Sattaṭṭhānasutta๕๗ สัตตัฏฐานสูตร
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj) | pe → spelled out in full (th)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī imasmiṁ dhammavinaye kevalī vusitavā uttamapurisoti vuccati.
vuccati → (bj) | kevalī → kebalī (sya-all) | uttamapurisoti → uttamapuriso ti (pts)“ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้เพ่งพินิจโดยวิธี ๓ วิธีเราเรียกว่า ‘อุดมบุรุษ ผู้หมดกิเลสโดยสิ้นเชิง อยู่จบพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้’
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti?
kathañca → kathaṁ ca (pts)ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, bhikkhu rūpaṁ pajānāti, rūpasamudayaṁ pajānāti, rūpanirodhaṁ pajānāti, rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ pajānāti;
rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → rūpanirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | rūpaṁ → rūpam (pts) | rūpasamudayaṁ → rūpasamudayam (pts) | rūpanirodhaṁ → rūpanirodham (pts) | paṭipadaṁ → paṭipadam (pts)คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. รู้ชัดรูป ความเกิดขึ้นแห่งรูป ความดับแห่งรูป ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งรูป
rūpassa assādaṁ pajānāti, rūpassa ādīnavaṁ pajānāti, rūpassa nissaraṇaṁ pajānāti;
assādaṁ → assādam (pts) | ādīnavaṁ → ādīnavam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งรูป โทษแห่งรูป และเครื่องสลัดออกจากรูป
vedanaṁ pajānāti …
pe → spelled out in full (bjt) | vedanaṁ → vedanam (pts)๒. รู้ชัดเวทนา ฯลฯ
saññaṁ …๓. รู้ชัดสัญญา ฯลฯ
saṅkhāre …
Saṅkhāre → Complete in S1-3 (pts note) | pe → spelled out in full (bjt)๔. รู้ชัดสังขาร ฯลฯ
viññāṇaṁ pajānāti, viññāṇasamudayaṁ pajānāti, viññāṇanirodhaṁ pajānāti, viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ pajānāti;
viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | viññāṇasamudayaṁ → viññāṇasamudayam (pts) | viññāṇanirodhaṁ → viññāṇanirodham (pts) | viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → viññāṇanirodhagāminim paṭipadam (pts)๕. รู้ชัดวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ ความดับแห่งวิญญาณปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ
viññāṇassa assādaṁ pajānāti, viññāṇassa ādīnavaṁ pajānāti, viññāṇassa nissaraṇaṁ pajānāti.
assādaṁ → assādam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งวิญญาณ โทษแห่งวิญญาณ และเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ
Katamañca, bhikkhave, rūpaṁ?
katamañca → katamañ ca (pts)รูป เป็นอย่างไร
Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ.
upādāya rūpaṁ → upādāyarūpaṁ (th) | catunnañca mahābhūtānaṁ → catunnaṁ ca mahābhūtānam (pts)คือ มหาภูตรูป ๔ และรูปที่อาศัยมหาภูตรูป ๔
Idaṁ vuccati, bhikkhave, rūpaṁ.นี้เรียกว่า รูป
Āhārasamudayā rūpasamudayo;เพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี
āhāranirodhā rūpanirodho.เพราะความดับแห่งอาหาร ความดับแห่งรูปจึงมี
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo rūpanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ sammādiṭṭhi → seyyathīdam sammāditthi (pts) | rūpanirodhagāminī paṭipadā seyyathidaṁ → rūpanirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ (th) | ayameva → ayam eva (pts)อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งรูป คือ
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.
sammādiṭṭhi → sammāditthi (pts)๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ
Yaṁ rūpaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
rūpaṁ → rūpam (pts) | sukhaṁ somanassaṁ → sukham somanassam (pts)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยรูปเกิดขึ้น
ayaṁ rūpassa assādo.นี้เป็นคุณของรูป
Yaṁ rūpaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ—
rūpaṁ → rūpam (pts) | vipariṇāmadhammaṁ → vipariṇāmadhammam (pts)สภาพที่รูปไม่เที่ยง เป็นทุกข์มีความแปรผันเป็นธรรมดา
ayaṁ rūpassa ādīnavo.นี้เป็นโทษของรูป
Yo rūpasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānam (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในรูป
idaṁ rūpassa nissaraṇaṁ.นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากรูป
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ rūpaṁ abhiññāya, evaṁ rūpasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya;
rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → rūpanirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | rūpaṁ → rūpam (pts) | rūpasamudayaṁ → rūpasamudayam (pts) | rūpanirodhaṁ → rūpanirodham (pts) | rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → rūpanirodhagāminim paṭipadam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้ชัดรูป ความเกิดขึ้นแห่งรูป ความดับแห่งรูป ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งรูป
evaṁ rūpassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa nissaraṇaṁ abhiññāya rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā.
assādam → Repeated in S1 here and in No. 13 (pts note) | suppaṭipannā → supaṭipannā (bjt, th, pts) | ādīnavaṁ → ādīnavam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งรูป โทษแห่งรูป และเครื่องสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้วปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับรูปสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติดีแล้ว
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti.
dhammavinaye → vinaye (pts) | suppaṭipannā → supaṭipannā (bjt, th, pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่ามั่นคงในธรรมวินัยนี้
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ rūpaṁ abhiññāya, evaṁ rūpasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya;
rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → rūpanirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | rūpaṁ → rūpam (pts) | rūpasamudayaṁ → rūpasamudayam (pts) | rūpanirodhaṁ → rūpanirodham (pts) | rūpanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → rūpanirodhagāminim paṭipadam (pts)ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้ชัดรูป ความเกิดขึ้นแห่งรูปความดับแห่งรูป ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งรูป
evaṁ rūpassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ rūpassa nissaraṇaṁ abhiññāya rūpassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā.
abhiññāya → S1-3 insert evaṁ (pts note) | assādaṁ → assādam (pts) | ādīnavaṁ → ādīnavam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งรูป โทษแห่งรูป และเครื่องสลัดออกจากรูปอย่างนี้แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับไป เพราะไม่ถือมั่นรูป สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว
Ye suvimuttā, te kevalino.
kevalino → kebalino (sya-all)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าหมดกิเลสโดยสิ้นเชิง
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
kevalino → kebalino (sya-all)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดหมดกิเลสโดยสิ้นเชิง สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก
Katamā ca, bhikkhave, vedanā?เวทนา เป็นอย่างไร
Chayime, bhikkhave, vedanākāyā—
chayime → cha yime (th, pts)คือ เวทนา ๖ ประการนี้ ได้แก่
cakkhusamphassajā vedanā …pe…
pe → spelled out in full (bjt)๑. จักขุสัมผัสสชาเวทนา ฯลฯ
manosamphassajā vedanā.๖. มโนสัมผัสสชาเวทนา
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, vedanā.นี้เรียกว่า เวทนา
Phassasamudayā vedanāsamudayo;เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาจึงมี
phassanirodhā vedanānirodho.เพราะความดับแห่งผัสสะ ความดับแห่งเวทนาจึงมี
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo vedanānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
paṭipadā seyyathidaṁ → patipadā seyyathīdaṁ (pts) | vedanānirodhagāminī paṭipadā seyyathidaṁ → vedanānirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ (th) | ayameva → ayam eva (pts)อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา คือ
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ
Yaṁ vedanaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
somanassaṁ → somanassam (pts)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยเวทนาเกิดขึ้น
ayaṁ vedanāya assādo.
vedanāya → S1-3 vedanā (pts note)นี้เป็นคุณแห่งเวทนา
Yā vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā—
yā → yaṁ (pts) | Yaṁ → B yā (pts note)สภาพที่เวทนาไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา
ayaṁ vedanāya ādīnavo.นี้เป็นโทษแห่งเวทนา
Yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānam (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในเวทนา
idaṁ vedanāya nissaraṇaṁ.นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากเวทนา
Ye hi, keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ vedanaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāsamudayaṁ abhiññāya, evaṁ vedanānirodhaṁ abhiññāya, evaṁ vedanānirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya;
vedanānirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → vedanānirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | vedanāsamudayaṁ → vedanāya samudayam (pts) | vedanaṁ → vedanam (pts) | vedanānirodhaṁ → vedanānirodham (pts) | paṭipadaṁ → paṭipadam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้ชัดเวทนา ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาความดับแห่งเวทนา ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งเวทนา
evaṁ vedanāya assādaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāya ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ vedanāya nissaraṇaṁ abhiññāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā.
paṭipannā → patipaṇṇā (pts) | suppaṭipannā → supaṭipaṇṇā (pts) | suppaṭipannā → supaṭipannā (bjt, th) | assādaṁ → assādam (pts) | ādīnavaṁ → ādīnavam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งเวทนา โทษแห่งเวทนา และเครื่องสลัดออกจากเวทนาอย่างนี้แล้วปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่ายเพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับเวทนา สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติดีแล้ว
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti.
suppaṭipannā → supaṭipaṇṇā (pts) | suppaṭipannā → supaṭipannā (bjt, th)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่ามั่นคงในธรรมวินัยนี้
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ vedanaṁ abhiññāya …pe…
pe → spelled out in full (bjt) | vedanaṁ → vedanam (pts)ภิกษุทั้งหลาย ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้ชัดเวทนา ฯลฯ
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
vaṭṭaṁ → vaṭṭam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก
Katamā ca, bhikkhave, saññā?สัญญา เป็นอย่างไร
Chayime, bhikkhave, saññākāyā—
saññākāyā → saññā (bjt) | chayime → cha yime (th, pts)คือ สัญญา ๖ ประการนี้ ได้แก่
rūpasaññā, saddasaññā, gandhasaññā, rasasaññā, phoṭṭhabbasaññā, dhammasaññā.
phoṭṭhabbasaññā → poṭṭhabbasaññā (pts)๑. รูปสัญญา ๒. สัททสัญญา ๓. คันธสัญญา ๔. รสสัญญา ๕. โผฏฐัพพสัญญา ๖. ธัมมสัญญา
Ayaṁ vuccati, bhikkhave, saññā.นี้เรียกว่า สัญญา
Phassasamudayā saññāsamudayo;เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาจึงมี
phassanirodhā saññānirodho.เพราะความดับแห่งผัสสะ ความดับแห่งสัญญาจึงมี
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saññānirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
saññānirodhagāminī paṭipadā seyyathidaṁ → saññānirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ (th)อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งสัญญา คือ
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi …pe…๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ ฯลฯ
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
paññāpanāya → S1-3 add --pe-- (pts note) | vaṭṭaṁ tesaṁ → vaṭṭam tesam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก
Katame ca, bhikkhave, saṅkhārā?สังขาร เป็นอย่างไร
Chayime, bhikkhave, cetanākāyā—
chayime → cha yime (th, pts)คือ เจตนา ๖ ประการนี้ ได้แก่
rūpasañcetanā …pe…
+ → saddasañcetanā gandhasañcetanā rasasañcetanā phoṭṭhabbasañcetanā (my, bjt)๑. รูปสัญเจตนา ฯลฯ
dhammasañcetanā.๖. ธัมมสัญเจตนา
Ime vuccanti, bhikkhave, saṅkhārā.นี้เรียกว่า สังขาร
Phassasamudayā saṅkhārasamudayo;เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารจึงมี
phassanirodhā saṅkhāranirodho.
phassanirodhā → phassasamudayā (pts)เพราะความดับแห่งผัสสะ ความดับแห่งสังขารจึงมี
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
saṅkhāranirodhagāminī paṭipadā seyyathidaṁ → saṅkhāranirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ (th) | ayameva → ayam eva (pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (pts)อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งสังขาร คือ
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ
Yaṁ saṅkhāre paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
somanassaṁ → somanassam (pts)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยสังขารเกิดขึ้น
ayaṁ saṅkhārānaṁ assādo.
saṅkhārānaṁ → saṅkhārānam (pts)นี้เป็นคุณแห่งสังขาร
Ye saṅkhārā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā—สภาพที่สังขารไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา
ayaṁ saṅkhārānaṁ ādīnavo.
saṅkhārānaṁ → saṅkhārānam (pts)นี้เป็นโทษแห่งสังขาร
Yo saṅkhāresu chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānaṁ (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในสังขารทั้งหลาย
idaṁ saṅkhārānaṁ nissaraṇaṁ.นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากสังขาร
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ saṅkhāre abhiññāya, evaṁ saṅkhārasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhaṁ abhiññāya, evaṁ saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya …pe… saṅkhārānaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā te suppaṭipannā.
saṅkhāranirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → saṅkhāranirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | suppaṭipannā → supaṭipannā (th, pts) | saṅkhārasamudayaṁ → saṅkhārasamudayam (pts) | saṅkhāranirodhaṁ → saṅkhāranirodham (pts) | paṭipadaṁ → paṭipadam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้ชัดสังขาร ความเกิดขึ้นแห่งสังขารความดับแห่งสังขาร ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งสังขาร ฯลฯ ปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับสังขาร สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติดีแล้ว
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti …pe…
suppaṭipannā → supaṭipannā (th, pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่ามั่นคงในธรรมวินัยนี้ ฯลฯ
vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
vaṭṭaṁ → vaṭṭam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก
Katamañca, bhikkhave, viññāṇaṁ?
katamañca → katamañ ca (pts)วิญญาณ เป็นอย่างไร
Chayime, bhikkhave, viññāṇakāyā—
chayime → cha yime (th, pts)คือ วิญญาณ ๖ ประการนี้ ได้แก่
cakkhuviññāṇaṁ, sotaviññāṇaṁ, ghānaviññāṇaṁ, jivhāviññāṇaṁ, kāyaviññāṇaṁ, manoviññāṇaṁ.
kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ → kāyaviññāṇam manoviññāṇam (pts)๑. จักขุวิญญาณ ๒. โสตวิญญาณ ๓. ฆานวิญญาณ ๔. ชิวหาวิญญาณ ๕. กายวิญญาณ ๖. มโนวิญญาณ
Idaṁ vuccati, bhikkhave, viññāṇaṁ.นี้เรียกว่า วิญญาณ
Nāmarūpasamudayā viññāṇasamudayo;เพราะความเกิดขึ้นแห่งนามรูป ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณจึงมี
nāmarūpanirodhā viññāṇanirodho.เพราะความดับแห่งนามรูป ความดับแห่งวิญญาณจึงมี
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo viññāṇanirodhagāminī paṭipadā, seyyathidaṁ—
viññāṇanirodhagāminī paṭipadā → viññāṇanirodhagāminīpaṭipadā (bjt) | viññāṇanirodhagāminī paṭipadā seyyathidaṁ → viññāṇanirodhagāminīpaṭipadā seyyathīdaṁ (th) | ayameva → ayam eva (pts) | seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (pts)อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แล เป็นปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ คือ
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi.๑. สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ ๘. สัมมาสมาธิ
Yaṁ viññāṇaṁ paṭicca uppajjati sukhaṁ somanassaṁ—
viññāṇaṁ → viññāṇam (pts)สภาพที่สุขโสมนัสอาศัยวิญญาณเกิดขึ้น
ayaṁ viññāṇassa assādo.นี้เป็นคุณแห่งวิญญาณ
Yaṁ viññāṇaṁ aniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ—
viññāṇaṁ aniccaṁ → viññāṇam aniccam (pts)สภาพที่วิญญาณไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา
ayaṁ viññāṇassa ādīnavo.
ayaṁ → Omitted by S1-3 (pts note)นี้เป็นโทษแห่งวิญญาณ
Yo viññāṇasmiṁ chandarāgavinayo chandarāgappahānaṁ—
viññāṇasmiṁ → viññāṇasmim (pts) | chandarāgappahānaṁ → chandarāgapahānam (pts)ธรรมเป็นที่กำจัดฉันทราคะ ธรรมเป็นที่ละฉันทราคะในวิญญาณ
idaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ.นี้เป็นเครื่องสลัดออกจากวิญญาณ
Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya;
viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | viññāṇanirodhaṁ → viññāṇanirodham (pts) | paṭipadaṁ → paṭipadam (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งรู้ชัดวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณความดับแห่งวิญญาณ ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ
evaṁ viññāṇassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipannā, te suppaṭipannā.
assādaṁ → ādīnavam (pts) | suppaṭipannā → supatipaṇṇā (pts) | abhiññāya → S1-3 insert evaṁ as in No. 13 above (pts note) | suppaṭipannā → supaṭipannā (bjt, th) | evaṁ → evam (pts) | assādaṁ → assādam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งวิญญาณโทษแห่งวิญญาณ เครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้วปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อดับวิญญาณ สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าปฏิบัติดีแล้ว
Ye suppaṭipannā, te imasmiṁ dhammavinaye gādhanti.
suppaṭipannā → supaṭipannā (bjt, th, pts) | imasmiṁ → imasmim (pts)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดปฏิบัติดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่ามั่นคงในธรรมวินัยนี้
Ye ca kho keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā evaṁ viññāṇaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇasamudayaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ abhiññāya;
viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → viññāṇanirodhagāminīpaṭipadaṁ (sya-all) | evaṁ viññāṇanirodhagāminiṁ paṭipadaṁ → evam viññāṇanirodhagāminim patipadam (pts) | viññāṇaṁ → viññāṇam (pts) | viññāṇasamudayaṁ → viññāṇasamudayam (pts) | viññāṇanirodhaṁ → viññāṇanirodham (pts)ส่วนสมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดรู้ชัดวิญญาณ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณความดับแห่งวิญญาณ ปฏิปทาที่ให้ถึงความดับแห่งวิญญาณ
evaṁ viññāṇassa assādaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa ādīnavaṁ abhiññāya, evaṁ viññāṇassa nissaraṇaṁ abhiññāya viññāṇassa nibbidā virāgā nirodhā anupādā vimuttā, te suvimuttā.
assādaṁ → assādam (pts) | ādīnavaṁ → ādīnavam (pts) | nissaraṇaṁ → nissaraṇam (pts)คุณแห่งวิญญาณโทษแห่งวิญญาณ และเครื่องสลัดออกจากวิญญาณอย่างนี้แล้วเป็นผู้หลุดพ้นเพราะความเบื่อหน่าย เพราะคลายกำหนัด เพราะดับ เพราะไม่ถือมั่นวิญญาณสมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าหลุดพ้นดีแล้ว
Ye suvimuttā, te kevalino.
kevalino → kebalino (sya-all)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดหลุดพ้นดีแล้ว สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าหมดกิเลสโดยสิ้นเชิง
Ye kevalino vaṭṭaṁ tesaṁ natthi paññāpanāya.
kevalino → kebalino (sya-all)สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดหมดกิเลสโดยสิ้นเชิง สมณะหรือพราหมณ์เหล่านั้นชื่อว่าไม่มีวัฏฏะเพื่อความปรากฏอีก
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sattaṭṭhānakusalo hoti.ภิกษุชื่อว่าผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ เป็นอย่างนี้
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti?
ca → B katamaṁca (pts note) | kathañca → kathañ ca (pts)ภิกษุผู้เพ่งพินิจโดยวิธี ๓ วิธี เป็นอย่างไร
Idha, bhikkhave, bhikkhu dhātuso upaparikkhati, āyatanaso upaparikkhati, paṭiccasamuppādaso upaparikkhati.คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. เพ่งพินิจเป็นธาตุ ๒. เพ่งพินิจเป็นอายตนะ ๓. เพ่งพินิจเป็นปฏิจจสมุปบาท
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī hoti.ภิกษุชื่อว่าผู้เพ่งพินิจโดยวิธี ๓ วิธี เป็นอย่างนี้
Sattaṭṭhānakusalo, bhikkhave, bhikkhu tividhūpaparikkhī, imasmiṁ dhammavinaye kevalī vusitavā ‘uttamapuriso’ti vuccatī”ti.
kevalī → kebalī (sya-all)ภิกษุผู้ฉลาดในฐานะ ๗ ประการ ผู้เพ่งพินิจโดยวิธี ๓ วิธี เราเรียกว่า‘อุดมบุรุษ ผู้หมดกิเลสโดยสิ้นเชิง อยู่จบพรหมจรรย์ในธรรมวินัยนี้”
Pañcamaṁ.
pañcamaṁ → sāvatthi tatra voca (pts)สัตตัฏฐานสูตรที่ ๕ จบ