ → rañjitaṁ (bj, pts) | rajitaṁ → rañjitaṁ (sya-all: sī. yu.)‘เพื่อนผู้ชำนาญการย้อม ฉันอยากให้ท่านย้อมลูกลิงตัวนี้ให้สีจับ อย่างสนิทดี ขัดแล้วขัดอีก ให้เรียบร้อยทั้งสองด้าน’

Atha kho, bhante, so brāhmaṇo tassā māṇavikāya sāratto paṭibaddhacitto taṁ makkaṭacchāpakaṁ ādāya yena rattapāṇi rajakaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rattapāṇiṁ rajakaputtaṁ etadavoca:
rattapāṇi → rattapāṇī (bj, sya-all) | taṁ → (sya-all)พราหมณ์ผู้หลงใหลรักใคร่ภรรยาสาวนั้นอุ้มลูกลิงไปหาลูกนายช่างย้อมผู้ชำนาญ การย้อมแล้วบอกว่า ‘icchāmahaṁ, samma rattapāṇi, imaṁ makkaṭacchāpakaṁ pītāvalepanaṁ nāma raṅgajātaṁ rajitaṁ ākoṭitapaccākoṭitaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhan’ti.
rattapāṇi → rattapāṇī (bj) | rajitaṁ → rañjitaṁ (bj, pts) | raṅgajātaṁ → rajitaṁ (bj: machasaṁ, syā)‘เพื่อนผู้ชำนาญการย้อม ฉันอยากให้ท่านย้อมลูกลิงตัวนี้ให้ สีจับอย่างสนิทดี ขัดแล้วขัดอีก ให้เรียบร้อยทั้งสองด้าน’

Evaṁ vutte, bhante, rattapāṇi rajakaputto taṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:
rattapāṇi → rattapāṇī (bj, sya-all)เมื่อพราหมณ์กล่าวอย่างนี้ แล้ว บุตรนายช่างย้อมผู้ชำนาญการย้อมได้บอกว่า ‘ayaṁ kho te, bhante, makkaṭacchāpako raṅgakkhamo hi kho, no ākoṭanakkhamo, no vimajjanakkhamo’ti.
bhante → (cck)‘ท่านผู้เจริญ ลูกลิงของท่านนี้ ควรย้อมสีเท่านั้น ไม่ควรขัดแล้วขัดอีก’

Evameva kho, bhante, bālānaṁ nigaṇṭhānaṁ vādo raṅgakkhamo hi kho bālānaṁ no paṇḍitānaṁ, no anuyogakkhamo, no vimajjanakkhamo.
nigaṇṭhānaṁ → niganthānaṁ (sya-all)แม้ฉันใด วาทะของนิครนถ์ผู้เขลาก็ฉันนั้น เหมือนกัน ควรเป็นที่ยินดีของคนเขลาด้วยกันเท่านั้น ไม่ควรเป็นที่ยินดี ไม่ควร ซักถาม และไม่ควรพิจารณาของบัณฑิตทั้งหลาย

Atha kho, bhante, so brāhmaṇo aparena samayena navaṁ dussayugaṁ ādāya yena rattapāṇi rajakaputto tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā rattapāṇiṁ rajakaputtaṁ etadavoca:
rattapāṇi → rattapāṇī (bj, sya-all)ท่านผู้เจริญ ต่อมา พราหมณ์นั้นถือผ้าใหม่คู่หนึ่งไปหาบุตรนายช่างย้อมผู้ชำนาญ การย้อมแล้วบอกกับเขาว่า ‘icchāmahaṁ, samma rattapāṇi, imaṁ navaṁ dussayugaṁ pītāvalepanaṁ nāma raṅgajātaṁ rajitaṁ ākoṭitapaccākoṭitaṁ ubhatobhāgavimaṭṭhan’ti.
rattapāṇi → rattapāṇī (bj) | rajitaṁ → rañjitaṁ (bj, pts) | rañjitaṁ → rajitaṁ (bj: machasaṁ, syā)‘เพื่อนผู้ชำนาญการย้อม ฉันอยากให้ท่านย้อมผ้าใหม่ คู่นี้ให้สีจับอย่างสนิทดี ขัดแล้วขัดอีก ให้เรียบร้อยทั้งสองด้าน’

Evaṁ vutte, bhante, rattapāṇi rajakaputto taṁ brāhmaṇaṁ etadavoca:
rattapāṇi → rattapāṇī (bj, sya-all) | taṁ → (sya-all)เมื่อพราหมณ์บอก อย่างนี้แล้ว บุตรนายช่างย้อมผู้ชำนาญการย้อมก็ได้บอกว่า ‘idaṁ kho te, bhante, navaṁ dussayugaṁ raṅgakkhamañceva ākoṭanakkhamañca vimajjanakkhamañcā’ti.‘ท่านผู้เจริญ ผ้าใหม่ ของท่านคู่นี้ ควรย้อม ควรขัดแล้วขัดอีก’

Evameva kho, bhante, tassa bhagavato vādo arahato sammāsambuddhassa raṅgakkhamo ceva paṇḍitānaṁ no bālānaṁ, anuyogakkhamo ca vimajjanakkhamo cā”ti.แม้ฉันใด วาทะของพระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ควรเป็นที่ยินดีของบัณฑิต ทั้งหลายเท่านั้น ไม่ควรเป็นที่ยินดี ไม่ควรซักถาม และไม่ควรพิจารณา ของคนเขลา ทั้งหลาย”

“Sarājikā kho, gahapati, parisā evaṁ jānāti:นิครนถ์ นาฏบุตรถามว่า “คหบดี บริษัทพร้อมทั้งพระราชาต่างก็รู้จักท่าน อย่างนี้ว่า ‘upāli gahapati nigaṇṭhassa nāṭaputtassa sāvako’ti.
nāṭaputtassa → nātaputtassa (bj) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all) | nāṭaputtassa sāvakoti → nātaputtassa sāvako ti (pts)‘อุบาลีคหบดีเป็นสาวกของนิครนถ์ นาฏบุตร’ Kassa taṁ, gahapati, sāvakaṁ dhāremā”ti?เราจะจำท่านว่า เป็นสาวก ของใครเล่า”

Evaṁ vutte, upāli gahapati uṭṭhāyāsanā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā nigaṇṭhaṁ nāṭaputtaṁ etadavoca:
nāṭaputtaṁ → nātaputtaṁ (bj, pts) | tenañjaliṁ paṇāmetvā nigaṇṭhaṁ → tenañjalimpaṇāmetvā niganthaṁ (sya-all)เมื่อนิครนถ์ นาฏบุตรกล่าวอย่างนี้แล้ว อุบาลีคหบดีลุกจากอาสนะพาดสไบ เฉวียงบ่า ประนมมือไปทางที่พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ พูดกับนิครนถ์ นาฏบุตรว่า “tena hi, bhante, suṇohi yassāhaṁ sāvako”ti:“ท่านขอรับ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงฟังการกล่าวสรรเสริญพระคุณของพระผู้มีพระภาค ของข้าพเจ้าผู้เป็นสาวก” แล้วกล่าวคาถาประพันธ์ดังต่อไปนี้ว่า

“Dhīrassa vigatamohassa, pabhinnakhīlassa vijitavijayassa;
pabhinnakhīlassa → pabhinnakhilassa (bj, pts)ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นปราชญ์ ปราศจากโมหะ ทรงทำลายกิเลสเครื่องตรึงจิตได้ ทรงชำนะมาร Anīghassa susamacittassa, vuddhasīlassa sādhupaññassa;
anīghassa → anighassa (sya-all, pts) vuddhasīlassa → buddhasīlassa (sya-all)ไม่มีทุกข์ มีจิตเสมอด้วยดี มีมารยาทเจริญ มีพระปัญญาดี Vesamantarassa vimalassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.
Vesamantarassa → vessantarassa (bj, pts1ed) | vesamantarassa → vessantarassa (bj, pts) | vessantarassa → vesamantarassa (bj: machasaṁ, syā) | Vesamantarassa → vessantarassa (cck: sī. pī.) | vesamantarassa → vessantarassa (sya-all: sī.)ทรงข้ามกิเลสอันปราศจากความเสมอ (และ)ปราศจากมลทินได้

Akathaṅkathissa tusitassa, vantalokāmisassa muditassa;ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีความสงสัย มีพระทัยดี ทรงคายโลกามิสได้ ทรงบันเทิง Katasamaṇassa manujassa, antimasārīrassa narassa;
antimasārīrassa → antimasarīrassa (sya-all)ทรงเจริญสมณธรรมสำเร็จแล้ว ทรงเกิดเป็นมนุษย์ มีพระสรีระเป็นชาติสุดท้าย ทรงเป็นนระ Anopamassa virajassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.ไม่มีผู้เปรียบได้ ปราศจากกิเลสเพียงดังธุลี

Asaṁsayassa kusalassa, venayikassa sārathivarassa;
kusalassa → kulassa (bj) | kusalassa → kalassa (sya-all: sī.)ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้ไม่มีความสงสัย ทรงเฉียบแหลม ผู้ทรงแนะนำสัตว์ ผู้เป็นสารถีผู้ประเสริฐ Anuttarassa ruciradhammassa, nikkaṅkhassa pabhāsakassa;
pabhāsakassa → pabhāsakarassa (bj, sya-all, pts1ed) | pabhāsakassa → pabhāsakarassa (pts) | pabhāsakassa → pabhāsakarassa (cck: sī. syā. pī.)ผู้ยอดเยี่ยม ทรงมีธรรมงาม หมดความเคลือบแคลง ทรงให้แสงสว่าง Mānacchidassa vīrassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.ทรงตัดมานะเสียได้ มีพระวิริยะ

Nisabhassa appameyyassa, gambhīrassa monapattassa;ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้องอาจ ไม่มีใครประมาณได้ มีพระคุณลึกซึ้ง บรรลุถึงญาณ Khemaṅkarassa vedassa, dhammaṭṭhassa saṁvutattassa;
vedassa → devassa (bj) | vedassa → devassa (sya-all: sī.) saṁvutattassa → susaṁvutattassa (sya-all)ทรงทำความเกษม มีพระญาณ ดำรงอยู่ในธรรม ทรงสำรวมพระองค์ดีแล้ว Saṅgātigassa muttassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.ล่วงกิเลสเครื่องข้อง หลุดพ้นแล้ว

Nāgassa pantasenassa, khīṇasaṁyojanassa muttassa;ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้ประเสริฐ ผู้ทรงมีเสนาสนะอันสงัด สิ้นสังโยชน์แล้ว หลุดพ้นแล้ว Paṭimantakassa dhonassa, pannadhajassa vītarāgassa;
Paṭimantakassa → paṭimantassa (mr) | paṭimantakassa dhonassa → paṭimantakassaca monassa (sya-all) | Paṭimantakassa → paṭimantassa (cck: ka.)มีพระปัญญาโต้ตอบ มีพระปัญญาหยั่งรู้ ทรงลดธงคือมานะเสียได้ ปราศจากราคะ Dantassa nippapañcassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.เป็นผู้ฝึกแล้ว เป็นผู้ปราศจากธรรมเครื่องยึดหน่วง

Isisattamassa akuhassa, tevijjassa brahmapattassa;
brahmapattassa → brahmasattassa (sya-all)ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค ผู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์ที่ ๗ ผู้ไม่ลวงโลก ทรงมีวิชชา ๓ เป็นผู้ประเสริฐ Nhātakassa padakassa, passaddhassa viditavedassa;
Nhātakassa → nahātakassa (bj, pts1ed); ṇhātakassa (cck) | nhātakassa → nahātakassa (bj, pts) | nahātakassa → nhātakassa (bj: machasaṁ) | Nhātakassa → nahātakassa (cck: sī. syā. pī.)ทรงชำระกิเลสแล้ว ประสมอักษรให้เป็นบทคาถา ทรงสงบระงับ มีพระญาณแจ่มแจ้ง Purindadassa sakkassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.ทรงให้ธรรมทานก่อนผู้อื่นทั้งหมด เป็นผู้สามารถ

Ariyassa bhāvitattassa, pattipattassa veyyākaraṇassa;ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เป็นอริยะ มีพระองค์อบรมแล้ว บรรลุคุณที่ควรบรรลุ ทรงแสดงอรรถให้พิสดาร Satimato vipassissa, anabhinatassa no apanatassa;
satimato → satīmato (bj, pts) anabhinatassa → anabhiṇatassa (sya-all) | apanatassa anejassa → apaṇatassa ānejassa (sya-all)มีพระสติ ทรงเห็นแจ้ง ไม่ยุบลง ไม่ฟูขึ้น Anejassa vasippattassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.
sāvakohamasmi samuggatassa → sāvako hamasmi sammaggatassa (pts)ไม่ทรงหวั่นไหว เป็นผู้มีความชำนาญ

Samuggatassa jhāyissa, ananugatantarassa suddhassa;
Samuggatassa → sammaggatassa (bj, sya-all, pts1ed) | samuggatassa → sammaggatassa (bj, sya-all) | Samuggatassa → sammaggatassa (cck: sī. syā. pī.)ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้เสด็จไปดีแล้ว ทรงมีฌาน ไม่ทรงปล่อยพระทัยไปตามกระแส เป็นผู้หมดจด Asitassa hitassa, pavivittassa aggappattassa;
hitassa → appahīnassa (bj, pts1ed); appabhītassa (sya-all) | hitassa → appahīnassa (pts) | appahīnassa → appahitassa (bj: machasaṁ) | hitassa → appahīnassa (cck: sī. pī.); appabhītassa (cck: syā.) | appabhītassa → appahīnassa (sya-all: yu.)ไม่สะดุ้ง ปราศจากความกลัว สงบอยู่ผู้เดียว ทรงบรรลุธรรมอันเลิศ Tiṇṇassa tārayantassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.ทรงข้ามพ้นเอง ทรงยังสัตว์อื่นให้ข้ามพ้นด้วย

Santassa bhūripaññassa, mahāpaññassa vītalobhassa;ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาคผู้สงบแล้ว มีพระปัญญากว้างใหญ่เสมอด้วยแผ่นดิน มีพระปัญญาใหญ่หลวง ปราศจากความโลภ Tathāgatassa sugatassa, appaṭipuggalassa asamassa;ทรงดำเนินปฏิปทาเหมือนพระพุทธเจ้าในปางก่อน เสด็จไปดี ไม่มีบุคคลเปรียบ ไม่มีผู้เสมอเหมือน Visāradassa nipuṇassa, bhagavato tassa sāvakohamasmi.ทรงแกล้วกล้า เป็นผู้ละเอียด สุขุม

Taṇhacchidassa buddhassa, vītadhūmassa anupalittassa;ข้าพเจ้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค ผู้ตัดตัณหาได้เด็ดขาด ผู้ตื่น ปราศจากควัน ผู้ไม่ถูกตัณหาและทิฏฐิฉาบทา Āhuneyyassa yakkhassa, uttamapuggalassa atulassa;
āhuneyyassa → āhuṇeyyassa (bj)ผู้ควรบูชา ผู้ทรงได้รับพระนามว่ายักขะ เป็นบุคคลผู้สูงสุด มีพระคุณชั่งไม่ได้ Mahato yasaggapattassa, bhagavato tassa sāvakohamasmī”ti.เป็นผู้ใหญ่ยิ่ง บรรลุยศอย่างยอดเยี่ยม”

“Kadā saññūḷhā pana te, gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā”ti?นิครนถ์ นาฏบุตรถามว่า “คหบดี ท่านประมวลถ้อยคำสำหรับพรรณนา คุณของพระสมณโคดมไว้ตั้งแต่เมื่อไร”

“Seyyathāpi, bhante, nānāpupphānaṁ mahāpuppharāsi, tamenaṁ dakkho mālākāro vā mālākārantevāsī vā vicittaṁ mālaṁ gantheyya;
vicittaṁ mālaṁ → vicitramālaṁ (sya-all) | vicittaṁ → vicitraṁ (pts)อุบาลีคหบดีตอบว่า “ท่านขอรับ ช่างดอกไม้ หรือลูกมือช่างดอกไม้ผู้ชำนาญ พึงร้อยดอกไม้ต่าง ๆ กองใหญ่ให้เป็นพวงมาลัยอันวิจิตรได้ แม้ฉันใด evameva kho, bhante, so bhagavā anekavaṇṇo anekasatavaṇṇo.พระผู้มีพระภาค พระองค์นั้นก็ฉันนั้นเหมือนกัน ทรงมีพระคุณควรพรรณนาเป็นอเนก ทรงมีพระคุณ ควรพรรณนาได้หลายร้อย Ko hi, bhante, vaṇṇārahassa vaṇṇaṁ na karissatī”ti?ใครเล่าจักพรรณนาไม่ได้ถึงพระคุณของพระองค์ผู้ควร พรรณนา”

Atha kho nigaṇṭhassa nāṭaputtassa bhagavato sakkāraṁ asahamānassa tattheva uṇhaṁ lohitaṁ mukhato uggacchīti.
uggacchīti → uggañchi (bj); uggañchīti (sya-all, pts1ed) | nāṭaputtassa → (bj); nātaputtassa (pts) | uggacchīti → uggañjīti (bj) | nigaṇṭhassa → niganthassa (sya-all) | uggañjīti → uggacchiti (bj: machasaṁ) | uggacchīti → uggañchi (cck: sī. syā. pī.)จากนั้น นิครนถ์ นาฏบุตรทนดูสักการะของพระผู้มีพระภาคไม่ได้ จึงกระอัก โลหิตอุ่นออกจากปาก ณ ที่นั้นเอง ดังนี้แล

Upālisuttaṁ niṭṭhitaṁ chaṭṭhaṁ.อุปาลิวาทสูตรที่ ๖ จบ