Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj); sāvatthiyaṁ viharati ārāme (sya-all)พระนครสาวัตถี ฯลฯ

Tena kho pana samayena āyasmā tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ evamāroceti:ก็สมัยนั้น ท่านพระติสสะซึ่งเป็นโอรสของพระปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาคบอกแก่ภิกษุหลายรูปอย่างนี้ว่า

“api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṁ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṁ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṁ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā”ti.
thinamiddhañca → thīnamiddhañca (bj, sya-all, km, pts1ed) | na paṭibhanti thinamiddhañca → nappaṭibhanti thīnamiddhañca (sya-all) | thinamiddhañca → thīnamiddhaṁ ca (pts) | pakkhāyanti → pekkhāyanti (bj: machasaṁ, syā) | nappaṭibhanti → na paṭihanti (bj: machasaṁ) | thinamiddhañca → thīnamiddhañca (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ดูกรอาวุโสทั้งหลาย กายของข้าพเจ้าเป็นดุจภาระอันหนักโดยแท้ แม้ทิศทั้งหลายไม่ปรากฏแก่ข้าพเจ้า แม้ธรรมทั้งหลายไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้า ถีนมิทธะย่อมครอบงำจิตของข้าพเจ้าอยู่ ข้าพเจ้าไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ และความสงสัยในธรรมทั้งหลายย่อมเกิดมีแก่ข้าพเจ้า.

Atha kho sambahulā bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. ครั้นแล้วจึงกราบทูลว่า “āyasmā, bhante, tisso bhagavato pitucchāputto sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ evamāroceti:ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านติสสะผู้เป็นโอรสของปิตุจฉาของพระผู้มีพระภาค บอกแก่ภิกษุหลายรูปว่า ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo; disāpi me na pakkhāyanti; dhammāpi maṁ na paṭibhanti; thinamiddhañca me cittaṁ pariyādāya tiṭṭhati; anabhirato ca brahmacariyaṁ carāmi; hoti ca me dhammesu vicikicchā’”ti.
na paṭibhanti thinamiddhañca → nappaṭibhanti thīnamiddhañca (sya-all) | thinamiddhañca → thīnamiddhaṁ ca (pts)อาวุโสทั้งหลาย กายของข้าพเจ้าเป็นดุจภาระอันหนักโดยแท้ แม้ทิศทั้งหลายย่อมไม่ปรากฏแก่ข้าพเจ้า แม้ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพเจ้า ถีนมิทธะย่อมครอบงำจิตของข้าพเจ้า ข้าพเจ้าไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์ และความสงสัยในธรรมทั้งหลายย่อมเกิดมีแก่ข้าพเจ้า.

Atha kho bhagavā aññataraṁ bhikkhuṁ āmantesi:ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาแล้ว รับสั่งว่า “ehi tvaṁ, bhikkhu, mama vacanena tissaṁ bhikkhuṁ āmantehī”ti.ดูกรภิกษุ เธอจงไปเรียกติสสภิกษุตามคำของเราว่า ท่านติสสะ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน

“Evaṁ, bhante”ti kho so bhikkhu bhagavato paṭissutvā yenāyasmā tisso tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ tissaṁ etadavoca:ภิกษุนั้นรับพระดำรัสแล้ว เข้าไปหาท่านติสสะถึงที่อยู่แล้ว บอกแก่ท่านติสสะอย่างนี้ว่า “satthā taṁ, āvuso tissa, āmantetī”ti.ท่านติสสะพระศาสดารับสั่งให้หาท่าน.

“Evamāvuso”ti kho āyasmā tisso tassa bhikkhuno paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinnaṁ kho āyasmantaṁ tissaṁ bhagavā etadavoca:ท่านพระติสสะรับคำภิกษุนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายบังคมแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. ครั้นแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสถามท่านพระติสสะว่า

“saccaṁ kira tvaṁ, tissa, sambahulānaṁ bhikkhūnaṁ evamārocesi:
tissa → tissaṁ (pts)ดูกรติสสะ ทราบว่าเธอได้บอกแก่ภิกษุหลายรูปว่า ‘api me, āvuso, madhurakajāto viya kāyo …pe… hoti ca me dhammesu vicikicchā’”ti?ดูกรอาวุโสทั้งหลาย กายของข้าพเจ้าเป็นดุจภาระอันหนักโดยแท้ ฯลฯ และความสงสัยในธรรมทั้งหลายย่อมเกิดมีแก่ข้าพเจ้า จริงหรือ?

“Evaṁ, bhante”.ท่านพระติสสะกราบทูลว่า จริง อย่างนั้นพระเจ้าข้า.

“Taṁ kiṁ maññasi, tissa,พ. ดูกรติสสะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน rūpe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti?
avigatacchandassa avigatapemassa → avigatachandassa avigarapemassa (pts) | avigatarāgassa → S1-3 avīta- (pts note)โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัส และอุปายาส ย่อมบังเกิดแก่บุคคลผู้ไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรักใคร่ ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะเยอทะยานในรูป เพราะความที่รูปนั้นแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ใช่ไหม?

“Evaṁ, bhante”.ต. ใช่ พระเจ้าข้า.

“Sādhu sādhu, tissa.พ. ดีละๆ ติสสะ Evañhetaṁ, tissa, hoti.ก็ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนี้ Yathā taṁ rūpe avigatarāgassa …
avigatarāgassa → avītarāgassa (sya-all)สำหรับบุคคลผู้ไม่ปราศจากความกำหนัดในรูป.

vedanāya … saññāya … saṅkhāresu avigatarāgassa …pe…
avigatarāgassa → avītarāgassa (sya-all) tesaṁ saṅkhārānaṁ vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti? “Evaṁ, bhante”. “Sādhu sādhu, tissa. Evañhetaṁ, tissa, hoti. Yathā taṁ saṅkhāresu anigatarāgassa, viññāṇe avigatarāgassa avigatacchandassa avigatapemassa avigatapipāsassa avigatapariḷāhassa avigatataṇhassa, tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti?
anigatarāgassa → avigatarāgassa (bj, pts); avītarāgassa (sya-all) | saṅkhāresu anigatarāgassa → (cck) | avigatarāgassa → S3 avīgata- (pts note)ดูกรติสสะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัสและอุปายาส ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ไม่ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรักใคร่ ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะเยอทะยาน ในเวทนา ในสัญญา ในสังขาร ในวิญญาณ เพราะวิญญาณนั้นแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ใช่ไหม?

“Evaṁ, bhante”.ต. ใช่ พระเจ้าข้า.

“Sādhu sādhu, tissa.พ. ดีละๆ ติสสะ Evañhetaṁ, tissa, hoti.ก็ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนี้ Yathā taṁ viññāṇe avigatarāgassa.
avigatarāgassa → avītarāgassa (sya-all) | avigatarāgassa → So all the MSS. without even one --pe-- or ||la|| and further on (18) likewise (pts note)สำหรับบุคคลผู้ยังไม่ปราศจากความกำหนัดในวิญญาณ.

Taṁ kiṁ maññasi, tissa,พ. ดูกรติสสะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน rūpe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa, tassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti?
vigatacchandassa → (bj) | vigatarāgassa → S3 vīta- always (pts note)โสกะ ปริเทวะ ทุกข์ โทมนัสและอุปายาส ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ปราศจากความกำหนัด ความพอใจ ความรักใคร่ ความกระหาย ความเร่าร้อน ความทะเยอทะยานในรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ เพราะความที่วิญญาณแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ใช่ไหม?

“No hetaṁ, bhante”.ต. ไม่ใช่อย่างนั้น พระเจ้าข้า.

“Sādhu sādhu, tissa.พ. ดีละๆ ติสสะ Evañhetaṁ, tissa, hoti.ก็ข้อนี้ย่อมเป็นอย่างนี้ Yathā taṁ rūpe vigatarāgassa …
vigatarāgassa → vītarāgassa (sya-all)สำหรับบุคคลผู้ปราศจากความกำหนัดในวิญญาณ. vedanāya … saññāya … saṅkhāresu vigatarāgassa …
vigatarāgassa → (sya-all) viññāṇe vigatarāgassa vigatacchandassa vigatapemassa vigatapipāsassa vigatapariḷāhassa vigatataṇhassa tassa viññāṇassa vipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā”ti? “No hetaṁ, bhante”. “Sādhu sādhu, tissa. Evañhetaṁ, tissa, hoti. Yathā taṁ viññāṇe vigatarāgassa.
vigatarāgassa → vītarāgassa (sya-all); vigātarāgassa (pts)

Taṁ kiṁ maññasi, tissa,ดูกรติสสะ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
niccaṁ → ṇiccaṁ (pts)รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?

“Aniccaṁ, bhante”.ต. ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ

“Vedanā …พ. เวทนา saññā …สัญญา saṅkhārā …สังขาร viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง?

“Aniccaṁ, bhante”.
bhante → Complete in S1-3 (pts note)ต. ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ฯลฯ

“Tasmātiha …pe…พ. เพราะเหตุนั้นแล ติสสะ อริยสาวกผู้ได้สดับแล้ว evaṁ passaṁ …pe…เห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ nāparaṁ itthattāyāti pajānāti.
pajānāti → pajānātīti (cck)กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก.

Seyyathāpi, tissa, dve purisā—
seyyathāpi → seyyathāpassa (pts) | seyyathāpi → seyyathāpassu (bj: sīmu8) | Seyyathāpassa → B seyyathāpi (pts note)พ. ดูกรติสสะ เปรียบเหมือนมีบุรุษ ๒ คน eko puriso amaggakusalo, eko puriso maggakusalo.คนหนึ่งไม่ฉลาดในหนทาง คนหนึ่งฉลาดในหนทาง Tamenaṁ so amaggakusalo puriso amuṁ maggakusalaṁ purisaṁ maggaṁ puccheyya.
enaṁ → S1-3 ena (pts note)บุรุษคนที่ไม่ฉลาดในหนทางนั้น จึงถามทางบุรุษผู้ฉลาดในหนทาง So evaṁ vadeyya:บุรุษผู้ฉลาดในหนทางนั้นพึงบอกอย่างนี้ว่า ‘ehi, bho purisa, ayaṁ maggo.
ehi bho → ambho (bj) | ehi → evaṁ (sya-all, pts) | purisa → ehi bho purisa (bj: machasaṁ); evaṁ bho purisa (bj: syā) | Evaṁ → B ehi (pts note)ดูกรบุรุษผู้เจริญ ท่านจงไปตามทางนี้แหละสัก Tena muhuttaṁ gaccha.ครู่หนึ่งแล้ว Tena muhuttaṁ gantvā dakkhissasi dvedhāpathaṁ, tattha vāmaṁ muñcitvā dakkhiṇaṁ gaṇhāhi.
dvedhāpathaṁ → dvidhā pathaṁ (bj, pts) | gaṇhāhi → gaṇha (sya-all)จักพบทาง ๒ แพร่ง ในทาง ๒ แพร่งนั้น ท่านจงละทางซ้ายเสีย ถือเอาทางขวาไปตามทาง นั้นสัก Tena muhuttaṁ gaccha.ครู่หนึ่งแล้ว Tena muhuttaṁ gantvā dakkhissasi tibbaṁ vanasaṇḍaṁ.
tena → S1-3 gacchantena instead of gaccha || tena (pts note)จักพบราวป่าอันทึบ Tena muhuttaṁ gaccha.ท่านจงไปตามนั้นสักพักหนึ่งแล้ว Tena muhuttaṁ gantvā dakkhissasi mahantaṁ ninnaṁ pallalaṁ.จักพบที่กลุ่มใหญ่มีเปือกตม Tena muhuttaṁ gaccha. Tena muhuttaṁ gantvā dakkhissasi sobbhaṁ papātaṁ.จงไปตามทางนั้นสัก จักพบหนองบึง Tena muhuttaṁ gaccha.ครู่หนึ่งแล้ว Tena muhuttaṁ gantvā dakkhissasi samaṁ bhūmibhāgaṁ ramaṇīyan’ti.
ramaṇīyanti → ramaṇīyaṁ (bj, sya-all, pts)จงไปตามทางนั้นสักครู่หนึ่งแล้ว จักพบภูมิภาคอันราบรื่น.

Upamā kho myāyaṁ, tissa, katā atthassa viññāpanāya.
myāyaṁ → S3 omits ṁ (pts note)ดูกรติสสะ เรากระทำอุปมานี้แล เพื่อให้เข้าใจเนื้อความในข้อนี้ Ayaṁ cevettha attho:
cevettha → cettha (bj)มีอธิบายอย่างนี้.

‘puriso amaggakusalo’ti kho, tissa, puthujjanassetaṁ adhivacanaṁ.คำว่าบุรุษผู้ไม่ฉลาดในหนทางนี้แล เป็นชื่อแห่งปุถุชน.

‘Puriso maggakusalo’ti kho, tissa, tathāgatassetaṁ adhivacanaṁ arahato sammāsambuddhassa.
tathāgatassetaṁ → vicikicchāyetam (pts) | arahato sammāsambuddhassa dvedhāpathoti → vāmamaggo ti (pts) | Tathāgatassetam → B -assa taṁ (pts note)คำว่าบุรุษผู้ฉลาดในหนทางนี้แล เป็นชื่อแห่งตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า.

‘Dvedhāpatho’ti kho, tissa, vicikicchāyetaṁ adhivacanaṁ.
dvedhāpathoti → dvidhāpathoti (bj) | vicikicchāyetaṁ → aṭṭhaṅgikassetam micchāmaggassa (pts) | dvidhāpathoti → dvedhāpathoti (bj: machasaṁ, syā)คำว่าทาง ๒ แพร่งนี้แล เป็นชื่อแห่งวิจิกิจฉา.

‘Vāmo maggo’ti kho, tissa, aṭṭhaṅgikassetaṁ micchāmaggassa adhivacanaṁ, seyyathidaṁ—คำว่าทางซ้ายนี้แล เป็นชื่อแห่งมรรคผิดอันประกอบด้วยองค์ ๘ คือ micchādiṭṭhiyā …pe… micchāsamādhissa.มิจฉาทิฏฐิ ฯลฯ มิจฉาสมาธิ.

‘Dakkhiṇo maggo’ti kho, tissa, ariyassetaṁ aṭṭhaṅgikassa maggassa adhivacanaṁ, seyyathidaṁ—คำว่าทางขวานี้แล เป็นชื่อแห่งอริยมรรคอันประกอบด้วยองค์ ๘ คือ sammādiṭṭhiyā …pe… sammāsamādhissa.สัมมาทิฏฐิ ฯลฯ สัมมาสมาธิ.

‘Tibbo vanasaṇḍo’ti kho, tissa, avijjāyetaṁ adhivacanaṁ.คำว่าราวป่าอันทึบนี้แล เป็นชื่อแห่งอวิชชา.

‘Mahantaṁ ninnaṁ pallalan’ti kho, tissa, kāmānametaṁ adhivacanaṁ.คำว่าที่ลุ่มใหญ่มีเปือกตมนี้แล เป็นชื่อแห่งกามทั้งหลาย.

‘Sobbho papāto’ti kho, tissa, kodhūpāyāsassetaṁ adhivacanaṁ.
kodhūpāyāsassetaṁ → kodhupāyāsassetaṁ (sya-all)คำว่าหนองบึงนี้แล เป็นชื่อแห่งความโกรธและความคับแค้น.

‘Samo bhūmibhāgo ramaṇīyo’ti kho, tissa, nibbānassetaṁ adhivacanaṁ.คำว่าภูมิภาคอันราบรื่นนี้แล เป็นชื่อแห่งนิพพาน.

Abhirama, tissa, abhirama, tissa.เธอจงยินดีเถิด ติสสะ เธอจงยินดีเถิด ติสสะ Ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā”ti.
Ahamovādena ahamanuggahena ahamanusāsaniyā”ti → ahamāmisadhammānuggahena mamovādena mamānusāsaniyāti (mr) | ahamanusāsaniyā’’ti → ahamāmisadhammānuggahena mamovādena mamānusāsaniyāti (cck: ka.) | ahamanusāsaniyāti → evaṁ. ba. ahamāmisadhammānuggahena mamovādena mamānusāsaniyāti (sya-all: sī.) | anusāsaniyāti → So S1-3 (S3 -anuggehena) B -Tissa aham āmisāmamānussāsaniyāti (pts note)ตามโอวาทของเรา ตามความอนุเคราะห์ของเรา ตามคำพร่ำสอนของเรา

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว Attamano āyasmā tisso bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.ท่านพระติสสะปลื้มใจ ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคฉะนี้แล.

Dutiyaṁ.จบ สูตรที่ ๒.