Sāvatthiyaṁ viharati.
viharati → (bj); viharati tatra kho bhagavā (sya-all) | sāvatthiyaṁ viharati anamataggoyaṁ → (pts)พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลาย … แล้วได้ตรัสว่า

“Anamataggoyaṁ, bhikkhave, saṁsāro.ดูกรภิกษุทั้งหลาย สงสารนี้กำหนดที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้ ฯลฯ Pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaṁyojanānaṁ sandhāvataṁ saṁsarataṁ.
paccanubhūtaṁ → “na” dissateyaṁ antarita pāṭho (bj: machasaṁ, syā, PTS) Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave, katamaṁ nu kho bahutaraṁ, yaṁ vā vo iminā dīghena addhunā sandhāvataṁ saṁsarataṁ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṁ rodantānaṁ assu passannaṁ paggharitaṁ, yaṁ vā catūsu mahāsamuddesu udakan”ti?
rodantānaṁ → rudantānaṁ (bj) | passannaṁ → passandaṁ (bj); pasandaṁ (sya-all, km); pasannaṁ (pts1ed, pts2ed, mr) | vo → kho (bj) | assu passannaṁ → assupasanaṁ (pts) | rudantānaṁ → rodantānaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | passannaṁ → passandaṁ (bj: sīmu3); passandantiṁ sanditaṁ (bj: aṭṭhakathā, sīmu3); pasandaṁ (bj: syā) | rodantānaṁ → rudantānaṁ (cck: sī.) | passannaṁ → passandaṁ (cck: ka. sī.); pasandaṁ (cck: syā. kaṁ.); pasannaṁ (cck: pī. ka.) | rodantānaṁ → S1 rūdantānam always (pts note)พวกเธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน น้ำตาที่หลั่งไหลของพวกเธอผู้ท่องเที่ยวไปมา คร่ำครวญร้องไห้อยู่ เพราะประสบสิ่งที่ไม่พอใจ เพราะพลัดพรากจากสิ่งที่พอใจโดยกาลนานนี้ กับน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔ สิ่งไหนจะมากกว่ากัน ฯ

“Yathā kho mayaṁ, bhante, bhagavatā dhammaṁ desitaṁ ājānāma, etadeva, bhante, bahutaraṁ yaṁ no iminā dīghena addhunā sandhāvataṁ saṁsarataṁ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṁ rodantānaṁ assu passannaṁ paggharitaṁ, na tveva catūsu mahāsamuddesu udakan”ti.
na tveva → yaṁ vā (bj) | passannaṁ → pasandaṁ (sya-all) | passannaṁ → passandaṁ (bj: sīmu3); passandantiṁ sanditaṁ (bj: aṭṭhakathā, sīmu3); pasandaṁ (bj: syā)ภิกษุเหล่านั้นทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ย่อมทราบธรรมตามที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงแล้วว่า น้ำตาที่หลั่งไหลออกของพวกข้าพระองค์ผู้ท่องเที่ยวไปมา คร่ำครวญ ร้องไห้อยู่ เพราะการประสบสิ่งที่ไม่พอใจ เพราะการพลัดพรากจากสิ่งที่พอใจโดยกาลนาน นี้แหละมากกว่า ส่วนน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔ ไม่มากกว่าเลย ฯ

“Sādhu sādhu, bhikkhave, sādhu kho me tumhe, bhikkhave, evaṁ dhammaṁ desitaṁ ājānātha.
me → S1-3 omit kho me (pts note)พ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย ถูกละๆ พวกเธอทราบธรรมที่เราแสดงแล้วอย่างนี้ ถูกแล้ว Etadeva, bhikkhave, bahutaraṁ yaṁ vo iminā dīghena addhunā sandhāvataṁ saṁsarataṁ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṁ rodantānaṁ assu passannaṁ paggharitaṁ, na tveva catūsu mahāsamuddesu udakaṁ.
rodantānaṁ → rudantānaṁ (bj) | passannaṁ → pasandaṁ (sya-all) | saṁsarataṁ → saṁsārataṁ (pts) | vo → S1-3 kho instead of yaṁ vo (pts note)น้ำตาที่หลั่งไหลออกของพวกเธอ ผู้ท่องเที่ยวไปมา ฯลฯ โดยกาลนาน นี้แหละมากกว่า ส่วนน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔ ไม่มากกว่าเลย Dīgharattaṁ vo, bhikkhave, mātumaraṇaṁ paccanubhūtaṁ;
paccanubhūtaṁ → paccanubhūtaṁ etadeva bhikkhave bahutaraṁ yaṁ (bj)พวกเธอได้ประสบมรณกรรมของมารดาตลอดกาลนาน tesaṁ vo mātumaraṇaṁ paccanubhontānaṁ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṁ rodantānaṁ assu passannaṁ paggharitaṁ, na tveva catūsu mahāsamuddesu udakaṁ.
rodantānaṁ → rudantānaṁ (bj) | vo → vā (cck) | passannaṁ → pasandaṁ (sya-all) | mātumaraṇaṁ paccanubhontānaṁ amanāpasampayogā → rogavyasanam paccanubhontānam amanāpasaṁyogā (pts)น้ำตาที่หลั่งไหลออกของเธอเหล่านั้น ผู้ประสบมรณกรรมของมารดา คร่ำครวญร้องไห้อยู่ เพราะประสบสิ่งที่ไม่พอใจ เพราะพลัดพรากจากสิ่งที่พอใจ นั่นแหละมากกว่า ส่วนน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔ ไม่มากกว่าเลย Dīgharattaṁ vo, bhikkhave, pitumaraṇaṁ paccanubhūtaṁ …pe…
bhikkhave → bhikkhave pi (bj)พวกเธอได้ประสบมรณกรรมของบิดา … bhātumaraṇaṁ paccanubhūtaṁ …ของพี่ชายน้องชาย bhaginimaraṇaṁ paccanubhūtaṁ …พี่สาวน้องสาว … puttamaraṇaṁ paccanubhūtaṁ …ของบุตร … dhītumaraṇaṁ paccanubhūtaṁ …ของธิดา … ñātibyasanaṁ paccanubhūtaṁ …ความเสื่อมแห่งญาติ … bhogabyasanaṁ paccanubhūtaṁ.ความเสื่อมแห่งโภคะ … Dīgharattaṁ vo, bhikkhave, rogabyasanaṁ paccanubhūtaṁ, tesaṁ vo rogabyasanaṁ paccanubhontānaṁ amanāpasampayogā manāpavippayogā kandantānaṁ rodantānaṁ assu passannaṁ paggharitaṁ, na tveva catūsu mahāsamuddesu udakaṁ.
rodantānaṁ → rudantānaṁ (bj) | passannaṁ → pasandaṁ (sya-all)ได้ประสบความเสื่อมเพราะโรคตลอดกาลนาน น้ำตาที่หลั่งไหลออกของเธอเหล่านั้น ผู้ประสบความเสื่อมเพราะโรค คร่ำครวญร้องไห้อยู่ เพราะประสบสิ่งที่ไม่พอใจ เพราะพลัดพรากจากสิ่งที่พอใจ นั่นแหละมากกว่า ส่วนน้ำในมหาสมุทรทั้ง ๔ ไม่มากกว่าเลย

Taṁ kissa hetu?ข้อนั้นเพราะเหตุไร Anamataggoyaṁ, bhikkhave, saṁsāro …pe…
anamataggoyaṁ → anamataggāyam (pts)เพราะว่าสงสารนี้กำหนดที่สุดเบื้องต้นเบื้องปลายไม่ได้ ฯลฯ yāvañcidaṁ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṁ, alaṁ virajjituṁ, alaṁ vimuccitun”ti.
alameva sabbasaṅkhāresu → alam eva saṅkhāresu (pts)ดูกรภิกษุทั้งหลาย ก็เหตุเพียงเท่านี้ พอทีเดียวเพื่อจะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง พอเพื่อจะคลายกำหนัด พอเพื่อจะหลุดพ้น ดังนี้ ฯ

Tatiyaṁ.
tatiyaṁ → tatiyaṁ sāvatthi anamataggāyam (pts)จบ สูตรที่ ๓