Yāni cattāri jhānāni, tesaṁ jhānānaṁ imāni aṅgāni, tesaṁ aṅgānaṁ samūho assa aṅgā, ayaṁ jhānabhūmi ko visesoti assa viseso.
samūho → sammoho (pts-vp-pli1, mr) | ca → koci (mr) | samūho → sammoho (bj: PTS) | samūho → sammoho (cck: pī. ka.) Ime sambhārā tehi ayaṁ samudāgamo, tassa samudāgamassa ayaṁ upanisā, tāya upanisāya ayaṁ bhāvanā.
sambhārā → samhārā (bj) | tehi → tehi sambhārehi (bj: PTS) | upanisā → upanissā (bj: PTS) Tassā bhāvanāya ayaṁ ādīnavo. Tena ayaṁ parihāni. Kassa parihānīti tadupagajjhāyino.
tadupagajjhāyino → tadupakajjhāyino (pts-vp-pli1, mr) | tadupagajjhāyino → tadupakajjhāyino (cck: pī. ka.) Taṁ yathā bhaṇitaṁ paccavekkhanto ayaṁ viseso.
taṁ → naṁ (mr) Tena visesena ayaṁ assādo, so kassa assādo ajhāniyā jhāyino, tassā ajhāniyā jhāyino, idaṁ kallitā kosalle ṭhitajjhānaṁ anomaddiyataṁ gacchati jhānabalaṁ, jhānabale ṭhitassa ayaṁ pāramippattassa imāni jhānaṅgāni anāvilasaṅkappo paṭhame jhāne jhānaṅgāni bhāvī.
kallitā → kallatā (bj) | tassa → tassā (bj: machasaṁ) | ājānīyajjhāyino → jhāniyā (bj: machasaṁ) | kallatā → kallitā (bj: machasaṁ) So pīti tadanusārittāva paṭhame jhāne jhānaṅgaṁ tassaṅguno ca dhammā tadabhisannitāya ca.
pīti → pītisukhaṁ (bj) | so → sā (bj) | pīti → so pīti (bj: machasaṁ) Pīti dutiye jhāne jhānaṅgadhammatā kho pana tathā pavattassa sahagataṁ jhānaṅgadhammaṁ sasukhatāya ajjhattaṁ sampasādo dutiye jhāne jhānaṅgaṁ manosampasādanatāya tadabhisannitāya ca.
tadabhisannitāya → tadabhisannatāya (bj) Pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṁ ajjhattaṁ sampasādanaṁ samādhitā pīti dutiye jhāne jhānaṅgaṁ, cetaso ekodibhāvo dutiye jhāne jhānaṅgaṁ, upekkhā phassatā tatiye jhāne jhānaṅgaṁ, sukhaṁ tassa aṅganti ca.
samādhitā → samādhijaṁ (bj); samādhikā (pts-vp-pli1) | samādhitā pīti → samādhijaṁ pītisukhaṁ (bj) | dutiye → tatiye (bj) | samādhijaṁ → samādhītā (bj: machasaṁ); samādhitā (bj: PTS) | samādhitā → samādhikā (cck: pī.) Cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṁ, upekkhā adukkhamasukhā catutthe jhāne jhānaṅgaṁ, abhinisābhūmi upekkhāsatipārisuddhi catutthe jhāne jhānaṅgaṁ. Satipārisuddhi ca anekajjhānabhūmīsu jhānaṅgasamāyuttā pīti cetaso ekodibhāvo catutthe jhāne jhānaṅgaṁ.
anekajjhānabhūmīsu → anekajjhābhūmīsu (cck)

Tattha katamā jhānabhūmi? Savitakke savicāre vivekā anugatā paṭhame jhāne jhānabhūmi.
vivekā anugatā → vivekānugatā (bj) Avitakke avicāre ajjhattaṁ sampasādanaṁ janitaṁ pītimanugatā dutiye jhāne jhānabhūmi.
dutiye → pīti, dutiye (bj: machasaṁ, PTS) Sukhasātasamohitā sappītikā tatiye jhāne jhānabhūmi. Tassa sukhadukkhasahagatā abhinīhārasahagatā catutthe jhāne jhānabhūmi. Appamāṇasahagatā sattārammaṇā paṭhame jhāne jhānabhūmi. Abhibhūmiāyatanasahagatā rūpasaññīsu dutiye jhāne jhānabhūmi.
vimokkhasahagatā → sahagatānaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Vimokkhasahagatānaṁ vimokkhesu tatiye jhāne jhānabhūmi. Anupassanāsahagatā kāyasaṅkhārā sammā catutthassa jhānassa bhūmi.
sammā → dhammā (bj)

Tattha katame jhānavisesā? Vivicceva kāmehi vivicca pāpakehi akusalehi dhammehi cittacetasikasahagatā kāmadhātusamatikkamanatāpi, ayaṁ jhānaviseso. Avitakkā ceva avicārā ca sappītikāya satisahagatāya pītisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti. Ayaṁ jhānaviseso. Avitakkāya bhūmiyā avicāreyeva sati anugatā upekkhāsahagatā manasikārā samudācaranti. Tadanudhammatāya ca sati saṇḍahati.
saṇḍahati → sandahati (pts-vp-pli1) | saṇḍahati tañca → saṇṭhahati taṁ ca (bj) | tadanudhammatā → tadanudhammatāya (bj: machasaṁ, PTS) | saṇḍahati → sandahati (cck: pī.) Tañca bhūmiṁ upasampajja viharati, ayaṁ jhānaviseso. Satipārisuddhisahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ upasampajja viharati, ayaṁ jhānaviseso. Viññāṇañcāyatanasahagatāya bhūmiyaṁ ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ upasampajja viharati, ayaṁ jhānaviseso.
jhānaviseso → jhānaviseso tattha katame (bj)

Jhānasambhārā nekkhammavitakko sambhāro kāmavitakkavinodanādhippāyatā. Abyāpādavitakko sambhāro byāpādavitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Avihiṁsāvitakko sambhāro vihiṁsāvitakkapaṭivinodanādhippāyatā. Indriyesu guttadvāratā appicchatā sambhāro parisuddhājīvo catunnaṁ samāpattīnaṁ sambhāro akammassa vihāritā. Maggasambhāro samāpattipajjanatā. Phalasambhāro jhānanibbattitāya jhānasamudāgamo. Kusalahetu yaṁ jhānaṁ samudayaṁ gacchanti ko ca na kutoci nekkhammappattā samudāgacchanti.
gacchanti → gacchati (bj) | gacchati → gacchanti (bj: machasaṁ) | ca → koci (cck: ka.) Ālambanirodhasamādhi santo samudāgacchanti. Avītikkantā samudāgacchanti. Sukhindriyaṁ somanassindriyaṁ pahānāya te ca abyāpajjatāya samudāgacchanti. Taṁ pana sandhāya samudāgacchanti. Aparidāhanāya samudāgacchanti. Ayaṁ ñāṇasamudāgamo.
ayaṁ ñāṇasamudāgamo → jhānasamudāgamo (bj)

Tattha katamā upanisā? Kalyāṇamittatā jhānassa upanisā. Kalyāṇasampavaṅkatā jhānassa upanisā. Indriyesu guttadvāratā jhānassa upanisā. Asantuṭṭhitā kusalesu dhammesu jhānassa upanisā.
dhammesu → dhammesu saddhammasavanaṁ (bj) | asantuṭṭhitā → asantūṭṭhissa (bj: PTS) | saddhammasavanaṁ → saddhammassavanaṁ (bj: machasaṁ) Saddhammassavanaṁ jhānassa upanisā.
saddhammassavanaṁ → saṁvejanīye ṭhāne saṁvigassa yonisopadhānaṁ (bj) Saṁvejaniye ṭhāne saṁviggassa yoniso padhānaṁ.
saṁvejanīye → saṁvejaniye (bj: machasaṁ) Ayaṁ jhānopanisā.

Tattha katamā bhāvanā? Mettāsevanā abyāpādavitakkabhāvanā. Karuṇāsevanā avihiṁsāvitakkabhāvanā.
karuṇāsevanā → kalyāṇasevanā (bj: PTS) Muditābhāvanā pītisukhasampajaññā kāritā. Upekkhābhāvanā passavatā upekkhābhāvanā apassavatā upekkhā ca ajjhupekkhā ca, asubhasaññābhāvanā dukkhāpaṭipadā dandhābhiññā bhavasandhābhiññā bhavasandhānaṁ, sā chabbidhā bhāvanā bhāvitā bahulīkatā anuṭṭhitā vatthukatā yānīkatā paricitā susamāraddhā.
passavatā → passavanā (bj) | sā → yā (bj) Ayaṁ bhāvanā.

Evaṁ bhāvayantassa ayaṁ ādīnavo. Paṭhame jhāne saṅkhārasamannāgato eso dhammo assuto sāsavo. Sace esa dhammo ayaṁ sīlo āsannapaṭipakkho ca esa dhammo kāmo paticāro pativicāro samāpattīnaṁ ca sabboḷāriko esa dhammo vitakkavicāro ca.
āsannapaṭipakkho → āsannapaṭikkho (bj) | kāmo paticāro pativicāro → kāmopaticāro (bj) Tattha cittaṁ khobhenti, kāyo cettha kilamati, kāyamhi cettha kilante cittaṁ vihaññati.
khobhenti → khoheti (bj) | khoheti → khobhenti (bj: machasaṁ); khobhanti (bj: PTS) | vihaññati → muhaññati (bj: PTS) Anabhinīhārakkhamova abhiññānaṁ ime ādīnavā paṭhame jhāne.
anabhinīhārakkhamova → anabhinīhārakkhamo ca (bj)

Dutiye jhāne ime ādīnavā pītipharaṇasahagato ca eso dhammo, na samudācārasseti cittaṁ.
pītipharaṇasahagato → pītisaraṇa (bj: PTS) Asodhayaṁ upagamo cesa dhammo upagamiparissayo domanassapaccatthiko cesa dhammo.
upagamiparissayo → upagamiparisayo (pts-vp-pli1) | upagamiparissayo → parisayo (bj: PTS) | upagamiparissayo → upagamiparicayo (cck: pī.) Tattha tattha yuttīnaṁ pīti parajjato cesa dhammo dukkaraṁ hoti, avattasantāsabhūmiparivajjayanto catūsu dukkhatāsu esa dhammo anuviddhāpanasaddhāya dukkhatāya ca na palibodhadukkhatāya ca abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya ca, ime ādīnavā dutiye jhāne.
anuviddhāpanasaddhāya → anuviddhā passaddhāya (pts-vp-pli1) | yuttīnaṁ → yuttītaṁ (bj) | catūsu → catusu (bj) | anuviddhāpanasaddhāya → anuviddhā passatiyā (cck: pī.)

Tattha katame ādīnavā tatiye jhāne?
katame → katamo (bj) Upekkhāsukhasahagatāya tattha sātāvīnaṁ pañcannaṁ upekkhāsukhaṁ parivattito esa dhammo tena niccasaññitānañca yaṁ hoti. Dukkhopaniyaṁ sukhaṁ cittassa saṅkhobhataṁ upādāya sukhadukkhāya gato savati.
dukkhopaniyaṁ → dukkhūpanisaṁ (bj) | savati sukhadukkhānukatañca → bhavati sukhadukkhānugataṁ ca (bj) | dukkhūpanisaṁ → dukkhopanisaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | sukhadukkhānugataṁ → sukhadukkhānukataṁ (bj: machasaṁ) Sukhadukkhānukatañca upādāya anabhihārakkhamaṁ cittaṁ hoti.
anabhihārakkhamaṁ → anabhinīhārakkhamaṁ (bj) Abhiññāya sacchikiriyāsu sabbepi cete dhammā tīsu jhānasamāpattīsu catūhi ca dukkhatāhi anuviddhānaṁ sā bhayā dukkhatāya palibodhadukkhatāya ca abhiññāya dukkhatāya ca ime ādīnavā tatiye jhāne.
abhiññāya dukkhatāya → abhiññādukkhatāya ca rogadukkhatāya (bj)

Tattha katame ādīnavā catutthe jhāne? Ākiñcaññāsamāpattikā te dhammānusamāpattikā etissā ca bhūmiyaṁ sātānaṁ bālaputhujjanānaṁ anekavidhāni diṭṭhigatāni uppajjanti.
ākiñcaññāsamāpattikā te → ākiñcaññāsamāpattitāvate (bj) Oḷārikā sukhumehi ca rūpasaññāhi anuvidhāni etāni jhānāni sadā anudayamettājhānakalānudanukalāya sādhāraṇā, dukkarā ca sabbe cattāro mahāsambhārā samudāgatāni ca etāni jhānāni aññamaññaṁ nissāya samudāgacchanti.
oḷārikā sukhumehi → oḷārikasukhumāhi (bj) | anudayamettājhānakalānudanukalāya → anudayamettājhānakalādanukalāya (bj) | oḷārikasukhumāhi → sukhumehi (bj: machasaṁ) Ettha samudāgatā ca ete dhammā na samattā honti. Asamuggahitanimittā ca ete dhammā parihāyanti. Nirujjhanti ca ete dhammā na upādiyanti nirujjhaṅgāni ca, etesaṁ dhammānaṁ jhānāni nimittāni na jhānanimittasaññā vokirati. Appaṭiladdhapubbā ca jhāyīvasena ca bhavati.
jhāyīvasena ca bhavati → jhāyī ca vasena ca bhavati (pts-vp-pli1, mr) | bhavati → jhāyī ca vasena ca bhavati (cck: pī. ka.) Imehi ādīnavehi ayaṁ jhānaparihāni.

Nirodhasamāpattiyā apaṭisaṅkhāya avasesasaññino ākiñcaññāyatanasahagatā saññāmanasikārā samudācaranti, so nirodhasamāpattito parihāyati.
nirodhasamāpattiyā → samāpatti (bj: PTS) Āneñjasaññino asaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasahagatā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ na pajānāti, so tato parihāyati.
ākiñcaññāyatanasahagatā → ākiññāyatanasahagatā (bj) Ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā samudācaranti, tañca bhūmiṁ na pajānāti, so tato parihāyati.
viññāṇañcāyatanasaññā manasikārā → viññāṇañcāyatanasahagatā saññāmanasikārā (bj) Viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāsahagatā. Vitthārena …pe… yāva paṭhame jhāne kāmasaññāsahagatā kātabbā.
kāmasaññāsahagatā → kāmasaññāsabhāgatā (bj) Sakassa parihāyati, kalaṅkajjhāne kalaṅkaṁ jhāyati, parisamantato jhāyati, bhindanto jhāyati, na sajjhāyati, āyūhanto jhāyati, kiñci ca niparicito jhāyati.
Sakassa → sa kissa (bj); sā kassa (pts-vp-pli1, mr) | sakassa → sa kissa (bj) | kalaṅkajjhāne → kalaṅkajjhāno (bj) | sajjhāyati → sañjāyati (bj) | niparicito → na paricīto (bj) | kalaṅkajjhāno → kalaṅkañjāne (bj: machasaṁ, PTS) | sañjāyati → sajjhāyati (bj: machasaṁ, PTS) | paricīto → niparicito (bj: machasaṁ, PTS) | Sakassa → sā tassa (cck: pī. ka.) Atividhāvanto jhāyati, atimaññanto jhāyati, kāyasaṅkhāre appaṭisambhāre jhāyati, pariyuṭṭhānassa nissaraṇaṁ ajānanto jhāyati, nīvaraṇābhibhūto jhāyati, assāpattimanasikaronto jhānassa assādo kāmarāgapariyuṭṭhānaṁ pahānaṁ jhānassa assādo kāmarāgahetūnaṁ dhammānaṁ udayanti, nirujjhaṅgāni etesaṁ dhammānaṁ jhānāni uparimā sukhupekkhā kāmakammakilesānaṁ pahānaṁ assādo, evaṁ kho puna jhānassa assādo mahāsaṁvāsamappīḷite lokasannivāse asambodhokāsā vigamessamidaṁ jhānappahānā.
appaṭisambhāre → appaṭippassambhite (bj) | nīvaraṇābhibhūto → nīvaraṇāhibhūto (bj) | udayanti nirujjhaṅgāni → udayoti niruddhaṅgāni (bj) | sukhupekkhā → sukhūpekkhā (bj) | mahāsaṁvāsamappīḷite → mahāsambādhasampīḷite (bj) | asambodhokāsā → asambādhokāsoti (bj) | appaṭippassambhite → appaṭisambhāre (bj: machasaṁ, PTS) | assādappattiṁ → assāpatti (bj: machasaṁ, PTS) | udayoti → udayanti (bj: machasaṁ, PTS) | niruddhaṅgāni → nirujjhaṅgāni (bj: machasaṁ, PTS) | sukhūpekkhā → sukhupekkhā (bj: machasaṁ) | mahāsambādhasampīḷite → mahāsaṁvāsamappīḷite (bj: machasaṁ) | asambādhokāsoti → asambodhokāsā (bj: machasaṁ, PTS) | esaniyamidaṁ → esanidhamidaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | saṁsārappahānanānisaṁso → saṁsārappahānāsā (bj: machasaṁ, PTS) | mahāsambādhasampiḷite → asambodhokāsā (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṁ jhānaṁ anamataggasaṁsārasamāpannānaṁ sattānaṁ saṁsārappahānanā ānisaṁso, yamidaṁ jhānassa assādo kāyassa ajhāniyajhāyino bhavati.
palirodhamappalirodhalokasannivāse esanidhamidaṁ → parirodhamappalirodhalokasannivāse esaniyamidaṁ (bj) | saṁsārappahānanā ānisaṁso → saṁsārappahānanānisaṁso (bj) | saṁsārappahānānisaṁso → kīḷatāvītha (bj: PTS) Ajhāniyajhāniyajhāyīhi aparāmasanto ajhāniyajhāyitaṁ jhāyati, yāni kalaṅkajjhāyino padāni, tāni anudhitāni paṭipakkhe.
ajhāniyajhāniyajhāyīhi → ajhāniyajhāniyajhāyīti (bj) | kalaṅkajjhāyino → kalaṅkhajjhāyino (bj) | anudhitāni → anumitāni (bj) | taṁ → paṭilabbhati (bj: machasaṁ)

Tattha katamaṁ jhānakosallaṁ? Samāpattikosallaṁ jhānakosallaṁ, jhānavisesakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhānantarikakosallaṁ jhānakosallaṁ, samāpattivuṭṭhānakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhāne sabhāvakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhāne ādīnavakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhāne nissaraṇakosallaṁ jhānakosallaṁ, jhānaphalena upādāya kosallaṁ, jhānaphalena paṭisaṅkhānaphale aparihānadhammatā nibbattijhāne ca kīḷitāpi visesabhāgiyaṁ jhānaṁ paṭilabbhati.
kīḷitāpi → kīḷitāvī (bj) | kīḷitāvī → kīḷatāvītha (bj: PTS) | paṭilabhati → paṭilabbhati (bj: machasaṁ) Idaṁ panassāti bhavahāritā ca ārammaṇānimittaggāho anabhinīhārabalaṁ, cittekaggatā nimittāsu gatisahitā samathabalena asaṁsīdanañca jhāne maggaphalaṁ samathaṁ pavatte samādhino upekkhāpalipubbāparanimittāsayo paggāhino satibalaṁ taṁ pavattitānañca vipassanānaṁ samaññābale.
paggāhino → maggā hi no (pts-vp-pli1) | upekkhāpalipubbāparanimittāsayo → upekkhā paṭipubbāparanimittāsayo (bj) | naabhinīhārabalaṁ → anabhinīhārabalaṁ (bj: machasaṁ) | paggāhino → maggāhino (cck: pī.)

Tattha katamā jhānapāramitā? Supāramitā mettā kāmesu sattā kāmasaṅgasattāti yamhi sutte desanāya vohārena dve saccāni niddiṭṭhāni, dukkhañca samudayo ca, vicayena hārena ye saṁyojanīyesu dhammesu vajjaṁ na passanti, te oghaṁ tarissantīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
kāmasaṅgasattāti → ud7.3:1 [Paṭhamasattasutta], pe1:80 [Ariyasaccappakāsanapaṭhamabhūmi], pe2:129 [Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi] | samudayo → samudayaṁ (bj: PTS) | kāmasaṅgasattāti → udā. 63 udāne passitabbaṁ (cck note) Na tarissantīti atthi esā yutti ca vicayo ca idaṁ nu kissa padaṭṭhānaṁ, kāmesu sattāti pañca kāmaguṇā, taṁ kāmataṇhāya padaṭṭhānaṁ. Saṁyojane vajjamapassamānāti avijjāya padaṭṭhānaṁ, na hi jātu saṁyojanasaṅgasattā oghaṁ tareyyuṁ vipulaṁ mahantanti upādānassa padaṭṭhānaṁ. Kāmesu sattāti kāmā dvidhā— vatthukāmā ca kilesakāmā ca, tattha kilesakāmā kāmataṇhā kāmataṇhāya yuttā bhavanti rūpataṇhā bhavataṇhā lakkhaṇena hārena, saṁyojane vajjamapassamānāti saṁyojanassa. Yo tattha chandarāgo tassa kiṁ padaṭṭhānaṁ? Sukhā vedanā dve ca indriyāni— sukhindriyañca somanassindriyañca. Iti sukhāya vedanāya gahitāya tayopi vedanā gahitā honti. Vedanākkhandhe gahite sabbe pañcakkhandhā gahitā honti. Rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbā gahitā, vatthukāmesu gahitesu sabbāni cha bāhirāni āyatanāni gahitāni honti. Ajjhattikabāhiresu āyatanesu yo sato, ayaṁ vuccate lakkhaṇo hāro, tattha yo oḷārikamhi kilese ajjhāvasito sabbakilesesu yo na tato sukhumataresu na vītarāgo bhavati.
yo → so (bj) | satto → sato (bj: machasaṁ, PTS) | so → yo (bj: machasaṁ, PTS) Tattha bāhirasaṁyojanaṁ mamanti ajjhattasaṁyojanaṁ ahanti. Tattha bhagavato ko adhippāyo? Ye oghaṁ taritukāmā te saṁyojanīyesu dhammesu ādīnavānupassino viharissantīti ayamettha bhagavato adhippāyo. Kāmesu sattāti yesu ca sattā yena ca sattā yesañca sattā ayaṁ catubbidho ākāro sabbesaṁ hārabhāgiyo.
catubbidho → catubabhidho (bj)

Tattha katamāni tīṇi vipallāsāni padaṭṭhānāni ca? Cittavipallāsassa diṭṭhivipallāsassa saññāvipallāsassa tayo vipallāsā tīṇi akusalamūlāni padaṭṭhānaṁ. Tīṇi akusalamūlāni hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṁ.
hīnappaṇītakāriyakammassa → hīnappaṇitakāriyakammassa (bj) Catunnañca upādānānaṁ doso akusalamūlaṁ dissati. Hīnappaṇītakāriyakammassa padaṭṭhānaṁ. Yathā mātuyā vā pituno vā aññatarassa vā puna uḷārassa bhikkhuno abhayaṁ deti. Tattha añño micchā paṭipajjeyya kāyena vā vācāya vā. Tattha so byāpādamupādāya tesaṁ uḷārānaṁ rakkhāvaraṇaguttiyā anupālayanto yo uḷārānaṁ abhayaṁ deti. Tesaṁ abhaye dinne yo tattha micchā paṭipajjeyya. Tattha so byāpādaṁ upādāyanto dosajaṁ kammaṁ karoti.
byāpādaṁ upādāyanto → vyāpādaṁ upādiyanto (bj) | upādiyanto → upādāyanto (bj: machasaṁ, PTS) Yo tattha asādhu indriyā nīvaraṇaṁ yaṁ tesaṁ abhayaṁ dakkhiṇato saññaṁ idaṁ paṇītaṁ kāraṇaṁ mayā puna tattha micchāpaṭipatti ayaṁ byāpādo hīnagamivakammaṁ lobho moho ca imāni nīvaraṇāni vacanāni tāni cattāri upādānāni tehi catūhi upādānehi yo so upādāno itthī vā puriso vā tesaṁ pañcakkhandhānaṁ teyeva upādāno samudayo idaṁ dukkhañca samudayo ca soyeva desanāhāro.
mayā → yo (bj) | tattha → (bj) | hīnagamivakammaṁ → hīnagamīvakammaṁ (bj) | nīvaraṇāni vacanāni → nīvaraṇavacanāti (bj) | itthī → itthi (bj) | upādāno → upādānā (bj) | upādānā → upādāno (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha kāmesu ye na pajjanti, te ādīnavānupassanāya pajjanti.
pajjanti → rajjanti (bj) | rajjanti → pajjanti (bj: machasaṁ, PTS) Itissā kāmadhātuyā nikkhamitukāmatā, ayaṁ vuccati nekkhammacchando.
itissā → itissa (bj) Yo tattha anabhisaṅkhārānaṁ kiñci visodheti tassa dhāvarā vā, ayaṁ abyāpādacchando. Kiñci vihiṁsati, ayaṁ vihiṁsāchando.
kiñci → kiñci na (bj) | vihiṁsā → kiñci vihiṁsatī (bj: machasaṁ, PTS) Iti nekkhammābhinīhatā tayo chandā— nekkhammacchando abyāpādacchando avihiṁsāchando. Tattha nekkhammacchando alobho; abyāpādacchando adoso; avihiṁsāchando amoho. Imāni tīṇi kusalamūlāni aṭṭhasu sampattesu parahitāni, tesaṁyeva catunnaṁ upādānānaṁ nirodhāya saṁvattanti.
sampattesu → sammattesu (bj) | sammattesu → sampattesu (bj: machasaṁ, PTS) Sace vā puna kammaṁ kareyya kaṇhaṁ vā sukkaṁ vā tassa vipākahānāya saṁvattanti. Idaṁ kammaṁ akaṇhaṁ asukkaṁ kammakkhayāya saṁvattati. Tattha yo tiṇṇaṁ akusalamūlānaṁ nirodho, ayaṁ nirodho. Soyeva maggo tattha paṭipadāni imāni dve saccāni imāni cattāri saccāni āvaṭṭo hāro.
maggo → dhammo (bj)

Kāmesu sattāti ye sekkhā, te ekenevākārena sattā. Ye puthujjanā, te dvīhākārehi sattā, tassāyaṁ pañho vibhajjabyākaraṇīyo vattabbo.
tassāyaṁ → tatthāyaṁ (bj) | vibhajjabyākaraṇīyo → yo vibhajjabyākaraṇīye (bj) | tatthāyaṁ → tassā yaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Kiñcāpi sotāpanno paṭisevanāya, no ca kho abhinivese satto yo hi apacayāya padahati, na upacayāya.
paṭisevanāya → paṭisevati (bj) | yo → so (bj) | padahati → pahadati (bj) | paṭisevati → paṭiyevanāya (bj: machasaṁ, PTS) | hi → yo hi (bj: machasaṁ, PTS) Sekkho hi kilesavasena kāme paṭisevati. Puthujjano pana kilesasamuṭṭhānāya kāme paṭisevati. Tattha kāmesu sattānaṁ catuoghaṁ tarissatīti vibhajjabyākaraṇīyo, ayaṁ vibhatti.

Parivattanoti kāme ye neva sajjanti na ca saṁyojanehi saṁyuttā, te oghaṁ tarissanti vipulaṁ mahantanti.
mahantanti → mahantantanti (bj) Ayaṁ suttassa paṭipakkho.

Vevacananti yo kāmesu satto yo ca tattha kāmānaṁ guṇo, tattha viso satto. Yepi kāmānaṁ āhārā dhammā, tattha viso satto. Tatthimaṁ kāmānaṁ vevacanaṁ pāko rajo sallaṁ gaṇḍo īti upaddavoti.
pāko rajo → paṁko rājo (bj) Yāni vā pana aññāni vevacanāni tattha viso sattoti vevacanaṁ. Satto bandho mucchito gadhito ajjhosito kāme ajjhāpannā parimutto tabbahulavihārīti.
gadhito → gathito (bj) | ajjhāpannā → ajjhāpanno (bj) | gathito → gatito (bj: PTS) Yāni vā pana aññāni vevacanāni, ayaṁ vevacano nāma. Kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā cittanti vevacanaṁ.
paññattā → paññattaṁ (bj) | paññattaṁ → paññattā (bj: machasaṁ, PTS) Satto tabbahulavihārīti yāni vā pana aññāni.
yāni → yānā (bj) Ime kāmappacārapaññattiyā kilesagocarapaññattiyā paññattā, bījapaññattiyā paññattā, saṅkhārā saṁyojanapaññattiyā paññattā, upādānaṁ hetupaññattiyā paññattaṁ, puggalo puthupaññattiyā paññatto.
hetupaññattiyā → hetūpaññattiyā (bj) | puthupaññattiyā → puggalapaññattiyā (bj)

Otaraṇoti imāya paṭiccasamuppādo dukkhañca samudayo ca. Ye kilesā ye saṅkhārā saṁyojanāni ca pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandho dhammāyatanesu akusalā dhammāyatanāni indriyesu sukhindriyañca, somanassindriyañca, ayaṁ indriyotaraṇo.
indriyotaraṇo → indiyotaraṇo (bj)

Sodhanoti ettako. Eseva ārambho niddisitabbo suttattho.

Adhiṭṭhānoti ime dhammā atthi ekattatāya paññattā atthi vemattatāya. Ye saññā bāhiro kāme, te vemattatāya paññattā. Pañcasu kāmaguṇesu sattāti pariyuṭṭhānavipallāsā vemattatāya paññattā oghaṁ tareyyuṁ. Vipulaṁ mahantanti avijjā ekattatāya paññattā.
mahantanti → mahattanti (bj)

Parikkhāroti tassa ko hetu ko paccayo? Ārammaṇapaccayatāya paccayo. Ayoniso ca manasikāro sannissayassa paccayatāya paccayo. Avijjā samanantarapaccayatāya paccayo. Rāgānusayo hetupaccayatāya paccayo. Ayaṁ hetu, ayaṁ paccayo.

Samāropano paccayoti ye kāmesu sattā sugatā surūpāti ayaṁ kāmadhātuyā chando rāgo te apuññamayā saṅkhārā. Te kiṁ paccayā? Avijjā paccayā. Te kissa paccayā? Viññāṇassa paccayā. Iti avijjāpaccayā saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ evametassa kevalassa mahato dukkhakkhandhassa samudayo hoti ekaṁ suttaṁ gataṁ.
suttaṁ → sn55.21:1 [21. Paṭhamamahānāmasutta] Pañcanīvaraṇikaṁ suttaṁ kātabbaṁ.
pañcanīvaraṇikaṁ → pañcanīvaraṇīkaṁ (bj)

Tattha katamo desanāhāro nāma? Yā ca abhijjhā yo ca byāpādo yañca uddhaccaṁ, ayaṁ taṇhā. Yañca thinamiddhaṁ, yañca kukkuccaṁ yā ca vicikicchā, ayaṁ diṭṭhi. Yā pana kāyassa akammaniyatā kiñcāpi taṁ middhaṁ no tu sabhāvakilesatāya kileso, iti yā ca cittasallīyanā yā ca kāyākammaniyatā, ayaṁ pakkhopakileso na tu sabhāvakileso.
kāyākammaniyatā → kāyakammaniyatā (bj) | pakkhopakileso → pakkhepakileso (bj) | ca → cittaṁ sallīnatāya ca (bj: PTS) | kāyakammaniyatā → kāyakammanisatā (bj: PTS) | pakkhepakileso → pakkhopakilesā (bj: machasaṁ, PTS) Tattha attasaññānupacittaṁ kilamatho kukkuccānupacittaṁ thinaṁ yā cittassa līyanā, iti ime pañca nīvaraṇā cattāri nīvaraṇāni sabhāvakilesā thinamiddhaṁ nīvaraṇapakkhopakileso.
kukkuccānupacittaṁ thinaṁ → kukkuccānupacitaṁ thīna (bj) | thinamiddhaṁ nīvaraṇapakkhopakileso → thīnamiddhā nīvaraṇapakkhepakileso (bj) | kukkuccānupacitaṁ → nūpacittaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yathā cattāro āsavā sabhāvaāsavatāya āsavā no tu cittasāsavatāya āsavā.
tu → ku (bj) Sabhāvatāya āsavā. Pakkhe āsavatāya āsavā.
pakkhe → pakkhepa (bj) | pakkhepa → pakkhe (bj: machasaṁ, PTS) Atha panāha suttantaṁ yena te sampayuttā vā vippayuttā vā āsavā, teyeva ete vattabbā sāsavā vā anāsavā vā.
suttantaṁ → sukkantaṁ (bj)

Tattha katamo vicayo. Abhijjhā kāmataṇhā rūpataṇhā bhavataṇhā. Yaṁ vā pana kiñci ajjhosānagataṁ sāsavā abhijjhitassa mettānupassiya yo anatthaṁ carati.
sāsavā → sāsavaṁ (bj) | yo → mettānupassayo (bj: PTS) Tattha yo byāpādaṁ uppādeti, acari carissatīti. Evaṁ nava āghātavatthūni kattabbāni, tassevaṁ byāpādānupassissa kileso yo paridāho kāyakilamatho akammaniyatā middhaṁ.
nava → pana (bj) | byāpādānupassissa → pakkhe (bj: machasaṁ, PTS) Cittānupassissa paṭighātena khiyanā, idaṁ thinamiddhaṁ.
khiyanā → khīyanā (bj) | thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj) | khīyanā → khiyanā (bj: machasaṁ) | thīnamiddhaṁ → thinamiddhaṁ (bj: machasaṁ) Tattha adhikaraṇaavūpasamo, idaṁ uddhaccaṁ.
adhikaraṇaavūpasamo → adhikaraṇaavupasamo (bj) Yaṁ kiṁ kasathamīti idaṁ kukkuccaṁ.
kasathamīti → kathamīti (bj); karathaṁ iti (pts-vp-pli1); karathamīti (mr) | kathamīti → kasathamīti (bj: machasaṁ, PTS) | kasathamīti → karathamīti (cck: pī. ka.) Yaṁ yathā idaṁ santīraṇaṁ, ayaṁ vicikicchā. Tattha avijjā ca taṇhā ca atthi, idaṁ pariyuṭṭhānaṁ. Āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ chadanaṁ upakkileso ca atthi, idaṁ kāmacchando kāmarāgapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Byāpādo byāpādapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Thinamiddhaṁ thinamiddhapariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ.
thinamiddhaṁ thinamiddhapariyuṭṭhānassa → thīnamiddhaṁ thīnamiddhapariyuṭṭhānassa (bj) Uddhaccakukkuccaṁ avijjāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Vicikicchā vicikicchāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Kāmarāgapariyuṭṭhānaṁ anusayasaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ. Byāpādapariyuṭṭhānaṁ paṭighasaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ. Thinamiddhapariyuṭṭhānaṁ mānasaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ.
thinamiddhapariyuṭṭhānaṁ → thīnamiddhapariyuṭṭhānaṁ (bj) Avijjāpariyuṭṭhānañca vicikicchāpariyuṭṭhānañca diṭṭhisaṁyojanassa padaṭṭhānaṁ.

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Kāmarāgapariyuṭṭhāne vutte sabbāni pariyuṭṭhānāni vuttāni hontīti.
hontīti → honti (bj) | honti → hontīti (bj: machasaṁ, PTS) Saṁyojanesu vuttesu sabbasaṁyojanāni vuttāni honti. Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Ye ime pañca nīvaraṇā jhānapaṭipakkho so dukkhasamudayo. Yaṁ phalaṁ, idaṁ dukkhaṁ. Tattha kāmacchandassa nekkhammavitakko paṭipakkho; byāpādassa abyāpādavitakko paṭipakkho; tiṇṇaṁ nīvaraṇānaṁ avihiṁsāvitakko paṭipakkho. Iti ime tayo vitakkā. Nekkhammavitakko samādhikkhandhaṁ bhajati.
nekkhammavitakko → nekkhakammavitakko (bj) Abyāpādavitakko sīlakkhandhaṁ bhajati. Avihiṁsāvitakko paññākkhandhaṁ bhajati.
bhajati → bhājati (bj) Ime tayo khandhā. Ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nīvaraṇappahānāya saṁvattati. Yaṁ nīvaraṇappahānaṁ, ayaṁ nirodho. Imāni cattāri saccāni.
saccāni → dhammāni (bj) Ayaṁ catubyūho hāro.

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Pañca nīvaraṇāni dasa bhavanti. Yadapi ajjhattaṁ sārajjati, tadapi nīvaraṇaṁ. Yadapi bahiddhā sārajjati, tadapi nīvaraṇaṁ, evaṁ yāva vicikicchā ime dasa nīvaraṇā. Ajjhattabahiddhā kilesā imāni dve saṁyojanāni ajjhattasaṁyojanañca bahiddhāsaṁyojanañca. Tattha ahanti ajjhattaṁ, mamanti bahiddhā. Sakkāyadiṭṭhi ajjhattaṁ, ekasaṭṭhi diṭṭhigatāni bahiddhā. Yo ajjhattaṁ chandarāgo rūpesu avītarāgo bhavati avītacchando. Evaṁ yāva viññāṇe, ayaṁ ajjhattā taṇhā. Yaṁ chasu bāhiresu āyatanesu tīsu ca bhavesu ajjhosānaṁ, ayaṁ bahiddhā taṇhā. Imāni dve saccāni saṁyojanāni saṁyojanīyā ca dhammā. Tattha saṁyojanesu dhammesu yā nibbidānupassanā ca, ayaṁ maggo.
saṁyojanesu → saṁyojaniyesu (bj) | saṁyojaniyesu → saṁyojanesu (bj: machasaṁ) Yaṁ saṁyojanappahānaṁ, ayaṁ nirodho. Ayaṁ āvaṭṭo hāro.
āvaṭṭo → āvatto (bj)

Tattha katamo vibhattihāro? Saṁyojananti na etaṁ ekaṁsena. Mānasaṁyojanaṁ diṭṭhibhāgiyanti na taṁ ekaṁsena adiṭṭhamānaṁ nissāyamānaṁ na pajahati. Yo pañca uddhambhāgiyo māno kiñcāpi so diṭṭhipakkhe siyā. Na tu orambhāgiyaṁ saṁyojanaṁ tassa pahānāya saṁvattatīti. Yo ca ahaṅkāro na paviddhoyaṁ panassa evaṁ hoti. Kadāsu nāmāhaṁ taṁ santaṁ āyatanaṁ sacchikatvā upasampajja viharissāmi, yaṁ ariyā santaṁ āyatanaṁ upasampajja viharissantīti, ayaṁ abhijjhā na ca taṁ nīvaraṇaṁ. Atthi pana arahato kāyakilesamiddhañca okkamati na ca taṁ nīvaraṇaṁ tassa thinamiddhaṁ nīvaraṇanti.
thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj) Na ekaṁsena. Ayaṁ vibhattihāro.

Parivattanoti pañca nīvaraṇā pañcaṅgikena jhānena pahānaṁ gacchanti. Ayaṁ tesaṁ paṭipakkho nīvaraṇo asukassa pahīnāti na aññānuminitabbaṁ, paramatthamajjhattaṁ, ayaṁ parivattanā.
paramatthamajjhattaṁ → paramatthamajjhatanaṁ (bj)

Tattha katamo vevacano? Kāmacchando chandarāgo pemaṁ nikantīti vevacanaṁ. Nīvaraṇaṁ chadanaṁ upakkileso pariyuṭṭhānanti vevacanaṁ.

Paññattīti avijjāpaccayā kiccapaññattiyā paññatti, byāpādo vikkhepapaññattiyā paññatti, thinamiddhaṁ asamugghātapaññattiyā paññatti.
kiccapaññattiyā → paccāpaññattiyā (mr) | vikkhepapaññattiyā → vikkhepaññattiyā (bj) | thinamiddhaṁ → thīnamiddhaṁ (bj) | kiccapaññattiyā → paccāpaññattiyā (cck: ka.) Evaṁ sabbepi ete pañca nīvaraṇā imamhi sutte vikkhepapaññattiyā paññatti.

Tattha katamo otaraṇo? Ime pañca nīvaraṇā avijjā ca taṇhā ca tattha avijjāmūlā nīvaraṇā. Yā taṇhā ime saṅkhārā, te avijjāpaccayā ime dve dhammā pañcasu khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpannā, āyatanesu dhammāyatanaṁ, dhātūsu dhammadhātu, indriyesu imesaṁ dhammānaṁ padaṭṭhānaṁ sukhindriyassa ca somanassindriyassa ca itthindriyassa ca purisindriyassa ca.
dhātūsu → dhātusu (bj)

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṁ suttaṁ yathā ārabbha nikkhittaṁ so attho bhāsito imehi pañcahi padehi.

Tattha kāmacchando ca byāpādo ca vicikicchā ca na ekattatāya paññattā, kāmāti na ekattatāya paññattā, atha khalu vemattatāya paññattā. Ayaṁ adhiṭṭhāno hāro.

Tattha katamo parikkhāro? Kāmacchandassa ayoniso manasikāro subhārammaṇapaccayo; subhanimittañca hetu. Byāpādassa ayoniso manasikāro āghātavatthūni ca paccayo; paṭighānusayo hetu. Thinamiddhassa paṭisaṁhāro paccayo;
thinamiddhassa → thīnamiddhassa (bj) pavattiyā kilamathā calanā tañca hetu. Uddhaccakukkuccassa rajanīyaṁ ārammaṇiyaṁ assādiyākindriyaṁ tāva aparipuṇṇañca ñāṇaṁ paccayo;
ārammaṇiyaṁ assādiyākindriyaṁ → ārammaṇaṁ assādiyākindiyaṁ (bj) | aparipuṇṇañca → aparipuṇṇaṁ (bj) | rajanīyaṁ → rajjanīyaṁ (bj: PTS) | ārammaṇaṁ → ārammanīyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) kāmasaññā ca diṭṭhianusayo ca hetu. Vicikicchāya nava mānavidhā ārammaṇaṁ mānānusayo, sova paccayo; vicikicchānusayo hetu. Ete pañca dhammā sahetu sappaccayā uppajjanti.

Tattha katamo samāropano hāro?
samāropano → samāropaṇo (bj) Ime pañca nīvaraṇā cattāropi ete āsavā gaṇḍāpi ete sallāpi ete upādānāni ete.
gaṇḍāpi → taṇhā pi (pts-vp-pli1) | upādānāni → upādānāpi (bj) | gaṇḍāpi → taṇhāpi (cck: pī.) Tesu eva bāhiresu dhammesu saṅkilesabhāgiyaṁ suttanti paññattiṁ gacchati. Ayaṁ samāropano hāro.
samāropano → samāropaṇo (bj)

Niddiṭṭhaṁ saṅkilesikabhāgiyaṁ suttaṁ.
saṅkilesikabhāgiyaṁ → saṁkilesabhāgiyaṁ (bj)

Manopubbaṅgamā dhammāti gāthā.
gāthā → ud4.4:1 [Yakkhapahārasutta]; thag2.36:1 [Nitakattheragāthā]; ne6:227 [Sāsanapaṭṭhāna]; pe2:2 [Sāsanapaṭṭhānadutiyabhūmi]

Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte ko attho khandhavavatthānena viññāṇakkhandhaṁ deseti, dhātuvavatthānena manoviññāṇadhātuṁ, āyatanavavatthānena manāyatanaṁ, indriyavavatthānena manindriyaṁ. Tassa kiṁ pubbaṅgamā dhammā?
tassa → tassaṁ (bj) Saṅkhittena cha dhammā pubbaṅgamā dhammā kusalamūlāni ca akusalamūlāni ca animittaṁ imamhi sutte kusalamūlaṁ desitaṁ. Tattha katamā manopubbaṅgamā dhammā? Mano tesaṁ pubbaṅgamaṁ, yathāpi balassa rājā pubbaṅgamo, evameva dhammānaṁ manopubbaṅgamā.
pubbaṅgamaṁ → subbaṅgamaṁ (bj) | balassa → (bj) | manopubbaṅgamā → mano pubbaṅgamo (bj) Tattha tividhānaṁ pubbaṅgamānaṁ nekkhammacchandena abyāpādacchandena avihiṁsāchandena.
avihiṁsāchandena alobhassa → avihiṁsācchandena ālobhassa (bj) Alobhassa nekkhammacchandena pubbaṅgamā.
pubbaṅgamā → pubbaṅgamo (bj) | pubbaṅgamo → pubbaṅgamā (bj: machasaṁ); pubbaṅgamaṁ (bj: PTS) Adosassa abyāpādacchandena pubbaṅgamā.
pubbaṅgamā → pubbaṅgamo (bj) Amohassa avihiṁsāchandena pubbaṅgamā.
avihiṁsāchandena pubbaṅgamā → avihiṁsācchandena pubbaṅgamo (bj) Tattha manoseṭṭhāti manasā ime dhammā ussaṭā manena vā nimmitā. Manova imesaṁ dhammānaṁ seṭṭhoti manova imesaṁ dhammānaṁ seṭṭhajeṭṭhoti manova imesaṁ dhammānaṁ ādhipaccaṁ karotīti manoseṭṭhā.
seṭṭhajeṭṭhoti → jeṭṭhoti (bj) | jeṭṭhoti → seṭṭhajeṭṭhoti (bj: machasaṁ, PTS) Manojavāti yattha mano gacchati. Tattha ime dhammā gacchantīti manojavā. Yathā vāto sīghaṁ gacchati añño vā koci sīghaṁ gāmako vuccate vātajavoti pakkhigāmikoti, evameva ime dhammā manena sampajāyamānā gacchanti, tattha ime dhammā gacchantīti manojavāti.
gāmako → gāmiko (bj) | pakkhigāmikoti → pakkhigāmīkoti (bj) Te tividhā chandasamudānitā anāvilatā ca saṅkappo. Sattavidhā ca kāyikaṁ sucaritaṁ vācasikaṁ sucaritaṁ, te dasa kusalakammapathā. Tattha manasā ce pasannenāti manokammaṁ.
pasannenāti → pasannenati (bj) Bhāsati vāti vacīkammaṁ. Karoti vāti kāyakammaṁ. Imehi imasmiṁ sutte dasa kusalakammapathā paramāpi santā sīlavatā paramā.
sīlavatā paramā → sīlavā (bj) So bhavati vivattiyaṁ na lokaniyyānāya vāsanābhāgiyaṁ suttaṁ bhavati.
vivattiyaṁ → nicattiyaṁ (bj) Ayaṁ desanā.

Tattha katamo vicayo hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti kusalamūlāni ca aṭṭhaṅgasammattāni. Idaṁ suttaṁ.

Yuttīti dasannaṁ kusalakammapathānaṁ yo vipāko, so sukhavedanīyo abyāpādassaṅgamāno. Chāyāva anapāyinīti anugacchati atthi esā yutti.

Padaṭṭhānanti aṭṭhārasannaṁ manopavicārānaṁ padaṭṭhānaṁ. Manopubbaṅgamā dhammāti sabbakusalapakkhassa ime dhammā padaṭṭhānaṁ. Manasā ce pasannenāti yo cetaso pasādo, idaṁ saddhindriyassa padaṭṭhānaṁ. Bhāsati vāti sammāvācāya. Karoti vāti sammākammantassa ca sammāvāyāmassa ca padaṭṭhānaṁ.
ca → (bj)

Lakkhaṇoti iti pubbaṅgamā dhammāti vedanāpubbaṅgamāpi ete, saññāpubbaṅgamāpi ete, saṅkhārapubbaṅgamāpi ete. Ye keci dhammā sahajātā sabbe pubbaṅgamā etesaṁ dhammānaṁ. Tato naṁ sukhamanvetīti somanassamapi naṁ anveti yaṁ susukhacchāyā tadāpi naṁ sukhaṁ tadapi anveti.
somanassamapi → somanassampi (bj) | tadāpi → tadapi (bj)

Tattha katamo catubyūho hāro? Manopubbaṅgamāti na idaṁ ekādivacanaṁ.
ekādivacanaṁ → ekādhivacanaṁ (bj) | ekādhivacanaṁ → ekāvivacanaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Kiṁ kāraṇā? Sabbeyeva ime chaviññāṇakāyā, imamhi bhagavato ko adhippāyo? Ye sukhena atthikā, te manaṁ pasādentīti ayaṁ imamhi sutte bhagavato adhippāyo. Attho pubbeyeva niddiṭṭho.

Yāni hi kusalamūlāni, tāni aṭṭhānisaṁsamattā hetu, ayaṁ aṭṭhaṅgiko maggo. Dasa ṭhānāni desanāhetūni desanāpaccayā niddesanā ca. Tattha yaṁ maññe dukkhena saha nāmarūpaṁ viññāṇasaccanti aṅgena kusalamūlaṁ pahīyati, ayaṁ appahīnabhūmiyaṁ samudayo.
viññāṇasaccanti → viññāṇasammanti (bj) Yaṁ tesaṁ pahānā, ayaṁ nirodho.
pahānā → pahānaṁ (bj) Imāni cattāri saccāni. Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

Vibhattīti—

“Manopubbaṅgamā dhammā, manoseṭṭhā manojavā;
manojavā → manomayā (cck) Manasā ce pasannena, bhāsati vā karoti vā; Tato naṁ sukhamanveti, chāyāva anapāyinī”ti.

Taṁ na ekaṁsena samaṇassa vā brāhmaṇassa vā pana hoti. Tassa vā micchādiṭṭhikassa sakasatthe cittaṁ pasādeti, tena ca pasannena cittena bhāsati byākaroti na taṁ sukhamanveti na chāyāva anugāminī, dukkhameva taṁ anveti. Yathā vahantaṁ cakkaṁ padamanveti, idaṁ taṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ.
vahantaṁ → mahantaṁ (bj) Manasā ce pasannena kāyakammaṁ vacīkammaṁ sukhavedanīyanti samaggate sukhavedanīyaṁ micchaggate dukkhavedanīyaṁ, ayaṁ vibhatti.
micchaggate → micchāgate (bj) | sammaggate → samaggate (bj: machasaṁ) | micchāgate → micchaggate (bj: machasaṁ)

Tattha katamo parivattano hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti yaṁ manasā paduṭṭhena bhāsati vā karoti vā dukkhamassānugāminī, etāniyeva dve suttāni bhāsitāni esa eva ca paṭipakkho. Vevacananti yadidaṁ mano cittaṁ viññāṇaṁ manindriyaṁ manoviññāṇadhātu.

Paññattīti manopubbaṅgamā dhammāti ayaṁ mano kiñci paññattiyā paññattaṁ. Dhammāti kusalakammapathapaññattiyā paññattaṁ. Manoseṭṭhāti visiṭṭhapaññattiyā paññattaṁ. Manojavāti sahapaññattiyā paññattaṁ. Cittanti nekkhammapaññattiyā paññattaṁ. Manasā ce pasannenāti saddhindriyapaññattiyā paññattaṁ. Manasā ce pasannenāti anāvilasaṅkappadutiyajjhānapaññattiyā paññattaṁ. Manasā ce pasannenāti assaddhānaṁ paṭipakkhapaññattiyā paññattaṁ. Bhāsati vāti sammāvācāpaññattiyā paññattaṁ. Karoti vāti sammākammantapaññattiyā paññattaṁ. Tato naṁ sukhamanvetīti jhānasamādhānaṁ.
sukhamanvetīti → sukhamanvetiti (bj) Indriyesu manindriyaṁ. Paṭiccasamuppāde viññāṇaṁ.
viññāṇaṁ → viññāṇaṁ otaraṇoti (bj) Manopubbaṅgamā dhammāti mettā ca mudutā ca jhānesu dutiyaṁ jhānaṁ tatiyañca.
mudutā → muditā (bj) | mettā → mudutā (bj: machasaṁ) Khandhesu saṅkhārakkhandhapariyāpanno. Dhātūsu dhammadhātu, āyatanesu dhammāyatanaṁ.
dhātūsu → dhātusu (bj) Yaṁ kusalaṁ indriyesu sukhindriyañca somanassindriyañca padaṭṭhānaṁ. Imesaṁ dhammānaṁ paṭiccasamuppannānaṁ phassapaccayā sukhavedanīyo phasso sukhavedanā manopavicāresu somanassavicāro chattiṁsesu paṭhamapadesu cha somanassanekkhammassitā. Iti ayaṁ otaraṇo hāro.

Tattha katamo sodhano hāro? Yaṁ atthaṁ ārabbha idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ. So attho niyutto etamatthaṁ ārabbha suttaṁ. Ayaṁ sodhano hāro.

Tattha katamo adhiṭṭhāno hāro? Manopubbaṅgamā dhammāti vevacanapaññatti, na ekattapaññatti.
vevacanapaññatti → vemattapaññatti (bj) | vemattapaññatti → vevacana (bj: machasaṁ, PTS) Dhammāti ekato na vevacanapaññatti.
ekato → ekattatā (bj) | vevacanapaññatti → vemattapaññatti (bj) | ekattatā → ekato (bj: machasaṁ, PTS) Manasā ce pasannenāti so pasādo dvidho ajjhattañca abyāpādāvikkhambhanabahiddhā ca okappanato.
duvidho → dvidho (bj: machasaṁ) | abyāpādāvikkhambhanato → vikkhambhana (bj: machasaṁ) So ajjhattapasādo dvidho.
dvidho → duvidho (bj) Samugghātapasādo ca vikkhambhanapasādo ca byāpādapariyuṭṭhānaṁ. Vighāto na mūlapasādo jātamūlampi vā. Pasādo sabyāpādaṁ vighātena. Tato naṁ sukhamanvetīti sukhaṁ kāyikañca cetasikañca appiyavippayogopi piyasampayogopi nekkhammasukhampi puthujjanasukhampi pītisambojjhaṅgampi cetasikaṁ sukhaṁ. Yampi passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, tampi kāyikaṁ sukhaṁ bojjhaṅgā ca cetasikaṁ sukhaṁ. Yampi passaddhakāyo sukhaṁ vedesi, tampi tañca sukhapadaṭṭhānaṁ paññattiyā yathāvuttaṁ taṁ aparāmaṭṭhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ.
vedesi → vedeti (bj) Anvetīti appanā sandissati na cāyaṁ vā pattabhūto anveti.
cāyaṁ → vāyaṁ (bj) Tadidaṁ suttaṁ dvīhi ākārehi adhiṭṭhātabbaṁ. Hetunā ca yo pasannamānaso vipākena ca yo dukkhavedanīyo.

Parikkhāroti bhagavā pañcasatena bhikkhusaṅghena nagaraṁ pavisati rājagahaṁ. Tattha manusso puggalo bhagavantaṁ parivisati, tassa pasādo uppanno kusalamūlapubbayogāvacaropi. So aññesañca akkhāti, idaṁ vācaṁ bhāsati lābhā tesaṁ, yesaṁ nivesanaṁ bhagavā pavisati, amhākampi yadi bhaveyya mayampi bhagavato sampasādaṁ lacchamhāti. Yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā “namo bhagavato namo bhagavato”ti abyāpādamāno ekamante aṭṭhāsi.
abyāpādamāno → abyāpādamano (bj) | abyāpādamano → abyāpādamāno (bj: machasaṁ) Tadanantare bhagavā imaṁ suttaṁ abhāsittha “manopubbaṅgamā dhammā”ti. Sabbaṁ suttaṁ tathā yaṁ paresaṁ bhāsati idaṁ vācākammaṁ.
tathā yaṁ → tattha (bj) | tattha → tathā (bj: machasaṁ) Yaṁ añjaliṁ paṇāmeti, idaṁ kāyakammaṁ. Yo manopasādo, idaṁ manokammaṁ. Tattha yaṁ paresaṁ pakāseti bhāsati vaṇṇaṁ. Yesaṁ bhagavā nivesanaṁ gacchatīti. Sabbaṁ tassa alobho kusalamūlaṁ. Yaṁ bhagavati mettacitto, tassa adoso kusalamūlaṁ.
mettacitto → mettacittaṁ (bj) | mettacittaṁ → mettacitto (bj: machasaṁ) Yaṁ añjaliṁ paṇāmeti mānañca niggaṇhāti, tatthassa amoho kusalamūlaṁ pātubhavati. Yaṁ uḷārapaññaṁ paṭilabhati, idamassa diṭṭhivipallāsappahānaṁ. Yaṁ tathāyeva saṁvaro hoti, idamassa saññāvipallāsappahānaṁ.
yaṁ → yo (bj) | yo → yaṁ (bj: machasaṁ) Yaṁ manassa pasādanaṁ, idamassa cittavipallāsappahānanti akusalavipallāsānaṁ vikkhambhanaṁ pahānaṁ paccayo. Tīṇi kusalamūlāni yo anāvilacittasaṅkappo, so tassa manasikāroti vuccati. Yaṁ kilesehi vikkhambhanaṁ iti vipallāsā ca ārammaṇā sappaccayatāya paccayo kusalamūlāni ca sandissayatāya paccayo, so ca manasikāro hetunā iminā paccayena cittaṁ uppannaṁ.
sandissayatāya → sannissayatāya (bj) | sannissayatāya → sandissayatāya (bj: machasaṁ) Tattha yaṁ sasatthārammaṇaṁ cittaṁ pavattaṁ ayaṁ buddhānussati.
sasatthārammaṇaṁ → sattārammaṇaṁ (bj) Yampi bhagavato guṇe manasi karoti, ayamassa dhammānussati. Tattha satisampajaññaṁ hetu, ayañca paccayo. Vācā paññā hetu vitakkavicārā paccayo. Kāyasaṅkhārā kammassa abhisaṅkhāro nāma hetu vā appaccayo sukhavedanīyassa kammassa upacayo hetukā kammassa paccayo.

Tattha katamo samāropano hāro? Manasāyeva pasannena satoyevettha pasanno api ca cittavodānā sattā vimuccantīti tena sattā cittapubbaṅgamā cittena pasannena cetanāpi tattha cittabhūtā bhavantīti paṭighā ayaṁ cetanānaṁ pasādena kāyo cassa pasādo, so ca ārabhati pasādena pasanno saññānanti cassa aviparītā, so pañcavidho vikkhambhanā, kāyapassambhanāyeva pasādo cittasito cittaṁ pana pubbaṁyeva pasannaṁ.
kāyapassambhanāyeva pasādo → kāyapassambhanāyevāpasādo (bj) | kāyapassambhanāyeva → kāyapassambhanāyevā (cck) Ayaṁ samāropanā. Evaṁ pañcannampi pasādo.
pañcannampi → pañcunnampi (bj) Tato naṁ sukhamanvetīti katamaṁ bhagavā niddisati? Na hi attasaccaṁ tassa kammassa vipāko anveti. Tassa upāyo anugacchati yadā sitapaccayā uppajjate somanassaṁ avippaṭisāropi anveti. Ayaṁ samāropano hāro.

Mahānāmasakkassa suttaṁ.
suttaṁ → passa saṁ. ni. 5.1017 (cck note) Tasmiñce samaye assato asampajāno kālaṁ kareyya kāme bhavati.
tasmiñce → imamhi cāhaṁ (bj) | cāhaṁ → tasmiṁ ce (bj: machasaṁ) | asato → assato (bj: machasaṁ) | kareyyaṁ → kālaṁkareyya (bj: machasaṁ) Assato abhisamāhāro yo mā bhāyi, mahānāma, yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ saddhāparibhāvitaṁ sīlaparibhāvitaṁ sutacāgaparibhāvitanti vitthārena kātabbaṁ.
bhāyi → bhāyī (bj) | saddhāparibhāvitaṁ → saddhāparibhāvitaṁ cittaṁ (bj) | sutacāgaparibhāvitanti → sutaparibhāvitanti (bj) | gati → kā me bhavati (bj: machasaṁ) | abhisamparāyoti → assato abhisamāhāro yo (bj: machasaṁ) | cittaṁ → yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ (bj: machasaṁ) Cāgena ca paññāya ca kiṁ dasseti? Yā saddhā, sā cetaso pasādo. Yā anāvilasaṅkappitā, sā saddhā.
anāvilasaṅkappitā → anāvilasaṅkappatā (bj) Kiṁ kāraṇā? Anāvilalakkhaṇā.
anāvilalakkhaṇā → anāvilalakkhaṇattā (bj) | anāvilalakkhaṇattā → anāvilalakkhaṇa (bj: machasaṁ) Anāvilalakkhaṇā hi saddhā. Apare āhu guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā, yañca apare vā vacanapaṭiggahalakkhaṇā saddhā.
guṇaparisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā yañca → guṇapārisuddhiniṭṭhāgamanalakkhaṇā yaṁ ca (bj) Aparo pariyāyo attānaṁ yadi evaṁ okappeti “nāhaṁ kiñci jānāmīti esā ahaṁ tattha anuññattā anaññatā”ti.
esā → eso (bj) | anaññatāti → anaññathā ti (bj) | anaññathā → anaññatā (bj: machasaṁ) Ayaṁ saddhāti. Aparo pariyāyo ekasaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ ādīnavānupassanā aniccaṁ dukkhamanattāti. Tena ca padiṭṭhaṁ bhavati yathā gambhīre udapāne udakaṁ cakkhunā passati na ca kāyena abhisambhunāti.
abhisambhunāti → abhisambhūnāti (bj) Evamassa ariyā nijjhānakkhantiyā diṭṭhi bhavati, na ca sacchikatā.
sacchikatā → samajikatā (bj) Ayaṁ vuccati saddhā. Sā ca lokikā. Aparo pariyāyo khamati puthujjanabhūtassa vīsati cāti ko sakkāyādhīnā na niveso.
cāti ko → jātiko (bj) Na etaṁ ekanti nayasaññā yathābhūtaṁ diṭṭhiyā tu khalu mudūhi pañcahi indriyehi dassanamaggena pahīnā bhavanti.
na → (bj) Diṭṭhekaṭṭhā ca kilesā, ayaṁ saddhā.

Sotāpattaṅgamadukkhāyaṁ bhūmiyaṁ paripuṇṇā vuccati.
sotāpattaṅgamadukkhāyaṁ → sotāpattaṅgamudukkhāyaṁ (bj) Tasmiṁyeva bhūmiyaṁ sekkhasīlaṁ ariyā dhāranti vuccati.
dhāranti → dhārayanti (bj) | dhārayanti → dhāranti (bj: machasaṁ) Tasmiṁyeva bhūmiyaṁ mudupaññā paññindriyanti vuccati. Tasmiṁyeva bhūmiyaṁ khandhehi anatthikatā, ayaṁ cāgo. Tasmā saddhā cāgādhiṭṭhānena niddisitabbā. Yatikena bhiyyo manena sā hissa viparītā diṭṭhikā assaddhā, sā nayanaupadhīsu pamattā samādinnā.
Yatikena → tena (pts-vp-pli1, mr) | samattā → pamattā (bj: machasaṁ) | Yatikena → tena (cck: ka.) Tattha saddhindriyaṁ yo kāmaṁ parivissanti iti santapāpapaṭinissaggā na cāgādhiṭṭhānaṁ paññindriyena paññādhiṭṭhānaṁ, sīlena upasamādhiṭṭhānaṁ.
parivissanti → parivisati (bj) | parivisati → parivissanti (bj: machasaṁ) Ime cattāro dhammā sīlaṁ paribhāvayanti saddhā sīlaṁ cāgo ca paññāti. Tattha saddhāya oghaṁ tarati. Yaṁ sīlaṁ, ayaṁ appamādo. Yo cāgo, idaṁ paññāya kammaṁ. Yā paññā, idaṁ paññindriyaṁ, tattha yaṁ saddhindriyaṁ.
saddhindriyaṁ → paññindriyaṁ (bj) Taṁ tīsu aveccappasādesu. Yaṁ sīlaṁ, taṁ saddhindriyesu. Yo cāgo, so catūsu jhānesu.
catūsu → catusu (bj) Yā paññā, sā saccesu, sati sabbatthagāminī. Tassa sekkhassa bhaddikā bhati, bhaddiko abhisamparāyo.
bhati → gati (bj) | gati → bhati (bj: machasaṁ) Tassa sammuṭṭhassatikassa sīlaṁ karontassa na kāyasammuṭṭhassatitāya tāni vā indriyāni taṁ vā kusalamūlaṁ kammavipākaṁ bhavati.
kāyasammuṭṭhassatitāya → tāya sammuṭṭhasatitāya (bj) Tassa tikassa atthaniddeso. Tattha saddhā sīlaṁ cāgo paññā cattāro dhammā. Yā saddhā yā ca paññā, idaṁ manosucaritaṁ. Yaṁ sīlaṁ, idaṁ kāyikaṁ vācasikaṁ sucaritaṁ.
vācasikaṁ → vācayikaṁ (bj) Yo cāgo, idaṁ cetasikaṁ alobho sucaritaṁ. Iti citte gahite pañcakkhandhā gahitā bhavanti. Imehi dhammehi sucaritaṁ idaṁ dukkhañca ariyasaccaṁ padaṭṭhānaṁ maggassa.

Tattha katamo vicayo hāro? Yā ca saddhā yañca sīlaṁ. Taṁ kissa karoti? Yā saddhā tāya bhagavantaṁ anussarati mattenapi hatthinā samāgatā, assa bho kukkurā sabbaṁ sīlena nappaṭipajjati kāyena vā vācāya vā ṭhānaṁ visārado bhavatīti avippaṭisārī paññā yassa paññattaṁ upaṭṭhapeti.
saddhā tāya → saddhatāya (bj) | samāgatā assa bho kukkurā → samāgato assagokukkarehi (bj) | anussarati → anusarati (bj: machasaṁ) | samāgato → samāgatā (bj: machasaṁ) | assagokukkarehi → gokukkurā (bj: machasaṁ); lokuttarā (bj: PTS) Tassa akhaṇḍassa sīlaṁ yaṁ na pacchi tassaṁ mohassa akusalacittaṁ uppajjati micchādiṭṭhisahagataṁ vā, ayaṁ vicayo hāro. Dhammavādino bhaddikārāti bhavissati atthi esā yutti.
bhaddikārāti → bhāddikāgati (bj) | bhāddikāgati → rāti (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yamidaṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitaṁ saddhāya sīlena cāgena paññāya samādhinā paṭhamajjhānassa padaṭṭhānaṁ. Yā saddhā assa anāvilasaṅkappo, taṁ dutiyajjhānassa padaṭṭhānaṁ.
anāvilasaṅkappo → anāvilasaṅkappā (bj) | anāvilasaṅkappā → saṅkappo (bj: machasaṁ) Tīṇi ca aveccappasādā yaṁ sīlaṁ, taṁ ariyakantaṁ, taṁ sīlakkhandhassa padaṭṭhānaṁ. Yā paññā, sā paññākkhandhassa padaṭṭhānaṁ. Ime ca dhammā idañca cittaṁ ekodibhūtasamādhissa padaṭṭhānaṁ.
ekodibhūtasamādhissa → ekodibhutasamādhissa (bj) Saddhā saddhindriyassa padaṭṭhānaṁ. Cāgo samādhindriyassa padaṭṭhānaṁ. Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṁ. Saddhā ca paññā ca vipassanāya padaṭṭhānaṁ. Sīlañca cāgo ca samathassa padaṭṭhānaṁ. Saddhā ca paññā ca avijjā virāgāya paññāvimuttiyā padaṭṭhānaṁ. Sīlañca cāgo ca rāgavirāgāya cetovimuttiyā padaṭṭhānaṁ.

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Viññāṇe vutte saddhāsatibhāvite sabbe pañcakkhandhā vuttā bhavanti.
saddhāsatibhāvite → saddhā sati bhāvitā (bj) | bhāvitā → bhāvite (bj: machasaṁ, PTS) Saddhāya bhaṇitāya sabbāni satta dhanāni bhaṇitāni honti saddhādhanaṁ …pe… sīlakkhandhe vutte samādhikkhandho ca paññākkhandho ca vuttā bhavanti. Yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitaṁ pacchimake kāle na tadanuparivatti bhavissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati.
tadanuparivatti → tadanuparivattī (bj) | kāle → kālena (bj: machasaṁ, PTS) Tattha saññāpi tadanuparivattinī bhavati.
tadanuparivattinī → tadanuparivattitī (bj) Yepi tajjātikā dhammā, tepi tadanuparivattino bhavanti.
tadanuparivattino → parivattitī (bj: machasaṁ) Rūpasaññā rūpasañcetanānupassanamanasikāro evaṁ channaṁ āyatanānaṁ viññāṇakāye, ayaṁ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye bhaddikaṁ bhatiṁ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṁ, te saddhaṁ sīlaṁ cāgaṁ paññañca manasi karissanti, ayaṁ adhippāyo.
bhatiṁ ākaṅkheyya bhaddikañca abhisamparāyaṁ → gatiṁ ākaṅkheyyuṁ bhaddikañcaabhisamparāyaṁ (bj) | bhaddikaṁ → bhaddhikaṁ (bj: PTS) | gatiṁ → bhatiṁ (bj: machasaṁ, PTS) | ākaṅkheyyuṁ → ākaṅkheyya (bj: machasaṁ, PTS) Ye caññepi sattā tathāgatassa sammukhaṁ na paṭiyujjhante, imaṁ dhammaṁ sotā avippaṭisārato kālaṁ karissantīti, ayaṁ adhippāyo.
paṭiyujjhante → paṭiyujjante (bj) | avippaṭisārato → avippaṭisārakaṁ (bj)

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Idampi cattāro dhammā saddhā ca paññā ca assaddhiyañca avijjañca hananti. Sīlañca cāgo ca taṇhā ca dosañca hananti.
taṇhā → taṇhaṁ (bj) | ca → taṇhā ca (bj: machasaṁ, PTS) Tassa dve mūlāni pahīyanti. Dukkhaṁ nivatteti appahīnabhūmiyañca dvimūlāni pañcakkhandhā. Dve ariyasaccāni samatho ca vipassanā ca. Dvinnaṁ mūlānaṁ pahānaṁ. Imāni dve saccāni nirodho ca maggo ca. Ayaṁ āvaṭṭo hāro.
āvaṭṭo → āvatto (bj)

Tattha katamo vibhatti?
katamo vibhatti → katamā vibhattī (bj) | katamā → katamo (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ taṁ cittaṁ saddhāparibhāvitaṁ …pe… sace puthujjanassa tassapi bhaddikā bhati bhavissatīti na ekaṁsena tassa kammaṁ diṭṭheyeva dhamme vipākanti paccessati, aparamhi vā pariyāye bhavissati.
bhati → gati (bj) | gati → bhati (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ vā atītaṁ vipākāya paccupaṭṭhitaṁ, tappaccayāni cetāni, ye yathā mahākammavibhaṅge “tenāyaṁ vibhajjabyākaraṇiyo niddeso dhammacārino yā bhaddikā bhatī”ti.
cetāni → cetanāni (bj) | vibhajjabyākaraṇiyo → vibhajja byākaraṇīyo (bj) | bhatīti → gatīti (bj)

Tattha katamā parivattanā? Assaddhiyaṁ dussīlyaṁ yaṁ maccheraṁ duppaññaṁ ca yañca paṭipakkhena pahīnā bhavanti, ayaṁ parivattanā.
duppaññaṁ ca yañca → duppaññayaṁ ca (pts-vp-pli1); duppaññiyañca (mr) | yaṁ → (bj) | yañca → (bj) | duppaññaṁ → duppaññayaṁ (bj: PTS) | ca → duppaññiyaṁ (cck: ka.)

Tattha katamaṁ vevacanaṁ? Yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitaṁ cittaṁ manoviññāṇaṁ …pe… yaṁ saddhābalaṁ saddhindriyaṁ, yaṁ sīlaṁ taṁ sucaritaṁ, saṁyamo niyamo damo khandhatā imāni tassa vevacanāni.
yaṁ → yā saddhā sā (bj) | sā → yaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yo cāgo so paṭinissaggo alobho vosaggo cāgoyiṭṭhānaṁ.
vosaggo cāgoyiṭṭhānaṁ → vossaggo cāgādhiṭṭhānaṁ (bj) | vossaggo → vosaggo (bj: machasaṁ) | cāgādhiṭṭhānaṁ → cāgodhiṭṭhānaṁ (bj: machasaṁ); cāgodiṭṭhānaṁ (bj: PTS) Yā paññā sā paññattā paññappabhā paññindriyaṁ paññābalaṁ.
paññatā → paññattā (bj: machasaṁ)

Tattha katamā paññatti? Yaṁ taṁ cittaṁ bījaṁ paññattiyā paññattaṁ.
bījaṁ paññattiyā → bījapaññāttiyā (bj) Paribhāvanā vāsanā paññattiyā paññatti.
vāsanā paññattiyā paññatti → vāsanāpaññattiyā paññattaṁ (bj) | paññattaṁ → paññatti (bj: machasaṁ, PTS) Saddhā pasādapaññattiyā paññattā. Sīlaṁ sucaritapaññattiyā paññattaṁ. Cāgo puññakiriyapaññattiyā paññatto. Paññā vīmaṁsapaññattiyā paññattā.
vīmaṁsapaññattiyā → vīmaṁsāpaññattiyā (bj) Ime tayo dhammā saddhā sīlaṁ cāgo paññavato pārisuddhiṁ gacchanti.

Tattha katamo otaraṇo? Yaṁ cittaṁ, taṁ khandhesu viññāṇakkhandho, dhātūsu manoviññāṇadhātu, āyatanesu manāyatanaṁ.
dhātūsu → dhātusu (bj) Ye cattāro dhammā, te khandhesu saṅkhārakkhandhe pariyāpannā …pe… dhātūsu āyatanesu.
dhātūsu → dhātusu (bj)

Tattha katamo sodhano hāro? Idaṁ bhagavato bhāsitaṁ mahānāmena sakkena pucchitena sabbaṁ taṁ niyuttaṁ.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Idaṁ cittaṁ vemattatāya paññattaṁ akusalehi cittehi aparibhāvitehi paribhāvitanti yāni puna paribhāvitāni aññesampi tattha upādāya paññattaṁ sabbepime cattāro dhammā ekattatāya paññattā.
aññesampi → aññasanti (bj: machasaṁ) Bhaddikā bhatīti kāmabhogino teva rūpadhātu arūpadhātu manussāti sabbā bhaddikā bhati tadeva kathāya paññattaṁ, ayaṁ paññatti.
bhatīti → gatīti (bj) | teva → neva (bj) | bhati → gati (bj) | gatīti → bhati (bj: machasaṁ, PTS) | neva → teva (bj: machasaṁ, PTS) | gati → paññā (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa indriyāni paccayo ādhipateyyapaccayatāya manasikāro. Hetupaccayatāya paccayo. Saddhāya lokikā paññā hetupaccayatāya paccayo. Yoniso ca manasikāro paccayo. Sīlassa patirūpadesavāso paccayo. Attasammāpaṇidhānañca hetu. Cāgassa alobho hetu. Avippaṭisāro ca hetupaccayo. Paññā parato ca ghoso ajjhattañca yoniso manasikāro hetupaccayo ca.
paññā → paññāya (bj) | ca → (bj) | paññāya → paññā (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo samāropano? Yaṁ taṁ cittaṁ dīgharattaṁ paribhāvitanti cetasikāpi. Ettha sabbe dhammā paribhāvitā bhaddikā te bhati bhavissati, bhaddikā upapattiko abhisamparāyo.
te bhati → teti (bj) | bhaddikā upapattiko → bhaddako uppattiko (bj) | teti → bhaddikā (bj: machasaṁ, PTS) | bhaddako → bhaddikā (bj: machasaṁ, PTS) Iti ye keci manussakā upabhogaparibhogā sabbe bhaddikā bhatiyeva, ayaṁ samāropano.
manussakā → mānusakā (bj) | bhatiyeva → gatiyeva (bj) | mānusakā → manussakā (bj: machasaṁ, PTS)

Uddhaṁ adho sabbadhi vītarāgoti gāthā.
sabbadhi vītarāgoti gāthā → vippamuttoti gāthā (bj) | vītarāgoti → vippamuttoti (bj) | vippamutto”ti → vītarāgoti (bj: machasaṁ, PTS) | gāthā → passa udā. 61 udāne (cck note) Tattha kiṁ uddhaṁ nāma? Yaṁ ito uddhaṁ bhavissati anāgāmī, idaṁ uddhaṁ. Adho nāma yamatikkantamatītaṁ, idamavoca apadānatanti uddhaṁ.
apadānatanti uddhaṁ → udānatanti (bj) | udānatanti → apadānatanti (bj: machasaṁ) Tattha atītena sassatadiṭṭhi pubbantākappikānaṁ aparantadiṭṭhi kesañci, ucchedadiṭṭhiṁ yaṁ vuttakappikānaṁ imā ceva diṭṭhiyo ucchedadiṭṭhi ca sassatadiṭṭhi ca.
ucchedadiṭṭhiṁ yaṁ → ucchedadiṭṭhiṁ ayaṁ (pts-vp-pli1); ucchedadiṭṭhiyaṁ (mr) | pubbantākappikānaṁ → pubbantakappikānaṁ (bj) | ucchedadiṭṭhiṁ → ucchedaṭṭhiṁ (bj) | pubbantakappikānaṁ → pubbantā kappikānaṁ (bj: machasaṁ) | yaṁ → ucchedadiṭṭhiyaṁ (cck: ka.) Tatthāyaṁ sassatadiṭṭhi imāni pannarasa padāni sakkāyadiṭṭhi sassataṁ bhajanti. Rūpavantaṁ me attā, attani me rūpaṁ, rūpaṁ me attāti yaduccate paññaṁ paridahanti.
rūpaṁ → rūpasmiṁ (bj) | rūpasmiṁ → rūpaṁ me (bj: machasaṁ, PTS) Yā ucchedadiṭṭhi sā pañcasatāni ucchedaṁ bhajanti.
pañcasatāni → pañca padāni (bj) | padāni → pañcasatāni (bj: machasaṁ, PTS) Te “taṁ jīvaṁ taṁ sarīran”ti passanti, rūpaṁ me attāti tathārūpā catubbidhā sakkāyadiṭṭhi ucchedena ca sassatena ca. Evaṁ pañcasu khandhesu vīsativatthukāya diṭṭhiyā pannarasa padāni pubbantaṁ bhajanti. Sassatadiṭṭhiyā pañca padāni aparantaṁ bhajanti ucchedadiṭṭhiyā. Tattha “ayamahamasmī”ti passantā rūpaṁ attato samanupassati, so ucchedavādī rūpavantañca attānaṁ, attani ca rūpaṁ, rūpasmiṁ vā attāti so passati cāti iti ucchedadiṭṭhi ca, attato paṭissarati sassatadiṭṭhi pubbantato ca paṭissarati.
passantā → passanto (bj) | passanto → passantā (bj: machasaṁ, PTS) “Ayamahamasmī”ti na samanupassati. Tassa diṭṭhāsavā pahānaṁ gacchanti. Yo tīsu addhāsu pubbante ca aparante ca tena tena niddiṭṭhānena uddhaṁ adho sabbadhi vītarāgo “ahamasmī”ti na anupassatīti iminā dvārena iminā payogena iminā upāyena idaṁ dassanabhūmi ca sotāpattiphalañca so ariyo payogo anabhāvaṅgatena saṁsārena apunabbhavāti yo koci ariyo payogo punabbhavāya mudūni vā pañcindriyāni majjhāni adhimattāni vā sabbaṁ apunabbhavappahānāya saṁvattanti.
yo → so (bj) | niddiṭṭhānena → niddiṭṭhāneva (bj) | ahamasmīti → ahamasmiti (bj) | apunabbhavāti → apunabbhavāyāti (bj) | punabbhavāya → apunabbhavāya (bj) | apunabbhavappahānāya → punabbhavapahānāya (bj) | so → yo (bj: PTS) | apunabbhavāyāti → apunabbhavāti (bj: machasaṁ, PTS) | apunabbhavāya → punabbhavāya (bj: machasaṁ, PTS) | punabbhavapahānāya → apunabbhavappahānāyaṁ (bj: machasaṁ) Ahanti diṭṭhogho kāmogho bhavogho avijjogho ca odhiso. Tattha desanāhārena cattāri saccāni pañcahi indriyehi sotāpattiphalena ca dve saccāni maggo ca nirodho ca. Sakkāyasamudayena dve saccāni dukkhañca samudayo ca, ayaṁ desanā hāro.

Tattha katamo vicayo? “Ayamahamasmī”ti asamanupassanto tīṇi dassanappahātabbāni saṁyojanāni pajahati.
dassanappahātabbāni saṁyojanāni → dassanā pahātabbāni saṁyojanānā (bj) | pahātabbāni → dassanappahātabbāti (bj: machasaṁ) Ayaṁ vicayo.

Tattha katamā yutti? Tividhā puggalā koci ugghaṭitaññū koci vipañcitaññū koci neyyo. Ugghaṭitaññū tikkhindriyo ca tato vipañcitaññū mudindriyo tato mudindriyehi neyyo.
mudindriyehi → mudindriyo (bj) | mudindriyo → mudindriyehi (bj: machasaṁ, PTS) Tattha ugghaṭitaññū tikkhindriyatāya dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṁ pāpuṇāti, ekabījako bhavati. Ayaṁ paṭhamo sotāpanno. Vipañcitaññū mudūhi indriyehi dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṁ pāpuṇāti, kolaṅkolo ca hoti. Ayaṁ dutiyo sotāpanno. Tattha neyyo dassanabhūmimāgamma sotāpattiphalaṁ pāpuṇāti, sattakkhattuparamo ca bhavati. Ayaṁ tatiyo sotāpanno.

Atthi esā yutti mudumajjhādhimattehi indriyehi mudumajjhādhimattaṁ bhūmiṁ sacchikareyya sakkāyadiṭṭhippahānena vā diṭṭhigatāni pajahati.
atthi → tattha (bj) | mudumajjhādhimattehi → mudumajjhimattehi (bj) Ayaṁ yutti.
yutti → yuttī (bj)

Tattha katamo padaṭṭhāno? Tattha sakkāyadiṭṭhi sabbamicchādiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ. Sakkāyo nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ. Nāmarūpaṁ sakkāyadiṭṭhiyā padaṭṭhānaṁ. Pañca indriyāni rūpīni rūparāgassa padaṭṭhānaṁ. Saḷāyatanaṁ ahaṅkārassa padaṭṭhānaṁ. Tattha katamo lakkhaṇo? Dvīsu diṭṭhīsu pahīnāsu tattha ekā diṭṭhi diṭṭhigatāni pahānaṁ gacchanti.
ekā diṭṭhi → ekasaṭṭhi (bj) | ekasaṭṭhi → ekā diṭṭhi (bj: machasaṁ) Uddhaṁ ca adho ca vītarāgo sabbarajanīyesu vītarāgo hoti. Tajjā parabhūmiyaṁ, idaṁ paccayanti yathābhūtaṁ passati. So sabbapaṭiccasamuppādaṁ āmasati. Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro?
tattha → tathe (bj) Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā ye nābhiramissanti, te diṭṭhippahānāya vāyamissanti. Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ayaṁ catubyūho hāro.

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yānimāni mudūni pañcindriyāni tāni orambhāgiyāni pañcindriyāni.
tāni → tāni tāni (bj) Sabbena sabbaṁ samūhananti abhijjhābyāpādo ca bhāvanākārena sekkhāya vimuttiyā balaṁ saddhā, uddhambhāgiyāni diṭṭhivasena balaṁ saddhā, vīriyindriyaṁ ārabhitattā satindriyaṁ paggahitattā accantaṁ niṭṭhaṁ gacchanti.
samūhananti abhijjhābyāpādo → samūhanti abhijjhaṁ byāpādo (bj) | bhāvanākārena sekkhāya → bhāvanāvasena na sekhāya (bj) | paggahitattā → maggahitattā (bj) | bhāvanāvasena → bhāvanākārena (bj: machasaṁ) | sekhāya → sekkhāya (bj: machasaṁ) | viriyindriyaṁ → vīriyindriyaṁ (bj: machasaṁ) | ārabhitattā → sarasitatthā (bj: PTS); sarasitattā (bj: machasaṁ) Tattha yāni indriyāni, ayaṁ maggo saṅkilesappahānaṁ. Ayaṁ nirodho āyatiṁ anuppādadhammo, idaṁ dukkhaṁ. Ayaṁ āvaṭṭo hāro.

Tattha katamo vibhatti hāro? “Ayamahamasmī”ti yo samanupassati, so ca kho adhimattena lokikā yaṁ bhūmiyaṁ na tu ariyena payogena so sakkāyadiṭṭhi pajahati.
sakkāyadiṭṭhi → sakkāyadiṭṭhiṁ (bj) | sakkāyadiṭṭhiṁ → sakkāyadiṭṭhi (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ vuccati tajjāya bhūmiyā adhimattāya.
bhūmiyā → bhūmiyaṁ (bj) Tattha tajjāya bhūmiyaṁ pañcahi ākārehi adhimattataṁ paṭilabhati sīlena vatena bāhusaccena samādhinā nekkhammasukhena. Tattha appatte pattasaññī adhimānaṁ gaṇhāti.
appatte → apatte (bj: machasaṁ, PTS) Etasmiṁyeva vatthuppattiyaṁ bhagavā idaṁ suttaṁ bhāsati. Sīlavā vatamattenāti. Tattha yo appatte pattasaññī tassa yo samādhi, so sāmiso kāpurisasevito pana so kāpurisā vuccanti puthujjanā.
appatte → apatte (bj: machasaṁ, PTS) Āmisaṁ yañca ariyamaggamāgamma lokikā anariyaṁ tena samādhi hoti anariyo kāpurisasevito.
lokikā → lokikaṁ (bj) | lokikaṁ → lokikā (bj: machasaṁ, PTS) Yo pana ariyākārena yathābhūtaṁ na jānāti na passati, so adhigamanaṁ pajahati yo ariyena samādhinā akāpurisasevitena nirāmisena nīyati, tattha akāpurisā vuccanti ariyapuggalā.
na jānāti na passati → pajānāti passati (pts-vp-pli1) | nīyāti → nīyati (bj: machasaṁ, PTS) | passati → jānāti passati (cck: pī.) Yo tehi sevito samādhi, so akāpurisasevito. Tasmā ekaṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ “ayamahamasmī”ti asamanupassanto tathā pāteti.
ekaṁ vibhajjabyākaraṇīyaṁ → etaṁ vibhajja vyākaraṇīyaṁ (bj) | asamanupassanto tathā pāteti → anānupassī tathāgatoti (bj) | tathāgatoti → asamanupassanto tathā pāteti (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamā parivattanā? Imāya dassanabhūmiyā kilesā pahātabbā, tehi pahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā niddisitabbā yo.

Tattha katamaṁ vevacanaṁ? Yā sakkāyadiṭṭhiyā attadiṭṭhiyā. Ayaṁ bhūmi. Ye kilesā pahātabbā. Te appahīyanti aniddiṭṭhāpi bhagavatā sassatadiṭṭhi ca ucchedadiṭṭhi ca, sā pariyantadiṭṭhi ca. Yā apariyantadiṭṭhi ca, sā sassatadiṭṭhi ca. Yā ucchedadiṭṭhi, sā natthikā diṭṭhi. Yā sassatadiṭṭhi, sā akiriyadiṭṭhi. Idaṁ vevacanaṁ.

Tattha katamā paññatti? Taṇhā saṁyojanapaññattiyā paññattā. Maggo paṭilābhapaññattiyā paññatto. Indriyā paṭilābhapaññattiyā paññattāti. Tattha katamo otaraṇo? Sakkāyo dukkhaṁ dassanappahātabbo.
dassanappahātabbo → dassanā pahātabbo (bj) | pahātabbo → dassanappahātabbo (bj: machasaṁ); dassanapahātabbo (bj: PTS) Samudayo maggo. Indriyāni tāni ca niddiṭṭhāni khandhadhātuāyatanesu.

Tattha katamo sodhano hāro? Yañhi ārabbha bhagavatā idaṁ suttaṁ bhāsitaṁ, so ārabbha niddiṭṭho.
ārabbha → ārambho (bj) | ārambho → ārabbha (bj: machasaṁ, PTS) Tattha katamo parikkhāro? Nāmarūpassa hetupaccayopi viññāṇaṁ hetu bījaṁ. Tena avijjā ca saṅkhārā ca paccayo. Nivattinayo na aparo pariyāyo sabbabhavo, ye ca sabbabhavassa hetu parabhaṇḍapaccayo iti sammādiṭṭhi parato ca ghoso yoniso ca manasikāro paccayo.
nivattinayo → nivantaniyo (bj) | sammādiṭṭhi → sammādiṭṭhiyā (bj) | nivantaniyo → nivattitayo (bj: machasaṁ) | sammādiṭṭhiyā → sammādiṭṭhi (bj: machasaṁ, PTS) Yā paññā uppādeti, esā hetu sammādiṭṭhiyā sammāsaṅkappo bhavati, yā sammāsamādhi, ayaṁ parikkhāro.
sammāsamādhi → sammādiṭṭhi (pts-vp-pli1) | sammāsamādhi → sammādiṭṭhi (cck: pī.)

Tattha katamo samāropano? “Ayamahamasmī”ti asamanupassī dukkhato rogato …pe… pannarasa padāni. Sīlāni bhagavā kimatthiyāni kimānisaṁsāni.
bhagavā → bhante (bj) Sīlāni, ānanda, avippaṭisāratthāni yāva vimutti. Tattha duvidho attho— purisattho ca vacanattho ca.

Tattha katamo purisattho? Yāyaṁ na pacchānutāpitā ayaṁ avippaṭisāro, ayaṁ purisattho. Yathā koci brūhayati imatthamāsevati so bhaṇeyya, kiñci mamettha adhīnaṁ tassatthāya idaṁ kiriyaṁ ārabhāmīti.
imatthamāsevati → imamattha māsevati (bj) | kiñci → kiñca (bj) Ayaṁ purisattho.

Tattha katamo vacanattho? Sīlāni kāyikaṁ vā vācasikaṁ vā sucaritaṁ avippaṭisāroti. Tattha sīlassa vatassa ca bhāsoyeva. Anaññā sugatakammatā sucaritaṁ ayaṁ avippaṭisāro.
sugatakammatā → sukatakammatā (bj) Evaṁ yāva vimuttīti ekamekasmiṁ pade dve atthā— purisattho ca vacanattho ca, yathā imamhi sutte evaṁ sabbesu suttesu dve dve atthā. Ayaṁ hi paramattho uttamattho ca.
ayaṁ hi → (bj) | paramattho → ayaṁ hi paramattho (bj: machasaṁ) Yaṁ nibbānasacchikaṁ nissāya yaṁ sakaṁ sacchikātabbaṁ bhavati, so vuccati katassa katthoti.
katassa → kattabassa (bj); satassa (mr) | katthoti → katāti (bj) | katassa katthoti → kattabbassa katāti (bj) | katāti → katassa katthoti (bj: machasaṁ) | katassa → satassa (cck: ka.) Ayaṁ puna vevacanaṁ sampajānāti. Iminā niyuttatthamabhilabbhanti vacanattho.
niyuttatthamabhilabbhanti → niyuttatthamahilabbhanti (bj) Tattha yaṁ atthaṁ sāvako abhikaṅkhati. Tassa yo paṭilābho, ayaṁ purisattho. Yaṁ yaṁ bhagavā dhammaṁ deseti, tassa tassa dhammassa yā atthaviññatti. Ayaṁ attho, tattha sīlānaṁ avippaṭisāro atthopi ānisaṁsopi. Eso ca ānisaṁso yaṁ duggatiṁ na gacchati. Yathā taṁ bhagavatā esānisaṁso dhamme suciṇṇe na duggatiṁ gacchati dhammacārī, ayaṁ attho.
suciṇṇe → sucinne (bj) | bhagavatā → bhagavā (bj: machasaṁ, PTS)

Yaṁ puriso bhāvanābhūmiyaṁ sīlāni ārabbha sīlena saṁyutto hoti evaṁ yāva vimutti tathā sīlakkhandho.
tathā → yathā (bj) | yathā → tathā (bj: machasaṁ, PTS) Tattha yo ca avippaṭisāro anusayavasena niddiṭṭho, tañca sīlaṁ ayaṁ sīlakkhandho. Pāmojjapītipassaddhīti ca samādhindriyena, ayaṁ samādhikkhandho. Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ paññākkhandho. Ime tayo khandhā sīlaṁ samādhi paññā ca tathā sīlaṁ paripūreti yaṁ vīriyindriyaṁ tena kāraṇena so sīlaṁ paripūreti, anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, uppannassa ca pahānāya anuppannassa ca kusalassa uppādāya, uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya iti vīriyindriyaṁ niddiṭṭhaṁ. Tattha yo samādhikkhandho, idaṁ samādhindriyaṁ. Paññākkhandho paññindriyaṁ, taṁ catūsu sammappadhānesu daṭṭhabbaṁ.
catūsu → catusu (bj) Tathā yo anuppannassa ca akusalassa anuppādāya vāyamati, idaṁ paṭhamaṁ sammappadhānaṁ. Yaṁ uppannassa, idaṁ dutiyaṁ. Cattāri sammappadhānāni catūsu jhānesu passitabbāni.
catūsu → catusu (bj) Tathā sīlakkhandhena nekkhammadhātu ca adhikā, tayo ca vitakkā nekkhammavitakko abyāpādavitakko avihiṁsāvitakko ca.
adhikā → ādikā (bj, pts-vp-pli1) | ādikā → adhikā (bj: machasaṁ) | adhikā → ādikā (cck: pī.) Sādhāraṇabhūtā. Yā piyāyamānassa pāmojjena idaṁ kāyikaṁ sukhaṁ ānitaṁ aniyamītipemena, idaṁ dukkhaṁ. Yo tattha avikkhepo, ayaṁ samādhi. Idaṁ pañcaṅgikaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ. Yā cetasikā passaddhi savitakkaṁ savicāraṁ virodhanaṁ, yo kileso ca paridāho, so paṭhame jhāne niruddho.
virodhanaṁ → virodhānaṁ (bj) | yā → kā (bj: PTS) | virodhānaṁ → virodhanaṁ (bj: machasaṁ) Tathā yā ca kilesapassaddhi yā ca vitakkavicārānaṁ passaddhi, ubhayepi ete dhamme passaddhāyaṁ.
tathā → tattha (bj) | passaddhāyaṁ → passaddhiyaṁ (bj) | tattha → tathā (bj: machasaṁ) | passaddhiyaṁ → passaddhāyaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha kāyassa cittassa ca sukhaṁ sukhāyanā, idaṁ pītisukhino passaddhi.
idaṁ → ayaṁ (bj) | ayaṁ → idaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yopi ekodibhāvo cittassa, tena ekodibhāvena yaṁ cittassa ajjhattaṁ sampasādanaṁ, idaṁ catutthaṁ jhānaṅgaṁ. Iti ajjhattañca sampasādo cetaso ca ekodibhāvo pīti ca sukhañca, idaṁ dutiyaṁ jhānaṁ caturaṅgikaṁ. Yo passaddhakāyo sukhaṁ vedeti, tena adhimattena sukhena pharitvā sukhaṁ cetasikaṁ yaṁ, so pītivītarāgo evaṁ tassa pītivītarāgatāya upekkhaṁ paṭilabhati.
pharitvā → caritvā (bj: PTS) So pītiyā ca virāgā upekkhaṁ paṭilabhati. Sukhañca paṭisaṁvedeti. Sati ca sammā paññāya paṭilabhati.
sammā paññāya → sammappaññāya (bj) | sammappaññāya → sammāpaññāya (bj: machasaṁ); samāpaññāya (bj: PTS) Sace sati ekaggatā idaṁ pañcaṅgikaṁ tatiyaṁ jhānaṁ. Yaṁ sukhino cittaṁ samādhiyati, ayaṁ ekaggatāya parāvidhānabhāgiyā, paṭhame jhāne atthi cittekaggatā no cakkhussa vedanā sabbaṁ pāripūriṁ gacchati.
parāvidhānabhāgiyā → parāvidhāno vidhānabhāgiyā (bj) | vidhānabhāgiyā → parāvidhānabhāgiyā (bj: machasaṁ) Yathā catutthe jhāne, tathā yā upekkhā passambhayaṁ satisampajaññaṁ cittekaggatā ca, idaṁ catutthaṁ jhānaṁ.

Yathā samādhi dassayitabbaṁ, tathā paññindriyaṁ taṁ catūsu ariyasaccesu passitabbaṁ.
dassayitabbaṁ → dassayitabbo (bj) | catūsu → catusu (bj) | dassayitabbo → dassayitabbaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, sā pajānanā catubbidhā asubhato dukkhato anattato ca, yadārammaṇaṁ taṁ dukkhaṁ ariyasaccaṁ, yaṁ pajānanto nibbindati vimuccati tathā yaṁ kāmāsavassa pahānaṁ bhavāsavassa diṭṭhāsavassa avijjāsavassa, ayaṁ nirodho appahīnabhūmiyaṁ āsavasamudayo.
asubhato → asubhato aniccato (bj) | vimuccati → vimuccati ayaṁ maggo (bj) | āsavasamudayo → āsavā samudayo (bj) | maggo → ayaṁ maggo (bj: iti potthakesu natthiṁ.) | samudayo → āsavasamudayo (bj: machasaṁ, PTS) Imāni cattāri ariyasaccāni yathā paññindriyaṁ passitabbaṁ. Yathāyaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dassanabhūmi. Sotāpattiphalañca yathābhūtaṁ pajānanto nibbindatīti, idaṁ tanukañca. Kāmarāgabyāpādaṁ sakadāgāmiphalañca yaṁ nibbindati virajjati, ayaṁ paṭhamajjhānabhāvanābhūmi ca rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalañca. Yaṁ vimutti vimuccati, ayaṁ avijjāvirāgā paññāvimutti arahattañca.
vimuccati → vuccati (bj) | vuccati → vimuccati (bj: machasaṁ) Ime avippaṭisārā ca vīriyindriyañca cattāro sammappadhānā avippaṭisārā tañca upari yāva samādhi, evaṁ te cattāri jhānāni samādhindriyañca yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti. Ime cattāro satipaṭṭhānā sīlapāripūrimupādāya cāgasaṁhitena ca nibbedhikānañca nimittānaṁ anāvilamanā, idaṁ satindriyaṁ cattāro satipaṭṭhānā.
anāvilamanā → āvilamanā (bj: PTS) Yaṁ puna imāya dhammadesanāya tīsu ṭhānesu diṭṭhogamanakindriyaṁ kilesapahānena ca sekkhasīlaṁ, idaṁ saddhindriyaṁ. Cattāri ca sotāpattiyaṅgāni phalāni. Samādhindriyāni sopaniyāhārīni sabbasuttesu niddisitabbāni. Yaṁ jhānaṁ paṭilabhanaṁ vīriyagahitaṁyeva ñāṇaṁ paṭissarato, ayaṁ sutamayī paññā. Yo samādhi pubbāparanimittābhāso anomagatitāya yathākāmo, ayaṁ cintāmayī paññā, yaṁ tathāsamāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ bhāvanāmayī paññā. Ayaṁ suttaniddeso.

Imaṁ suttaṁ nibbedhabhāgiyaṁ bujjhakāradhikaṁ bujjhitabbaṁ. Yehi aṅgehi samannāgataṁ taṁ bujjhissanti tassa aṅgāni bujjhissanti, tena bojjhaṅgā.
samannāgataṁ → samannāgatā (bj) | samannāgatā → samannāgataṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tathā ādito yāva sīlaṁ vataṁ cetanā karaṇīyā, kissa sīlāni pāripūreti.
pāripūreti → paripūreti (bj) Anuppannassa ca akusalassa anuppādāya uppannassa ca akusalassa pahānāya anuppannassa kusalassa uppādāya uppannassa ca kusalassa bhiyyobhāvāya, idaṁ vīriyaṁ tassa tassa bujjhitassa aṅganti.
bujjhitassa → bujjhanakassa (bj) Ayaṁ vīriyasambojjhaṅgo. Iminā vīriyena dve dhammā ādito avippaṭisāro pāmojjañca yā puna pīti avippaṭisārapaccayā pāmojjapaccayā, ayaṁ pītisambojjhaṅgo. Yaṁ pītimanassa kāyo passambhati. Ayaṁ passaddhisambojjhaṅgo. Tena kāyikasukhamānitaṁ yaṁ sukhino cittaṁ samādhiyati, ayaṁ samādhisambojjhaṅgo. Yaṁ samāhito yathābhūtaṁ pajānāti, ayaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo. Yā sīlamupādāya pañcannaṁ bojjhaṅgānaṁ upādāyānulomatā nimittāyanā pītibhāgiyānañca visesabhāgiyānañca apilāpanatā sahagatā hoti anavamaggo, ayaṁ satisambojjhaṅgo. Yaṁ yathābhūtaṁ pajānāti, accāraddhavīriyaṁ karoti. Uddhaccabhūmīti katā abhipatthitaṁ peseti. Kosajjabhūmīti garahito rahitehi aṅgehi bujjhati yaṁ cakkhusamathapathaṁ, sā upekkhāti. Tena sā upekkhā tassa bojjhaṅgassa aṅganti karitvā upekkhāsambojjhaṅgoti vuccate. Eso suttaniddeso.

Tattha katamā desanā?
desanā → desanā katamaṁ (bj: PTS) Asmiṁ sutte cattāri ariyasaccāni desitāni. Tattha katamo vicayo? Sīlavato avippaṭisāro yāva vimutti imissāya pucchāya minikimatthassamīti dve padāni pucchā dve padāni visajjanāni dvīhi padehi dve abhiññaṁ dvīhi ceva padehi visajjanā kiṁ pucchati nibbādhikaṁ kāyabhūmiṁ kammassa tathā hi patiṭṭhā ca asekkhe dhamme uppādeti.
abhiññaṁ → abhiññā (bj) | kāyabhūmiṁ → kāyabhūmi (bj: PTS) Tattha katamā yutti? Sīlavato avippaṭisāro bhavati kiṁ nicchandassa ca virāgo atthi esā yutti. Tattha katamaṁ padaṭṭhānaṁ? Vīriyaṁ vīriyindriyassa padaṭṭhānaṁ.
vīriyaṁ vīriyindriyassa → viriyaṁ viriyindiyassa (bj) | viriyaṁ → vīriyaṁ (bj: machasaṁ) Samādhi samādhindriyassa padaṭṭhānaṁ.
vutte → sīlaṁ vutte (bj: PTS) | bodhaṅgamanīyā → bodhagamanīyā (bj: PTS) | imasmiṁ → imamhi (bj: PTS) | pāmojjacchandā → chandikā (bj: PTS) | parivattano → parivattanā (bj: PTS) | parivattano → parivattanā (bj: PTS) | vevacano → vevacanā (bj: PTS) | sīlakkhandho → sīlakkhandhe (bj: PTS) | ca → pupphalakkhaṇantaritabhāgo chaṭṭhasaṁgītikārakānaṁ potthake nadissati (bj note) | attasammāpaṇidhānaṁ → samāpaṇidhānaṁ (bj: PTS) | samāropano → samāropanā (bj: PTS) | taṁ → te (bj: PTS) | sammappadhānā → dhammapadhānā (bj: PTS) Paññā paññindriyassa padaṭṭhānaṁ. Vīriyaṁ adosassa padaṭṭhānaṁ.
viriyaṁ → viriyaṁ (bj: machasaṁ) Samādhi alobhassa padaṭṭhānaṁ. Paññā amohassa padaṭṭhānaṁ. Vīriyindriyaṁ tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ padaṭṭhānaṁ, sammāvācāya sammākammantassa sammāājīvassa. Samādhindriyaṁ tiṇṇaṁ maggaṅgānaṁ padaṭṭhānaṁ, sammāsaṅkappassa sammāvācāya sammāsamādhino.
sammāvācāya → sammāvāyāmassa (bj) | sammāvāyāmassa → sammāvācāya (bj: machasaṁ, PTS) Paññindriyaṁ dvinnaṁ maggaṅgānaṁ padaṭṭhānaṁ, sammāsatiyā sammādiṭṭhiyā ca.

Tattha katamo lakkhaṇo? Sīlakkhandhe vutte sabbe tayo khandhā vuttā bhavanti, sīlameva hi selopamatā yathā selo sabbapaccatthikehi akaraṇīyo evaṁ taṁ cittaṁ sabbakilesehi na kampatīti, ayaṁ amoho. Virattaṁ rajanīyesūti ayaṁ alobho.
rajanīyesūti → rajanīyesu ti (bj) | rajanīyesu → rajjanīye (bj: PTS) | Virattaṁ → passa udā. 34 udānapāḷiyaṁ (cck note) Kopaneyye na kuppatīti ayaṁ adoso.
kopaneyye → kuppanīye (bj: PTS) Tattha paññā amoho kusalamūlaṁ, alobho alobhoyeva, adoso adosoyeva. Imehi tīhi kusalamūlehi sekkhabhūmiyaṁ ṭhito asekkhamaggaṁ uppādeti.
asekhamaggaṁ → asekkhamaggaṁ (bj: machasaṁ) Sekkhabhūmi sampattikammadhamme uppādeti, sā ca sammāvimutti, yañca vimuttirasañāṇadassanaṁ ime dasa asekkhānaṁ arahattaṁ dhammā.
samatikkamma → sampattikamma (bj: machasaṁ); samattikamma (bj: PTS) | asekhānaṁ → asekkhānaṁ (bj: machasaṁ) | arahataṁ → arahattaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha aṭṭhaṅgikena maggena catubbidhā bhāvanāpi labbhati. Sīlabhāvanā kāyabhāvanā cittabhāvanā paññābhāvanā ca. Tattha sammākammantena sammāājīvena ca kāyo bhāvito. Sammāvācāya sammāvāyāmena ca sīlaṁ bhāvitaṁ. Sammāsaṅkappena sammāsamādhinā ca cittaṁ bhāvitaṁ. Sammādiṭṭhiyā sammāsatiyā ca paññā bhāvitā. Imāya catubbidhāya bhāvanāya dve dhammā bhāvanāpāripūriṁ gacchanti cittaṁ paññañca.
paññañca cittaṁ bhāvanāya → paññā ca cittabhāvanāya (bj) Cittaṁ bhāvanāya samatho, paññā bhāvanāya vipassanā.
cittabhāvanāya → cittaṁ bhāvanāya (bj: machasaṁ, PTS) Tattha paññā avijjāpahānena cittaṁ upakkilesehi amissīkatanti. Paññā bhāvanāya cittabhāvanaṁyeva paripūreti. Evaṁ yassa subhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhamessatīti.
taṁ → naṁ (bj) Api ca kho pana tassa āyasmato abyāpādadhātu adhimuttā, na so petaṁ samāpanno tassa saṅkhāpahāraṁ deti, saṅkhāvitakkite sarīre dukkhaṁ na vediyati, ayaṁ suttattho.
adhimuttā → avimuttā (bj)

Tattha katamā desanā?
katamā → katamaṁ (bj) Imamhi sutte dasa asekkhā arahattadhammā desitā appamāṇā ca sammā vibhāvanā.
sammā vibhāvanā → samādhibhāvanā (bj) | asekhā → asekkhā (bj: machasaṁ, PTS) | samādhibhāvanā → sammāvibhāvanā (bj: machasaṁ) Tattha katamo vicayo? Selopamatā ye ye dhammā vedanīyasukhadukkhopagatā, te sabbe nirūpaṁ vānupassantānaṁ vūpagatā kāyato vedayitaparikkhāro appavattito dukkhaṁ na vediyati.
selopamatā → selūpamatā (bj) | vūpagatā → vūpagato (bj) | appavattito → appavattigo (bj) Tattha katamā yutti, yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhamessatīti.
taṁ → naṁ (bj) | taṁ → naṁ (cck: ka.) Tīsu bhāvanāsu dukkhaṁ nakkhamati cittaṁ cittabhāvanāya ca. Nirodhabhāvanāya ca ānantarikā samādhibhāvanāya ca. Iti yassevaṁ bhāvitaṁ cittanti samādhi phalassa padaṭṭhānaṁ.

Tattha katamo lakkhaṇo? Yassevaṁ bhāvitaṁ cittanti cittāni bhāvitāni yathā paṭhamaṁ niddiṭṭhāni paññā sīlaṁ kāyo cittaṁ, sīlampi subhāvitaṁ kāyikacetasikañca ṭhitattā nānupakampatīti vedanāpi tathā saññāpi saṅkhārāpi.
bhāvitaṁ → passa udā. 34 udānapāḷiyaṁ (cck note) Kuto taṁ dukkhamessatīti sukhampi nānugacchati, adukkhamasukhampi nāgatanti.
taṁ → naṁ (bj) | nāgatanti → nāgacchanti (bj)

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha bhagavato ko adhippāyo? Ye dukkhena adhikā bhavissanti, te evarūpāhi samāpattīhi virahissanti.
adhikā → aṭṭitā (bj) | virahissanti → viharissanti (bj) | aṭṭitā → adhikā (bj: machasaṁ, PTS) | viharissanti → virahissanti (bj: machasaṁ) Ayamettha bhagavato adhippāyo. Ye ca appasannā, te hi bhavissanti, pasannānañca pītipāmojjaṁ bhavissati, ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.
ayaṁ tattha → ayamettha (bj) | hi → tehi (bj: machasaṁ, PTS) | ayamettha → ayaṁ tattha (bj: machasaṁ, PTS) Āvaṭṭoti natthi āvaṭṭanassa bhūmi.

Vibhattīti yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhamessatīti duvidho niddeso—
taṁ → naṁ (bj) dukkhahetuniddeso ca paṭipakkhaniddeso ca. Ko so dukkhahetu? Yato dukkhaṁ āgacchati paṭipakkhe vutte sesadhammānaṁ sīlaṁ hetu ca paccayo ca, te sabbe dhammā vuttā honti. Ekabodhipakkhiye dhamme vutte sabbe bodhagamanīyā dhammā vuttā bhavanti.

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye avippaṭisārena chandikā, te sīlapāripūrī bhavanti pāmojjachandikā avippaṭisārīpāripūrī, ayamettha bhagavato adhippāyo …pe… ayaṁ catubyūho hāro.

Tattha katamo āvaṭṭo? Idaṁ suttaṁ nibbedhabhāgiyaṁ. Yo nibbedho, ayaṁ nirodho. Yena nibbijjhati, so maggo. Yaṁ nibbijjhati, taṁ dukkhaṁ. Yaṁ nibbedhagāminā maggena pahīyati, samudayoyaṁ vutto.

Tattha katamā vibhatti? Sīlavato avippaṭisāroti vibhajjabyākaraṇīyaṁ, parāmasantassa natthi avippaṭisāro yāva dosakataṁ kāyena vā vācāya vā akusalaṁ ārabhati. Kiñcipissa evaṁ hoti “sukatametaṁ sucaritametaṁ no cassa tena avippaṭisārena pāmojjaṁ jāyati yāva vimutti, tassa sīlavato avippaṭisāro”ti vibhajjabyākaraṇīyaṁ, ayaṁ vibhattihāro.

Tattha katamā parivattanā? Imehi sattahi upanisāsampattīhi ekādasa upanisā vibhattiyaṁ pajahānaṁ pajahanti, ayaṁ parivattanā.

Tattha katamā vevacanā? Imesaṁ ariyadhammānaṁ balabojjhaṅgavimokkhasamādhisamāpattīnaṁ imāni vevacanāni.

Tattha katamā paññatti? Sīlavato avippaṭisāroti sīlakkhandhe nekkhammapaññattiyā paññattaṁ, nisajjapaññatti ca evaṁ dasa aṅgāni dvīhi dvīhi aṅgehi paññattāni.

Tattha katamo otaraṇo? Idaṁ nibbedhabhāgiyasuttaṁ pañcasu otiṇṇaṁ yathā yaṁ paṭhamaṁ niddiṭṭhaṁ evamindriyādikhandhadhātuāyatanesu niddisitabbāni.

Tattha katamo sodhano hāro? Sīlavato avippaṭisāroti na tāva suddho ārambho avippaṭisārino pāmojjanti na tāva suddho ārambho yāni ekādasa padāni desitāni yadā tadā suddho ārambho, ayaṁ sodhano.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Sīlavemattatāya paññattaṁ evaṁ dasa padāni sabbāni sīlakkhandhassa ānisaṁso, te ca patirūpadesavāso ca paccayo attasammāpaṇidhānañca hetu, samādhikkhandhassa sukhaṁ hetu passaddhi paccayo, yena jhānasahajāti ca ṭhānanti jhānaṅgā aparo pariyāyo kāmesu ādīnavānupassanā samādhino paccayo nekkhamme ānisaṁsadassāvitā hetu.

Tattha katamā samāropanā? Yaṁ vīriyindriyaṁ, so sīlakkhandho. Yaṁ sīlaṁ, te cattāro dhammā padhānā. Yaṁ dhammānudhammapaṭipatti, so pātimokkhasaṁvaro.

Yassa selopamaṁ cittanti gāthā, selopamanti upamā yathā selo vātena na kampati na uṇhena na sītena saṅkampati.
gāthā → passa udā. 34 udāne (cck note) Yathā anekā acetanā, te uṇhena milāyanti, sītena avasussanti, vātena bhajanti. Na evaṁ selo (…) virattaṁ rajanīyesu dosanīye na dussatīti kāraṇaṁ dosanīye domanassantaṁ, na duṭṭhena vā kampati uṇhena vā, so milāyati sītena vā avasussati, evaṁ cittaṁ rāgena nānussati sītena kampatīti. Kiṅkāraṇaṁ? Virattaṁ rajanīyesu dosanīye na dussati. Kiṅkāraṇaṁ? Dosanīye panassanti na dussati, aduṭṭhaṁ taṁ na kosissanti, tena kuppanīye na kuppati, yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ kuto taṁ dukkhaniddeso ca kuto evarūpassa dukkhaṁ āgamissatīti niddiṭṭhaṁ.
dukkhaṁ → dukkhaṁ na (bj) | āgamissatīti → āgamissatīti (bj: machasaṁ)

Parivattanāti kuto taṁ dukkhamessatīti yaṁ cetasikaṁ sukhaṁ anupādisesā ayaṁ natthi sopādisesā ayaṁ atthi.
parivattanāti → parivattanoti (bj) | taṁ → naṁ (bj) | sopādisesā → sopādiseyā (bj) Puna evamāhaṁsu taṁ khaṇaṁ taṁ muhuttaṁ ubhayameva avedayitaṁ sopādisesaṁ yañca anupādisesaṁ yañca taṁ khaṇaṁ taṁ muhuttaṁ anupādisesaṁ yañca sopādisesaṁ ca avedayitaṁ. Sukhamāpannassa anāvattikanti ayamettha viseso parivattanā.
sukhamāpannassa → sukhamāpannasasa (bj) | parivattanā → parivattano (bj)

Tattha katamo vevacano? Yassevaṁ bhāvitaṁ cittaṁ vā bhāvitaṁ subhāvitaṁ anuṭṭhitaṁ vatthukataṁ susamāraddhaṁ. Cittanti mano viññāṇaṁ manindriyaṁ manoviññāṇadhātu.

Tattha katamā paññatti? Cittaṁ mano saṅkhārā vūpasamapaññattiyā paññattaṁ.
paññattaṁ → paññattā (bj) | paññattā → paññattaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Samādhi asekkhapaññattiyā paññatto. Dukkhaṁ ucchinnapaññattiyā paññattaṁ.

Tattha katamo otaraṇo? Citte niddiṭṭhe pañcakkhandhā niddiṭṭhā honti, ayaṁ khandhesu otaraṇo, manoviññāṇadhātuyā niddiṭṭhāya aṭṭhārasa dhātuyo niddiṭṭhā honti, ayaṁ dhātūsu otaraṇo.
dhātūsu → dhātusu (bj) Manāyatane niddiṭṭhe sabbāni āyatanāni niddiṭṭhāni honti. Tattha manāyatanaṁ nāmarūpassa padaṭṭhānaṁ. Nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṁ. Tathā paṭiccasamuppāde. Ayaṁ otaraṇo. Tattha katamo sodhano suddhoyeva ārambho.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Chaḷindriyaṁ bhāvanā ekattāyaṁ paññatti chaṭṭhitena kāyo ekattāya paññatto.
chaḷindriyaṁ → jaḷindriyaṁ (bj) | ekattāyaṁ → ekattatāyaṁ (bj) | ekattāya → ekattatāya (bj) | ekattatāyaṁ → ekattāya (bj: PTS); ekattāyaṁ (bj: machasaṁ) | ekattatāya → ekattāya (bj: PTS); ekattāyaṁ (bj: machasaṁ)

Tattha katamo parikkhāro? Cittassa pubbahetu samuppādāya manasikāro ca tappoṇatā ca yaṁ asamāhitabhūmiyaṁ ca visesadhammānaṁ abhāvitattā cittasatataṁ gacchati, sace samādhino sukhaṁ hetu avippaṭisāro paccayo, ayaṁ hetu ayaṁ paccayo parikkhāro.
asamāhitabhūmiyaṁ → asamāhitabhūyaṁ (bj)

Tattha katamā samāropanā? Yassevaṁ bhāvitanti tassa dhammā samāropayitabbā. Kāyo sīlaṁ paññā bhāvitacittanti anabhirataṁ anapaṇataṁ anekaṁ anutaṁ anāpajjāsattaṁ ayaṁ samaññāyatanā na tassa sekkhassa sammāsamādhi sabbe asekkhā dasa arahantadhammā niddiṭṭhā honti.
anapaṇataṁ → anyanataṁ (bj) | anutaṁ → anūnaṁ (bj) | arahantadhammā → arahataṁ dhammā (bj) | bhāvitacittanti → bhāvitaṁ (bj: PTS) | arahataṁ → arahanta (bj: machasaṁ, PTS) Asekkhabhāgiyāni suttāni.

Yassa nūna, bhante, kāyagatāsati abhāvitā, ayaṁ so aññataraṁ sabrahmacāriṁ āsajja samāpajja appaṭinissajja janapadacārikaṁ pakkameyya, so āyasmā imasmiṁ vippaṭijānāti dve pajāni paṭijānāti cittabhāvanāyañca diṭṭhiyā pahānaṁ, kāyabhāvanāyañca diṭṭhippahānaṁ, kāyabhāvanāyañca taṇhāpahānaṁ, yaṁ paṭhamaṁ upamaṁ karoti.
sabrahmacāriṁ → sabrahmacārīnaṁ (mr) | bhante → bhante kāye (bj) | abhāvitā ayaṁ → anupaṭṭhitā assa (bj) | so → so idha (bj) | samāpajja → (bj) | janapadacārikaṁ → cārikaṁ (bj) | assa → abhāvitā (bj: machasaṁ, PTS) | idha → ayaṁ so (bj: machasaṁ, PTS) | sabrahmacāriṁ → sabrahmacārinaṁ (bj: syā) | appaṭinissajja → appaṭinisajja (bj: machasaṁ, PTS) | cārikaṁ → janapadacārikaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | pakkameyya → navakaṅguttara > sīhanādavagga (bj note) | sabrahmacāriṁ → sabrahmacārīnaṁ (cck: ka.) Asucināpi sucināpi pathavī neva aṭṭiyati na jigucchati na pītipāmojjaṁ paṭilabhati, evameva hi pathavīsamena so cetasā anvayena appakena averena abyāpajjena viharāmīti.
pathavī → paṭhavī (bj) | aṭṭiyati → aṭṭīyati (bj) | pathavīsamena → paṭhavīsamena (bj) | anvayena appakena → vipulena appamāṇena (bj) | abyāpajjena viharāmīti → abyāpajjhena vihārāmīti (bj) | paṭhavī → pathavī (bj: machasaṁ, PTS) | aṭṭīyati → aṭṭiyati (bj: machasaṁ, PTS) | vipulena → abyāpajjenana (bj: machasaṁ, PTS) | appamāṇena → anvayena (bj: machasaṁ, PTS) | abyāpajjhena → appakena (bj: machasaṁ, PTS) Iti so āyasmā kiṁ paṭijānāti, kāyabhāvanāya sukhindriyapahānaṁ paṭijānāti, cittabhāvanāya somanassindriyapahānaṁ paṭijānāti. Kāyikā vedanā rāgānusayamanugatānaṁ sukhindriyaṁ paṭikkhipati. Na hi vedanākkhandhaṁ yā cetasikā sukhavedanā tattha ayaṁ paṭilābhapaccayā uppajjati sukhaṁ somanassaṁ. Sotaṁ paṭikkhipati, na hi manosamphassajaṁ vedanaṁ. Tattha catūsu mahābhūtesu rūpakkhandhassa anusayapaṭighapahānaṁ bhaṇati.
catūsu → catusu (bj) Kāme rūpañca tañca asekkhabhūmiyaṁ. Kāye kāyānupassanā diṭṭhadhammasukhavihārañca. Balena ca ussāhena ca sabbaṁ manasi katattānaṁ pahānaṁ medaṁ katālikāya ca purisena ca maṇḍanakajātikena ca, etehi imassa mātāpitusambhūtaṁ paccavekkhaṇaṁ, so kāyena ca kāyānupassanāya ca cittena ca cittānupassanāya ca dve dhamme dhāreti.
medaṁ katālikāya → medakathālikāya (bj) | ca → (bj) | mātāpitusambhūtaṁ → mātāpitūsambhūtaṁ (bj) | medakathālikāya → medaṁ katālikāya (bj: machasaṁ, PTS) Kāyakilesavatthuṁ cittena ca cittasannissaye cittena subhāvitena sattannaṁ ca samāpattīnaṁ viharituṁ paṭijānāti.

Gahapatiputtopamatāya ca yathā gahapatiputtassa nānāraṅgānaṁ vatthakaraṇḍako puṇṇo bhaveyya, so yaṁ yadeva vatthayugaṁ pubbaṇhasamaye ākaṅkhati, pubbaṇhasamaye nibbāpeti, evaṁ majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye, evameva so āyasmā cittassa subhāvitattā yathārūpena vihārena ākaṅkhati pubbaṇhasamayaṁ viharituṁ, tathārūpena pubbaṇhasamayaṁ viharati, majjhanhikasamaye, sāyanhasamaye.
tathārūpena → yathārūpena (pts-vp-pli1, mr) | vatthakaraṇḍako → vatthānaṁ karaṇḍako (bj) | pubbaṇhasamaye → pubbanhasamaye (bj) | majjhanhikasamaye → majjhanhasamaye (bj) | pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | karaṇḍako → karaṇḍiko (bj: PTS) | majjhanhasamaye → majjhanhikasamaye (bj: machasaṁ, PTS) | majjhanhasamaye → majjhanhikasamaye (bj: machasaṁ, PTS) | tathārūpena → yathārūpena (cck: pī. ka.) Tena vesa āyasmatā upamāya me āsitāya pathavī vā anuttarā indriyabhāvanā bhāvitacittena.
pathavī → paṭhavī (bj) Tena so āyasmā idaṁ aṭṭhavidhaṁ bhāvanaṁ paṭijānāti catūsu mahābhūtesu, kāyabhāvanaṁ upakacaṇḍālaṁ purisametakaṁ bhavatalākāsu cittabhāvanaṁ, imāhi bhāvanāhi tāya bhāvanāya ca samathā pāripūrimantehi.
catūsu → catusu (bj) | purisametakaṁ bhavatalākāsu → purisamedakathālīkāsu (bj) | purisamedakathālīkāsu → purisametakaṁ bhavatalākāsu (bj: machasaṁ, PTS) Imehi catūhi paññāpāripūrimantehi.

Kathaṁ upakacaṇḍālaṁ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Kāyo pakatiyā appaṭikūlaṁ kāye uddhumātakasaññā saṅkhittena nava saññā ime paṭikūlā dhammā ceso āyasmā paṭikūlato ajigucchito kāyagatāsatiyā bhāvanānuyogamanuyutto viharati, na hi tassa jigucchappahāya cittaṁ paṭikūlati.
jigucchappahāya → jigucchatāya (bj) | jigucchatāya → jigucchappahāya (bj: machasaṁ, PTS)

Kathaṁ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharatīti? Kāyo sabbalokassa appaṭikūlo taṁ so āyasmā asubhasaññāya viharati. Evaṁ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca appaṭikūlasaññī viharatīti api sabboyaṁ lokassa yamidaṁ muṇḍo pattapāṇī kulesu piṇḍāya vicarati, tena ca so āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena appaṭikūlasaññī cittena ca kāyena nibbidāsahagatena appaṭikūlasaññī, evaṁ paṭikūlesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.
āyasmā suvaṇṇadubbaṇṇena → suvaṇṇadubbannena (bj)

Kathaṁ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tattha so āyasmā paṭikūlasaññī viharati.
paṭikūlesu → appaṭikūlesu (bj) | paṭikūlasaññī → appaṭikūlasaññī (bj) | appaṭikūlasaññī → paṭikūlasaññī (bj: machasaṁ, PTS)

Kathaṁ paṭikūlesu dhammesu tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato ca sampajāno ca? Appaṭikūlesu ca dhammesu subhasaññino itthirūpe paṭikūlesu ca jigucchino vinīlakavipubbake tadubhayaṁ abhinivajjayitvā “netaṁ mama, nesohamasmi, neso me attā”ti viharati.
paṭikūlesu → paṭikūlesu (bj: machasaṁ, PTS) Evaṁ tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati sato sampajāno.

Aparo pariyāyo. Tedhātuko lokasannivāso sabbabālaputhujjanānaṁ appaṭikūlasaññā.
tedhātuko lokasannivāso → tedhātuke lokasannivāse (bj) | lokasannivāse → tedhātuko lokasannivāso (bj: machasaṁ, PTS) Tattha ca āyasmā sāriputto appaṭikūlasaññī viharati.
appaṭikūlasaññī → paṭikūlasaññī (bj) | paṭikūlasaññī → appaṭikūlasaññī (bj: machasaṁ, PTS) Evaṁ appaṭikūlesu dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṁ paṭikūlesu dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Paṭikūlasaññino sabbasekkhā idha kā tedhātuke sabbaloke. Tattha katamo bhūmippatto samādhiphale sacchikato appaṭikūlasaññī viharati? Kiṅkāraṇaṁ? Na hi taṁ atthi yassa lokassa pahānāya paṭikūlasaññī uppādeyya.

Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati? Tedhātuke lokasannivāse yāva kāmalokabhūmatā hi rāgānaṁ vītarāgānaṁ paṭikūlasamatā rūpārūpadhātuṁ appaṭikūlasamatā. Tattha ca āyasmā sāriputto paṭikūlasaññī viharati. Evaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Yaṁ kiñci parato duruttānaṁ durāgatānaṁ vacanapathānaṁ taṁ vacanaṁ appaṭikūlaṁ yāvatā vācaso appatirūpā tathā janassa appaṭikūlasaññā.
appatirūpā → apparūpā (bj: PTS) Tattha āyasmā sāriputto abhiññāya sacchikato appaṭikūlasaññī viharati, evaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno? Yañca nesaṁ samanupassati ye dhammā duccaritā, te dhammā appaṭikūlā. Tattha āyasmā sāriputto iti paṭisañcikkhati ye dhammā duccaritā, te dhammā aniṭṭhavipākā. Ye dhammā sucaritā, te ācayagāmino. So ca sucaritaṁ ācayagāminiṁ karitvā duccaritaṁ aniṭṭhavipākaṁ karitvā tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati.

Atha paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.
paṭikūlesu → pacikūlesu (bj) Taṇhā paṭikūladhammā kiṅkāraṇaṁ? Taṇhāvasena hi sattā dvīhi dhammehi sattā, kabaḷīkāre āhāre rasataṇhāya sattā, phasse sukhasaññāya sattā. Tatthāyasmā sāriputto kabaḷīkāre ca āhāre paṭikūlasaññī viharati, phasse ca dukkhasaññī viharati. Evaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca paṭikūlasaññī viharati.

Kathaṁ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Taṇhākkhayaṁ anuttaraṁ nibbānaṁ tathā bālaputhujjanānaṁ paṭikūlasaññā pahatasaññā ca. Tatthāyasmato sāriputtassa appaṭikūlasaññā abyāpādasaññā ca sāmaṁ paññāya passitvā evaṁ paṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati.

Kathaṁ paṭikūlesu ca appaṭikūlesu ca dhammesu appaṭikūlasaññī viharati? Tatiye ca nibbāne paṭikūlasaññino yasena ca kittini ca appaṭikūlasaññino.
kittini → kittiyā (bj) | ca → kittini ca (bj: machasaṁ, PTS) Tatthāyasmā sāriputto assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṁ sammāpaññāya paṭijānanto paṭikūlañca appaṭikūlañca dhammaṁ tadubhayaṁ abhinivajjayitvā appaṭikūlasaññī viharati.
sammappaññāya → sammāpaññāya (bj: machasaṁ)

Kathaṁ paṭikūlaṁ appaṭikūlañca dhammaṁ tadubhayaṁ abhinivajjayitvā upekkhako viharati?
appaṭikūlañca → ca appaṭikūlaṁ ca (bj) Sato ca sampajāno ca, yañca samanupassati anunayo appaṭikūlo dhammo paṭigho ca paṭikūlo dhammo, tatthāyasmā sāriputto anunayassa paṭighappahīnattā upekkhako viharati sato sampajāno ca.
anunaya → anunayassa (bj: machasaṁ, PTS) Yañcassa samanupassati ayaṁ pañcavidhā anuttarā indriyabhāvanā. Ayaṁ suttaniddeso.

Tattha katamo desanāhāro? Imamhi sutte kiṁ desitabbaṁ?
desitabbaṁ → desitaṁ (bj) | desitaṁ → desitabbaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tattha vuccate, imamhi sutte diṭṭhadhammasukhavihāro desito, tathā vimuttaṁ cittaṁ paccavekkhaṇā ca adhipaññādhammaṁ desitaṁ.
vimuttaṁ → vimuttiṁ (bj)

Tattha katamo vicayo? Ye kāye kāyānupassino viharanti, tesaṁ cittaṁ anunayappaṭighena na viharati anunayappaṭighena cābhiramamānassa cittaṁ samaggataṁ bhavissatīti bhāvanāya balametaṁ, ayaṁ vicayo hāro.
balametaṁ → phalametaṁ (bj) | cā’bhiramamānassa → rammamānassa (bj: PTS) | sammaggataṁ → samaggataṁ (bj: machasaṁ, PTS) | phalametaṁ → balavetaṁ (bj: machasaṁ)

Tattha katamo yuttihāro? Kāyabhāvanāya ca cittabhāvanāya ca na kiñci sabrahmacārī atimaññissatīti.
atimaññissatīti → atimaññīssatīti (bj) Atthi esā yutti, ayaṁ yuttihāro.

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Kāyabhāvanāya paṭhamassa sati upaṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Yā pathavīsamacittatā, sā aniccānupassanāya padaṭṭhānaṁ.
pathavīsamacittatā → paṭhavīsamacittatā (bj)

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṁ pathavīsamena cetasā viharati attānupassī pathavīsamena gihī viharati.
pathavīsamena → paṭhavīsamena (bj) Ko attho pathavīsamenāti?
pathavīsamenāti → paṭhavīsamenāti (bj) Yathā ye ca selopamatāya akammayuttā evameva pathavīsamo ayaṁ hiriyatāya.
pathavīsamo → paṭhavīsamo (bj) Ayaṁ lakkhaṇo.

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi byākaraṇe ko tassa āyasmato adhippāyo? Ye keci arahantā indriyabhāvanaṁ ākaṅkhiyanti, te pathavīsamataṁ uppādayissantīti.
ākaṅkhiyanti → ākaṅkhanti (bj) | pathavīsamataṁ → paṭhavīsamaṁ (bj) | ākaṅkhanti → ākaṅkhiyanti (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ adhippāyo.

Tattha katamo āvaṭṭoti? Natthi āvaṭṭassa bhūmi.

Tattha katamo vibhatti?
katamo → katamā (bj) Yo kāyānupassī viharati, so pathavīsamacittataṁ paṭilabhissatīti na ekaṁsena.
pathavīsamacittataṁ → paṭhavīsamaṁ cittaṁ (bj) | cittaṁ → samacittataṁ (bj: machasaṁ) Kiṅkāraṇaṁ? Ye khaṇḍakādichinnakādino, na te pathavīsamacittataṁ paṭilabhanti.
khaṇḍakādichinnakādino → khaṇḍakādījinnakādikammakārino (bj) | pathavīsamacittataṁ paṭilabhanti → paṭhavisamacittaṁ pavilabhanti (bj) | te → chinnakādino (bj: machasaṁ) | paṭhavisamacittaṁ → cittataṁ (bj: machasaṁ) Sabbā kāyagatāsati sekkhabhāvanāya nibbānaṁ phalaṁ, ayaṁ vibhatti.
kāyagatāsati → sabbakāyagatāsati (bj: PTS)

Tattha katamo parivattano hāro? Ye kāyānupassino viharissanti, tesaṁyeva kāyapaccayā uppajjeyya āsavā vighātapariḷāhā, ayaṁ parivattano hāro.
uppajjeyya → uppajjeyyuṁ (bj) | uppajjeyyuṁ → uppajjeyya (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo otaraṇo?
otaraṇo → otaraṇo sattesu ca (bj) | ca → sattesu ca (bj: machasaṁ potthake natthi.) Pañcakkhandhā avitiṇṇā bāvīsatindriyāni, tathā yaṁ manindriyaṁ, taṁ manodhātu manāyatanañca.
Pañcakkhandhā → sattesu ca pañcakkhandhā (bj, pts-vp-pli1) | avitiṇṇā → avatiṇṇā (pts-vp-pli1) | Pañcakkhandhā → sattesu ca pañcakkhandhā (cck: pī.) | avitiṇṇā → avatiṇṇā (cck: pī.) Yaṁ samādhindriyaṁ, taṁ dhammadhātu dhammāyatanañca. Ayaṁ otaraṇo hāro.

Tattha katamo sodhano hāro? Ye ca manasā cattāro bhāvetabbā, te sabbe bhāvitā yaṁ taṁ manena pahīne pattabbataṁ sabbattha etassa ca atthāya ārambho, so attho suddho.
pattabbataṁ → pattabbaṁ (bj) Ayaṁ sodhano hāro.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Ayaṁ samādhi ekattatāya paññatto, cha kāyā ekattatāya paññattā. Pañcindriyāni rūpīni rūpakāyo. Cha vedanākāyā vedanākāyo. Cha saññākāyā saññākāyo. Cha cetanākāyā cetanākāyo. Cha viññāṇakāyā viññāṇakāyo. Sabbepi ete dhammā dhammakāyotiyeva saṅkhaṁ gacchanti. Ayaṁ adhiṭṭhāno.

Parikkhāroti samāpattikosallañca vīthikosallañca hetu.
vīthikosallañca → dhītikosallañca (pts-vp-pli1) | vīthikosallañca → dhītikosallañca (cck: pī.) Yañca gocarakosallaṁ yañca kallaṁ taṁ kosallaṁ paccayo.
yañca kallaṁ taṁ kosallaṁ → yaṁ ca kallatākosallaṁ (bj) | kallatākosallaṁ → kallaṁ taṁ kosallaṁ (bj: machasaṁ); kallantako (bj: PTS) Vodānakosallaṁ hetu, kallaṁ paccayo.
kallaṁ → kallatākosallaṁ (bj) | kallatākosallaṁ → kallaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Sukhaṁ hetu, abyāpajjaṁ paccayo.
abyāpajjaṁ → abyāpajjhaṁ (bj) | abyāpajjhaṁ → abyāpajjaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ parikkhāro.

Tattha katamo samāropanoti? Yathā pathavī sucimpi nikkhīpante asucimpi nikkhitte tādiseyeva evaṁ kāyo manāpikehipi phassehi amanāpikehipi phassehi tādisoyeva paṭighasamphassena vā sukhāya vedanāya tādisaṁ yo cittaṁ.
pathavī → paṭhavī (bj) | nikkhīpante → nikkhipante (bj) | nikkhitte tādiseyeva → nikkhipante tādisāyeva (bj) | yo → yeva (bj) | tādisāyeva → tādise (bj: machasaṁ, PTS) Idaṁ suttaṁ vibhattaṁ saopammaṁ ugghaṭitaññussa puggalassa vibhāgena.
saopammaṁ → sa upamaṁ (bj) | upamaṁ → opammaṁ (bj: machasaṁ) Tattha samāropanāya avakāso natthi.
avakāso → avakāyo (bj)

Tattha katamaṁ suttaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ? Yato ca kusalehi dhammehi na virodhati, na vaḍḍhati, imaṁ ādīnavaṁ bhagavā deseti, tasmā channaṁ vivareyya, vivaṭaṁ nātivassati, tato ādīnavato vivareyyāti taṁ tīhi dhammehi nābhidhaṁsitāti asubhasaññāya rāgena nābhidhaṁsiyati.
vivareyya vivaṭaṁ → vivaretha evaṁ taṁ (bj) | nābhidhaṁsiyati → nābhidhaṁsīyati (bj) | vivaretha → vivareyya (bj: machasaṁ, PTS) | taṁ → vivaṭaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Mettāya dosena nābhidhaṁsiyati.
nābhidhaṁsiyati → nābhidhaṁsīyati (bj) Vipassanāya mohena nābhidhaṁsiyati.
nābhidhaṁsiyati evañcassa → nābhidhaṁsīyati evaṁ ca so (bj) Evañcassa yo yo dhammo paṭipakkho tamhi tamhi dhamme paripūrissati.
so → cassa (bj: machasaṁ, PTS) Yo tassa dhammassa akusalo dhammo paṭipakkho, tena nādhivāsiyati.
nādhivāsiyati → nādhivāsīyati (bj)

Aparo pariyāyo. Ye ime dhammā attanā na sakkoti vuṭṭhānaṁ, te ete dhammā desitā. Channamativassatīti tehi vitakkaṁ yena ca sakkā puna desitaṁ cittaṁ vibhāvetuṁ pariyodāpetuṁ vivekaninnassa vivekapoṇassa vivekapabbhārassa vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ āpajjati kusalesu dhammesu, seyyathāpi nāma uppalaṁ vā kumudaṁ vā padumaṁ vā udake sukkapakkhe cando yāvaratti yāvadivaso āgacchati, tassa vuddhiyeva pāṭikaṅkhitabbā, na parihāni, evaṁvidhaṁ taṁ cittaṁ nābhidhaṁsiyati.
nābhidhaṁsiyati → nābhidhaṁsīyati (bj) Aparopettha yo akūṭo asaṭho amāyāvī uju puriso yathābhūtaṁ attānaṁ āvikaroti.
yo → so asaṭho (bj) | asaṭho → (bj) | āvikaroti → āvīkaroti (bj) Tattha yo chādeti tassa akusalā dhammā cittaṁ anudhāvanti.
anudhāvanti channamativassatīti → anudhaṁsenti vivaṭaṁ nātivassatīti (bj) | anudhaṁsenti → anudhāvanti (bj: machasaṁ, PTS) Channamativassatīti yo pana hoti asaṭho akūṭo amāyāvī uju puriso yathābhūtaṁ attānaṁ āvikaroti.
āvikaroti → āvīkaroti (bj) | nātivassatīti → channamativassatīti (bj: machasaṁ, PTS) Tassa cittaṁ akusalehi dhammehi na viddhaṁsiyati, ayaṁ suttattho.
viddhaṁsiyati → viddhaṁsīyati (bj)

Tattha katamā desanā? Idha desitā dasa akusalakammapathā adhivassanatāya dasa kusalakammapathā anadhivassanatāya akusalehi na visujjhati.
anadhivassanatāya → adhivassanatāya (bj) | adhivassanatāya → anadhivassanatāya (bj: machasaṁ, PTS) Yathā vuttaṁ bhagavatā “cittasaṅkilesā, bhikkhave, sattā saṅkilissantī”ti.

Tattha katamo vicayo? Yassevaṁ cittaṁ adhivāsiyati, tassa bujjhitassa yaṁ bhaveyya kūṭeyya, taṁ ānantariyenapi satthari vā guṇānukampanatāya, ayaṁ vicayo.
adhivāsiyati → aviddhaṁsīyati (bj) | kūṭeyya → kūṭeyyaṁ (bj) | aviddhaṁsīyati → adhivāsīyati (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamā yuttīti?
yuttīti → yutti (bj) | yutti → yuttīti (bj: machasaṁ, PTS) Evaṁ anadhivasiyantaṁ cittaṁ vuṭṭhāti.
anadhivasiyantaṁ → aviddhāsīyantaṁ (bj) | aviddhāsīyantaṁ → anadhivasiyantaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Vuṭṭhitaṁ patiṭṭhahati kusalesu dhammesūti atthi esā yutti.

Padaṭṭhānanti channamativassatīti channaṁ asaṁvarānaṁ padaṭṭhānaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti achannaṁ saṁvaraṇānaṁ. Tasmā channaṁ vivareyya vivaṭaṁ nātivassatīti desanāya padaṭṭhānaṁ.
vivareyya → vivaretha (bj)

Lakkhaṇoti channamativassatīti ye keci vicittena channena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te aviddhaṁsiyanti.
aviddhaṁsiyanti → viddhaṁsīyanti (bj) | viddhaṁsīyanti → aviddhaṁsiyanti (bj: machasaṁ, PTS) Tasmā channaṁ vivareyya.
vivareyya → vivaretha (bj) Vivaṭaṁ nātivassatīti ye keci tena acchannena ekalakkhaṇā dhammā sabbe te nātivassantīti lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Yesaṁ kesañci cittaṁ akusalā dhammā adhipaṭidesitā te yathādhammaṁ paṭikarissantīti ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo. Ayaṁ catubyūho hāro.
catubyūho hāro āvaṭṭoti → catubyūhohāro āvattoti (bj)

Āvaṭṭoti yaṁ channaṁ taṁ duvidhaṁ kampamānaṁ samucchitabbo.
kampamānaṁ → kammamānaṁ (bj: PTS) Ānantariyasamādhīnaṁ. Tattha passaddhiyañca māno āsave vaḍḍheti, assaddhiyena ca pamādaṁ gacchati, pamādena onamati, unnaḷabhāvaṁ gacchati.
passaddhiyañca → passaddhīyaṁ ca (bj) Vuttañcetaṁ bhagavatā “unnaḷānaṁ pamattānaṁ tesaṁ vaḍḍhanti āsavā”ti cattāri tāni upādānāni, yāni cattāri upādānāni, te pañcupādānakkhandhā bhavanti.
vuttañcetaṁ → vuttaṁ hetaṁ (bj) Imāni saccāni dukkhañca samudayo ca. Tasmā channaṁ vivareyyāti yena hetunā, te āsavā vaḍḍhanti.
vivareyyāti → vivarethāti (bj) Tesaṁ pahīnattā āsavā pahīyante. Tattha appamādena assaddhiyaṁ pahīyati uddhaccakukkuccappahānena oḷārikatā tassa dve dhammā na samatho ca bhāvanā ca pāripūriṁ gacchanti.
na → (bj) Yo tesaṁ āsavānaṁ khayo, ayaṁ nirodho. Imāni cattāri saccāni, ayaṁ āvaṭṭo.

Tattha katamo vibhatti hāro? Channamativassatīti na ekaṁso. Kiṅkāraṇaṁ? Yassa assā nivattanā yathāpi sekkhānaṁ. Yathāvuttaṁ bhagavatā—

“Kiñcāpi sekkho pakareyya pāpaṁ, kāyena vācāya uda cetasā vā;
pāpaṁ → so pāpakammaṁ (bj); pāpakaṁ (pts-vp-pli1) | sekkho pakareyya pāpaṁ → so kammaṁ karoti pāpakaṁ (bj) | pāpakaṁ → suttanipāta > ratanasutta (bj note) vācā → vācāya (bj: machasaṁ, PTS) Abhabbo hi tassa pariguhanāya, abhabbatā diṭṭhapadassa hotī”ti.
hi → so (bj) | pariguhanāya → paṭicchādāya (bj) | abhabbo → abhabbo hi (bj: machasaṁ, PTS) | paṭicchādāya → pariguhanāya (bj: machasaṁ, PTS) hotīti → vuttāti (bj) | vuttā”ti → hotīti (bj: machasaṁ, PTS)

Kiñcāpi tesaṁ nivāraṇaṁ cittaṁ hoti. Api tu appaccayā samāye ca te niddisitabbā, ayaṁ vibhattihāro.

Tattha katamo parivattano hāro. Channamativassatīti yassa ye dhammā sabbaṁ anavivaṭaṁ ativassiyati, vivaṭaṁ nātivassati, avaguṇantaṁ nātivassati.
ativassiyati → ativassīyati (bj) Ayaṁ parivattano hāro.

Tattha katamo vevacano hāro. Channanti āvutaṁ nivutaṁ pihitaṁ paṭikujjitaṁ sañchannaṁ parodhaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti yassa te dhammā pabbajjitā vinodaṁ nādhivassitā vantikatāti, ayaṁ vevacano hāro.
vantikatāti → vantīkatāti (bj) | vantīkatāti → vantikata ti (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo paññatti hāro. Channamativassatīti kilesabhāgiyapaññattaṁ vivaṭaṁ nātivassatīti sadhammakiccaṁ yaṁ paṭipadā paññattiyā paññattaṁ, tasmā hi channaṁ vivareyyāti anusāsanapaññattiyā paññattaṁ, vivaṭaṁ nātivassatīti niddhānapaññattiyā paññattaṁ, ayaṁ paññatti hāro.
hi → (bj) | vivareyyāti → vivarethāti (bj) | niddhānapaññattiyā → nikkhepapaññattiyā (bj) | nikkhepapaññattiyā → niddhāna (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo otaraṇo hāro? Channamativassatīti tayo kilesā rāgo doso moho, te khandhesu saṅkhārakkhandho …pe…
te khandhesu → tesu channesu (bj) | tesu → te (bj: machasaṁ, PTS) te purā yathā niddiṭṭhaṁ khandhadhātuāyatanesu, ayaṁ otaraṇo hāro.

Tattha katamo sodhano hāro? Yenārambhena idaṁ suttaṁ bhāsati so ārambho niyutto.

Adhiṭṭhānoti channamativassatīti ekattatāya paññattaṁ. Kiṅkāraṇaṁ? Idaṁ hi ativassatīti imassa ca ativassati evañca ativassatīti ayaṁ vemattatāya yā suṇasādhāraṇehi lakkhaṇehi paññāpiyati, sā ekattapaññatti.
suṇasādhāraṇehi → punasādhāraṇehi (bj) | paññāpiyati → paññāpīyati (bj)

Tattha katamo parikkhāro? Yañca taṁ ativassiyanti, tassa dve hetū dve paccayā akusalapasuteva vācakattābhirati ca.
ativassiyanti → ativassīyanti (bj) Ime dve ayonisomanasikāro ca kusalā dhammā vopasaggā ca, ime dve paccayā.

Tattha katamo samāropano? Channamativassatīti vemati passatīti channaṁ yaṁ pariggahituṁ yaṁ adesituṁ appassutaṁ yaṁ kathaṅkathā vibhūtena akusalamūlena yaṁ taṇhāya ca te vaḍḍhati dosāti sannitvā te appasakkhayena saṅkhārā. Saṅkhārapaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, ayaṁ samāropano.
yāva jarāmaraṇaṁ → (bj) Yaṁ puna tathā desanā, tasseva akusalā dhammā vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullatamāpajjati tassa saṅkhārā nirodhā, ayaṁ samāropano.
akusalā → kusalā (bj) | saṅkhārā nirodhā → saṅkhāranirodhā (bj) | kusalā → akusalā (bj: machasaṁ, PTS) | saṅkhāranirodhā → saṁkhārā nirodhā (bj: machasaṁ, PTS)

Cattāro puggalā tamo tamaparāyanoti …pe…
tamaparāyano”ti → aṅguttara (bj note) | puggalā → passa a. ni. 4.85 (cck note) tattha katamo vuccate tamo nāma? Yo tamo andhakāro, yathā vuttaṁ bhagavatā “yathā andhakāre tasmiṁ bhayānake sakampidhātupuriso na passati, evameva aññāṇato tamopanandhakāro pāpakasakammasavipākaṁ na saddho hoti”.
andhakāre → andhakāro (bj) Iti evaṁ lakkhaṇatā aññāṇaṁ tamo avijjā moho, yena sattā yathābhūtaṁ nappajānanti, iti vuccati tamoti. So tiṇṇaṁ cakkhūnaṁ tamo maṁsacakkhuno dibbacakkhuno paññācakkhuno, imesaṁ cakkhūnaṁ idha tamo niddisiyati aññāṇanti.
cakkhūnaṁ → cakkhunaṁ (bj) | niddisiyati → niddisīyati (bj) | niddisīyati → niddisiyati (bj: machasaṁ, PTS) Tattha katamaṁ aññāṇaṁ adassanaṁ? Atha nissaye yaṁ pubbante aññāṇaṁ aparante aññāṇaṁ pubbantāparante aññāṇaṁ hetumhi aññāṇaṁ paccayamhi aññāṇaṁ tassa aññāṇino samādhibhūtassa eso nissando. Yaṁ na jānāti idaṁ sevitabbaṁ idaṁ na manasikātabbanti. So tena tamena niddisiyati tamopi yathā vuccati.
niddisiyati → niddisīyati (bj) Mūḷhoti evaṁ cetanā. Tena tamena so puggalo vuccati. Tamoti so tena tamena asamūhatena asamucchinnena tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṁ vuccati puggalo tamo tamaparāyanoti. Parāyanoyeva dhammo manasikātabbo so tamo dahati aññacittaṁ upaṭṭhapeti.
so → yo (bj) | aññacittaṁ → aññācittaṁ (bj) Te cassa dhammā nijjhānakkhamanti.
nijjhānakkhamanti → nijjhānaṁ khamanti (bj) | khamanti → nijjhānakkhamanti (bj: machasaṁ, PTS) So sutamayāya paññāya samanupassati.

Tattha katamo tamo jotiparāyano? So tena paññāvasena iriyati evaṁ tasseva iriyantassa parāyano bhavati.
iriyati → irīyati (bj) | iriyantassa → irīyantassa (bj) | irīyati → iriyati (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ vuccate puggalo tamo jotiparāyano.

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano?
joti jotiparāyano → tamo jotiparāyano (si, mr), jotiparāyano (pts1ed) | joti → tamo (bj) | jotiparāyano → jotiparāyano (cck: pī.) Tattha vuccati joti nāma yaṁ tassa ce tamassa paṭipakkhena ye ca dhamme antamaso ñāṇāloko, so suṇadhammo puggalo tamo jotiparāyano, tattha vuccate, yoyaṁ puggalo tamo jotiparāyano, so yadi tathārūpaṁ kalyāṇamittaṁ paṭilabhati, yo naṁ akusalato ca nivāreti bhāvitakusalatāva bhāvī niyojetīti.
tassa ce → tasseva (bj) | dhamme → dhammā (bj) | suṇadhammo → sutadhammo (bj) | yoyaṁ → soyaṁ (bj) | bhāvitakusalatāva → bhāvitakusalatāya (bj) | dhammā → ye ca dhamme (bj: machasaṁ, PTS) | sutadhammo → suṇadhammo (bj: machasaṁ, PTS) | kalyāṇamittaṁ → kalyāṇacittaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Evañca saddhammaṁ deseti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhajitabbā, ime dhammā na bhajitabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. Paccate saññāya yathā saññāyati satindriyāni, so evaṁ pajānāti.
paccate → pacacate (bj) | satindriyāni → satindriyati satindriyāti (bj) Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvetabbā, ime dhammā na bhāvetabbā. Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbāti. So te dhamme susuyyati, sotaṁ odahati, aññaṁ cittaṁ upaṭṭhapeti, te cassa dhammā nijjhānakkhamanti, so sutamayāya paññāya samannāgato so tena paccayavasena iriyati evaṁ tasseva iriyanti tapparamo bhavati tapparāyano.
susuyyati → sussūsati (bj) | aññaṁ cittaṁ upaṭṭhapeti → aññācittaṁ upaṭṭhāpeti (bj) | nijjhānakkhamanti → nijjhānaṁ khamanti (bj) | iriyati → irīyati (bj) | tasseva iriyanti → so irīyanto (bj) | sussūsati → susuyyatī (bj: machasaṁ); suyyati (bj: PTS) | aññācittaṁ → añña cittaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | upaṭṭhāpeti → upaṭṭhapeti (bj: machasaṁ, PTS) | irīyati → iriyati (bj: machasaṁ, PTS) | irīyanto → tasseva iriyanti (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.
tamaparāyano → jotiparāyano (bj) | jotiparāyano → jotijotiparāyano (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo puggalo joti tamaparāyano? Joti nāma yā tasseva tamassa paṭipakkhena ye dhammā antamaso ñāṇāloko, so puna dhammo.
yā → yaṁ (bj) | puna dhammo katamā → sutadhammo katamo (bj) | sutadhammo → punadhammo (bj: machasaṁ, PTS) Katamā uccate? Paññāyato paṇḍitoti vuccate, so evaṁ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Ime dhammā sāvajjā, ime dhammā anavajjā. Ime dhammā sevitabbā, ime dhammā na sevitabbā. Ime dhammā bhāvitabbā, ime dhammā na bhāvitabbā.
bhāvitabbā → bhāvetabbā (bj) | bhāvetabbā → bhāvitabbā (bj: machasaṁ, PTS) Ime dhammā upasampajja vihātabbā, ime dhammā na upasampajja vihātabbā. Ime dhammā manasikātabbā, ime dhammā na manasikātabbā.
manasikātabbā → manasikātabbāti (bj) Idha pana pāpamittasaṁsevano pāpamittavasānugo akusale dhamme abhivaḍḍheti, kusale dhamme pajahati. So tena pamādena paccayasaññā amanasikatvā assatiasampajaññaṁ āsevati.
asati → assati (bj: machasaṁ, PTS) Tayā yo paṭipakkho tamo, so pavaḍḍheti.
taṁ → so (bj: machasaṁ, PTS) So tamābhibhūto parāyano tamaparamo ceva bhavati.
tamābhibhūto parāyano → tamāhi bhūto tamaparāyano (bj) | tamaparāyano → parāyano (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ vuccati puggalo joti tamaparāyano.

Tattha katamo puggalo joti jotiparāyano? Tattha vuccate soyaṁ puggalo kalyāṇamittassa sannissito bhavati sakkā saṁyogī kusalaṁ gavesī, so kalyāṇamitte upasaṅkamitvā paripucchati, paripañhayati— kiṁ kusalaṁ, kiṁ akusalaṁ? Kiṁ sāvajjaṁ, kiṁ anavajjaṁ? Kiṁ sevitabbaṁ, kiṁ na sevitabbaṁ? Kiṁ bhāvitabbaṁ, kiṁ na bhāvitabbaṁ?
bhāvitabbaṁ → bhāvetabbaṁ (bj) | bhāvetabbaṁ → bhāvitabbaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Kiṁ upasampajja vihātabbaṁ, kiṁ na upasampajja vihātabbaṁ?
vihātabbaṁ → vihātabbā (bj) Kiṁ manasikātabbaṁ, kiṁ na manasikātabbaṁ? Kathaṁ saṅkileso hoti, kathaṁ vodānaṁ hoti?
kathaṁ → kathā (bj) Kathaṁ pavatti hoti, kathaṁ nivatti hoti? Kathaṁ bandho hoti, kathaṁ mokkho hoti?
bandho → baddho (bj) | baddho → khandho (bj: machasaṁ, PTS) Kathaṁ sakkāyasamudayo hoti, kathaṁ sakkāyanirodho hoti?
hoti → hotīti (bj) So ettha desitaṁ yathā upaṭṭhitaṁ tathā sampaṭipajjanto so evaṁ pajānāti. Ime dhammā kusalā, ime dhammā akusalā. Evaṁ …pe… yāva kathaṁ sakkāyasamudayo hoti, kathaṁ sakkāyanirodho hotīti vitthārena kātabbaṁ.
kathaṁ → evaṁ (bj) | evaṁ → kathaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | evaṁ → kathaṁ (bj: machasaṁ, PTS) So te dhamme adhipāṭikaṅkhāti evaṁ lakkhaṇaṁ ñāṇaṁ vijjā ālokaṁ vaḍḍheti.
adhipāṭikaṅkhāti → adhipāṭikaṅkhati (bj) So puggalo tapparamo bhavati tapparāyano, ayaṁ vuccate puggalo joti jotiparāyano.

Tattha katamo puggalo tamo tamaparāyano? Yo akusalaṁ dhammaṁ dīpeti. Taṁ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṁ dasseti, tapparamo bhavati tapparāyano.
upapattiṁ → uppattiṁ (bj) | uppattiṁ → upapattiṁ (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ vuccate puggalo tamo tamaparāyano.

Tattha yo puggalo tamo jotiparāyano? So tamena akusalassa kammassa vipākaṁ dasseti. Tameti yaṁ cakkhu kalyāṇamittassa yena akusale dhamme pajahati, kusale dhamme abhivaḍḍhati.
yena → vasena (bj) | vasena → yena (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha yo ca paṇītāsu gatīsu upapattiṁ dasseti, tapparamo tena vuccate tamo jotiparāyano.
yo → so (bj) | gatīsu upapattiṁ → gatisu uppattiṁ (bj)

Tattha yo puggalo joti tamaparāyano? Kusalassa kammavipākaṁ dasseti. Yaṁ cakkhu pāpamittasaṁsaggena pāpamittupasevena pāpamittavasānugo akusalaṁ dhammaṁ abhivaḍḍhati, taṁ bhāvanāya hīnāsu gatīsu upapattiṁ dasseti.
pāpamittupasevena → pāpamittūpasevanena (bj) | gatīsu upapattiṁ → gatisu uppattiṁ (bj) | pāpamittūpasevanena → sevena (bj: machasaṁ, PTS) Tapparamo tena vuccate joti tamaparāyano.

Tattha yo puggalo joti jotiparāyano so jotitā pabhātā yāva paṇītāsu gatīsu upapattiṁ dasseti.
jotiparāyano so jotitā pabhātā → jotitabhāvatāya (bj, pts-vp-pli1) | jotitā pabhātā → joti tabhāvatāya (bj) | paṇītāsu gatīsu upapattiṁ → paṇitāsu gatisu uppatti (bj) | pabhātā → jotitabhāvatāya (cck: pī.) Tapparamo tenāha joti jotiparāyano.

Jotitamaparāyanena dasa akusalānaṁ kammānaṁ udayaṁ dasseti.
dasa akusalānaṁ kammānaṁ → dasaakusalānaṁ dhammānaṁ (bj) Tamena puggalena akusalānaṁ kammānaṁ vipākaṁ dasseti. Na akusalānaṁ dhammānaṁ vipākaṁ dasseti. Tamena aṭṭha micchattāni dasseti. Jotinā aṭṭha sammattāni dasseti. Jotinā tamaparāyanena dasa akusalakammapathe dasseti. Jotinā paṇītattaṁ dasseti. Tamena jotiparāyanena atapanīyaṁ dhammaṁ dasseti. Jotinā tamaparāyanena tapanīyaṁ dhammaṁ dasseti. Ayaṁ suttattho.

Tattha katamo desanā hāro? Imamhi sutte kiṁ desitaṁ? Tattha vuccate imamhi sutte kusalākusalā dhammā desitā.
kusalākusalā → kusala kusalā (bj) Kusalākusalānañca dhammānaṁ vipāko desito. Hīnappaṇītānañca sattānaṁ gati nānākāraṇaṁ desitaṁ.
hīnappaṇītānañca → hīnappaṇitānaṁ ca (bj) | gati nānākāraṇaṁ → gatinānākaraṇaṁ (bj) | gatinānākaraṇaṁ → nānākāraṇaṁ (bj: machasaṁ) Ayaṁ desanā hāro.

Tattha katamo vicayo hāro? Akusalassa kammassa yo vipākaṁ paccanubhoti. Tattha ṭhito akusale dhamme uppādiyati vicayantaṁ yujjati. Kusalassa kammassa yo vipākaṁ paccanubhoti. Tattha ṭhito kusale dhamme uppādiyati vicayantaṁ yujjati.
uppādiyati vicayantaṁ → uppādīyati vicayaṁ taṁ (bj) Ayaṁ vicayo yutti ca.

Tattha katamo padaṭṭhāno hāro? Yo puggalo joti, so paccavekkhaṇāya padaṭṭhānaṁ. Yo puggalo tamo, so tamādinnaṁ vānupassanāya padaṭṭhānanti dasseti. Tamena jotiparāyanena appamādassa padaṭṭhānaṁ dasseti, tamo avijjāya ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṁ dasseti. Jotinā tamaparāyanena pamādassa ca diṭṭhiyā ca padaṭṭhānaṁ dasseti. Ayaṁ padaṭṭhāno.

Tattha katamo lakkhaṇo hāro? Tamena tamaparāyanena tamoti avijjāya niddiṭṭhāya sabbakilesadhammā niddiṭṭhā honti.
tamoti → (bj) Tamena jotiparāyanena jotivijjāya niddiṭṭhāya sabbe bodhipakkhiyadhammā niddiṭṭhā honti. Jotitamaparāyanena pamādo niddiṭṭho hoti. Tamena jotiparāyanena appamādo niddiṭṭho hoti. Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Imamhi sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye sattā nīcakulino, na te imaṁ sutvā kusale dhamme samādāya vattissanti. Ye sattā uccakulino, te imaṁ dhammadesanaṁ sutvā bhiyyoso mattāya kusale dhamme samādāya vattissantīti. Ayaṁ catubyūho hāro. Bhūmiyaṁ upadeso.

Tattha katamo āvaṭṭo hāro? Yā avijjāto pabhūti taṇhā, ayaṁ samudayo.
avijjāto pabhūti → avijjātoppabhuti (bj) Yo tamo tamaparāyano, idaṁ dukkhaṁ.
yo → so (bj: machasaṁ) Imāni dve saccāni dukkhañca samudayo ca joti yena suttena dhammena paññāpiyati, so dhammo paññindriyassa padaṭṭhānaṁ.
paññāpiyati so → paññāpīyati yo (bj) Tena amohena tīṇi kusalamūlāni pāripūriṁ gacchanti saggassa padaṭṭhānaṁ.

Tattha katamā vibhatti?
katamā → katamo (bj) Tamo tamaparāyanoti na ekaṁsena. Kiṅkāraṇaṁ? Atthi tamo ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca kusalena jotinā puggalena sahopattibhāve. Atthi joti ca bhavo aparāpariyavedanīyena ca akusalena tamena puggalena sahopattibhāve parivattanā tamesu paṭipakkhoti jotinā tamaparāyano.
sahopattibhāve → sabhopattibhāve (bj)

Tattha katamo vevacano? Yo tamo, so evaṁ attabyāpādāya paṭipanno, so assaddhāya bālo akusalo abyatto anādīnavadassī.
attabyāpādāya → attavyābādhāya (bj) | attavyābādhāya → attabyāpādāya (bj: machasaṁ, PTS) | avyatto → abyatto (bj: machasaṁ, PTS) Yo joti, so attahitāya paṭipanno paṇḍito kusalo byatto ādīnavadassī.
so → yo (bj) Ayaṁ vevacano.

Tattha katamā paññatti?
katamā → katamo (bj) So puggalo vipākapaññattiyā paññāpiyati, akusale pariyādinnatā paññāpiyati.
so → yo (bj) | paññāpīyati → paññāpiyati (bj: machasaṁ, PTS) Jotikusaladhammupapattipaññattiyā paññāpiyati kusaladhammavipākapaññattiyā cāti.
paññāpīyati → paññāpiyati (bj: machasaṁ, PTS)

Otaraṇoti ye avijjāpaccayā saṅkhārā yañca jarāmaraṇaṁ yā ca avijjā, taṁ padaṭṭhānaṁ, niddesena vijjuppādo avijjānirodho yo yāva jarāmaraṇanirodho, ime dve dhammā saṅkhārakkhandhapariyāpannā.
vijjuppādo → vijjuppādā (bj) | jarāmaraṇanirodho → jarāmaraṇe nirodho (bj: PTS) Dhammadhātu dhammāyatanañca padaṭṭhānaṁ niddesena dhātūsu.
dhātūsu → dhātusu (bj)

Tattha katamo sodhano? Imassa suttassa desitassa ārambho.
ārambho → ārambho suddho (bj)

Adhiṭṭhānoti tamoti bhagavā bravīti, na ekaṁ puggalaṁ deseti. Yāvatā sattānaṁ gati, tattha ye duccaritadhammena upapannā, te bahulādhivacanena tamo niddisati. Yā joti sabbasattesu kusaladhammopapatti sabbaṁ taṁ jotīti abhilapati ayamekatā paccayo yonisomanasikārapaññatti catunnaṁ mahābhūtānaṁ puggalānaṁ.
sattesu → sattasu (pts-vp-pli1) | kusaladhammopapatti → kusaladhammupapatti (bj) | kusaladhammupapatti → dhammopapatti (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo parikkhāro? Akusalassa pāpamittatā paccayo, ayoniso manasikāro hetu. Kusalassa kalyāṇamittatā paccayo, yoniso manasikāro hetu.

Tattha katamā samāropanāti?
tattha → tassa (bj) | samāropanā → samāropanāti (bj: machasaṁ, PTS) Idhekacco nīce kule paccājāto hotīti nīce kule paccājāto rūpesu saddesu gandhesu rasesu phassesu, so upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge.
upapanno → anuppanno (bj) | paccājāto → pacchājāto (bj: PTS) | anuppanno → upapanno (bj: machasaṁ, PTS) | upabhogaparibhoge → machasaṁ potthake ūnaṁ (bj note) Joti paṇītesu kusalesu upapanno sabbamhi mānussake upabhogaparibhoge upapannoti.
kusalesu → kulesu (bj)

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyaṁ nibbedhabhāgiyaṁ ca suttaṁ? Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrāti gāthā. Kena kāraṇena taṁ bandhanaṁ daḷhaṁ? Catūhi kāraṇehi issariyena sakkā mocetuṁ dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā. Yesu ca ayaṁ rāgo maṇikuṇḍalesu puttesu dāresu ca yā apekkhā, idamassa cetasikabandhanaṁ. Taṁ na sakkā issariyena vā dhanena vā aññena vā yācanāya vā parāyanena vā mocetuṁ. Na ca tattha koci atthi pāṭibhogo. Iminā bandhanato mocayitthāti devo vā manusso vā tadidaṁ bandhanaṁ rāgānusayena ca chasu bāhiresu ca āyatanesu bandhati.
mocayitthāti → mocayitā (bj) | tadidaṁ → yadidaṁ (bj) | bandhati → bajjhati (bj) | mocayitā → mocayitvāti (bj: machasaṁ); mocayittāti (bj: PTS) | bajjhati → bandhati (bj: machasaṁ, PTS) Rūpesu rūpataṇhā bandhati, yāva dhammesu dhammataṇhā. Yo idha loke bandho paralokasmiṁ bandho nīyati.
bandho → baddho (bj) | baddho → bandho (bj: machasaṁ, PTS) So bandho jāyati, bandho mīyati.
bandho → baddho (bj) Bandho asmā lokā paraṁ lokaṁ gacchati.
bandho → baddho (bj) Na sakkā mocetuṁ aññatra ariyamaggena imañca bandhanaṁ.
ariyamaggena imañca → ariyadhammena imaṁ ca (bj) Maraṇabhāvañca upapattibhāvañca bhayato viditvā chandarāgaṁ pajahati.
maraṇabhāvañca upapattibhāvañca → maraṇabhavaṁ ca upapattibhavaṁ ca (bj) | ca → bhāvaṁ ca (bj: machasaṁ, PTS) So imaṁ chandarāgaṁ pajahitvā atikkamati. Ayañca loko ito paraṁ dutiyo.
ayañca loko → imaṁ ca lokaṁ (bj) | dutiyo → dutiyaṁ (bj) | lokaṁ → ayaṁ ca loko (bj: machasaṁ, PTS) | dutiyaṁ → dutiyo (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha yaṁ bandhanāsaṅkhārānaṁ pahānaṁ idaṁ vuccati ubhayesu ṭhānesu vīriyaṁ, gandhaparivāto sumuni nopalimpati.
gandhaparivāto → ganthaparivaso (pts-vp-pli1); ganthaparivuto (mr) | nopalimpati → nopalippati (bj) | viriyaṁ → viriyaṁ (bj: machasaṁ) | gandhaparivāto → gatthaparicayo (bj: PTS); gatthaparivuto (bj: __ka__) | nopalippati → nopalimpati (bj: machasaṁ); supannopalimpati (bj: PTS) | gandhaparivāto → ganthaparivaso (cck: pī.); ganthaparivuto (cck: ka.) Tatheva pariggahesu puttesu dāresu ca avūḷho salloti tasseva taṇhāya pahānaṁ dasseti.
avūḷho → abbuḷho (bj) | tasseva → tassāyeva (bj) | abbuḷho → avūḷho (bj: machasaṁ, PTS) | tassāyeva → tasseva (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ taṇhāmūlassa pahānā vare appamattoti kāmo pamādavattati pahānāya nekkhammābhirato appamādavihārī bhavati.
pahānā vare → pahānā varetha (bj); ahanāvare (pts-vp-pli1); ahanāvaro (mr) | varetha → ahanāvare (bj: PTS); ahanāvaro (bj: __ka__) | vare → ahanāvare (cck: pī.); ahanāvaro (cck: ka.) Tassa āsayaṁ pahānāya neva imaṁ lokaṁ āsīsati na paralokaṁ.
āsīsati → āsiṁsati (bj) | āsiṁsati → āsīsati (bj: machasaṁ) | lokaṁ → paralokaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Na idhalokaṁ nissitaṁ, piyarūpaṁ sātarūpaṁ ākaṅkhati. Nāpi paralokaṁ nissitaṁ piyarūpaṁ sātarūpaṁ ākaṅkhati, tena vuccate “nāsīsate lokamimaṁ paraṁ lokañcā”ti.
paralokaṁ nissitaṁ → paralokanissitaṁ (bj) | nāsīsate → nāsiṁsate (bj) | paraṁ lokañcāti → paraṁvāti (bj) | nāsiṁsate → nāsīsate (bj: machasaṁ) | paraṁvā”ti → paraṁ lokaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yaṁ tassa pahānaṁ taṁ chedanaṁ aṭṭhakavaggiyesu muni niddiṭṭho.
muni niddiṭṭho → muninā niddiṭṭhaṁ (bj) | niddiṭṭhaṁ → muni niddiṭṭho (bj: machasaṁ, PTS) So idha virodho aṭṭhakavaggiyesu nāsīsanaṁ idha anāthā.
nāsīsanaṁ → nāsiṁsanaṁ (bj) | anāthā → anyathā (bj) | nāsiṁsanaṁ → nāsīsanaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | anyathā → anāthā (bj: machasaṁ, PTS) Tathāyaṁ taṇhāya tassa pariggahassa vatthukāmassa ekagāthāya ete sabbe kāmā dassitā.
taṇhā → taṇhāya (bj: machasaṁ, PTS) Tena bhagavā deseti “etampi chetvāna paribbajanti anapekkhino sabbakāme pahāyā”ti.
etampi → evampi (pts-vp-pli1, mr) | chetvāna → jetvāna (bj) | pahāyāti → sahāyāti (bj) | sabbakāme → kāmasukhaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Imissā gāthāya dvidhā niddeso saṁsandananiddeso ca samayaniddeso ca, yathā ayaṁ gāthā saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca, evaṁ tāya gāthāya saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca visajjanā.
saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca → saṁkilesabhāgiyaṁ ca (bj) | visajjanā → visajjanā yathāyaṁ gāthā (bj) Evaṁ gāthā sabbagāthāsu byākaraṇesu vā niddiṭṭhaṁ suttaṁ.
gāthā → (bj) | evaṁ → evaṁ gāthā (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamā desanā? Imaṁ suttaṁ kenādhippāyena desitaṁ. Ye rāgacaritā sattā, te kāme pajahissantīti ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo.

Tattha katamo vicayo? Yassa dasavatthukā kilesā uttiṇṇā vantā viditā. Katame dasavidhāti, kilesakāmā ca orambhāgiyauddhambhāgiyā ca saṁyojanā dasavatthukāni āyatanāni, ayaṁ vicayo.

Tattha katamā yutti? Ye sārattā te gāḷhabandhanena bandhanti atthi esā yutti.
gāḷhabandhanena bandhanti → daḷhabandhanena bajjhanti (bj) | daḷhabandhanena → gāḷhabandhanena (bj: machasaṁ) | bajjhanti → bandhanti (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo padaṭṭhāno? Sāratto maṇikuṇḍalesu mamaṅkārassa padaṭṭhānaṁ.
maṇikuṇḍalesu → maṇikuṇḍalesūti (bj) Apekkhāti atītavatthussa sarāgassa padaṭṭhānaṁ.
sarāgassa → sārāgassa (bj) Etampi chetvāti bhāvanāya padaṭṭhānaṁ.
chetvāti → jetvāti (bj)

Tattha katamo lakkhaṇo? Sārattacitto maṇikuṇḍalesu yo ahaṅkāre visatto mamaṅkāre visatto, yo puttadāre sāratto.
yo → so (bj) | so → yo (bj: machasaṁ, PTS) Khettavatthusmiṁ sāratto. Ayaṁ lakkhaṇo hāro.

Tattha katamo catubyūho hāro? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo. Ye nibbānena chandikā bhavissanti, te puttadāre taṇhaṁ pajahissanti.
ye → yo (bj) | chandikā → chandrikā (bj) | puttadāre → puttadāresu (bj) | puttadāresu → puttadāre (bj: machasaṁ, PTS) Ayaṁ tattha bhagavato adhippāyo. Imāni cattāri saccāni.
imāni cattāri saccāni → ayaṁ catubyūho hāro (bj) | hāro → imāni cattāri saccāni (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo āvaṭṭo? Yā puttadāre taṇhā, ayaṁ samudayo.
puttadāre → puttadāresu (bj) | puttadāresu → puttadāre (bj: machasaṁ, PTS) Ye upādinnakkhandhā, te ye ca bāhiresu rūpesu rūpapariggaho, idaṁ dukkhaṁ, yaṁ tattha chedanīyaṁ, ayaṁ nirodho.
rūpesu rūpapariggaho → rūpesupariggaho (bj) | rūpesupariggaho → rūpapariggaho (bj: machasaṁ); rūpesu rūpapariggaho (bj: PTS) Yena bhijjati, ayaṁ maggo.
maggo → maggo imāni cattāri saccāni (bj)

Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi.

Parivattanoti paṭipakkho niddiṭṭho.

Tattha katamo vevacano? Niddiṭṭho vevacano.

Tattha katamo otaraṇo? Atthi taṇhā eko satto otiṇṇo tappaccayā viññāṇaṁ yāva jarāmaraṇaṁ. Yā tattha vedanā, ayaṁ avijjā vijjuppādā avijjānirodho yāva jarāmaraṇanirodho.

Tattha katamo sodhano? Suddho gāthāya ārambho.

Tattha katamo adhiṭṭhāno? Na taṁ daḷhaṁ bandhanamāhu dhīrāti ekattatāya paññattā, na vemattatāya. Cattāro rāgā kāmarāgo rūparāgo bhavarāgo diṭṭhirāgo cāti ekattatāya paññattā.

Tattha katamo parikkhāro? Yesaṁ rāgo maṇikuṇḍalesu tassa subhasaññā hetu, anubyañjanaso ca nimittaggāhitā paccayo.
nimittaggāhitā → nimittaggāho (bj) Yāya te chinnāni tassa asubhasaññā hetu, nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṁ paccayo.
nimittaggahaṇaanubyañjanaggahaṇavinodanaṁ → nimittaggahanaanubyañjanaggahanavinodanaṁ (bj)

Tattha katamo samāropano? Sāratto maṇikuṇḍalesu sammūḷhavidho duṭṭhātipi etampi chetvāna paribbajantīti taṁ pariññātatthaṁ parivajjitatthaṁ pajahitā, ayaṁ samāropano.
etampi → evaṁpi (bj: machasaṁ, PTS) | etampi → evampi (cck: pī. ka.)

Yaṁ cetasikaṁ yaṁ pakappitaṁ vitthārena paccayo, yaṁ vā cetasikaṁ kāyikaṁ cetasikaṁ kammaṁ.
cetasikaṁ → ceteti (bj); ca vācasikaṁ ca (bj) | pakappitaṁ → pakappeti yaṁ anuseti (bj) | anuseti → ayaṁ pāṭho – machasaṁ, PTS potthakesu visadiso (bj: abhisamayasaṁyutta-kaḷārakhattiyavagga) | kammaṁ → cetasikaṁ kammaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Kiṅkāraṇā? Cetasikā hi cetanā manokammāti vuccate, sā cetanākammaṁ, yaṁ cetasikaṁ imaṁ kāyikañca vācasikañca imāni tīṇi kammāni niddiṭṭhāni.
manokammāti → manokammanti (bj) | sā → yaṁ (bj) | yaṁ → taṁ (bj) | manokammanti → manokammāti (bj: machasaṁ, PTS) | taṁ → yā cetanākammaṁ yaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Kāyakammaṁ vacīkammañca tāni kusalāni piyaṁ kāyena ca vācāya ca ārabhati parāmasati, ayaṁ vuccati sīlabbataparāmāso.
kāyakammaṁ vacīkammañca → kāyakammavacīkammāni ca (bj) | ca → kāyakammaṁ vacīkammaṁ ca (bj: machasaṁ, PTS) Saṅkappanā te tividhā saṅkhārā puññamayā apuññamayā āneñjamayā, tappaccayā viññāṇaṁ te ārammaṇametaṁ hoti viññāṇassa ṭhitiyā.
ārammaṇametaṁ → ārammaṇaamataṁ (bj) Yā subhasaññā sukhasaññā attasaññā ca. Idaṁ cetasikaṁ. Yaṁ rūpūpagaṁ viññāṇaṁ tiṭṭhati rūpārammaṇaṁ rūpapatiṭṭhitaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullataṁ gacchati, ayaṁ saṅkappanā, iti yaṁ viññāṇaṭṭhitīsu ṭhitaṁ paṭhamābhinibbattiārammaṇavasena upādānaṁ, idaṁ vuccati cetasikanti.

Tattha ṭhitassa arūpassa yā nikanti ajjhosānaṁ, idampi sakampitaṁ manāpikesu rūpesu piyarūpasātarūpesu ābhogo, idaṁ cetasikaṁ. Yaṁ ceteti sattesu manāpikesu abhijjhākāyagantho paṭighānusayesu byāpādakāyagantho sabbe cattāro ganthā, ayaṁ pañcasu kāmaguṇesu paṭhamābhinipāto cittassa yā cetanā yassa tattha assādānupassissa anekā pāpakā akusalā dhammā cittaṁ arūpavatiyo honti.
sattesu → sattasu (bj: PTS) | sattesu → sattasu (cck: pī.) Puggalo rāgānubandhibhūto tehi kilesakāmehi yathā kāmakaraṇīyo, ayaṁ vuccate kāmesu pakappanā.
rāgānubandhibhūto → rāgānubaddhabhūto (bj) | rāgānubaddhabhūto → rāgānubandhabhūto (bj: machasaṁ, PTS) Evaṁ sabbe cattāro oghā. Yaṁ tehi kāmehi saṁyutto viharati bhāvito ajjhosanno, ayaṁ cetanā. Yassa tathāyaṁ avītarāgassa adhigatapemassa tassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā dukkhānuparivattitaṁ viññāṇaṁ hoti saritassa vayadhammasamuppādo cittaṁ pariyādiyati, idaṁ vuccati pakappitanti.
adhigatapemassa → avigatapemassa (bj) | avigatapemassa → adhigatapemassa (bj: machasaṁ, PTS) | uppajjanti → upapajjanti (bj: PTS)

Ekamekassa ceteti ca pakappeti ca viññāṇassa ṭhiti yā hoti, sā ca ṭhiti dvidhā ārammaṇaṭṭhiti ca āhāraṭṭhiti ca.
ekamekassa → evamekassa (bj) | evamekassa → ekamekassa (bj: machasaṁ) Tattha yā ārammaṇaṭṭhiti, ayaṁ nāmarūpassa paccayo. Yā āhāraṭṭhiti yā punabbhavābhinibbattikā ṭhiti yā ca ponobhavikā ṭhiti, ayaṁ vuccati ārammaṇaṁ. Taṁ hoti viññāṇassa ṭhitiyā tassa viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ yāva jarāmaraṇañca ceteti, atha ca puna patthayate yato na ponobhavikā anāgatavatthumhi, ayaṁ paṭipakkho niddiṭṭho.
anāgatavatthumhi → anāgatavatthūmhi (bj) | ponobhavikā → ponobbhavikā (bj: PTS) Na ceteti na patthayati atha ca dūsetīti duvidho niddeso.
atha → ata (bj) Assa pubbe hoti taṁ cetasikaṁ taṁ pakappitaṁ asamūhataṁ tappaccayā, ayaṁ viññāṇassa ṭhiti hoti.
pakappitaṁ asamūhataṁ → pakappītaṁ asamūhitaṁ (bj)

Atha vā tassa anusayā āvibhavanti tappaccayā tassa punabbhavo nibbattati.
āvibhavanti → āvībhavanti (bj) Atha vā naṁ saṅkiyate appetu āgāre vā, sukhumā vā santi vā na saṅkiyate kāme taṁ evaṁ niccesupi āgāresu jāto hoti.
saṅkiyate → saṁkīyate (bj) Taṁ nayati yaṁ no kappetuṁ evaṁ saṅkhārā cetitā pakappitā ca ārammaṇabhūtā honti, yā ca cetanā yā ca pakappanā yañca vatthu nibbattaṁ, ubhopi ete ārammaṇaṁ viññāṇassa tathā cetanāya ca saṅkappanāya ca patthanāya ca bhūtā sattā ceteti ca saṅkappeti ca. Yaṁ gavesanā na ca ceteti na ca saṅkappeti.
gavesanā → sabhavesanā (bj) | sabhavesanā → gavesanā (bj: machasaṁ, PTS) Katame ca sattā bhūtā? Ye ca tanujātaaṇḍajāpi aṇḍakā anubhinnā saṁsedajā na ca sambhinnā ime bhūtā.
tanujātaaṇḍajāpi → tanujātā aṇḍajāpi (bj) Katame sambhavesino gabbhagatā aṇḍagatā saṁsaranto ime na ceteti na pattheti na ca saṅkappeti.
ceteti → cetenti (bj) | pattheti → patthenti (bj) | saṅkappeti anusaye na → saṅkappenti anusayena (bj) | cetenti → ceteti (bj: machasaṁ, PTS) | saṅkappenti → ceteti (bj: machasaṁ, PTS) Anusaye na ca punabbhavo nibbattīti? Ye bhūtā sattā ye sambhavesino, te thāvarā. Ye vā sato cetenti patthenti ca ye thāvarā.
sato → sattā (bj) | sattā → sato (bj: machasaṁ, PTS) Te na ca cetenti, na ca patthenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṁsaranti.

Aparo pariyāyo. Ye ariyapuggalā sekkhā, tattha te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena puna uppajjanti.

Aparo pariyāyo. Sukhumā pāṇā bhūmigatā udakagatā cakkhuno āpāthaṁ nāgacchanti, te na ca cetenti, na ca saṅkappenti, anusayena ca saṁsaranti.
āpāthaṁ → āpātaṁ (bj: katthaci)

Aparo pariyāyo. Bāhikā sabbe bhikkhū abhimānikā, te na ca cetenti, na ca patthayanti, anusayena ca saṁsaranti, na ca cetenti, na ca saṅkappenti, na ca anusenti.
bhikkhū → bhikkhu (bj) Ārammaṇampetaṁ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā.

Na ca cetetīti pariyuṭṭhānasamugghātaṁ dasseti. Na ca anusetīti anusayasamugghātaṁ dasseti.
anusayasamugghātaṁ → asusayasamugghātaṁ (bj) Na ca cetetīti oḷārikānaṁ kilesānaṁ pahānaṁ dasseti. Na ca anusetīti sukhumānaṁ kilesānaṁ pahānaṁ dasseti. Na ca cetetīti yena bhūmi ca na ca patthayantīti sakadāgāmī anāgāmī, na ca anusetīti arahaṁ, na ca cetetīti sīlakkhandhassa paṭipakkhena pahānaṁ dasseti, na ca patthayatīti samādhikkhandhassa paṭipakkhena pahānaṁ dasseti, na ca anusayatīti paññākkhandhassa paṭipakkhena pahānaṁ dasseti, na ca cetetīti apuññamayānaṁ saṅkhārānaṁ pahānaṁ dasseti, na ca patthayatīti puññamayānaṁ saṅkhārānaṁ pahānaṁ dasseti, na ca anusetīti āneñjamayānaṁ saṅkhārānaṁ pahānaṁ dasseti, na ca cetetīti anaññātaññassāmītindriyaṁ, na ca patthayatīti aññindriyaṁ, na ca anusayatīti aññātāvino indriyaṁ.
patthayantīti → patthayatīti (bj) | arahaṁ → arahā (bj) | anusayatīti → anusetīti (bj) | patthayatīti → patthayantī (bj: machasaṁ, PTS) | arahā → arahaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Na ca cetetīti mudukā indriyabhāvanā, na ca patthayatīti majjhaindriyabhāvanā, na ca anusetīti adhimattā indriyabhāvanā. Ayaṁ suttattho.

Tattha katamā desanā? Idha sutte cattāri saccāni desitāni.

Yañca cetayitaṁ yañca pakappitaṁ atthi etaṁ ārammaṇaṁ cittaṁ patiṭṭhati vicinati yujjati.
vicinati → vicināti (bj); vicinayati (pts-vp-pli1, mr) | patiṭṭhati vicinati → patiṭṭhāti vicināti (bj) | patiṭṭhāti → patiṭṭhati (bj: machasaṁ) | vicināti → vicīnati (bj: machasaṁ) | vicinati → vicinayati (cck: pī. ka.) Na ca cetetīti na ca patthayatīti atthi evaṁ ārammaṇaṁ anusaye viññāṇamiti viciniyati yujjati na ca ceteti na ca patthayati.
evaṁ → etaṁ (bj) | viciniyati → vicīnayati (bj) | etaṁ → evaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | vicīnayati → vicīniyati (bj: machasaṁ) Anusayappahānā viññāṇaṭṭhitiṁ na gavesanti, viciyantaṁ yujjati.
viciyantaṁ → vicayantaṁ (bj) | vicayantaṁ → viciyantaṁ (bj: machasaṁ) Ayaṁ yuttivicayo.

Tattha katamo padaṭṭhāno? Cetanā pariyuṭṭhānaṁ cetanāpariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Saṅkappanaṁ upādānassa padaṭṭhānaṁ. Anusayo pariyuṭṭhānassa padaṭṭhānaṁ. Tesaṁ chandarāgavināsāya bhāvanā bhavarāgassa pahānaṁ.
chandarāgavināsāya → chandarāgavinayāya (bj)

Tattha katamo lakkhaṇo? Yaṁ cetasikanti vedayitaṁ pakappitaṁ uggahitaṁ viññātaṁ tabbiññāṇaṁ ārammaṇampi paccayopi.
tabbiññāṇaṁ → taṁ viññāṇaṁ (bj) | viññāṇaṁ → tabbiññāṇaṁ (bj: machasaṁ, PTS)

Tattha katamo catubyūho? Idha sutte bhagavato ko adhippāyo? Ye punabbhavaṁ na icchanti, te na cetayissanti na ca patthayissantīti, ayaṁ adhippāyo.

Āvaṭṭoti yā ca cetanā patthanā ca anusayo ca viññāṇaṭṭhitipahānā ca, imāni dve saccāni.

Vibhattīti natthi vibhattiyā bhūmi.

Parivattanā pana paṭipakkhaṁ suttaṁ.

Tattha katamo vevacano? Cetanā rūpasañcetanā yāva dhammasañcetanā.
yāva → yāca (bj) Yo anusayo, te satta anusayā.
yo → so (bj)

Paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṁ paññattiyā paññattā.
paññattīti cetanāpariyuṭṭhānaṁ paññattiyā → paññatīti cetanā pariyuṭṭhānapaññattiyā (bj) | pariyuṭṭhānapaññattiyā → cetanāpariyuṭṭhānaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Saṅkappanaṁ upādānapaññattiyā paññattaṁ. Anusayo hetupaññattiyā paññatto.
paññatto → paññattā (bj) Viññāṇaṭṭhiti upapattihetupaññattiyā paññattā. Cetanā saṅkappanā anusayo samucchedo chandarāgavinayapaññattiyā paññatto. Paṭhame keci dvīhi parivattakehi paṭiccasamuppādo idappaccayatāya majjhapaññatti.

Otaraṇoti dvīhi parivattakehi dukkhañca samudayo ca majjhimakehi maggo ca nirodho ca.
parivattakehi → parivattikehi (bj: PTS)

Sodhanoti sutte suttassa ārambho.

Adhiṭṭhānoti yañcetayitaṁ sabbaṁ adhiṭṭhānena ekattāya paññattaṁ.
ekattāya → ekattatāya (bj) | ekattatāya → ekattāya (bj: machasaṁ, PTS) Saṅkappitanti upādānekattāya paññattaṁ.
upādānekattāya → upādānekattatāya (bj) Viññāṇaṁ ekattāya paññattaṁ.
ekattāya → ekattatāya (bj)

Parikkhāroti subhañca ārammaṇaṁ ayoniso manasikāro cetanā hetupaccayatāya paccayo.
subhañca → sukhaṁ ca (bj) Viññāṇassa patiṭṭhāno dhammo ārammaṇapaccayatāya paccayo. Tassa manasikāro hetupaccayatāya paccayo.

Tattha katamo samāropano? Idaṁ suttaṁ saññitaṁ tattha ceteti visajjanā iti niddisitabbā. Tassa diṭṭhiyā viññāṇapaccayā nāmarūpaṁ yāva jarāmaraṇaṁ, ayaṁ samāropano.

Ārammaṇametaṁ na hoti viññāṇassa ṭhitiyā, viññāṇanirodhā nāmarūpanirodho, nāmarūpanirodhā yāva jarāmaraṇanirodho.

Tattha katamaṁ saṅkilesabhāgiyañca nibbedhabhāgiyañca asekkhabhāgiyañca suttaṁ? Ayaṁ loko santāpajāto yāva ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā bhavena bhavassa vippamokkhamāhaṁsu.
santāpajāto → udānapāḷi, nandanavagga (bj note) | loko → passa udā. 30 udāne (cck note) Saṅkilesabhāgiyaṁ upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ sambhoti, yā tā pana taṇhā pahīyanti, bhavaṁ nābhinandatīti nibbedhassa nibbutassa bhikkhuno anupādāya punabbhavo na hoti.
nibbutassa → niccutassa (pts-vp-pli1, mr) | upadhiṁ hi → upadhīhi (bj) | taṇhā pahīyanti bhavaṁ → bhavataṇhā pahīyati vibhavaṁ (bj) | upadhīhi → upādhiṁ hi (bj: machasaṁ, PTS) | pahīyati → taṇhā pahīyanti (bj: machasaṁ, PTS) | vibhavaṁ → bhavaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | nibbedho → nibbedhassa (bj: machasaṁ, PTS) | nibbutassabhikkhuno → nibbutassa (bj: machasaṁ, PTS) | anupādānā → anupādāya (bj: machasaṁ, PTS) | nibbutassa → niccutassa (cck: pī. ka.) Upaccagā sabbabhavāni tādīti asekkhabhāgiyaṁ.

Tattha santāpajātoti rāgajo santāpo dosajo mohajoti. Tesaṁ sattānaṁ ṭhānaṁ dasseti. Loko santāpajātoti phasso tividho sukhavedanīyo dukkhavedanīyo adukkhamasukhavedanīyo. Tattha sukhavedanīyo phasso rāgasantāpo, dukkhavedanīyo dosasantāpo, adukkhamasukhavedanīyo mohasantāpo. Yathā ca bhagavā āha paṭhamakassa valāhakassa gomagge yehi gahapatiputta rāgajehi dosajehi mohajehi santāpehi dukkhaṁ supati, te mama santāpā na santi.
paṭhamakassa valāhakassa → hatthakassa ālavakassa (bj) | gomagge → ko magge (pts-vp-pli1, mr) | paṭhamakassa valāhakassa → hatthakassa āḷavakassa (bj) | gahapatiputta → gahapati putto (bj) | santi rogaṁ → santī rodaṁ (bj) | āḷavakassa → paṭhamakassa valāhakassa (bj: machasaṁ, PTS) | gomagge → ko magge (bj: PTS) | putto → gahapatiputta (bj: machasaṁ, PTS) | gomagge → komagge (pī. ka.) passa a. ni. 3.35 (cck note)

Rogaṁ vadati attatoti tehi santāpehi santāpito tividhaṁ vipallāsaṁ paṭilabhati saññāvipallāsaṁ cittavipallāsaṁ diṭṭhivipallāsaṁ.
vadati → rogaṁ vadati (bj: machasaṁ, PTS) Tattha asubhe subhanti saññāvipallāso. Dukkhe sukhanti cittavipallāso. Anicce niccanti anattani attāti diṭṭhivipallāso.

Yathā cittassa vipallāso saññādiṭṭhite tividhā vitakkā— cittavitakko vipallāso saññāvitakko vipallāso diṭṭhivitakko vipallāsopi. Tattha avijjā vipallāso gocarā gatipateyyabhūmi, yathā hi taṁ sañjānāti yathā vijānāti yathā sañjānāti ca vijānāti ca. Yathā khanti ceteti ime cattāro vipallāsā sattā yehi catubbidhaṁ attabhāvavatthuṁ rogabhūtaṁ gaṇḍabhūtaṁ “attā”ti vadanti. Rogaṁ vadati attatoti ayaṁ āvaṭṭo.
rogaṁ → rodaṁ (bj) | rodaṁ → rogaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Yena yena hi maññati tato taṁ hoti aññathāti subhanti maññati na tathā hoti.
taṁ → naṁ (bj) | hoti → taṁ hoti (bj: machasaṁ, PTS) Evaṁ sukhanti niccaṁ attāti so aññathā bhavameva santaṁ anāgataṁ bhavaṁ patthayati, tena vuccati “bhavarāgo”ti.
patthayati → pattheti (bj) Bhavamevābhinandati, yaṁ abhinandati, taṁ dukkhanti pañcakkhandhe niddisiyati.
bhavamevābhinandati → bhavamevābhinandatīti (bj) | niddisiyati yañca → niddisati yaṁ ca (bj) | bhavamevābhinandatīti → bhavamevābhinandati (bj: machasaṁ, PTS) | niddisati → niddisiyati (bj: machasaṁ, PTS) Yañca tappaccayā sokaparidevadukkhaṁ tassa hi bhāvessati. Ettāvatā saṅkileso hoti. Pahānatthaṁ kho pana brahmacariyaṁ vussati. Tiṇṇaṁ santāpānaṁ chandarāgavinayo hoti.

Upadhiṁ hi paṭicca dukkhamidaṁ bhavatīti ye bhavamevābhinandanti yassa bhāvessati, taṁ dukkhaṁ tassa dukkhassa pahānamāha.
upadhiṁ hi → upadhīhi (bj) | bhavatīti → sambhotīti (bj) | bhavamevābhinandanti → bhavamevābhinandanti taṁ bhayaṁ (bj) | bhāvessati → bhāyati (bj) | pahānamāha → pahānāmāha (bj) | upadhīhi → upadhiṁ hi (bj: machasaṁ) | sambhotī”ti → bhavatīti (bj: machasaṁ, PTS) | bhāyati → bhāvessati (bj: machasaṁ, PTS) Sabbaso upādānañca yaṁ natthi dukkhassa sambhavoti cattāro vipallāsā yathā niddiṭṭhaupādānamāha.
upādānañca yaṁ → upādānānaṁ khayā (bj) | khayā → upādānaṁ ca yaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tassa paṭhamo vipallāso kāmupādānaṁ, dutiyaṁ diṭṭhupādānaṁ, tatiyaṁ sīlabbatupādānaṁ, catutthaṁ attavādupādānaṁ, tesaṁ yo khayo natthi dukkhassa sambhavo upadhi nidānaṁ dukkhanirodhamāha.
tassa → tattha (bj) | kāmupādānaṁ → kāmūpādānaṁ (bj) | diṭṭhupādānaṁ → diṭṭhūpādānaṁ (bj) | sīlabbatupādānaṁ → sīlabbatūpādānaṁ (bj) | attavādupādānaṁ → attavādūpādānaṁ (bj) | upadhi nidānaṁ → upadhipahānā (bj) | tattha → tassa (bj: machasaṁ, PTS) | upadhipahānā → upadhinidānaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato vibhavataṇhā na hoti.
vibhavataṇhā na hoti → bhavataṇhā pahīyati (bj) | pahīyati → vibhavataṇhā na hoti (bj: machasaṁ, PTS) Vibhavaṁ nābhinandatīti dassanabhūmiṁ manteti sabbaso taṇhakkhayaṁ nibbānanti dve vimuttiyo katheti rāgavirāgañca avijjāvirāgañca.
taṇhakkhayaṁ → taṇhānaṁ khayā (bj) | khayā → taṇhakkhayaṁ (bj: machasaṁ, PTS) Tassa bhikkhunoti anupādisesanibbānadhātuṁ manteti. Ayaṁ suttassa atthaniddeso.

Tattha katamo vicayo? Yassa yattha pariḷāheti tassa pariḍayhantassa so yathābhūtaṁ natthi nibbindati ca, ayaṁ vicayo ca yutti ca.
pariḷāheti → paridāseti (bj: PTS) | pariḍayhantassa → paridāhantassa (bj: PTS)