Evaṁ me sutaṁ—ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.
viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme → (bj)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตพระนครสาวัตถี

Tena kho pana samayena āyasmā ca sāriputto āyasmā ca mahāmoggallāno rājagahe viharanti veḷuvane kalandakanivāpe ekavihāre.
ca → S1-3 omit ca (pts note)สมัยนั้นแล ท่านพระสารีบุตรและท่านพระมหาโมคคัลลานะอยู่ในวิหารเดียวกัน ในพระเวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน Atha kho āyasmā sāriputto sāyanhasamayaṁ paṭisallānā vuṭṭhito yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmatā mahāmoggallānena saddhiṁ sammodi.
sāyanhasamayaṁ → sāyaṇhasamayaṁ (bj, sya-all, pts) | sāyaṇhasamayaṁ → S1-3 add nivāsetvā (pts note)ครั้งนั้นแล เวลาเย็น ท่านพระสารีบุตรออกจากที่เร้น เข้าไปหาท่านพระมหาโมคคัลลานะถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้สนทนาปราศรัยกับท่านพระมหาโมคคัลลานะ Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho āyasmā sāriputto āyasmantaṁ mahāmoggallānaṁ etadavoca:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (sya-all, pts)ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ฯ ครั้นท่านพระสารีบุตรนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กล่าวกะท่านพระมหาโมคคัลลานะว่า

“Vippasannāni kho te, āvuso moggallāna, indriyāni;อินทรีย์ของท่านผ่องใสนัก parisuddho mukhavaṇṇo pariyodāto santena nūnāyasmā mahāmoggallāno ajja vihārena vihāsī”ti.
mukhavaṇṇo → mukhaveṇṇo (pts) | nūnāyasmā → nunāyasmā (pts) | vihāsīti → vihāsiti (pts) | nunāyasmā → S1-3 nuna āy- (pts note) | ajja → S1-3 avijjā (pts note)ผิวหน้าของท่านบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ชรอยวันนี้ ท่านมหาโมคคัลลานะจะอยู่ด้วยวิหารธรรมอันละเอียด ฯ

“Oḷārikena khvāhaṁ, āvuso, ajja vihārena vihāsiṁ.
khvāhaṁ → kho ahaṁ (bj) | vihārena → S1-3 omit vihārena (pts note)ท่านพระมหาโมคคัลลานะกล่าวว่า อาวุโส วันนี้ผมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันหยาบ Api ca me ahosi dhammī kathā”ti.
dhammī kathāti → dhammikathāti (pts)อนึ่ง ผมได้มีธรรมีกถา ฯ

“Kena saddhiṁ panāyasmato mahāmoggallānassa ahosi dhammī kathā”ti?
dhammī kathāti → dhammikathāti (pts) | panāyasmato → S1-3 panāvuso (pts note)สา. ท่านมหาโมคคัลลานะได้มีธรรมีกถากับใคร ฯ

“Bhagavatā kho me, āvuso, saddhiṁ ahosi dhammī kathā”ti.
dhammī kathāti → dhammikathāti (pts)ม. ผมได้มีธรรมีกถากับพระผู้มีพระภาค ฯ

“Dūre kho, āvuso, bhagavā etarahi sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.
Dūre → S1-3 add na (pts note)สา. เดี๋ยวนี้พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระวิหารเชตวัน อารามของท่านอนาถบิณฑิกเศรษฐี ใกล้พระนครสาวัตถี ไกลนัก Kiṁ nu kho āyasmā mahāmoggallāno bhagavantaṁ iddhiyā upasaṅkami;ท่านมหาโมคคัลลานะไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยฤทธิ์หรือ udāhu bhagavā āyasmantaṁ mahāmoggallānaṁ iddhiyā upasaṅkamī”ti?หรือว่าพระผู้มีพระภาคเสด็จมาหาท่านมหาโมคคัลลานะด้วยฤทธิ์ ฯ

“Na khvāhaṁ, āvuso, bhagavantaṁ iddhiyā upasaṅkamiṁ;ม. ผมไม่ได้ไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยฤทธิ์ napi maṁ bhagavā iddhiyā upasaṅkami.แม้พระผู้มีพระภาคก็ไม่ได้เสด็จมาหาผมด้วยฤทธิ์ Api ca me yāvatā bhagavā ettāvatā dibbacakkhu visujjhi dibbā ca sotadhātu.
dibbacakkhu → dibbaṁ cakkhuṁ (bj); dibbacakkhuṁ (sya-all) | visujjhi → S1 -cakkhuṁ; S1-3 visuddhi, or (S3) visucci (pts note)แต่ผมมีทิพยจักษุและทิพยโสตธาตุอันหมดจดเท่าพระผู้มีพระภาค Bhagavatopi yāvatāhaṁ ettāvatā dibbacakkhu visujjhi dibbā ca sotadhātū”ti.
dibbacakkhu → dibbaṁ cakkhuṁ (bj); dibbacakkhuṁ (sya-all) | ettāvatā → ettavatā (pts) | dibbacakkhu → S1-3 dibbaṁ cakkhuṁ (pts note)แม้พระผู้มีพระภาคก็ทรงมีทิพยจักษุและทิพยโสตธาตุอันหมดจดเท่าผม ฯ

“Yathākathaṁ panāyasmato mahāmoggallānassa bhagavatā saddhiṁ ahosi dhammī kathā”ti?
dhammī kathāti idhāhaṁ → dhammikathāti idhāham (pts)สา. ท่านมหาโมคคัลลานะได้มีธรรมีกถากับพระผู้มีพระภาคอย่างไร

“Idhāhaṁ, āvuso, bhagavantaṁ etadavocaṁ:ม. ผมได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคในที่นี้ดังนี้ว่า ‘āraddhavīriyo āraddhavīriyoti, bhante, vuccati.ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ที่เรียกว่าผู้ปรารภความเพียรๆ Kittāvatā nu kho, bhante, āraddhavīriyo hotī’ti?ดังนี้ ก็บุคคลจะชื่อว่าเป็นผู้ปรารภความเพียรด้วยเหตุประมาณเท่าไร

Evaṁ vutte, maṁ, āvuso, bhagavā etadavoca:
bhagavā → bhagavāpi (sya-all) | maṁ → (pts)พระพุทธเจ้าข้า อาวุโส เมื่อผมกราบทูลอย่างนี้แล้วพระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะผมดังนี้ว่า ‘idha, moggallāna, bhikkhu āraddhavīriyo viharati—โมคคัลลานะ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียร ด้วยตั้งสัตยาธิษฐานว่า kāmaṁ taco ca nhāru ca aṭṭhi ca avasissatu, sarīre upassussatu maṁsalohitaṁ, yaṁ taṁ purisathāmena purisavīriyena purisaparakkamena pattabbaṁ na taṁ apāpuṇitvā vīriyassa saṇṭhānaṁ bhavissatīti.
nhāru → nahārū (bj); nahāru (sya-all, pts) | aṭṭhi → aṭṭhī (bj, cck) | upassussatu → avasussatu (sya-all) | avasissatu → avasussatu (pts) | nahāru → B nhāru (pts note) | saṇṭhānam → S1-3 santhānaṁ (pts note)จะเหลืออยู่แต่หนัง เอ็นและกระดูกก็ตามที เลือดและเนื้อในร่างกายจงเหือดแห้งไปเถิด ผลอันใดที่จะพึงบรรลุได้ด้วยเรี่ยวแรงของบุรุษ ด้วยความเพียรของบุรุษ ด้วยความบากบั่นของบุรุษ ยังไม่บรรลุผลนั้นแล้ว จะหยุดความเพียรเสียเป็นอันไม่มี Evaṁ kho, moggallāna, āraddhavīriyo hotī’ti.โมคคัลลานะ ภิกษุย่อมเป็นผู้ปรารภความเพียรอย่างนี้แล

Evaṁ kho me, āvuso, bhagavatā saddhiṁ ahosi dhammī kathā”ti.
evaṁ → evam eva (pts) | dhammī kathāti → dhammikathāti (pts) | eva → Missing in S1-3 (pts note) | me → B omits kho me (pts note)อาวุโส ผมได้มีธรรมีกถากับพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล ฯ

“Seyyathāpi, āvuso, himavato pabbatarājassa parittā pāsāṇasakkharā yāvadeva upanikkhepanamattāya;สา. อาวุโส เปรียบเหมือนก้อนหินเล็กๆ ที่บุคคลเอาไปวางเปรียบเทียบกับขุนเขาหิมพานต์ฉันใด evameva kho mayaṁ āyasmato mahāmoggallānassa yāvadeva upanikkhepanamattāya.
kho → Missing in S1-3 (pts note)เราเมื่อเปรียบเทียบเคียงกับท่านมหาโมคคัลลานะก็ฉันนั้นเหมือนกัน Āyasmā hi mahāmoggallāno mahiddhiko mahānubhāvo ākaṅkhamāno kappaṁ tiṭṭheyyā”ti.แท้จริงท่านมหาโมคคัลลานะเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก เมื่อจำนงอยู่พึงตั้งอยู่ได้ตลอดกัปแล ฯ

“Seyyathāpi, āvuso, mahatiyā loṇaghaṭāya parittā loṇasakkharāya yāvadeva upanikkhepanamattāya;
loṇasakkharāya → loṇa sakkharā (sya-all)ม. อาวุโส ก้อนเกลือเล็กๆ ที่บุคคลหยิบเอาไปวางเปรียบเทียบกับหม้อเกลือใหญ่ evameva kho mayaṁ āyasmato sāriputtassa yāvadeva upanikkhepanamattāya.
kho → (bj) | evameva kho → evam eva (pts)ฉันใด ผมเมื่อเปรียบเทียบท่านสารีบุตรก็ฉันนั้นเหมือนกัน Āyasmā hi sāriputto bhagavatā anekapariyāyena thomito vaṇṇito pasattho:
sāriputto → sārīputto (sya-all); sariputto (pts) | pasattho sāriputtova → pasaṭṭho sāriputto va (pts) | hi → S1 inserts here Mahā-Moggallāno; S3 Mahā erased (pts note) | vaṇṇito → Omitted by B (pts note)แท้จริงท่านพระสารีบุตรเป็นผู้อันพระผู้มีพระภาคทรงชม ทรงสรรเสริญ ทรงยกย่องแล้วโดยปริยายมิใช่น้อย มีอาทิว่า

‘Sāriputtova paññāya, sīlena upasamena ca;
sāriputtova → sāriputto ca (sya-all) sīlena upasamena → sīlenupasamena (pts)ภิกษุผู้ถึงซึ่งฝั่งคือพระนิพพาน เป็นผู้เยี่ยมด้วยปัญญา Yopi pāraṅgato bhikkhu, etāvaparamo siyā’”ti.
pāraṅgato → pāragato (sya-all) | yopi → so pi (pts) etāvaparamo → eva so paramo (sya-all); eso paramo (pts) | etāva → esova (bj: syā) | eso → S1-3 etāva (pts note)ด้วยศีลและอุปสมะ คือพระสารีบุตร ดังนี้ ฯ

Itiha te ubho mahānāgā aññamaññassa subhāsitaṁ sulapitaṁ samanumodiṁsūti.
itiha te → iti hete (bj, pts) | aññamaññassa → aññamaññaṁ (pts) | hete → B pate (pts note) | aññamaññaṁ → S1-3 -aññassa (pts note) | sulapitaṁ → Omitted by B (pts note)ท่านมหานาคทั้งสองนั้น เพลิดเพลินคำสนทนาที่เป็นสุภาษิตของกันและกัน ด้วยประการดังนี้แล ฯ

Tatiyaṁ.จบ สูตรที่ ๓