Ekaṁ samayaṁ bhagavā ayujjhāyaṁ viharati gaṅgāya nadiyā tīre.
ayujjhāyaṁ → ayojjhāyaṁ (bj, pts1ed) | ayujjhāyaṁ → ayojjhāyaṁ (pts) | tīre → tire (pts) | ayujjhāyaṁ → ayojjhāyaṁ (bj: sī.pavi) | ayujjhāyaṁ → ayojjhāyaṁ (cck: sī. pī.) | Ayojjhāyaṁ → S3 ayojjhāyayaṁ; B ayujjhāyaṁ (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำคงคาใกล้อยุชฌบุรี. Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:
āmantesi → Complete in S1-3 (pts note)ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า

“Seyyathāpi, bhikkhave, ayaṁ gaṅgā nadī mahantaṁ pheṇapiṇḍaṁ āvaheyya. Tamenaṁ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, pheṇapiṇḍe sāro?
taṁ → (sya-all) | pheṇapiṇḍaṁ → phenapiṇḍam (pts) | pheṇapiṇḍe → pheṇapiṇḍassa (bj: sīmu8) | āvaheyya → S1-3 ava- (pts note) | tam → In B only always (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย แม่น้ำคงคานี้พึงนำกลุ่มฟองน้ำใหญ่มา บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น เพ่งพิจารณากลุ่มฟองน้ำใหญ่นั้นโดยแยบคาย เมื่อบุรุษนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย กลุ่มฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้เลย สาระในกลุ่มฟองน้ำพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด.

Evameva kho, bhikkhave, yaṁ kiñci rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… yaṁ dūre santike vā taṁ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, rūpe sāro?
rūpe → saññāya (bj) | taṁ → (sya-all) | rūpaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ → rūpam atītānāgatam paccuppannam (pts) | siyā → (pts) | rittakaññeva → S1-3 rittaṁkaññeva (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ ภิกษุย่อมเห็น เพ่งพิจารณารูปนั้นโดยแยบคาย เมื่อภิกษุนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย รูปนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในรูปพึงมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกัน.

Seyyathāpi, bhikkhave, saradasamaye thullaphusitake deve vassante udake udakapubbuḷaṁ uppajjati ceva nirujjhati ca. Tamenaṁ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, udakapubbuḷe sāro?
udakapubbuḷaṁ → udakabubbuḷaṁ (bj); bubbuḷaṁ (pts1ed) | taṁ → (sya-all) | udakapubbuḷaṁ → bubbuḷam (pts) | udakapubbuḷe → udakabubbuḷe (pts) | udakabubbuḷaṁ → udakapubbuḷhaṁ (bj: machasaṁ); udake bubbuḷaṁ (bj: PTS) | udakapubbuḷaṁ → udakabubbuḷaṁ (cck: sī. pī.) | udakapubbuḷaṁ → udakabubbuḷantipi pāṭho (sya-all note) | bubbuḷam → B pubbuḷham always (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อฝนเมล็ดหยาบตกอยู่ในสรทสมัย ฟองน้ำในน้ำย่อมบังเกิดขึ้นและดับไป บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น เพ่งพิจารณาฟองน้ำนั้นโดยแยบคาย เมื่อบุรุษนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย ฟองน้ำนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้เลย สาระในฟองน้ำนั้นพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด.

Evameva kho, bhikkhave, yā kāci vedanā atītānāgatapaccuppannā …pe… yā dūre santike vā taṁ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, vedanāya sāro?
taṁ → (sya-all)เวทนาอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคตและปัจจุบัน ฯลฯ อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ ภิกษุย่อมเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย เวทนานั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในเวทนาพึงมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกัน.

Seyyathāpi, bhikkhave, gimhānaṁ pacchime māse ṭhite majjhanhike kāle marīcikā phandati. Tamenaṁ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya …pe… kiñhi siyā, bhikkhave, marīcikāya sāro?
majjhanhike → majjhantike (sya-all, pts) | taṁ → (sya-all) | khāyeyya tucchakaññeva → (sya-all) | phandati tamenaṁ → tam enaṁ (pts) | marīcikā → B ṭhita- maricikā; S1-3 -marīci phandati (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อเดือนสุดท้ายแห่งฤดูร้อนยังอยู่ พยับแดดย่อมเต้นระยิบระยับในเวลาเที่ยง บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น เพ่งพิจารณาพยับแดดนั้นโดยแยบคาย เมื่อบุรุษนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย พยับแดดนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า ฯลฯ สาระในพยับแดดพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด.

Evameva kho, bhikkhave, yā kāci saññā …pe….สัญญาอย่างใดอย่างหนึ่ง ฯลฯ ก็ฉันนั้นเหมือนกันแล.

Seyyathāpi, bhikkhave, puriso sāratthiko sāragavesī sārapariyesanaṁ caramāno tiṇhaṁ kuṭhāriṁ ādāya vanaṁ paviseyya. So tattha passeyya mahantaṁ kadalikkhandhaṁ ujuṁ navaṁ akukkukajātaṁ. Tamenaṁ mūle chindeyya; mūle chetvā agge chindeyya, agge chetvā pattavaṭṭiṁ vinibbhujeyya. So tassa pattavaṭṭiṁ vinibbhujanto pheggumpi nādhigaccheyya, kuto sāraṁ. Tamenaṁ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, kadalikkhandhe sāro?
kuṭhāriṁ → kudhāriṁ (sya-all, km, mr) | akukkukajātaṁ → akusajātaṁ (bj); akukkujakajātaṁ (sya-all, mr); akukkajātaṁ (pts1ed) | tassa → tattha (bj, sya-all) | sāragavesī → sāragavesi (pts) | akukkukajātaṁ tamenaṁ → akukkajātaṁ tam enam (pts) | akukkukajātaṁ → akkusajātaṁ (bj: sīmu8); akukkujakajātaṁ (bj: syā) | kuṭhāriṁ → kudhāriṁ (cck: syā. kaṁ. ka.) | akukkukajātaṁ → akukkajātaṁ (cck: ka. sī. pī.); akusajātaṁ (cck: ka. sī.); akukkujakajātaṁ (cck: ka.) | akukkujakajātaṁ → ba. evaṁ. sī. akukkajātaṁ (sya-all note) | kuṭhārim → B kutariṁ (pts note) | akukkajātaṁ → B akukkujakajātam (pts note) | vinibbhujanto → S1-3 nibbhujjeyya-nibbhujanto (pts note)ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุรุษผู้มีความต้องการด้วยไม้แก่น เสาะหาไม้แก่น เที่ยวแสวงหาไม้แก่นอยู่ ถือเอาจอบอันคมพึงเข้าไปสู่ป่า บุรุษนั้นพึงเห็นต้นกล้วยใหญ่ตรงใหม่ยังไม่เกิดแก่นในป่านั้น พึงตัดโคนต้นกล้วยนั้นแล้วจึงตัดปลาย แล้วจึงปอกกาบใบออก บุรุษนั้นปอกกาบใบออกไม่พึงได้แม้กระพี้ในต้นกล้วยใหญ่นั้น จะพึงได้แก่นแต่ที่ไหน บุรุษผู้มีจักษุพึงเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคายซึ่งต้นกล้วยใหญ่นั้น เมื่อบุรุษนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย ต้นกล้วยใหญ่นั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาแก่นมิได้ แก่นในต้นกล้วยพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด.

Evameva kho, bhikkhave, ye keci saṅkhārā atītānāgatapaccuppannā …pe… ye dūre santike vā taṁ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, saṅkhāresu sāro?
taṁ → (sya-all)สังขารเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ ภิกษุย่อมเห็น เพ่งพิจารณาสังขารนั้นโดยแยบคาย เมื่อภิกษุนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย สังขารนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในสังขารทั้งหลายพึงมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล.

Seyyathāpi, bhikkhave, māyākāro vā māyākārantevāsī vā catumahāpathe māyaṁ vidaṁseyya. Tamenaṁ cakkhumā puriso passeyya nijjhāyeyya yoniso upaparikkheyya. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyeyya, tucchakaññeva khāyeyya, asārakaññeva khāyeyya. Kiñhi siyā, bhikkhave, māyāya sāro?
catumahāpathe → cātummahāpathe (bj, sya-all, km); mahāpathe (pts1ed) | taṁ → (sya-all) | catumahāpathe → mahāpathe (pts) | cātummahāpathe → catumahāpathe (bj: machasaṁ) | catumahāpathe → cātummahāpathe (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)ดูกรภิกษุทั้งหลาย นักเล่นกลหรือลูกมือนักเล่นกล พึงแสดงกลที่หนทางใหญ่สี่แพร่ง บุรุษผู้จักษุพึงเห็น เพ่งพิจารณากลนั้นโดยแยบคาย เมื่อบุรุษนั้นเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย กลนั้นพึงปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในกลพึงมีได้อย่างไร แม้ฉันใด.

Evameva kho, bhikkhave, yaṁ kiñci viññāṇaṁ atītānāgatapaccuppannaṁ …pe… yaṁ dūre santike vā, taṁ bhikkhu passati nijjhāyati yoniso upaparikkhati. Tassa taṁ passato nijjhāyato yoniso upaparikkhato rittakaññeva khāyati, tucchakaññeva khāyati, asārakaññeva khāyati. Kiñhi siyā, bhikkhave, viññāṇe sāro?
yaṁ kiñci viññāṇaṁ → yaṅkiñci vaññāṇaṁ (sya-all) | taṁ → (sya-all) | sāro → B adds ||pa|| (pts note)วิญญาณอย่างใดอย่างหนึ่ง ทั้งที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน ฯลฯ อยู่ในที่ไกลหรือในที่ใกล้ ภิกษุย่อมเห็น เพ่งพิจารณาอยู่โดยแยบคาย เมื่อภิกษุเห็น เพ่งพิจารณาวิญญาณนั้นโดยแยบคาย วิญญาณนั้นย่อมปรากฏเป็นของว่างเปล่า หาสาระมิได้ สาระในวิญญาณพึงมีได้อย่างไร ฉันนั้นเหมือนกันแล.

Evaṁ passaṁ, bhikkhave, sutavā ariyasāvako rūpasmimpi nibbindati, vedanāyapi … saññāyapi … saṅkhāresupi … viññāṇasmimpi nibbindati.
vedanāyapi → vedanāyapi nibbindati (bj) | saññāyapi → saññāyapi nibbindati (bj) | saṅkhāresupi → saṅkhāresupi nibbindati (bj)ดูกรภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกผู้สดับแล้ว เห็นอยู่อย่างนี้ ย่อมเบื่อหน่ายทั้งในรูป ทั้งในเวทนา ทั้งในสัญญา ทั้งในสังขาร ทั้งในวิญญาณ Nibbindaṁ virajjati; virāgā vimuccati. Vimuttasmiṁ vimuttamiti ñāṇaṁ hoti …pe…
vimuttamiti ñāṇaṁ → vimuttam iti ñaṇaṁ (pts) | pe → More complete in S1-3 (pts note)เมื่อเบื่อหน่าย ย่อนคลายกำหนัด เพราะคลายกำหนัด ย่อมหลุดพ้น เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณหยั่งรู้ว่า หลุดพ้นแล้ว รู้ชัดว่า ฯลฯ nāparaṁ itthattāyāti pajānāti”.
pajānāti → pajānātīti (bj, sya-all) | pajānāti idamavoca → pajānātīti idam avoca (pts)กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มี ดังนี้.

Idamavoca bhagavā.พระผู้มีพระภาคผู้สุคตศาสดา ครั้นได้ตรัสไวยากรณภาษิตนี้จบลงแล้ว Idaṁ vatvāna sugato athāparaṁ etadavoca satthā:
vatvāna → S1-3 vatvā (pts note)จึงได้ตรัสคาถาประพันธ์ต่อไปว่า

“Pheṇapiṇḍūpamaṁ rūpaṁ, vedanā bubbuḷūpamā;
bubbuḷūpamā → pubbuḷūpamā (sya-all); bubbuḷupamā (pts1ed); pubbuḷopamā (mr) | bubbuḷūpamā → bubbuḷupamā (pts) | bubbuḷūpamā → bubbulūpamā (cck: sī.); pubbuḷopamā (cck: ka.) | bubbuḷupamā → B pubbuḷhasamā (pts note)พระพุทธเจ้าผู้เป็นเผ่าพันธุ์ แห่งพระอาทิตย์ ทรงแสดงแล้วว่า รูปอุปมาด้วยกลุ่มฟองน้ำ เวทนาอุปมาด้วยฟองน้ำ Marīcikūpamā saññā, saṅkhārā kadalūpamā;สัญญาอุปมาด้วยพยับแดด สังขารอุปมาด้วยต้นกล้วย Māyūpamañca viññāṇaṁ, desitādiccabandhunā.
desitādiccabandhunā → dīpitādiccabandhunā (bj, pts) | dīpitādiccabandhunā → desitā (bj: machasaṁ, syā) | dīpitādiccabandhunā → B desitādiccabandunā (pts note)และวิญญาณอุปมาด้วยกล.

Yathā yathā nijjhāyati, yoniso upaparikkhati;
naṁ → ‘naṁ’ūnaṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | nijjhāyati → nijjhāti (bj: sī.pavi) | nijjhāyati → S1-3 taṁ nijjhāti (pts note)ภิกษุย่อมเพ่งพิจารณาเห็นเบญจขันธ์นั้น โดยแยบคายด้วยประการใดๆ Rittakaṁ tucchakaṁ hoti, yo naṁ passati yoniso.
hoti → S1-3 hohi (pts note)เบญจขันธ์นั้น ย่อมปรากฏเป็นของว่าง เป็นของเปล่า

Imañca kāyaṁ ārabbha, bhūripaññena desitaṁ;
imañca → yo imaṁ (bj) | ārabbha → gārayhaṁ (bj) | gārayhaṁ → imañca kāyaṁ ārabbha (bj: machasaṁ, syā, PTS) | ārabbha → S1-3 Yoimañca kāyaṁ gārayhaṁ (pts note)ด้วยประการนั้นๆ ก็การละธรรม ๓ อย่าง อันพระพุทธเจ้า ผู้มีปัญญาดังแผ่นดิน Pahānaṁ tiṇṇaṁ dhammānaṁ, rūpaṁ passatha chaḍḍitaṁ.
pahānaṁ → pahānā (pts) | pahānā → B pahānaṁ (pts note) passatha → passetha (bj) | passetha → passatha (bj: machasaṁ, syā) | passatha → passetha (cck: sī.) | chaḍḍitaṁ → B chaṭṭitam (pts note)ปรารภกายนี้ทรงแสดงแล้ว ท่านทั้งหลาย จงดูรูปอันบุคคลทิ้งแล้ว.

Āyu usmā ca viññāṇaṁ, yadā kāyaṁ jahantimaṁ;อายุ ไออุ่น และวิญญาณย่อมละกายนี้เมื่อใด เมื่อนั้น กายนี้อันเขาทอดทิ้งแล้วย่อมเป็นเหยื่อ Apaviddho tadā seti, parabhattaṁ acetanaṁ.
Apaviddho → apaviṭṭho (sya-all, km) | apaviddho → apaviṭṭho (sya-all) | Apaviddho → apaviṭṭho (cck: syā. kaṁ.)แห่งสัตว์อื่น หาเจตนามิได้ นอนทับถมแผ่นดิน.

Etādisāyaṁ santāno, māyāyaṁ bālalāpinī;
etādisāyaṁ → etādisayaṁ (pts) | Etādisayaṁ → S1-3 -seyyaṁ (pts note)นี้เป็นความสืบต่อเช่นนี้ นี้เป็นกลสำหรับหลอกลวงคนโง่ Vadhako esa akkhāto, sāro ettha na vijjati.
esa → eko (sya-all); eso (pts)เบญจขันธ์เพียงดังว่าเพชฌฆาตผู้หนึ่ง เราบอกแล้ว สาระย่อมไม่มีในเบญจขันธ์นี้.

Evaṁ khandhe avekkheyya, bhikkhu āraddhavīriyo;
avekkheyya → B pave- (pts note)ภิกษุผู้มีความเพียรอันปรารภแล้ว มีสัมปชัญญะ มีสติ Divā vā yadi vā rattiṁ, sampajāno paṭissato.
paṭissato jaheyya → patissato pajahe (bj) | patissato → paṭissato (bj: machasaṁ, syā)พึงพิจารณาขันธ์ทั้งหลายอย่างนี้ ทั้งกลางวัน ทั้งกลางคืน.

Jaheyya sabbasaṁyogaṁ, kareyya saraṇattano;
jaheyya → pajahe (sya-all) | pajahe → jaheyya (bj: machasaṁ) | sabbasaññogaṁ → S1-3 pajahe sabbasaṁyogaṁ (pts note) saraṇattano → S1-3 saraṇam attano (pts note)ภิกษุเมื่อปรารถนาบทอันไม่จุติ (นิพพาน) พึงละสังโยชน์ทั้งปวง Careyyādittasīsova, patthayaṁ accutaṁ padan”ti.
ti → S1-3 padaṁ-ti (S3 tī)- (pts note)พึงกระทำที่พึ่งแก่ตน พึงประพฤติ ดุจบุคคลผู้มีศีรษะอันไฟไหม้ ดังนี้.

Tatiyaṁ.
nisīdi → B has Sāvatthi only (pts note)จบ สูตรที่ ๓