Tattha katamo āvaṭṭo hāro? “Ekamhi padaṭṭhāne”ti ayaṁ.

“Ārambhatha nikkamatha, yuñjatha buddhasāsane;
Ārambhatha → ārabhatha (bj); ārabbhatha (pts-vp-pli1) | ārambhatha nikkamatha → ārabhatha nikkhamatha (bj) | ārabhatha → ārambhata (bj: machasaṁ) | nikkhamatha → nikkamatha (bj: machasaṁ) | Ārambhatha → ārabbhatha (sī.) saṁ. ni. 1.185; theragā. 256 passitabbaṁ (cck note) Dhunātha maccuno senaṁ, naḷāgāraṁva kuñjaro”ti.

“Ārambhatha nikkamathā”ti vīriyassa padaṭṭhānaṁ.
ārambhatha nikkamathāti vīriyassa → ārabhatha nikkhamathāti viriyassa (bj) “Yuñjatha buddhasāsane”ti samādhissa padaṭṭhānaṁ. “Dhunātha maccuno senaṁ, naḷāgāraṁva kuñjaro”ti paññāya padaṭṭhānaṁ. “Ārambhatha nikkamathā”ti vīriyindriyassa padaṭṭhānaṁ.
ārambhatha nikkamathāti vīriyindriyassa → ārabhatha nikkhamathāti viriyindriyassa (bj) “Yuñjatha buddhasāsane”ti samādhindriyassa padaṭṭhānaṁ. “Dhunātha maccuno senaṁ, naḷāgāraṁva kuñjaro”ti paññindriyassa padaṭṭhānaṁ. Imāni padaṭṭhānāni desanā.

Ayuñjantānaṁ vā sattānaṁ yoge, yuñjantānaṁ vā ārambho.
yoge → yogo (bj)

Tattha ye na yuñjanti, te pamādamūlakā na yuñjanti. So pamādo duvidho taṇhāmūlako avijjāmūlako ca. Tattha avijjāmūlako yena aññāṇena nivuto ñeyyaṭṭhānaṁ nappajānāti pañcakkhandhā uppādavayadhammāti, ayaṁ avijjāmūlako. Yo taṇhāmūlako, so tividho anuppannānaṁ bhogānaṁ uppādāya pariyesanto pamādaṁ āpajjati, uppannānaṁ bhogānaṁ ārakkhanimittaṁ paribhoganimittañca pamādaṁ āpajjati ayaṁ loke catubbidho pamādo ekavidho avijjāya tividho taṇhāya. Tattha avijjāya nāmakāyo padaṭṭhānaṁ. Taṇhāya rūpakāyo padaṭṭhānaṁ. Taṁ kissa hetu, rūpīsu bhavesu ajjhosānaṁ, arūpīsu sammoho? Tattha rūpakāyo rūpakkhandho nāmakāyo cattāro arūpino khandhā. Ime pañcakkhandhā katamena upādānena saupādānā, taṇhāya ca avijjāya ca? Tattha taṇhā dve upādānāni kāmupādānañca sīlabbatupādānañca.
kāmupādānañca sīlabbatupādānañca → kāmūpādānaṁ ca sīlabbatūpādānañca (bj) Avijjā dve upādānāni diṭṭhupādānañca attavādupādānañca.
attavādupādānañca → attavādūpādānañca (bj) Imehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṁ dukkhaṁ. Cattāri upādānāni, ayaṁ samudayo. Pañcakkhandhā dukkhaṁ. Tesaṁ bhagavā pariññāya pahānāya ca dhammaṁ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.
pariññāya → pariññāya ca (bj)

Tattha yo tividho taṇhāmūlako pamādo anuppannānaṁ bhogānaṁ uppādāya pariyesati, uppannānaṁ bhogānaṁ ārakkhaṇañca karoti paribhoganimittañca, tassa sampaṭivedhena rakkhaṇā paṭisaṁharaṇā, ayaṁ samatho.

So kathaṁ bhavati? Yadā jānāti kāmānaṁ assādañca assādato ādīnavañca ādīnavato nissaraṇañca nissaraṇato okārañca saṅkilesañca vodānañca nekkhamme ca ānisaṁsaṁ. Tattha yā vīmaṁsā upaparikkhā ayaṁ vipassanā. Ime dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti samatho ca vipassanā ca. Imesu dvīsu dhammesu bhāviyamānesu dve dhammā pahīyanti taṇhā ca avijjā ca, imesu dvīsu dhammesu pahīnesu cattāri upādānāni nirujjhanti. Upādānanirodhā bhavanirodho, bhavanirodhā jātinirodho, jātinirodhā jarāmaraṇaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā nirujjhanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa nirodho hoti. Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṁ samudayo ca, samatho ca vipassanā ca maggo. Bhavanirodho nibbānaṁ imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā “ārambhatha nikkamathā”ti.
ārambhatha nikkamathāti → ārabhatha nikkhamathāti (bj)

“Yathāpi mūle anupaddave daḷhe, chinnopi rukkho punareva rūhati;
punareva → punadeva (pts-vp-pli1, mr) | punareva → punadeva (ka.) passa dha. pa. 338 (cck note) Evampi taṇhānusaye anūhate, nibbattatī dukkhamidaṁ punappunaṁ”.
nibbattatī → nibbattati (bj)

Ayaṁ taṇhānusayo. Katamassā taṇhāya? Bhavataṇhāya. Yo etassa dhammassa paccayo ayaṁ avijjā. Avijjāpaccayā hi bhavataṇhā. Ime dve kilesā taṇhā ca avijjā ca. Tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṁ dukkhaṁ. Cattāri upādānāni ayaṁ samudayo. Pañcakkhandhā dukkhaṁ. Tesaṁ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṁ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya.

Yena taṇhānusayaṁ samūhanati, ayaṁ samatho.
samūhanati → samūhanti (bj) | samūhanti → samūhanti (bj: machasaṁ) | samūhanati → samūhanti (cck: sī.) Yena taṇhānusayassa paccayaṁ avijjaṁ vārayati, ayaṁ vipassanā. Ime dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti samatho ca vipassanā ca. Tattha samathassa phalaṁ rāgavirāgā cetovimutti, vipassanāya phalaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti. Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṁ samudayo ca, samatho vipassanā ca maggo, dve ca vimuttiyo nirodho.
samatho → samatho ca (bj) Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā “yathāpi mūle”ti.
mūleti → mūle anupaddavetī (bj)

“Sabbapāpassa akaraṇaṁ, kusalassa upasampadā; Sacittapariyodāpanaṁ, etaṁ buddhāna sāsanan”ti.
Sacittapariyodāpanaṁ → … pariyodapanaṁ (bj, pts-vp-pli1) | sacittapariyodāpanaṁ → sacittapariyodapanaṁ (bj) | sacittapariyodapanaṁ → pariyodapanaṁ (bj: machasaṁ) | Sacittapariyodāpanaṁ → pariyodapanaṁ (sī.) dha. pa. 183; dī. ni. 2.90 passitabbaṁ (cck note)

Sabbapāpaṁ nāma tīṇi duccaritāni kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ, te dasa akusalakammapathā pāṇātipāto adinnādānaṁ kāmesumicchācāro musāvādo pisuṇā vācā pharusā vācā samphappalāpo abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi, tāni dve kammāni cetanā cetasikañca.
pisuṇā vācā pharusā vācā → pisunāvācā pharusāvācā (bj) Tattha yo ca pāṇātipāto yā ca pisuṇā vācā yā ca pharusā vācā, idaṁ dosasamuṭṭhānaṁ.
pisuṇā vācā → pisunāvācā (bj) Yañca adinnādānaṁ yo ca kāmesumicchācāro yo ca musāvādo, idaṁ lobhasamuṭṭhānaṁ, yo samphappalāpo, idaṁ mohasamuṭṭhānaṁ. Imāni satta kāraṇāni cetanākammaṁ. Yā abhijjhā, ayaṁ lobho akusalamūlaṁ. Yo byāpādo, ayaṁ doso akusalamūlaṁ. Yā micchādiṭṭhi, ayaṁ micchāmaggo. Imāni tīṇi kāraṇāni cetasikakammaṁ.
cetasikakammaṁ → cetasikaṁ kammaṁ (bj) Tenāha “cetanākammaṁ cetasikakamman”ti.
cetasikakammanti → cetasikaṁ kammanti (bj)

Akusalamūlaṁ payogaṁ gacchantaṁ catubbidhaṁ agatiṁ gacchati chandā dosā bhayā mohā. Tattha yaṁ chandā agatiṁ gacchati, idaṁ lobhasamuṭṭhānaṁ.
chandā agatiṁ → chandāgatiṁ (bj) Yaṁ dosā agatiṁ gacchati, idaṁ dosasamuṭṭhānaṁ.
dosā agatiṁ → dosāgatiṁ (bj) Yaṁ bhayā ca mohā ca agatiṁ gacchati, idaṁ mohasamuṭṭhānaṁ. Tattha lobho asubhāya pahīyati. Doso mettāya. Moho paññāya. Tathā lobho upekkhāya pahīyati. Doso mettāya ca karuṇāya ca. Moho muditāya pahānaṁ abbhatthaṁ gacchati. Tenāha bhagavā “sabbapāpassa akaraṇan”ti.

Sabbapāpaṁ nāma aṭṭha micchattāni micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvācā micchākammanto micchāājīvo micchāvāyāmo micchāsati micchāsamādhi, idaṁ vuccati sabbapāpaṁ. Imesaṁ aṭṭhannaṁ micchattānaṁ yā akiriyā akaraṇaṁ anajjhācāro, idaṁ vuccati sabbapāpassa akaraṇaṁ.

Aṭṭhasu micchattesu pahīnesu aṭṭha sammattāni sampajjanti. Aṭṭhannaṁ sammattānaṁ yā kiriyā karaṇaṁ sampādanaṁ, ayaṁ vuccati kusalassa upasampadā.
sampādanaṁ → ajjhācāro (bj) Sacittapariyodāpananti atītassa maggassa bhāvanākiriyaṁ dassayati, citte pariyodāpite pañcakkhandhā pariyodāpitā bhavanti, evañhi bhagavā āha—
pariyodāpite → pariyodapite (bj, pts-vp-pli1, mr) | sacittapariyodāpananti → sacittapariyodapananti (bj) | pariyodāpitā → pariyodapitā (bj) | pariyodāpite → pariyodapite (cck: sī. ka.) “cetovisuddhatthaṁ, bhikkhave, tathāgate brahmacariyaṁ vussatī”ti.
vussatī → okkāmenti (bj: machasaṁ) Duvidhā hi pariyodāpanā nīvaraṇappahānañca anusayasamugghāto ca.
pariyodāpanā nīvaraṇappahānañca → pariyodapanā nīvaraṇapahānaṁ ca (bj) Dve pariyodāpanabhūmiyo dassanabhūmi ca, bhāvanābhūmi ca, tattha yaṁ paṭivedhena pariyodāpeti, idaṁ dukkhaṁ.
pariyodāpanabhūmiyo → ca pariyodapanabhūmiyo (bj) | pariyodāpeti → pariyodapeti (bj) Yato pariyodāpeti, ayaṁ samudayo.
pariyodāpeti → pariyodapeti (bj) Yena pariyodāpeti, ayaṁ maggo.
pariyodāpeti → pariyodapeti (bj) Yaṁ pariyodāpitaṁ, ayaṁ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā “sabbapāpassa akaraṇan”ti.

“Dhammo have rakkhati dhammacāriṁ, chattaṁ mahantaṁ yatha vassakāle; Esānisaṁso dhamme suciṇṇe, na duggatiṁ gacchati dhammacārī”ti.

Dhammo nāma duvidho indriyasaṁvaro maggo ca. Duggati nāma duvidhā devamanusse vā upanidhāya apāyā duggati, nibbānaṁ vā upanidhāya sabbā upapattiyo duggati. Tattha yā saṁvarasīle akhaṇḍakāritā, ayaṁ dhammo suciṇṇo apāyehi rakkhati. Evaṁ bhagavā āha— “dvemā, bhikkhave, sīlavato gatiyo devā ca manussā ca”. Evañca nāḷandāyaṁ nigame asibandhakaputto gāmaṇi bhagavantaṁ etadavoca—
nāḷandāyaṁ → nālandāyaṁ (bj) | gāmaṇi → gāmaṇī (bj)

“Brāhmaṇā, bhante, pacchābhūmakā kāmaṇḍalukā sevālamālikā udakorohakā aggiparicārakā, te mataṁ kālaṅkataṁ uyyāpenti nāma, saññāpenti nāma, saggaṁ nāma okkāmenti.
okkāmenti → uggamenti (bj); okkamanti (si); okkamenti (pts-vp-pli1) | kālaṅkataṁ → kālakataṁ (bj) | uggamenti → okkāmenti (bj: machasaṁ) | okkāmenti → uggamenti (sī.) passa saṁ. ni. 4.358 (cck note) Bhagavā pana, bhante, arahaṁ sammāsambuddho pahoti tathā kātuṁ, yathā sabbo loko kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyyā”ti.
arahaṁ sammāsambuddho → (bj)

“Tena hi, gāmaṇi, taññevettha paṭipucchissāmi, yathā te khameyya, tathā naṁ byākareyyāsīti.
gāmaṇi taññevettha → gāmaṇī taṁ yevettha (bj) | byākareyyāsīti → byākareyyāsi (bj)

Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātī adinnādāyī kāmesumicchācārī musāvādī pisuṇavāco pharusavāco samphappalāpī abhijjhālu byāpannacitto micchādiṭṭhiko, tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjatū’ti.
kiṁ maññasi gāmaṇi → kimmaññasi gāmaṇī (bj) | pisuṇavāco pharusavāco → pisunāvāco pharusāvāco (bj) | abhijjhālu → abhijjhālū (bj) Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetuvā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyyā”ti.
pañjalikaṁ → pañjalikā (sn42.6:1 [6. Asibandhakaputtasutta]) | pañjalikaṁ → pañjalikā saṁ. ni. 4.358 (cck note) “No hetaṁ, bhante”.

“Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso mahatiṁ puthusilaṁ gambhīre udakarahade pakkhipeyya, tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ummujja, bho, puthusile, uplava bho puthusile, thalamuplava, bho puthusile’ti.
udakarahade → udakadahe (mr) | gambhīre → gambhīraṁ (bj, pts-vp-pli1, mr) | gāmaṇi → gāmaṇī (bj) | thalamuplava → phalamuplava (bj) | puthusileti → puthisileti (bj) | udakarahade → udakadahe (cck: ka.) Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, api nu sā mahatī puthusilā mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā ummujjeyya vā uplaveyya vā thalaṁ vā uplaveyyā”ti.
thalaṁ → phalaṁ (bj) “No hetaṁ, bhante”. “Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātī …pe…
gāmaṇi → gāmaṇī (bj) micchādiṭṭhiko, kiñcāpi naṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjatū’ti. Atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyya.

Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, idhassa puriso pāṇātipātā paṭivirato adinnādānā paṭivirato kāmesumicchācārā paṭivirato musāvādā paṭivirato pisuṇāya vācāya paṭivirato pharusāya vācāya paṭivirato samphappalāpā paṭivirato anabhijjhālu abyāpannacitto sammādiṭṭhiko, tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjatū’ti.
gāmaṇi → gāmaṇī (bj) Taṁ kiṁ maññasi, gāmaṇi, api nu so puriso mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjeyyā”ti. “No hetaṁ, bhante”.

“Seyyathāpi, gāmaṇi, puriso sappikumbhaṁ vā telakumbhaṁ vā gambhīre udakarahade ogāhetvā bhindeyya.
gāmaṇi → gāmaṇī (bj) | gambhīre udakarahade ogāhetvā → gambhīraṁ udakarahadaṁ ogāhitvā (bj) | gambhīre → gambhīraṁ (sī. ka.) passa saṁ. ni. 4.358 (cck note) Tatra yāssa sakkharakaṭhalaṁ, sā adhogāmī assa.
sakkharakaṭhalaṁ → sasakkharakaṭhalaṁ (bj); sakkharā vā kathalā vā (pts-vp-pli1); sakkharā vā kathalā (mr); sakkharā vā kaṭhalā (csp1ed sn42.6:1 [6. Asibandhakaputtasutta]) | yāssa sakkharakaṭhalaṁ sā → yassa sasakkharakaṭhalaṁ taṁ (bj) | sakkharakaṭhalaṁ → sakkharā vā kaṭhalā (cck) | yassa → yāssa (bj: sīmu, machasaṁ) | taṁ → sakkharā vā kaṭhalā vā sā (bj: sīmu, machasaṁ) | kaṭhalā → kathalā (cck: ka.) Yañca khvassa tatra sappi vā telaṁ vā, taṁ uddhaṅgāmi assa. Tamenaṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘osīda, bho sappitela, saṁsīda, bho sappitela, adho gaccha, bho sappitelā’ti.
adho gaccha → avaṁ gaccha (bj, pts-vp-pli1, mr) | adho → avaṁ (bj) | gaccha → avaṁgaccha (cck: sī. ka.) Taṁ kiṁ maññasi gāmaṇi, api nu taṁ sappitelaṁ mahato janakāyassa āyācanahetu vā thomanahetu vā pañjalikaṁ anuparisakkanahetu vā ‘osīdeyya vā saṁsīdeyya vā adho vā gaccheyyā’”ti.
osīdeyya → osideyya (bj) | adho → avaṁ (bj) “No hetaṁ, bhante”.

“Evameva kho, gāmaṇi, yo so puriso pāṇātipātā paṭivirato …pe… sammādiṭṭhiko, kiñcāpi naṁ mahā janakāyo saṅgamma samāgamma āyāceyya thomeyya pañjaliko anuparisakkeyya ‘ayaṁ puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjatū’”ti. Atha kho so puriso kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjeyya. Iti dhammo suciṇṇo apāyehi rakkhati. Tattha yā maggassa tikkhatā adhimattatā, ayaṁ dhammo suciṇṇo sabbāhi upapattīhi rakkhati. Evaṁ bhagavā āha—

“Tasmā rakkhitacittassa, sammāsaṅkappagocaro;
rakkhitacittassa → passa udā. 32 (cck note) Sammādiṭṭhipurekkhāro, ñatvāna udayabbayaṁ; Thinamiddhābhibhū bhikkhu, sabbā duggatiyo jahe”ti.
thinamiddhābhibhū → thinamiddhābhibhu (bj)

Tattha duggatīnaṁ hetu taṇhā ca avijjā ca, tāni cattāri upādānāni, tehi catūhi upādānehi ye saupādānā khandhā, idaṁ dukkhaṁ. Cattāri upādānāni, ayaṁ samudayo.
ayaṁ → (bj) Pañcakkhandhā dukkhaṁ, tesaṁ bhagavā pariññāya ca pahānāya ca dhammaṁ deseti dukkhassa pariññāya samudayassa pahānāya. Tattha taṇhāya pañcindriyāni rūpīni padaṭṭhānaṁ. Avijjāya manindriyaṁ padaṭṭhānaṁ. Pañcindriyāni rūpīni rakkhanto samādhiṁ bhāvayati, taṇhañca niggaṇhāti. Manindriyaṁ rakkhanto vipassanaṁ bhāvayati, avijjañca niggaṇhāti. Taṇhāniggahena dve upādānāni pahīyanti kāmupādānañca sīlabbatupādānañca.
kāmupādānañca sīlabbatupādānañca → kāmūpādānañca sīlabbatūpādānañca (bj) Avijjāniggahena dve upādānāni pahīyanti diṭṭhupādānañca attavādupādānañca. Catūsu upādānesu pahīnesu dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti samatho ca vipassanā ca. Idaṁ vuccati brahmacariyanti.

Tattha brahmacariyassa phalaṁ cattāri sāmaññaphalāni sotāpattiphalaṁ sakadāgāmiphalaṁ anāgāmiphalaṁ arahattaṁ aggaphalaṁ.
arahattaṁ → arahattaphalaṁ (mr) | arahattaṁ → arahattaphalaṁ (cck: ka.) Imāni cattāri brahmacariyassa phalāni.
brahmacariyassa phalāni → brahmacariyaphalānīti (bj); brahmacariyassa phalānīti (pts-vp-pli1) | phalāni → brahmacariyaphalānīti (cck: sī.) Iti purimakāni ca dve saccāni dukkhaṁ samudayo ca. Samatho ca vipassanā ca brahmacariyañca maggo, brahmacariyassa phalāni ca tadārammaṇā ca asaṅkhatādhātu nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha bhagavā “dhammo have rakkhatī”ti.
bhagavā → (bj)

Tattha yaṁ paṭivedhena rakkhati, idaṁ dukkhaṁ. Yato rakkhati, ayaṁ samudayo. Yena rakkhati, ayaṁ maggo. Yaṁ rakkhati, ayaṁ nirodho. Imāni cattāri saccāni. Tenāha āyasmā mahākaccāyano “ekamhi padaṭṭhāne”ti.
mahākaccāyano → mahākaccāno (bj)

Niyutto āvaṭṭo hāro.