Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj) | sāvatthinidānaṁ ye hi → sāvatthī tatra kho yehi (sya-all)พระนครสาวัตถี ฯลฯ

“Ye hi keci, bhikkhave, samaṇā vā brāhmaṇā vā anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ anussaramānā anussaranti sabbete pañcupādānakkhandhe anussaranti etesaṁ vā aññataraṁ.
anussaramānā → S1 -saramānaṁ (S3 -ṇaṁ) (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งเมื่อตามระลึก ย่อมตามระลึกถึงชาติก่อนได้เป็นอันมาก สมณะหรือพราหมณ์ทั้งปวงนั้นก็ย่อมตามระลึกถึงอุปาทานขันธ์ ๕ หรือกองใดกองหนึ่ง. Katame pañca?
pañca → In B only (pts note)อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นไฉน? ‘Evaṁrūpo ahosiṁ atītamaddhānan’ti—คือ ย่อมตามระลึกถึงรูปดังนี้ว่า iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno rūpaṁyeva anussarati.ในอดีตกาล เราเป็นผู้มีรูปอย่างนี้. ‘Evaṁvedano ahosiṁ atītamaddhānan’ti—ย่อมตามระลึกถึงเวทนาดังนี้ว่า iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno vedanaṁyeva anussarati.
vedanaṁyeva → saṁkhāreyeva (bj)ในอดีตกาล เราเป็นผู้มีเวทนาอย่างนี้. ‘Evaṁsañño ahosiṁ atītamaddhānan’ti …
evaṁsaññī → evaṁ sañño (bj: machasaṁ, syā) | Evaṁsaññī → B -sañño (pts note)ย่อมตามระลึกถึงสัญญาดังนี้ว่า ในอดีตกาล เราเป็นผู้มีสัญญาอย่างนี้. ‘evaṁsaṅkhāro ahosiṁ atītamaddhānan’ti …ย่อมตามระลึกถึงสังขารดังนี้ว่า ในอดีตกาล เราเป็นผู้มีสังขารอย่างนี้. ‘evaṁviññāṇo ahosiṁ atītamaddhānan’ti—ย่อมตามระลึกถึงวิญญาณดังนี้ว่า iti vā hi, bhikkhave, anussaramāno viññāṇameva anussarati.
viññāṇameva → viññāṇaññeva (sya-all)ในอดีตกาล เราเป็นผู้มีวิญญาณอย่างนี้.

Kiñca, bhikkhave, rūpaṁ vadetha?ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่ารูป Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpan’ti vuccati.
bhikkhave → Missing in B (pts note)เพราะสลายไปจึงเรียกว่า รูป Kena ruppati?สลายไปเพราะอะไร Sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppati, jighacchāyapi ruppati, pipāsāyapi ruppati, ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi ruppati.
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi → … siriṁsapasamphassenapi (bj, pts1ed); … sirīsapasamphassenapi (sya-all) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi → ḍaṁsamakasavātātapasiriṁsapasamphassenapi (bj, pts); ḍaṁsamakasavātātapasirīsapasamphassenapi (sya-all) | ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassenapi → … siriṁsapasamphassenapi (cck: sī. pī.) | ḍaṁsa-makasa-vātātapa-siriṁsapa-samphassena → B -sarisapa- (pts note)สลายไปเพราะหนาวบ้าง เพราะร้อนบ้าง เพราะหิวบ้าง เพราะกระหายบ้าง เพราะสัมผัสแห่งเหลือบ ยุง ลม แดด และสัตว์เลื้อยคลานบ้าง. Ruppatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘rūpan’ti vuccati.
rūpanti vuccati → rūpan ti vuccāti (pts)เพราะสลายไปจึงเรียกว่า รูป

Kiñca, bhikkhave, vedanaṁ vadetha?ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่า เวทนา Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati.
vedayatīti → vediyatīti (bj); vediyantīti (pts) | vediyatīti → vedayatīti (bj: machasaṁ, syā) | Vediyantīti → B vedaya- always (pts note)เพราะเสวยจึงเรียกว่า เวทนา Kiñca vedayati?
vedayati → vediyati (bj) | vediyati → vedayatīti (bj: machasaṁ, syā)เสวยอะไร Sukhampi vedayati, dukkhampi vedayati, adukkhamasukhampi vedayati.
vedayati → vediyati (bj) | vedayati vedayatīti → vediyati vediyatīti (bj)เสวยอารมณ์สุขบ้าง เสวยอารมณ์ทุกข์บ้าง เสวยอารมณ์ไม่ใช่ทุกข์ไม่ใช่สุขบ้าง. Vedayatīti kho, bhikkhave, tasmā ‘vedanā’ti vuccati.เพราะเสวยจึงเรียกว่า เวทนา

Kiñca, bhikkhave, saññaṁ vadetha?ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไร จึงเรียกว่า สัญญา Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati.
saññāti → sañañāti (sya-all)เพราะจำได้หมายรู้ จึงเรียกว่า สัญญา Kiñca sañjānāti?จำได้หมายรู้อะไร Nīlampi sañjānāti, pītakampi sañjānāti, lohitakampi sañjānāti, odātampi sañjānāti.จำได้หมายรู้สีเขียวบ้าง สีเหลืองบ้าง สีแดงบ้าง สีขาวบ้าง. Sañjānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saññā’ti vuccati.เพราะจำได้หมายรู้ จึงเรียกว่า สัญญา

Kiñca, bhikkhave, saṅkhāre vadetha?ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่า สังขาร Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati.
vuccati → vuccanti (sya-all) | vuccanti → B vuccati always (pts note)เพราะปรุงแต่งสังขตธรรมจึงเรียกว่า สังขาร Kiñca saṅkhatamabhisaṅkharonti?ปรุงแต่งสังขตธรรมอะไร Rūpaṁ rūpattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, vedanaṁ vedanattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saññaṁ saññattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, saṅkhāre saṅkhārattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti, viññāṇaṁ viññāṇattāya saṅkhatamabhisaṅkharonti.
rūpattāya → rūpatthāya (mr) | rūpattāya → rūpatthāya (bj: aṭṭhakathā) | rūpattāya → rūpatthāya (cck: ka.)ปรุงแต่งสังขตธรรมคือ รูป โดยความเป็นรูป ปรุงแต่งสังขตธรรมคือ เวทนา โดยความเป็นเวทนา ปรุงแต่งสังขตธรรมคือ สัญญา โดยความเป็นสัญญา ปรุงแต่งสังขตธรรมคือ สังขาร โดยความเป็นสังขาร ปรุงแต่งสังขตธรรมคือ วิญญาณ โดยความเป็นวิญญาณ. Saṅkhatamabhisaṅkharontīti kho, bhikkhave, tasmā ‘saṅkhārā’ti vuccati.
vuccati kiñca → vuccanti kiñci (sya-all)เพราะปรุงแต่งสังขตธรรมจึงเรียกว่า สังขาร

Kiñca, bhikkhave, viññāṇaṁ vadetha?ดูกรภิกษุทั้งหลาย เพราะอะไรจึงเรียกว่า วิญญาณ Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇan’ti vuccati.เพราะรู้แจ้งจึงเรียกว่า วิญญาณ Kiñca vijānāti?
kiñca → kiñca vijānanti ambilaṁpi (sya-all)รู้แจ้งอะไร Ambilampi vijānāti, tittakampi vijānāti, kaṭukampi vijānāti, madhurampi vijānāti, khārikampi vijānāti, akhārikampi vijānāti, loṇikampi vijānāti, aloṇikampi vijānāti.
madhurampi → madhurakampi (bj); khārikaṁpi (sya-all); madhukam pi (pts) | ambilampi → tittakaṁpi (sya-all) | tittakampi → kaṭukaṁpi (sya-all) | kaṭukampi → madhuraṁpi (sya-all) | khārikampi → akhārikaṁpi (sya-all) | akhārikampi → loṇikaṁpi (sya-all) | loṇikampi vijānāti aloṇikampi → aloṇikaṁpi (sya-all) | loṇikampi → loṇakam pi (pts) | aloṇikampi → aloṇakam pi (pts) | madhurakampi → madhurampi (bj: machasaṁ, syā) | madhukam → B madhuram (pts note)รู้แจ้งรสเปรี้ยวบ้าง รสขมบ้าง รสเผ็ดบ้าง รสหวานบ้าง รสขื่นบ้าง รสไม่ขื่นบ้าง รสเค็มบ้าง รสไม่เค็มบ้าง. Vijānātīti kho, bhikkhave, tasmā ‘viññāṇan’ti vuccati.เพราะรู้แจ้งจึงเรียกว่า วิญญาณ

Tatra, bhikkhave, sutavā ariyasāvako iti paṭisañcikkhati:ดูกรภิกษุทั้งหลาย ในข้อนั้นอริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า ‘ahaṁ kho etarahi rūpena khajjāmi.บัดนี้เราถูกรูปกินอยู่ Atītampāhaṁ addhānaṁ evameva rūpena khajjiṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmi.
atītampāhaṁ → atītampahaṁ (bj) | paham → B pāham always (pts note) | khajjiṁ → B khajjaṁ always (pts note)แม้ในอดีตกาล เราก็ถูกรูปกินแล้ว เหมือนกับที่ถูกรูปปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้ Ahañceva kho pana anāgataṁ rūpaṁ abhinandeyyaṁ, anāgatampāhaṁ addhānaṁ evameva rūpena khajjeyyaṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannena rūpena khajjāmī’ti.
anāgatampāhaṁ → anāgatampahaṁ (bj, pts)ก็เรานี้แลพึงชื่นชมรูปอนาคต แม้ในอนาคตกาลเราก็พึงถูกรูปกิน เหมือนกับที่ถูกรูปปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṁ rūpasmiṁ anapekkho hoti;เธอพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมไม่มีความอาลัยในรูปอดีต anāgataṁ rūpaṁ nābhinandati;ย่อมไม่ชื่นชมรูปอนาคต paccuppannassa rūpassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.ย่อมปฏิบัติเพื่อเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับรูปในปัจจุบัน.

‘Ahaṁ kho etarahi vedanāya khajjāmi.อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว ย่อมพิจารณาเห็นดังนี้ว่า บัดนี้เราถูกเวทนากินอยู่ … Atītampāhaṁ addhānaṁ evameva vedanāya khajjiṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmi.
atītampāhaṁ → atītampahaṁ (bj) Ahañceva kho pana anāgataṁ vedanaṁ abhinandeyyaṁ; anāgatampāhaṁ addhānaṁ evameva vedanāya khajjeyyaṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannāya vedanāya khajjāmī’ti.
anāgatampāhaṁ → anāgatampapahaṁ (bj) So iti paṭisaṅkhāya atītāya vedanāya anapekkho hoti; anāgataṁ vedanaṁ nābhinandati; paccuppannāya vedanāya nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

‘Ahaṁ kho etarahi saññāya khajjāmi …pe…บัดนี้เราถูกสัญญากินอยู่ …

ahaṁ kho etarahi saṅkhārehi khajjāmi.
kho → Missing in S1-3 (pts note)บัดนี้เราถูกสังขารกินอยู่ … Atītampāhaṁ addhānaṁ evameva saṅkhārehi khajjiṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmīti.
atītampāhaṁ → atītampahaṁ (bj) | khajjāmīti ahañceva → khajjāmi ahaṁ ceva (bj, pts) | khajjāmīti → khajjāmi (sya-all) Ahañceva kho pana anāgate saṅkhāre abhinandeyyaṁ; anāgatampāhaṁ addhānaṁ evameva saṅkhārehi khajjeyyaṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannehi saṅkhārehi khajjāmī’ti.
anāgatampāhaṁ → anāgatampahaṁ (bj) So iti paṭisaṅkhāya atītesu saṅkhāresu anapekkho hoti; anāgate saṅkhāre nābhinandati; paccuppannānaṁ saṅkhārānaṁ nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.

‘Ahaṁ kho etarahi viññāṇena khajjāmi.บัดนี้เราถูกวิญญาณกินอยู่ Atītampi addhānaṁ evameva viññāṇena khajjiṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmi.
atītampi → atītampāhaṁ (bj, sya-all) | seyyathāpi → seyyathāpī (pts)แม้ในอดีตกาลเราก็ถูกวิญญาณกินแล้ว เหมือนกับที่ถูกวิญญาณปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้. Ahañceva kho pana anāgataṁ viññāṇaṁ abhinandeyyaṁ;ก็เรานี้แลพึงชื่นชมวิญญาณอนาคต anāgatampāhaṁ addhānaṁ evameva viññāṇena khajjeyyaṁ, seyyathāpi etarahi paccuppannena viññāṇena khajjāmī’ti.
anāgatampāhaṁ → anāgatampahaṁ (bj) | khajjāmīti → khajjāmi (bj)แม้ในอนาคตกาลเราก็พึงถูกวิญญาณกินอยู่เหมือนกับที่ถูกวิญญาณปัจจุบันกินอยู่ในบัดนี้. So iti paṭisaṅkhāya atītasmiṁ viññāṇasmiṁ anapekkho hoti;
atītasmiṁ → atītasmiṁpi (sya-all)เธอพิจารณาเห็นดังนี้แล้ว ย่อมไม่มีความอาลัยในวิญญาณแม้ที่เป็นอดีต anāgataṁ viññāṇaṁ nābhinandati;ย่อมไม่ชื่นชมวิญญาณอนาคต paccuppannassa viññāṇassa nibbidāya virāgāya nirodhāya paṭipanno hoti.ย่อมปฏิบัติเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อคลายกำหนัด เพื่อความดับวิญญาณปัจจุบัน.

Taṁ kiṁ maññatha, bhikkhave,ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?

“Aniccaṁ, bhante”.ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ไม่เที่ยงพระเจ้าข้า.

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?พ. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?

“Dukkhaṁ, bhante”.ภิ. เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า.

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:พ. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอ ที่จะตาม เห็นสิ่งนั้นว่า ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา?

“No hetaṁ, bhante”.
hetaṁ → etam (pts)ภิ. ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า.

“Vedanā …พ. เวทนา saññā …สัญญา saṅkhārā …สังขาร viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง?

“Aniccaṁ, bhante”.ภิ. ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า.

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?
yaṁ → ti yam (pts) | vā → va (pts)พ. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?

“Dukkhaṁ, bhante”.ภิ. เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า.

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:พ. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา?

“No hetaṁ, bhante”.ภิ. ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า.

“Tasmātiha, bhikkhave, yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ ajjhattaṁ vā bahiddhā vā oḷārikaṁ vā sukhumaṁ vā hīnaṁ vā paṇītaṁ vā yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ rūpaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.พ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และ ปัจจุบัน เป็นภายในหรือภายนอก หยาบหรือละเอียด เลวหรือประณีต อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ รูปทั้งหมดนั้นเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริง อย่างนี้ว่านั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา. Yā kāci vedanā …เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง yā kāci saññā …สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ye keci saṅkhārā …สังขารอย่างใดอย่างหนึ่ง yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… yaṁ dūre santike vā, sabbaṁ viññāṇaṁ: ‘netaṁ mama, nesohamasmi, na meso attā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya daṭṭhabbaṁ.วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ อยู่ในที่ไกลหรือใกล้ วิญญาณทั้งหมดนั้นเธอทั้งหลายพึงเห็นด้วยปัญญาอันชอบตามความเป็นจริงอย่างนี้ว่า นั่นไม่ใช่ของเรา นั่นไม่เป็นเรา นั่นไม่ใช่ตัวตนของเรา.

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, ariyasāvako apacināti, no ācināti;
apacināti → S1-3 apacinati (or apacinti) almost always (pts note) | ācināti → S1 ācinati (or ācinti); S3 repeats apacinati (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า ย่อมทำให้พินาศ ย่อมไม่ก่อ pajahati, na upādiyati;
na → no (bj) | pajahati → no (cck: sī.)ย่อมละทิ้ง ย่อมไม่ถือมั่น visineti, na ussineti;
na → no (bj) | visineti na ussineti → viseneti no usseneti (pts) | ussineti → viseneti, no ussenoti (bj: sīmu8) | visineti → no (cck: sī.) | usseneti → B visineti no ussineti always (pts note)ย่อมเรี่ยราย ย่อมไม่รวบรวมเข้าไว้ vidhūpeti, na sandhūpeti.
na → no (bj) | vidhūpeti → no (cck: sī.) | sandhūpeti → B vidhu--sandhupeti always (pts note)ย่อมทำให้มอด ไม่ก่อให้ลุกโพลงขึ้น.

Kiñca apacināti, no ācināti?อริยสาวกย่อมทำอะไรให้พินาศ ย่อมไม่ก่ออะไร? Rūpaṁ apacināti, no ācināti;ย่อมทำรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณให้พินาศ ย่อมไม่ก่อรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ. vedanaṁ …
vedanaṁ → vedanaṁ apacināti no ācināti (bj) saññaṁ …
saññaṁ → saññaṁ apacināti no ācināti (bj) saṅkhāre …
saṅkhāre → saṅkhāre apacināti no ācināti (bj) viññāṇaṁ apacināti, no ācināti.
ācināti kiñca → acināti kiñcā (pts)

Kiñca pajahati, na upādiyati?ย่อมละทิ้งอะไร ย่อมไม่ถือมั่นอะไร? Rūpaṁ pajahati, na upādiyati;ย่อมละทิ้งรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมไม่ถือมั่นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ. vedanaṁ …
vedanaṁ → vedanaṁ pajahati na upādiyati (bj) saññaṁ …
Saññaṁ → S1-3 Saññā here and further on (pts note) saṅkhāre …
saṅkhāre → saṅkhāre pajahati na upādiyati (bj) | Saṅkhāre → Complete in S1-3 (pts note) viññāṇaṁ pajahati, na upādiyati.

Kiñca visineti, na ussineti?
visineti → viseneti (pts) | ussineti → usseneti (pts)ย่อมเรี่ยรายอะไร ย่อมไม่รวบรวมอะไรไว้? Rūpaṁ visineti, na ussineti;
visineti → viseneti (pts) | ussineti → usseneti (pts)ย่อมเรี่ยรายรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมไม่รวบรวมรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ. vedanaṁ …
vedanaṁ → vedanaṁ visineti na ussineti (bj) saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ visineti, na ussineti.
visineti → viseneti (pts) | ussineti → usseneti (pts)

Kiñca vidhūpeti, na sandhūpeti?ย่อมทำอะไรให้มอด ย่อมไม่ก่ออะไรให้ลุกโพลงขึ้น? Rūpaṁ vidhūpeti, na sandhūpeti;ย่อมทำรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณให้มอด ย่อมไม่ก่อรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณให้ลุกโพลงขึ้น. vedanaṁ …
vedanaṁ → vedanaṁ vidhūpeti na sandhūpeti (bj) saññaṁ …
Saññaṁ → Omitted by S1-3 (pts note) saṅkhāre …
saṅkhāre → saṅkhāre vidhūpeti na sandhūpeti (bj) viññāṇaṁ vidhūpeti, na sandhūpeti.

Evaṁ passaṁ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi … saññāyapi … saṅkhāresupi … viññāṇasmimpi nibbindati.
vedanāyapi → vedanāyapi nibbindati (bj) | bhikkhave → S1-3 bhikkhu (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขาร ทั้งในวิญญาณ Nibbindaṁ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti.
vimuttamiti ñāṇaṁ → vimuttam iti ñaṇaṁ (pts)เมื่อเบื่อหน่าย ย่อมคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น. เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า หลุดพ้นแล้ว.

‘Khīṇā jāti, vusitaṁ brahmacariyaṁ, kataṁ karaṇīyaṁ, nāparaṁ itthattāyā’ti pajānāti.รู้ชัดว่า ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี

Ayaṁ vuccati, bhikkhave, bhikkhu nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito; neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito; neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito; neva vidhūpeti na sandhūpeti vidhūpetvā ṭhito
nevācināti → neva ācināti (sya-all) | visineti → viseneti (pts) | ussineti visinetvā → usseneti visenetvā (pts) | nevācināti → So S1 only; S3 B novācināti (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกนี้เราเรียกว่า ย่อมไม่ก่อ ย่อมไม่ทำให้พินาศ แต่เป็นผู้ทำให้พินาศได้แล้วตั้งอยู่ ย่อมไม่ละ ย่อมไม่ถือมั่น แต่เป็นผู้ละได้แล้วตั้งอยู่ ย่อมไม่เรี่ยราย ย่อมไม่รวบรวมไว้ แต่เป็นผู้เรี่ยรายได้แล้ว ตั้งอยู่ ย่อมไม่ทำให้มอด ย่อมไม่ก่อให้ลุกโพลงขึ้น แต่เป็นผู้ทำให้มอดได้แล้วตั้งอยู่.

Kiñca nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito?
nevācināti → neva ācināti (sya-all)อริยสาวก ย่อมไม่ก่ออะไร ย่อมไม่ทำอะไรให้พินาศ แต่ทำให้พินาศแล้ว ตั้งอยู่. Rūpaṁ nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito;
nevācināti → neva ācināti (sya-all)ย่อมไม่ก่อรูป vedanaṁ …เวทนา saññaṁ …
saññaṁ → S1-3 vedanā saññā (pts note)สัญญา saṅkhāre …
saṅkhāre → Complete in S1-3 (pts note)สังขาร viññāṇaṁ nevācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito.
nevācināti → neva ācināti (sya-all)วิญญาณให้พินาศ แต่เป็นผู้ทำให้พินาศได้แล้วตั้งอยู่.

Kiñca neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito?ย่อมไม่ละอะไร ย่อมไม่ถือมั่นอะไร แต่เป็นผู้ละได้แล้วตั้งอยู่ Rūpaṁ neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito;ย่อมไม่ละรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมไม่ถือมั่นรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้ละได้แล้วตั้งอยู่. vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito.

Kiñca neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito?
visineti → viseneti (pts) | ussineti visinetvā → usseneti visenetvā (pts)ย่อมไม่เรี่ยรายอะไร ย่อมไม่รวบรวมอะไรไว้ แต่เป็นผู้เรี่ยรายได้แล้ว ตั้งอยู่. Rūpaṁ neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito;
rūpaṁ → rūpe (sya-all) | visineti → vineseti (pts) | ussineti visinetvā → usseneti visenetvā (pts)ย่อมไม่เรี่ยรายรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ ย่อมไม่รวบรวมรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ แต่เป็นผู้เรี่ยรายได้แล้วตั้งอยู่. vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito.
visineti → viseneti (pts) | ussineti visinetvā → usseneti visenetvā (pts)

Kiñca neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito?ย่อมไม่ทำอะไรให้มอด ย่อมไม่ก่ออะไรให้ลุกโพลงขึ้น แต่เป็นผู้ทำให้มอดได้แล้วตั้งอยู่. Rūpaṁ neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito;ย่อมไม่ทำรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณให้มอด ย่อมไม่ก่อรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณให้ลุกโพลงขึ้น แต่เป็นผู้ทำให้มอดได้แล้วตั้งอยู่. vedanaṁ … saññaṁ … saṅkhāre … viññāṇaṁ neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito.

Evaṁvimuttacittaṁ kho, bhikkhave, bhikkhuṁ saindā devā sabrahmakā sapajāpatikā ārakāva namassanti:
saindā devā → saindakādevā (pts) | vimuttacittaṁ → S3 vimuttaṁ cittaṁ (pts note) | sa-indakādevā → So S3; S1 saindā; B saindadevā (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย เทวดาพร้อมด้วยอินทร์ พรหม และท้าวปชาบดี ย่อมนมัสการภิกษุผู้มีจิตพ้นแล้วอย่างนี้แล แต่ที่ไกลทีเดียวว่า

‘Namo te purisājañña, namo te purisuttama;ข้าแต่ท่านผู้เป็นบุรุษอาชาไนย ข้าพเจ้าทั้งหลายขอนอบน้อมต่อท่าน ข้าแต่ท่านผู้เป็นอุดมบุรุษ ข้าพเจ้าทั้งหลายขอนอบน้อมต่อท่าน Yassa te nābhijānāma, yampi nissāya jhāyasī’”ti.ผู้ซึ่งข้าพเจ้าทั้งหลายมิได้รู้จักโดยเฉพาะ และผู้ซึ่งได้อาศัยเพ่งท่านพินิจอยู่ ดังนี้.

Sattamaṁ.จบ สูตรที่ ๗