Ekaṁ samayaṁ bhagavā rājagahe viharati veḷuvane kalandakanivāpe.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระวิหารเวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน ใกล้พระนครราชคฤห์.

Tena kho pana samayena āyasmā vakkali kumbhakāranivesane viharati ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.สมัยนั้นแล ท่านพระวักกลิอาพาธมีทุกข์ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา พักอยู่ที่นิเวศน์ของนายช่างหม้อ.

Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi:ครั้งนั้น ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุผู้อุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้ กล่าวว่า “etha tumhe, āvuso, yena bhagavā tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha:
Etha → S1-3 atha (pts note)มาเถิดอาวุโสท่านทั้งหลาย จงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ จงถวายบังคมพระยุคลบาทด้วยเศียรเกล้าตามคำของเราแล้วทูลว่า ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandatī’ti.
vakkali → vakkhali (pts) | so → S1-3 omit so (pts note)พระเจ้าข้า วักกลิภิกษุอาพาธเป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ท่านถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ด้วยเศียรเกล้า Evañca vadetha:และพวกท่านจงทูลอย่างนี้ว่า ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.พระเจ้าข้า ได้ยินว่าท่านขอประทานวโรกาส ขอทูลเชิญพระผู้มีพระภาคทรงอาศัยความอนุเคราะห์ เสด็จเข้าไปหาท่านวักกลิถึงที่อยู่เถิด.

“Evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:ภิกษุเหล่านั้น รับคำท่านวักกลิแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ครั้นแล้ว ได้กราบทูลว่า “vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno, so bhagavato pāde sirasā vandati;พระเจ้าข้า วักกลิภิกษุอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา ท่านถวายบังคมพระยุคลบาทของพระองค์ ด้วยเศียรเกล้า evañca pana vadeti:
pana → S1-3 omit pana (pts note)และทูลอย่างนี้ว่า ‘sādhu kira, bhante, bhagavā yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.พระเจ้าข้า ได้ยินว่าท่านขอประทานพระวโรกาส ขอทูลเชิญพระผู้มีพระภาคทรงอาศัยความอนุเคราะห์เสด็จเข้าไปหาวักกลิภิกษุถึงที่อยู่เถิด Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์ด้วยดุษณีภาพ.

Atha kho bhagavā nivāsetvā pattacīvaramādāya yenāyasmā vakkali tenupasaṅkami.ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ Addasā kho āyasmā vakkali bhagavantaṁ dūratova āgacchantaṁ. Disvāna mañcake samadhosi.
mañcake → mañcena (bj) | samadhosi → samañcosi (bj); samañcopi (sya-all, km) | mañcake samadhosi → mañcena samañcosi (bj) | samañcosi → mañcake samadhosi (bj: machasaṁ) | samadhosi → samañcosi (sī.), samañcopi (syā. kaṁ.) saṁ + dhū + ī = samadhosi (cck note) | samañcopi → ba. samadhosi (sya-all note) | samadhosi → So B; S1 samañcopi, S3 samavopi (S. p.125, n.2) (pts note)ท่านพระวักกลิ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้ว ก็ลุกขึ้นจากเตียง.

Atha kho bhagavā āyasmantaṁ vakkaliṁ etadavoca:ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกะท่านพระวักกลิว่า “alaṁ, vakkali, mā tvaṁ mañcake samadhosi.
mañcake samadhosi → mañcena samañcosi (bj) | samadhosi santimāni → samañcopi santīmāni (sya-all)อย่าเลย วักกลิ เธออย่าลุกจากเตียงเลย Santimāni āsanāni paññattāni; tatthāhaṁ nisīdissāmī”ti.
nisīdissāmīti → nisīdissamīti (pts)อาสนะเหล่านี้ที่เขาปูลาดไว้มีอยู่ เราจะนั่งที่อาสนะนั้น.

Nisīdi bhagavā paññatte āsane. Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ vakkaliṁ etadavoca:พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้. ครั้นแล้ว ได้ตรัสถามท่านพระวักกลิว่า “kacci te, vakkali, khamanīyaṁ, kacci yāpanīyaṁ, kacci dukkhā vedanā paṭikkamanti, no abhikkamanti; paṭikkamosānaṁ paññāyati, no abhikkamo”ti?
kacci → kacci te (bj)ดูกรวักกลิ เธอพอทนได้หรือ พอยังอัตภาพให้เป็นไปได้หรือ ทุกขเวทนานั้น ปรากฏว่าทุเลาลง ไม่กำเริบขึ้นหรือ.

“Na me, bhante, khamanīyaṁ, na yāpanīyaṁ; bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamanti; abhikkamosānaṁ paññāyati, no paṭikkamo”ti.ท่านพระวักกลิกราบทูลว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทนไม่ไหว ไม่สามารถยังอัตภาพให้เป็นไปได้ ทุกขเวทนาของข้าพระองค์แรงกล้า มีแต่กำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย ทุกขเวทนาปรากฏว่ากำเริบขึ้น ไม่ทุเลาลงเลย.

“Kacci te, vakkali, na kiñci kukkuccaṁ, na koci vippaṭisāro”ti?พ. ดูกรวักกลิ เธอไม่มีความรำคาญ ไม่มีความเดือดร้อนอะไรบ้างหรือ?

“Taggha me, bhante, anappakaṁ kukkuccaṁ, anappako vippaṭisāro”ti.
vippaṭisāroti → ca vippaṭisāro ti (pts)ว. พระเจ้าข้า ที่แท้จริง ข้าพระองค์มีความรำคาญไม่น้อย มีความเดือดร้อนอยู่ไม่น้อยเลย.

“Kacci pana taṁ, vakkali, attā sīlato na upavadatī”ti?
taṁ → S1-3 tvaṁ (pts note)พ. ดูกรวักกลิ ก็ตัวเธอเอง ไม่ติเตียนตนเองได้โดยศีลบ้างหรือ?

“Na kho maṁ, bhante, attā sīlato upavadatī”ti.
sīlato → S3 inserts na here and further on (pts note)ว. พระเจ้าข้า ตัวข้าพระองค์เองจะติเตียนได้โดยศีลก็หาไม่.

“No ce kira taṁ, vakkali, attā sīlato upavadati; atha kiñca te kukkuccaṁ ko ca vippaṭisāro”ti?
kiñca → kiñci (sya-all, pts) | kiñca → kismiñca (bj: sī.pavi) | ce → B ca (pts note) | kiñci → S1-3 kasmiñca, and S3 omits ko ca (pts note)พ. ดูกรวักกลิ ถ้าหากว่า ตัวเธอเองติเตียนตนเองโดยศีลไม่ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้นเธอจะมีความรำคาญและมีความเดือดร้อนอะไร?

“Cirapaṭikāhaṁ, bhante, bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkamitukāmo, natthi ca me kāyasmiṁ tāvatikā balamattā, yāvatāhaṁ bhagavantaṁ dassanāya upasaṅkameyyan”ti.
yāvatāhaṁ → yāhaṁ (bj); yāyāhaṁ (pts1ed) | yāvatāhaṁ → yāyāhaṁ (pts) | yāvatāhaṁ → yāhaṁ (bj: sīmu); yāyāhaṁ (bj: PTS) | yāvatāhaṁ → yāhaṁ (cck: sī.); yāyāhaṁ (cck: pī.) | yāyāhaṁ → B yāvatāhaṁ (pts note)ว. พระเจ้าข้า จำเดิมแต่กาลนานมาแล้ว ข้าพระองค์ประสงค์จะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค แต่ว่าในร่างกายของข้าพระองค์ไม่มีกำลังพอที่จะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้.

“Alaṁ, vakkali, kiṁ te iminā pūtikāyena diṭṭhena?พ. อย่าเลย วักกลิ ร่างกายอันเปื่อยเน่าที่เธอเห็นนี้จะมีประโยชน์อะไร? Yo kho, vakkali, dhammaṁ passati so maṁ passati;
kho → Omitted by S1-3 (pts note)ดูกรวักกลิ ผู้ใดแลเห็นธรรม ผู้นั้นชื่อว่าย่อมเห็นเรา yo maṁ passati so dhammaṁ passati.
so → so dhammam passati (pts) | passati dhammañhi → hi (pts)ผู้ใดเห็นเรา ผู้นั้นชื่อว่าย่อมเห็นธรรม. Dhammañhi, vakkali, passanto maṁ passati;วักกลิ เป็นความจริง บุคคลเห็นธรรมก็ย่อมเห็นเรา maṁ passanto dhammaṁ passati.บุคคลเห็นเราก็ย่อมเห็นธรรม.

Taṁ kiṁ maññasi, vakkali,
vakkali → vakkala (sya-all) | maññasi → maññāsi (pts)วักกลิ เธอจะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน rūpaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?รูปเที่ยงหรือไม่เที่ยง?

“Aniccaṁ, bhante”.ว. ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า.

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vā taṁ sukhaṁ vā”ti?พ. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์หรือเป็นสุขเล่า?

“Dukkhaṁ, bhante”.ว. เป็นทุกข์ พระเจ้าข้า.

“Yaṁ panāniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, kallaṁ nu taṁ samanupassituṁ:พ. ก็สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ควรหรือหนอที่จะตามเห็นสิ่งนั้นว่า ‘etaṁ mama, esohamasmi, eso me attā’”ti?นั่นของเรา นั่นเป็นเรา นั่นเป็นตัวตนของเรา?

“No hetaṁ, bhante”.
bhante → Complete in S1-3 (pts note)ว. ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า.

“Vedanā …พ. เวทนา saññā …สัญญา saṅkhārā …สังขาร viññāṇaṁ niccaṁ vā aniccaṁ vā”ti?
niccaṁ → niccaṁ va aniccaṁ (pts) | aniccaṁ vāti → ti (pts)วิญญาณ เที่ยงหรือไม่เที่ยง?

“Aniccaṁ, bhante” …pe…
bhante → Less abridged in B (pts note)ว. ไม่เที่ยง พระเจ้าข้า ... eso me attāti?นั่นเป็นตัวตนของเรา? “No hetaṁ, bhante”.ว. ไม่ควรเห็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า.

“Tasmātiha …pe…
tasmātiha → tasmā tiha vakkali (bj)พ. เพราะเหตุนั้นแล ฯลฯ evaṁ passaṁ …pe…อริยสาวกเห็นอยู่อย่างนี้ ฯลฯ nāparaṁ itthattāyāti pajānātī”ti.ย่อมทราบชัดว่า ฯลฯ กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี.

Atha kho bhagavā āyasmantaṁ vakkaliṁ iminā ovādena ovaditvā uṭṭhāyāsanā yena gijjhakūṭo pabbato tena pakkāmi.
pakkāmi → pakkami (sya-all) | pakkami → evaṁ. ba. tenupasaṅkami. ayaṁ na dissati (sya-all: sī.) | pakkāmi → B tenupasaṅkami (pts note)ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสสอนท่านพระวักกลิด้วยพระโอวาทนี้แล้ว ทรงลุกจากอาสนะเสด็จไปยังภูเขาคิชฌกูฏ.

Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantassa bhagavato upaṭṭhāke āmantesi:ครั้งนั้นแล พระวักกลิเมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จหลีกไปแล้วไม่นาน ได้เรียกภิกษุอุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “etha maṁ, āvuso, mañcakaṁ āropetvā yena isigilipassaṁ kāḷasilā tenupasaṅkamatha.
isigilipassaṁ kāḷasilā → isigilipassakālasilā (pts) | Isigilipassakālasilā → B isigilipassaṁ always S1-3 isigilissa (pts note)มาเถิด อาวุโส ท่านจงช่วยอุ้มเราขึ้นเตียงแล้วหามไปยังวิหารกาฬสิลาข้างภูเขาอิสิคิลิ Kathañhi nāma mādiso antaraghare kālaṁ kattabbaṁ maññeyyā”ti?ก็ภิกษุผู้เช่นกับเรา ไฉนเล่าจะพึงสำคัญว่าตนพึงทำกาละในละแวกบ้านเล่า?

“Evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṁ vakkaliṁ mañcakaṁ āropetvā yena isigilipassaṁ kāḷasilā tenupasaṅkamiṁsu.
isigilipassaṁ kāḷasilā → isigilipassakālasilā (pts)ภิกษุอุปัฏฐากเหล่านั้นรับคำท่านวักกลิแล้ว อุ้มท่านพระวักกลิขึ้นเตียง หามไปยังวิหารกาฬสิลาข้างภูเขาอิสิคิลิ. Atha kho bhagavā tañca rattiṁ tañca divāvasesaṁ gijjhakūṭe pabbate vihāsi.
divāvasesaṁ → divasāvasesaṁ (bj, sya-all) | tañca divāvasesaṁ → taṁ ca divasāvasesaṁ (pts) | divasāvasesaṁ → B divāvasesaṁ (pts note)ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏตลอดราตรีและวันที่ยังเหลืออยู่นั้น.

Atha kho dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṁ gijjhakūṭaṁ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu …pe… ekamantaṁ aṭṭhaṁsu.ครั้งนั้น เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว เทวดา ๒ องค์ มีฉวีวรรณงดงาม ทำภูเขาคิชฌกูฏให้สว่างทั่วไปทั้งหมดแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ฯลฯ ได้ยืนอยู่ ณ ส่วนข้างหนึ่ง.

Ekamantaṁ ṭhitā kho ekā devatā bhagavantaṁ etadavoca:ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī”ti.พระเจ้าข้า วักกลิภิกษุคิดเพื่อความหลุดพ้น.

Aparā devatā bhagavantaṁ etadavoca:เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī”ti.
bhante → sobhante (sya-all) | bhante → so bhante (bj: sī, sīmu8, syā) | sobhante → po. yu. ayaṁ pāṭho natthi (sya-all note) | nūna → S1-3 insert so always (pts note)พระเจ้าข้า ก็วักกลิภิกษุนั้นหลุดพ้นดีแล้ว จักหลุดพ้นได้แน่แท้.

Idamavocuṁ tā devatāyo.เทวดาเหล่านั้นได้กราบทูลอย่างนี้แล้ว Idaṁ vatvā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā tatthevantaradhāyiṁsu.ครั้นแล้ว ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้ว ก็หายไป ณ ที่นั้นเอง.

Atha kho bhagavā tassā rattiyā accayena bhikkhū āmantesi:ครั้นพอราตรีนั้นผ่านไป พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า

“etha tumhe, bhikkhave, yena vakkali bhikkhu tenupasaṅkamatha; upasaṅkamitvā vakkaliṁ bhikkhuṁ evaṁ vadetha:มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย จงพากันเข้าไปหาวักกลิภิกษุถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงบอกวักกลิกภิกษุอย่างนี้ว่า

‘Suṇāvuso tvaṁ, vakkali, bhagavato vacanaṁ dvinnañca devatānaṁ.
tvaṁ → (bj, pts) | dvinnañca → dvinnaṁ (sya-all) | suṇāvuso → so hi nūna so bhante (bj: sīmu8, sī.pavi, syā) | Suṇāvuso → B inserts tvaṁ (pts note)อาวุโสวักกลิ ท่านจงฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคและคำของเทวดา ๒ องค์

Imaṁ, āvuso, rattiṁ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā abhikkantavaṇṇā kevalakappaṁ gijjhakūṭaṁ obhāsetvā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ aṭṭhaṁsu.อาวุโส ณ ราตรีนี้ เมื่อปฐมยามผ่านไปแล้ว เทวดา ๒ องค์ ผู้มีฉวีวรรณงดงามทำภูเขาคิชฌกูฏให้สว่างทั่วไปทั้งหมด เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว

Ekamantaṁ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṁ etadavoca—ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetīti.พระเจ้าข้า วักกลิภิกษุคิดเพื่อความหลุดพ้น

Aparā devatā bhagavantaṁ etadavoca—เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatīti.
nūna → nūna so (sya-all) | suvimutto → vimutto (pts) | bhante → so hi nūna so bhante (bj: sīmu8, sī.pavi, syā)พระเจ้าข้า ก็วักกลิภิกษุนั้นหลุดพ้นดีแล้ว จักหลุดพ้นได้แน่แท้.

Bhagavā ca taṁ, āvuso vakkali, evamāha—อาวุโสวักกลิ แต่ว่าพระผู้มีพระภาคตรัสกะท่านอย่างนี้ว่า mā bhāyi, vakkali;อย่ากลัวเลย วักกลิ mā bhāyi, vakkali.อย่ากลัวเลย วักกลิ Apāpakaṁ te maraṇaṁ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’”ti.จักมีความตายอันไม่ต่ำช้าแก่เธอ จักมีกาลกิริยาอันไม่เลวทรามแก่เธอ.

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paṭissutvā yenāyasmā vakkali tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ vakkaliṁ etadavocuṁ:ภิกษุเหล่านั้นรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาท่านพระวักกลิถึงที่อยู่ ครั้นแล้ว ได้กล่าวกะท่านวักกลิว่า

“suṇāvuso vakkali, bhagavato vacanaṁ dvinnañca devatānan”ti.
vakkali → suṇāvuso tvaṁ (bj: machasaṁ, syā)อาวุโสวักกลิ ท่านจงฟังพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค และคำของเทวดา ๒ องค์.

Atha kho āyasmā vakkali upaṭṭhāke āmantesi:ครั้งนั้นแล ท่านพระวักกลิเรียกภิกษุอุปัฏฐากทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “etha maṁ, āvuso, mañcakā oropetha.มาเถิด อาวุโส ท่านจงช่วยกันอุ้มเราลงจากเตียง Kathañhi nāma mādiso ucce āsane nisīditvā tassa bhagavato sāsanaṁ sotabbaṁ maññeyyā”ti.เพราะว่าภิกษุผู้เช่นกับเรานั่งบนอาสนะสูงแล้ว จะพึงสำคัญว่า ตนควรฟังคำสั่งสอนของพระผู้มีพระภาคนั้นอย่างไรเล่า?

“Evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā āyasmantaṁ vakkaliṁ mañcakā oropesuṁ.
oropesuṁ → B voro- (pts note)ภิกษุเหล่านั้น รับคำของท่านพระวักกลิแล้ว ก็ช่วยกันอุ้มท่านพระวักกลิลงจากเตียงแล้ว กล่าวว่า “Imaṁ, āvuso, rattiṁ dve devatāyo abhikkantāya rattiyā …pe… ekamantaṁ aṭṭhaṁsu.ณ ราตรีนี้ เมื่อปฐมยามล่วงไปแล้ว เทวดา ๒ องค์ ฯลฯ ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง. Ekamantaṁ ṭhitā kho, āvuso, ekā devatā bhagavantaṁ etadavoca:ครั้นแล้ว เทวดาองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘vakkali, bhante, bhikkhu vimokkhāya cetetī’ti.พระเจ้าข้า วักกลิภิกษุคิดเพื่อความหลุดพ้น Aparā devatā bhagavantaṁ etadavoca:เทวดาอีกองค์หนึ่งได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘so hi nūna, bhante, suvimutto vimuccissatī’ti.
nūna → nūna so (sya-all)พระเจ้าข้า ก็วักกลิภิกษุนั้น หลุดพ้นแล้ว จักหลุดพ้นได้แน่แท้. Bhagavā ca taṁ, āvuso vakkali, evamāha:
Vakkali → B Vakkaliṁ (pts note)อาวุโสวักกลิ แต่ว่าพระผู้มีพระภาคได้ตรัสถึงท่านอย่างนี้ว่า ‘mā bhāyi, vakkali;อย่ากลัวเลย วักกลิ mā bhāyi, vakkali.
vakkali apāpakaṁ → apāpakan (pts)อย่ากลัวเลย วักกลิ Apāpakaṁ te maraṇaṁ bhavissati, apāpikā kālakiriyā’”ti.
bhavissati → S1-3 bhavissatīti (pts note)จักมีความตายอันไม่ต่ำช้าแก่เธอ จักมีกาลกิริยาไม่เลวทรามแก่เธอ.

“Tena hāvuso, mama vacanena bhagavato pāde sirasā vandatha:พระวักกลิกล่าวว่า อาวุโส ถ้าเช่นนั้นท่านจงช่วยถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของผมด้วยว่า ‘vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno.พระเจ้าข้า วักกลิภิกษุอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา So bhagavato pāde sirasā vandatī’ti.
vandatīti → vandati (bj, sya-all) | sirasā vandatīti → sīrasā vandati (pts)เธอถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า Evañca vadetha:
vadetha → vadeti (bj, sya-all) | vadetha rūpaṁ → vadeti rūpam (pts) | vadeti → vandatīti tvaṁ ca vadetha (bj: machasaṁ) | vadeti → B vadetha (pts note)และยังได้สั่งมากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ aniccaṁ.พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงว่ารูปไม่เที่ยง Tāhaṁ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṁ taṁ dukkhanti na vicikicchāmi.ไม่สงสัยว่าสิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ไม่สงสัยว่า Yadaniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṁ vāti na vicikicchāmi.สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักใคร่ก็ดี ในสิ่งนั้นมิได้มีแก่ข้าพระองค์.

Vedanā aniccā.ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงว่า เวทนา … Tāhaṁ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṁ taṁ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṁ vāti na vicikicchāmi.
yadaniccaṁ → yad aniccaṁ taṁ (pts)

Saññā …สัญญา …

saṅkhārā aniccā.
Saṅkhārā → Complete in B (pts note)สังขาร … Tāhaṁ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṁ taṁ dukkhanti na vicikicchāmi. Yadaniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṁ vāti na vicikicchāmi.

Viññāṇaṁ aniccaṁ.วิญญาณไม่เที่ยง Tāhaṁ, bhante, na kaṅkhāmi.ไม่สงสัยว่า Yadaniccaṁ taṁ dukkhanti na vicikicchāmi.สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ไม่สงสัยว่า Yadaniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṁ vāti na vicikicchāmī’”ti.
tattha → (sya-all)สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ความพอใจก็ดี กำหนัดก็ดี ความรักใคร่ก็ดี ในสิ่งนั้นมิได้มีแก่ข้าพระองค์ ดังนี้.

“Evamāvuso”ti kho te bhikkhū āyasmato vakkalissa paṭissutvā pakkamiṁsu.ภิกษุเหล่านั้น รับคำท่านพระวักกลิแล้วหลีกไป Atha kho āyasmā vakkali acirapakkantesu tesu bhikkhūsu satthaṁ āharesi.
āharesi → āhāresi (bj: sīmu8) | āharesi → S1-3 āhāresi (pts note)ครั้งนั้น เมื่อภิกษุเหล่านั้นหลีกไปไม่นาน ท่านพระวักกลิก็นำเอาศาตรามา.

Atha kho te bhikkhū yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te bhikkhū bhagavantaṁ etadavocuṁ:
upasaṅkamitvā → upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā (bj) | nisīdiṁsu → Complete in S1-3 (pts note)ครั้งนั้นแล ภิกษุเหล่านั้นเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง. ครั้นแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “vakkali, bhante, bhikkhu ābādhiko dukkhito bāḷhagilāno;
bhikkhu → Missing in B (pts note)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วักกลิภิกษุอาพาธ เป็นไข้หนัก ได้รับทุกขเวทนา so bhagavato pāde sirasā vandati;ท่านของถวายบังคมพระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า evañca vadeti:และยังได้สั่งมากราบทูลอย่างนี้ว่า ‘rūpaṁ aniccaṁ.พระเจ้าข้า ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงว่า รูปไม่เที่ยง ไม่สงสัยว่า Tāhaṁ, bhante, na kaṅkhāmi.
kaṅkhāmi → B kamāmi; this part is abridged in S1-3 (pts note) Yadaniccaṁ taṁ dukkhanti na vicikicchāmi.สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ไม่สงสัยว่า Yadaniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṁ vāti na vicikicchāmi.
vicikicchāmi → vicikicchāmī (pts)สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักใคร่ก็ดี ในสิ่งนั้นมิได้มีแก่ข้าพระองค์. Vedanā …ข้าพระองค์ไม่เคลือบแคลงว่า เวทนา … saññā …สัญญา … saṅkhārā …สังขาร … viññāṇaṁ aniccaṁ.วิญญาณไม่เที่ยง Tāhaṁ, bhante, na kaṅkhāmi. Yadaniccaṁ taṁ dukkhanti na vicikicchāmi.ไม่สงสัยว่า สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์ ไม่สงสัยว่า Yadaniccaṁ dukkhaṁ vipariṇāmadhammaṁ, natthi me tattha chando vā rāgo vā pemaṁ vāti na vicikicchāmī’”ti.
me → S1-3 te and S3 repeats natthite (pts note)สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรปรวนเป็นธรรมดา ความพอใจก็ดี ความกำหนัดก็ดี ความรักใคร่ก็ดี ในสิ่งนั้นมิได้มีแก่ข้าพระองค์ ดังนี้.

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมารับสั่งว่า “āyāma, bhikkhave, yena isigilipassaṁ kāḷasilā tenupasaṅkamissāma;
isigilipassaṁ kāḷasilā tenupasaṅkamissāma → isigilipassakālasilā tenupasaṅkamissāmi (pts) | Isigilipassakālasilā → S1-3 -passa- and in 35 -passaṁ- as B (pts note) | tenupasaṅkamissāmi → B -issāma (pts note)มาไปกันเถิด ภิกษุทั้งหลาย เราจะพากันไปยังวิหารกาฬสิลาข้างภูเขาอิสิคิลิ yattha vakkalinā kulaputtena satthamāharitan”ti.
Vakkalinā → B adds ma (pts note)ซึ่งเป็นที่ที่วักกลิกุลบุตรนำเอาศาตรามา.

“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.ภิกษุเหล่านั้นรับพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว.

Atha kho bhagavā sambahulehi bhikkhūhi saddhiṁ yena isigilipassaṁ kāḷasilā tenupasaṅkami.
kāḷasilā → kāḷalilā (sya-all) | isigilipassaṁ kāḷasilā → isigilipassakālasilā (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จไปยังวิหารกาฬสิลาข้างภูเขาอิสิคิลิพร้อมด้วยภิกษุเป็นจำนวนมาก. Addasā kho bhagavā āyasmantaṁ vakkaliṁ dūratova mañcake vivattakkhandhaṁ semānaṁ.
semānaṁ → seyyamānaṁ (sya-all)ได้ทอดพระเนตรเห็นท่านพระวักกลินอนคอบิดอยู่บนเตียงแต่ไกลเทียว.

Tena kho pana samayena dhūmāyitattaṁ timirāyitattaṁ gacchateva purimaṁ disaṁ, gacchati pacchimaṁ disaṁ, gacchati uttaraṁ disaṁ, gacchati dakkhiṇaṁ disaṁ, gacchati uddhaṁ disaṁ, gacchati adho disaṁ, gacchati anudisaṁ.
disaṁ → (bj, pts) | purimaṁ disaṁ → purimadisaṁ (sya-all) | pacchimaṁ disaṁ → pacchimadisaṁ (sya-all) | uttaraṁ disaṁ → uttaradisaṁ (sya-all) | dakkhiṇaṁ disaṁ → dakkhiṇadisaṁ (sya-all) | dhūmāyitattaṁ → dhumāyitattaṁ (pts) | uddhaṁ disaṁ → uddham (pts) | gacchati → uddhaṁ disaṁ gacchati adho disaṁ (bj: machasaṁ, syā) | adho → B adds disaṁ (pts note) | anudisaṁ → S1-3 add gacchati (pts note)ก็สมัยนั้นแล ปรากฏเป็นกลุ่มควันกลุ่มหมอกลอยไปทางทิศบูรพา ทิศปัจจิม ทิศอุดร ทิศทักษิณ ทิศเบื้องบน ทิศเบื้องต่ำ และอนุทิศ.

Atha kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ลำดับนั้นเอง พระผู้มีพระภาคก็ตรัสกะภิกษุทั้งหลายว่า “passatha no tumhe, bhikkhave, etaṁ dhūmāyitattaṁ timirāyitattaṁ gacchateva purimaṁ disaṁ …pe… gacchati anudisan”ti.
etaṁ dhūmāyitattaṁ → evaṁ dhūmāyiyattaṁ (sya-all); etam dhumāyitattam (pts) | purimaṁ disaṁ → purimadisaṁ (sya-all) | etaṁ → evaṁ (bj: syā) | etam → B evaṁ (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายมองเห็นกลุ่มควัน กลุ่มหมอก ลอยไปทางทิศบูรพา ฯลฯ และอนุทิศหรือไม่?

“Evaṁ, bhante”.ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า เห็น พระเจ้าข้า.

“Eso kho, bhikkhave, māro pāpimā vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṁ samanvesati:
kulaputtassa viññāṇaṁ samanvesati → kulaputassa viññāṇam samannesati (pts) | samanvesati → samannesati (cck: ka. sī. pī.) | samannesati → B samandesati (pts note)พ. ดูกรภิกษุทั้งหลาย นั่นแหละคือมารใจหยาบช้า ค้นหาวิญญาณของวักกลิกุลบุตร ‘kattha vakkalissa kulaputtassa viññāṇaṁ patiṭṭhitan’ti?ด้วยคิดว่าวิญญาณของวักกลิกุลบุตรตั้งอยู่ ณ ที่แห่งไหนหนอ? Appatiṭṭhitena ca, bhikkhave, viññāṇena vakkali kulaputto parinibbuto”ti.
parinibbutoti pañcamaṁ → parinibbuto ti (pts)ดูกรภิกษุทั้งหลาย วักกลิกุลบุตรมีวิญญาณไม่ได้ตั้งอยู่ ปรินิพพานแล้ว.

Pañcamaṁ.จบ สูตรที่ ๕