DoṇapākasuttaA Gallon Measure
Sāvatthinidānaṁ.
sāvatthinidānaṁ → sāvatthiyaṁ (bj); sāvatthiyaṁ viharati (sya-all)Dwelling at Sāvatthī…
Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo doṇapākakuraṁ bhuñjati.
doṇapākakuraṁ → doṇapākaṁ sudaṁ (bj, pts1ed, pts2ed); doṇapākasudaṁ (bj, cck); doṇapākasudhaṁ (sya1ed, sya2ed) | doṇapākakuraṁ bhuñjati → doṇapākaṁ sudaṁ paribhuñjati (bj) | pasenadi kosalo doṇapākakuraṁ → pasenadikosalo doṇapākasudhaṁ (sya-all); pasenadikosalo doṇapākaṁ sudaṁ (pts) | sudaṁ → doṇapākakuraṁ (bj: machasaṁ); doṇapākasudaṁ (bj: sīmu) | doṇapākakuraṁ → doṇapākasudaṁ (cck: sī.); doṇapākaṁ sudaṁ (cck: pī.) | doṇapākasudhaṁ → ba. doṇapākakuraṁ (sya-all note) | sudaṁ → C. doṇapākasudaṁ (which it resolves into doṇapakaṁ sudaṁ); B. doṇapākakuram. (pts note) | pasenadi kosalo doṇapākakuraṁ → pasenadi-kosalo doṇapākaṁ sudaṁ (pts)Now, on that occasion King Pasenadi of Kosala ate a gallon-measure of rice.
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhuttāvī mahassāsī yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo → pasenadi-kosalo (pts) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts)Then, having just finished his meal and breathing heavily, he went to the Blessed One and, on arrival, having bowed down to him, sat to one side.
Atha kho bhagavā rājānaṁ pasenadiṁ kosalaṁ bhuttāviṁ mahassāsiṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ gāthaṁ abhāsi:
pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadikosalaṁ (sya-all, pts) | + → taṁ (bjt, th, pts) | pasenadiṁ kosalaṁ → pasenadi-kosalaṁ (pts) | velāyaṁ → velāyam (pts) | gāthaṁ → gātham (pts)Then the Blessed One, sensing that King Pasenadi of Kosala had just finished his meal and was breathing heavily, recited this verse:
“Manujassa sadā satīmato, mattaṁ jānato laddhabhojane;
satīmato → satimato (sya-all) laddha-bhojane → B. -bhojanaṁ. (pts note) | mattaṁ → mattam (pts) | laddhabhojane → laddha-bhojane tanu (pts)For a person always mindful, knowing moderation in the food he’s obtained, Tanukassa bhavanti vedanā, saṇikaṁ jīrati āyupālayan”ti.
Tanukassa → tanu tassa (bj, pts1ed, pts2ed) | tanukassa → tanu tassa (bj, pts) | tassa → tanukassa (bj: machasaṁ, syā) | Tanukassa → tanu tassa (cck: sī. pī.) | tanukassa → ba. evaṁ. yu. tanu tassa (sya-all note) | tassa → B. tanukassa. All the MSS. have tanu. (pts note) saṇikaṁ → sanikaṁ (bj) | ti → See Fausboll's Dhammapadam, p. 356. (pts note) | āyupālayanti → āyu pālayanti (th) | āyupālayanti → āyu pālayan ti (pts)his pains grow slender; gradually he ages, guarding his life.
Tena kho pana samayena sudassano māṇavo rañño pasenadissa kosalassa piṭṭhito ṭhito hoti.
pasenadissa kosalassa → pasenadikosalassa (sya-all, pts) | māṇavo → mānavo (pts) | pasenadissa kosalassa → pasenadi-kosalassa (pts)Now, on that occasion the young brahman Sudassana was standing behind King Pasenadi of Kosala.
Atha kho rājā pasenadi kosalo sudassanaṁ māṇavaṁ āmantesi:
pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo → pasenadi-kosalo (pts)So the king addressed him,
“ehi tvaṁ, tāta sudassana, bhagavato santike imaṁ gāthaṁ pariyāpuṇitvā mama bhattābhihāre bhattābhihāre bhāsa.
bhattābhihāre → idaṁ padaṁ bj, sya-all, km, pts1ed potthakesu | bhattābhihāre → (bj, sya-all) | bhattābhihāre bhattābhihāre → bhattābhibāre (pts) | bhattābhihāre → ( ) sī. syā. kaṁ. pī. potthakesu natthi (cck note) | bhattābhibāre → B. repeats bhattābhihāre; S1-2 mama bhihāre; S2 mama bhihāro. (pts note) | tvaṁ → tvam (pts) | gāthaṁ → gātham (pts)“Come now, my dear Sudassana. Having learned this verse in the Blessed One’s presence, recite it during the time I am taking my meal,
Ahañca te devasikaṁ kahāpaṇasataṁ kahāpaṇasataṁ niccaṁ bhikkhaṁ pavattayissāmī”ti.
kahāpaṇasataṁ → idaṁ padaṁ bj, sya-all, km potthakesu | kahāpaṇasataṁ niccaṁ bhikkhaṁ → niccabhikkhaṁ (bj); niccabhattaṁ (sya-all) | niccabhikkhaṁ → niccaṁ bhikkhaṁ (bj: machasaṁ); niccabhattaṁ (bj: syā) | kahāpaṇasataṁ → ( ) sī. syā. kaṁ. potthakesu natthi (cck note) | niccabhattaṁ → niccabhikkhantipi pāṭho (sya-all note) | kahāpaṇasatam → S1-2 do not repeat kahāpaṇasataṁ. (pts note) | ahañca → ahaṁ ca (pts) | kahāpaṇasataṁ niccaṁ bhikkhaṁ pavattayissāmīti → kahāpaṇasatam niccabhikkhaṁ pavaṭṭayissāmīti (pts)and I will bestow on you a daily stipend of one hundred kahapaṇa.”
“Evaṁ, devā”ti kho sudassano māṇavo rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhagavato santike imaṁ gāthaṁ pariyāpuṇitvā rañño pasenadissa kosalassa bhattābhihāre sudaṁ bhāsati:
rañño → (bj) | evaṁ devāti → paramaṁ bhoti (sya-all) | pasenadissa kosalassa paṭissutvā → pasenadikosalassa paṭissuṇitvā (sya-all) | pasenadissa kosalassa → pasenadikosalassa (sya-all, pts) | sudaṁ → (sya-all) | rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā → pasenadikosalassa paṭisunitvā (pts) | paṭissutvā → paṭissuṇitvā (bj: syā, PTS) | bhoti → evaṁ. yu. evaṁ devāti (sya-all: sī.) | devāti → SS paramam hoti. (pts note) | paṭisunitvā → SS. paṭissutvā. (pts note) | evaṁ → evam (pts) | rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā → pasenadi-kosalassa paṭisunitvā (pts) | gāthaṁ → gātham (pts) | pasenadissa kosalassa → pasenadi-kosalassa (pts)Saying, “As you say, your majesty,” the young brahman Sudassana and learning the verse in the Blessed One’s presence, he recited it during the time when King Pasenadi was taking his meal:
“Manujassa sadā satīmato, mattaṁ jānato laddhabhojane;
satīmato → satimato (sya-all) | Manujassa → SS. maṇujassa. (pts note) laddhabhojane → B. satimato (here and above) . . . bhojanam. (pts note)For a person always mindful, knowing moderation in the food he’s obtained, Tanukassa bhavanti vedanā, saṇikaṁ jīrati āyupālayan”ti.
tanukassa → tanu tassa (bj, pts) | tassa → tanukassa (bj: machasaṁ, syā) saṇikaṁ → sanikaṁ (bj) | āyupālayanti → āyu pālayanti (th) | saṇikaṁ → saṇikam (pts) | āyupālayanti → āyu pālayan ti (pts)his pains grow slender; gradually he ages, guarding his life.
Atha kho rājā pasenadi kosalo anupubbena nāḷikodanaparamatāya saṇṭhāsi.
nāḷikodanaparamatāya → nāḷikodanamattāya (mr) | nāḷikodanaparamatāya → nāḷikodanamattāya (cck: ka.) | pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo → pasenadi-kosalo (pts)Then King Pasenadi of Kosala step-by-step restrained himself to at most a quart-measure of rice.
Atha kho rājā pasenadi kosalo aparena samayena susallikhitagatto pāṇinā gattāni anumajjanto tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
susallikhitagatto → sallikhitagatto (bj, pts) | sallikhitagatto → susallikhitagatto (bj: machasaṁ, syā) | sallikhita-gatto → B. su-sallikhita-. (pts note) | pasenadi kosalo → pasenadikosalo (th) | pasenadi kosalo → pasenadi-kosalo (pts) | udānaṁ → udānam (pts)At a later time, when he had become quite slim, he stroked his limbs with his hand and exclaimed,
“ubhayena vata maṁ so bhagavā atthena anukampi—“O, how the Blessed One has shown sympathy for my benefit of both sorts:
diṭṭhadhammikena ceva atthena samparāyikena cā”ti.
atthena → (pts) | cāti → cā ti sāvatthiyaṁ viharati (pts) | ti → S2 samparayike cā ti; S1 samparayikenācāti. For the whole cf. Dhammapada, p. 355-7 (v.204). (pts note)for that in the present life, and that in the life to come!”