Sundarikasutta๙ สุนทริกสูตร
Ekaṁ samayaṁ bhagavā kosalesu viharati sundarikāya nadiyā tīre.
bhagavā → bhagava (pts)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำสุนทริกา แคว้นโกศล
Tena kho pana samayena sundarikabhāradvājo brāhmaṇo sundarikāya nadiyā tīre aggiṁ juhati, aggihuttaṁ paricarati.
sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts)สมัยนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์บูชาไฟ บำเรอการบูชาไฟอยู่ที่ฝั่งแม่น้ำสุนทริกา
Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo aggiṁ juhitvā aggihuttaṁ paricaritvā uṭṭhāyāsanā samantā catuddisā anuvilokesi:
sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts)ครั้นบูชาแล้วลุกขึ้นจากที่นั่งเหลียวดูทิศทั้ง ๔ โดยรอบด้วยคิดว่า
“ko nu kho imaṁ habyasesaṁ bhuñjeyyā”ti?
habyasesaṁ bhuñjeyyāti → havyasesam bhuñjeyyāsīti (pts) | bhuñjeyyāsīti → B. bhuṅjeyyāti. (pts note)“ใครหนอ ควรบริโภค ข้าวปายาสอันเหลือจากการบูชานี้”
Addasā kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṁ aññatarasmiṁ rukkhamūle sasīsaṁ pārutaṁ nisinnaṁ.
sasīsaṁ → sīsam (pts) | sasīsaṁ → sīsaṁ (bj: PTS) | sīsam → B. C. sasīsaṁ. (pts note) | pārutaṁ → S1-3 pārūpitaṁ. (pts note) | sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts) | bhagavantaṁ → bhagavantam (pts)สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ ได้เห็นพระผู้มีพระภาคทรงห่มผ้าคลุมพระวรกาย ตลอดพระเศียรประทับนั่งที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง
Disvāna vāmena hatthena habyasesaṁ gahetvā dakkhiṇena hatthena kamaṇḍaluṁ gahetvā yena bhagavā tenupasaṅkami.
kamaṇḍaluṁ → kamaṇḍalala (sya-all) | dakkhiṇena hatthena → dakkhiṇahatthena (pts) | gahetvā → S1-3 gahetvāna. (pts note) | habyasesaṁ → havyasesaṁ (bjt, pts) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts)ครั้นเห็นแล้วมือซ้ายถือข้าวปายาสที่ เหลือจากการบูชาไฟ มือขวาถือคนโทน้ำ เข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ
Atha kho bhagavā sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa padasaddena sīsaṁ vivari.
sundarikabhāradvājassa → sundrikabhāradvājassa (pts) | sundarikabhāradvājassa → sundrika-bhāradvājassa (pts)ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเปิดผ้าที่คลุมพระเศียรออก เพราะได้ยินเสียงเดินเข้า มาของสุนทริกภารทวาชพราหมณ์
Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo “muṇḍo ayaṁ bhavaṁ, muṇḍako ayaṁ bhavan”ti tatova puna nivattitukāmo ahosi.
muṇḍo → S1-3 muṇḍako. (pts note) | sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts) | ayaṁ bhavanti tatova → ayam bhavan ti tato ca (pts) | nivattitukāmo → nivattitu-kāmo (pts)ครั้งนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กล่าวว่า “นี้สมณะโล้น นี้สมณะโล้น” แล้วต้องการจะกลับจากที่นั้นทีเดียว
Atha kho sundarikabhāradvājassa brāhmaṇassa etadahosi:
sundarikabhāradvājassa → sundarika-bhāradvājassa (pts) | etadahosi → etad ahosi (pts)ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้มี ความคิดดังนี้ว่า
“muṇḍāpi hi idhekacce brāhmaṇā bhavanti;
hi → S1-3 add ca. (pts note) | muṇḍāpi → muṇḍā pi (pts) | idhekacce → idh-ekacce (pts)“พราหมณ์บางพวกในโลกนี้ เป็นผู้โล้นก็มี
yannūnāhaṁ taṁ upasaṅkamitvā jātiṁ puccheyyan”ti.
yannūnāhaṁ taṁ → yaṁ nunāhaṁ (pts) | yannūnāhaṁ → yaṁnūnāhaṁ (my) | jātiṁ puccheyyanti → jātim puccheyyan ti (pts)ทางที่ดีเราพึงเข้าไปหา สมณะโล้นนั้นแล้วถามถึงชาติ”
Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ etadavoca:
sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วกราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“kiṁjacco bhavan”ti?
bhavanti → bhavanti bhagavā (bj) | kiṁjacco bhavanti → kim jacco bhavan ti (pts)“ท่านเป็นชาติอะไร”
“Mā jātiṁ puccha caraṇañca puccha, kaṭṭhā have jāyati jātavedo;
+ → bhagavā (bjt) | jātiṁ → jātim (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ท่านอย่าถามถึงชาติ แต่จงถามถึงความประพฤติเถิด ไฟย่อมเกิดจากไม้ Nīcākulīnopi muni dhitimā, ājānīyo hoti hirīnisedho.
nīcākulīnopi muni dhitimā → nīcā kulīnopi munī dhitīmā (bj) | nīcākulīnopi → nīcākulīno pi (pts) hirīnisedho → hirinisedho (sya-all)บุคคลถึงแม้เกิดในตระกูลต่ำก็เป็นมุนีได้ มีความทรงจำ เป็นผู้เฉลียวฉลาด กีดกันอกุศลธรรมได้ด้วยหิริSaccena danto damasā upeto, vedantagū vusitabrahmacariyo;
vusitabrahmacariyo yaññopanīto tamupavhayetha → vūsitabrahmacariyo yaññupanīto tam upavhayetha (pts) | vusitabrahmacariyo → vūsita-brahmacariyo (pts)ฝึกตนด้วยสัจจะ ประกอบแล้วด้วยทมะ ถึงที่สุดเวท อยู่จบพรหมจรรย์แล้ว Yaññopanīto tamupavhayetha, kālena so juhati dakkhiṇeyye”ti.
yaññopanīto → yaññūpanīto (bj, sya-all) | yaññupanīto → B.yañño-. (pts note) | upavhayetha → S1 upavuhayetha. (pts note) | yaññopanīto tamupavhayetha → yaññupanīto tam upavhayetha (pts) dakkhiṇeyyeti → dakkhiṇeyyoti brāhmaṇo (bj); dakkhiṇeyyo ti (pts) | juhati → S1-3 duhati. (pts note) | ti → B. dakkhineyyeti. (pts note)ผู้ใดน้อมการบูชาเข้าไปบูชามุนีนั้น ผู้นั้นชื่อว่าบูชาพระทักขิไณยบุคคลถูกกาล“Addhā suyiṭṭhaṁ suhutaṁ mama yidaṁ, yaṁ tādisaṁ vedagumaddasāmi;
suhutaṁ → S1-3 ahutaṁ. (pts note) | mama yidaṁ → mamayidaṁ (bjt, th) addasāmi → B. addasāma. (pts note) | vedagumaddasāmi → vedagum addasāmi tumhādisānaṁ (pts)สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กราบทูลว่า การบูชานี้ของข้าพระองค์จะเป็นอันบูชาดีแล้ว เป็นการเซ่นสรวงดีแล้วเป็นแน่ ที่ข้าพระองค์ได้พบบุคคลผู้ถึงที่สุดเวทเช่นนั้น Tumhādisānañhi adassanena, añño jano bhuñjati habyasesan”ti.
tumhādisānañhi → tumhādisānaṁ hi (bjt, th) | tumhādisānañhi → hi (pts) habyasesanti → havyasesanti (bjt) | habyasesanti → havyasesan ti (pts)ความจริง เพราะข้าพระองค์ไม่พบบุคคลเช่นพระองค์ ชนอื่นจึงได้บริโภคข้าวปายาสอันเหลือจากการบูชา
“Bhuñjatu bhavaṁ gotamo.สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กราบทูลว่า “พระโคดมผู้เจริญ เชิญบริโภคเถิด
Brāhmaṇo bhavan”ti.
bhavanti → bhavanti bhagavā (bj) | bhavanti → bhavan ti (pts)พระองค์เป็นพราหมณ์”
“Gāthābhigītaṁ me abhojaneyyaṁ, sampassataṁ brāhmaṇa nesa dhammo;
abhojaneyyaṁ → abhojaniyaṁ (pts) | + → bhagavā (bjt) nesa dhammo → nesadhammo (bjt) | nesa → n-esa (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า การที่เรากล่าวคาถามิใช่เพื่ออาหาร พราหมณ์ นี้ไม่ใช่ธรรมเนียมของผู้เห็นธรรม Gāthābhigītaṁ panudanti buddhā, dhamme sati brāhmaṇa vuttiresā.
gāthābhigītaṁ → S1-3 vācābhigītaṁ. (pts note) vuttiresā → vutti resā (th) | vuttiresā → vuttir esā (pts)พระพุทธเจ้าทั้งหลายไม่รับอาหารที่ได้มาเพราะการกล่าวคาถา พราหมณ์ เมื่อธรรมเนียมมีอยู่ จึงมีการประพฤติอย่างนี้Aññena ca kevalinaṁ mahesiṁ, khīṇāsavaṁ kukkuccavūpasantaṁ;
ca → ce (pts) | ca → ce (bj: PTS)ท่านจงบำรุงด้วยข้าวและน้ำ และด้วยปัจจัยอื่น แก่พระขีณาสพ ผู้ประกอบด้วยคุณทั้งปวง Annena pānena upaṭṭhahassu, khettañhi taṁ puññapekkhassa hotī”ti.
hotīti → hotīti brāhmaṇo (bj) | tam → S1-3 tena (or te taṁ) hite. (pts note) | ti → For these two gāthās (text and notes) see the preceding sutta. (pts note) | khettañhi → khettaṁ hi (bjt) | khettañhi taṁ → khettaṁ hi tam (pts) | hotīti → hotī ti (pts)ผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้มีความคะนองอันสงบแล้ว เพราะศาสนานั้นเป็นเขตบุญของผู้แสวงบุญ
“Atha kassa cāhaṁ, bho gotama, imaṁ habyasesaṁ dammī”ti?
dammīti → dammīti bhagavā (bj) | havyasesaṁ → habyasesaṁ (bj: machasaṁ, syā) | + → brāhmaṇo (bjt) | habyasesaṁ dammīti → havyasesaṁ dammī ti (pts)ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ข้าพระองค์จะให้ข้าวปายาสอันเหลือจากการบูชานี้แก่ใคร”
“Na khvāhaṁ, brāhmaṇa, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yasseso habyaseso bhutto sammā pariṇāmaṁ gaccheyya aññatra, brāhmaṇa, tathāgatassa vā tathāgatasāvakassa vā.
khvāhaṁ → khvāhantaṁ (bj, sya-all) | brāhmaṇa → (sya-all) | khvāhantaṁ → na khavāhaṁ (bj: machasaṁ, PTS) | havyaseso → habyaseso (bj: machasaṁ, syā) | brāhmaṇa → brāhmaṇāni (bj: natthi syā.) | yass-eso → B. yena. (pts note) | + → bhagavā (bjt) | sammā pariṇāmaṁ → sammāpariṇāmaṁ (th, pts) | sassamaṇabrāhmaṇiyā → sassamaṇa-brāhmaṇiyā (pts) | yasseso habyaseso → yass-eso havyaseso (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “พราหมณ์ เรายังไม่เห็นบุคคลในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ซึ่งจะ บริโภคข้าวปายาสที่เหลือจากการบูชานี้แล้ว พึงให้ถึงความย่อยไปโดยชอบ นอกจาก ตถาคตหรือสาวกของตถาคต
Tena hi tvaṁ, brāhmaṇa, taṁ habyasesaṁ appaharite vā chaḍḍehi appāṇake vā udake opilāpehī”ti.
chaḍḍehi → chaṭṭehi (pts) | havyasesaṁ → habyaseso (bj: machasaṁ, syā) | tena hi → tenahi (th) | appaharite → apaharite (th) | habyasesaṁ → havyasesam (pts) | opilāpehīti → opilāpehī ti (pts)พราหมณ์ ถ้าอย่างนั้น ท่านจงทิ้งข้าวปายาสที่เหลือ จากการบูชานั้น ณ ที่ปราศจากของเขียว หรือจงทิ้งให้จมลงไปในน้ำที่ไม่มีตัวสัตว์”
Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo taṁ habyasesaṁ appāṇake udake opilāpesi.
havyasesaṁ → divasaṁ (bj: machasaṁ); gāthāya (bj: sīmu, PTS) | sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts)ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ทิ้งข้าวปายาสอันเหลือจากการบูชานั้น ให้จมลงไปในน้ำที่ไม่มีตัวสัตว์
Atha kho so habyaseso udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati.
cicciṭāyati ciṭiciṭāyati → viciṭāyati viṭiciṭāyati (sya-all) | habyaseso → havyaseso (bjt, pts)ครั้งนั้น ข้าวปายาสที่เหลือจากการบูชานั้น ที่สุนทริกภารทวาชพราหมณ์เทลงแล้วในน้ำย่อมมีเสียงดังจี่จี่ และเดือดเป็นควันคลุ้ง
Seyyathāpi nāma phālo divasaṁsantatto udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati;
phālo → loho (mr) | divasaṁsantatto → divasasantatto (bj, sya-all, km, pts1ed, pts2ed) | divasaṁsantatto → divase santatto (bj); divasasantatto (pts) | cicciṭāyati ciṭiciṭāyati → viciṭāyati viṭiciṭāyati (sya-all) | divase → divasaṁ (bj: machasaṁ); gāthāya (bj: sīmu, PTS) | phālo → loho (cck: ka.) | divasaṁsantatto → divasasantatto (cck: sī. syā. kaṁ. pī.)เหมือน ผาลที่ร้อนตลอดทั้งวัน อันบุคคลจุ่มลงในน้ำย่อมมีเสียงดังจี่จี่ และเดือดเป็นควันคลุ้ง
evameva so habyaseso udake pakkhitto cicciṭāyati ciṭiciṭāyati sandhūpāyati sampadhūpāyati.
cicciṭāyati ciṭiciṭāyati → viciṭāyati viṭiciṭāyati (sya-all) | habyaseso → havyaseso (bjt, pts) | evameva → evam eva (pts) | sandhūpāyati sampadhūpāyati → sandhūpāyatisampadhūpāyati (pts)ฉะนั้น
Atha kho sundarikabhāradvājo brāhmaṇo saṁviggo lomahaṭṭhajāto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā ekamantaṁ aṭṭhāsi.
sundarikabhāradvājo → sundarikabharadvājo (pts) | sundarikabhāradvājo → sundarika bhāradvājo (th) | sundarikabhāradvājo → sundarika-bharadvājo (pts) | tenupasaṅkami → ten-upasaṅkami (pts) | ekamantaṁ → ekam antam (pts)ลำดับนั้น สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ประหลาดใจเกิดขนลุกชูชัน เข้าไปเฝ้า พระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร
Ekamantaṁ ṭhitaṁ kho sundarikabhāradvājaṁ brāhmaṇaṁ bhagavā gāthāhi ajjhabhāsi:
gāthāhi → gāthāya (pts) | ekamantaṁ → ekam antaṁ (pts) | sundarikabhāradvājaṁ → sundarika-bhāradvājam (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับสุนทริกภารทวาชพราหมณ์ผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ด้วยพระคาถาทั้งหลายว่า
“Mā brāhmaṇa dāru samādahāno, suddhiṁ amaññi bahiddhā hi etaṁ;
Mā → S1-3 add vā. (pts note) | dāru samādahāno → dārusamādahāno (bjt, th) amaññi → amaññī (bj, sya-all) | suddhim → S1-3 suddham. (pts note)พราหมณ์ ท่านกำลังเผาไม้อยู่ อย่าสำคัญว่าบริสุทธิ์ ก็การเผาไม้นี้เป็นของภายนอก Na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti, yo bāhirena parisuddhimicche.
parisuddhim → S3 balavena-; Bṣuddhim. (pts note) | parisuddhimicche → parisuddhim icche (pts)ผู้ฉลาดทั้งหลายไม่กล่าวความบริสุทธิ์ด้วยการเผาไม้นั้นHitvā ahaṁ brāhmaṇa dārudāhaṁ, ajjhattamevujjalayāmi jotiṁ;
ajjhattamevujjalayāmi → ajjhattameva jalayāmi (bj, sya-all, km, pts1ed) | ajjhattamevujjalayāmi → ajjhattameva jalayāmi (bj, sya-all, pts) | jalayāmi → ajjhattamevujjalayāmi (bj: machasaṁ) | Ajjhattamevujjalayāmi → ajjhattameva jalayāmi (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | jalayāmi → B. ajjhattamevujjalayāmi. (pts note) | ajjhattamevujjalayāmi → ajjhattam eva jalayāmi (pts)พราหมณ์ เราเลิกการเผาไม้ที่บุคคลพึงปรารถนา ความบริสุทธิ์ด้วยการเผาไม้ซึ่งเป็นของภายนอก ยังไฟ ให้โพลงภายในตนทีเดียว Niccagginī niccasamāhitatto, arahaṁ ahaṁ brahmacariyaṁ carāmi.
niccagginī → niccaggini (bj) | niccaggini → niccagginī (bj: katthaci) | niccasamāhitatto → S1-3 niccaggi niccamasāhitatto. (pts note) arahaṁ → B. omits araham. (pts note)เราเป็นพระอรหันต์ มีไฟอันโพลงแล้วเป็นนิตย์ มีจิตตั้งไว้ชอบแล้วเป็นนิตย์ ประพฤติพรหมจรรย์อยู่Māno hi te brāhmaṇa khāribhāro, kodho dhumo bhasmani mosavajjaṁ;
brāhmaṇa → S1-3 hito (S1 -te) brāhmanā. (pts note) dhumo → dhūmo (bj, pts) | dhumo bhasmani mosavajjaṁ → dhūmo bhasmanimmosavajjaṁ (sya-all) | mosavajjaṁ → bhasmanimmosamajjaṁ (bj: syā) | mosavajjaṁ → C. -nimmo-. (pts note)พราหมณ์ มานะเป็นดุจภาระคือหาบของท่าน ความโกรธเป็นดุจควัน มุสาวาทเป็นดุจเถ้า Jivhā sujā hadayaṁ jotiṭhānaṁ, attā sudanto purisassa joti.
hadayaṁ jotiṭhānaṁ → hadayam jotiṭṭhānaṁ (pts)ลิ้นเป็นดุจภาชนะเครื่องบูชา หทัยเป็นดุจที่ตั้งกองไฟ ตนที่ฝึกดีแล้ว เป็นความรุ่งเรืองของบุรุษDhammo rahado brāhmaṇa sīlatittho, anāvilo sabbhi sataṁ pasattho;
pasattho → B. pasaṭṭho. (pts note)พราหมณ์ บุคคลผู้ถึงเวททั้งหลายนั่นแล อาบในห้วงน้ำคือธรรมของสัตบุรุษทั้งหลาย มีท่าคือศีล ไม่ขุ่นมัว อันสัตบุรุษทั้งหลายสรรเสริญแล้ว Yattha have vedaguno sinātā, anallagattāva taranti pāraṁ.
yattha → S1-3 yatthā. (pts note) | vedaguno → B. vedagūno; SSḥavedaguno. (pts note) | sinātā → So S3; B. sinhatā; S1-2 sinānanda (S2 daṁ) tā. (pts note) anallagattāva → anallīnagattāva (pts1ed, mr) | anallagattāva → anallīnagattā va (pts) | anallagattāva → anallīna gattāva (bj: PTS) | Anallagattāva → anallīnagattāva (cck: sī. pī. ka.) | anallīnagattā → SS. anallagattā. (pts note) | pāraṁ → This gāthā will be found again in II. 11. (pts note)มีตัวไม่เปียก ย่อมข้ามถึงฝั่งSaccaṁ dhammo saṁyamo brahmacariyaṁ, majjhe sitā brāhmaṇa brahmapatti;
majjhe sitā → majjhesitā (bjt, th, pts)พราหมณ์ สัจจะ ธรรม ความสำรวม พรหมจรรย์ การถึงธรรมอันประเสริฐ อาศัยในท่ามกลาง Sa tujjubhūtesu namo karohi, tamahaṁ naraṁ dhammasārīti brūmī”ti.
sa tujjubhūtesu → satujjubhūtesu (th, pts) ti → SS. sātī. (pts note) | tamahaṁ → tam ahaṁ (pts) | dhammasārīti brūmīti → dhammasārī ti brūmī ti (pts)ท่านจงทำความนอบน้อมในพระขีณาสพผู้ซื่อตรงทั้งหลาย เรากล่าวคนนั้นว่า ผู้มีธรรมเป็นสาระ
Evaṁ vutte, sundarikabhāradvājo brāhmaṇo bhagavantaṁ etadavoca:
sundarikabhāradvājo → sundarika-bhāradvājo (pts) | bhagavantaṁ etadavoca → bhagavantam etad avoca (pts)เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุนทริกภารทวาชพราหมณ์ได้กราบทูล พระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“abhikkantaṁ, bho gotama …pe…
abhikkantaṁ → abhikkantam bho gotama abhikkantam (pts)“ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระภาษิตของพระองค์ชัดเจน ไพเราะยิ่งนัก ฯลฯ”
aññataro ca panāyasmā bhāradvājo arahataṁ ahosīti.
ahosīti → ahosī ti (pts)อนึ่ง ท่านพระสุนทริกภารทวาชะได้เป็นพระอรหันต์รูปหนึ่ง ในบรรดาพระอรหันต์ ทั้งหลาย สุนทริกสูตรที่ ๙ จบ