Cundasutta
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → (sya-all) | evaṁ → evam (pts) | sutaṁ → sutam (pts)I have heard that
ekaṁ samayaṁ bhagavā mallesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena pāvā tadavasari.
bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | tadavasari → tad avasari (pts)on one occasion, while the Blessed One was wandering among the Mallans with a large community of monks,
he arrived at Pāvā.
Tatra sudaṁ bhagavā pāvāyaṁ viharati cundassa kammāraputtassa ambavane.There he stayed near Pāvā in the mango grove of Cunda the silversmith.
Assosi kho cundo kammāraputto: “bhagavā kira mallesu cārikaṁ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ pāvaṁ anuppatto pāvāyaṁ viharati mayhaṁ ambavane”ti.
pāvaṁ → pāvāyaṁ (pts) | cārikaṁ caramāno → cārikañcaramāno (th) | pāvaṁ anuppatto → pāvamanuppatto (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | cārikaṁ → cārikañ (pts) | ambavaneti → ambavane ti (pts)Cunda the silversmith heard,
“The Blessed One, they say, while wandering among the Mallans with a large community of monks and reaching Pāvā,
is staying near Pāvā in my mango grove.”
Atha kho cundo kammāraputto yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)So Cunda went to the Blessed One and, on arrival, having bowed down to him, sat to one side.
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho cundaṁ kammāraputtaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassesi samādapesi samuttejesi sampahaṁsesi.As he was sitting there, the Blessed One instructed, urged, roused, & encouraged him with Dhamma-talk.
Atha kho cundo kammāraputto bhagavatā dhammiyā kathāya sandassito samādapito samuttejito sampahaṁsito bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)Then Cunda–instructed, urged, roused, & encouraged by the Blessed One’s Dhamma-talk–said to him,
“adhivāsetu me, bhante, bhagavā svātanāya bhattaṁ saddhiṁ bhikkhusaṅghenā”ti.
bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenāti (ms2005) | bhikkhusaṅghenāti → bhikkhusaṁghenā ti (pts)“Lord, may the Blessed One acquiesce to my meal tomorrow, together with the community of monks.”
Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvena.The Blessed One acquiesced with silence.
Atha kho cundo kammāraputto bhagavato adhivāsanaṁ viditvā uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)Then Cunda, understanding the Blessed One’s acquiescence, got up from his seat,
bowed down to the Blessed One, and left, circling him to the right.
Atha kho cundo kammāraputto tassā rattiyā accayena sake nivesane paṇītaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyādāpetvā pahūtañca sūkaramaddavaṁ bhagavato kālaṁ ārocāpesi:
ārocāpesi → ārocesi (sya-all) | sūkaramaddavaṁ → C sūkaramaddavan ti sūkarassa mudusiniddhaṁ pavattamaṁsan ti Mahāatthakathāyaṁ vuttaṁ. keci pana sūkaramaddavan ti na sūkaramaṁsaṁ sūkarehi madditavaṁsakalīro ti vadanti, aññe sūkarehi madditapadese ahicchattakan ti, apare pana sūkaramaddavaṁ nāma ekaṁ rasāyatanaṁ ti gaṇhiṁsu. (pts note) | pahūtañca → pahūtaṁ ca (th, pts) | khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts)Then, at the end of the night, after having exquisite staple & non-staple food–
including a large amount of pig-delicacy– prepared in his own home, he announced the time to the Blessed One:
“kālo, bhante, niṭṭhitaṁ bhattan”ti.
bhattanti → bhattan ti (pts)“It’s time, lord.
The meal is ready.”
Atha kho bhagavā pubbaṇhasamayaṁ nivāsetvā pattacīvaramādāya saddhiṁ bhikkhusaṅghena yena cundassa kammāraputtassa nivesanaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi.
pubbaṇhasamayaṁ → pubbanhasamayaṁ (bj) | + → bhikkhusaṅghena (th) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)Then the Blessed One, early in the morning, adjusted his under robe and–
carrying his bowl & robes–went together with the community of monks to Cunda’s home.
On arrival, he sat down on the seat laid out.
Nisajja kho bhagavā cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi:Seated, he said to Cunda,
“yaṁ te, cunda, sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ tena maṁ parivisa,
parivisa → parivīsi (sya-all) | yaṁ te → yante (th) | yaṁ → yan (pts)“Cunda, serve me with the pig-delicacy you have had prepared,
yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ tena bhikkhusaṅghaṁ parivisā”ti.
parivisāti → parivīsāti (sya-all) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005) | panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ → pan aññaṁ khādaniyaṁ bhojaniyaṁ (pts) | bhikkhusaṅghaṁ parivisāti → bhikkhusaṁghaṁ parivisā ti (pts)and the community of monks with the other staple & non-staple food you have had prepared.”
“Evaṁ, bhante”ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ paṭiyattaṁ tena bhagavantaṁ parivisi;
parivisi → parivīsi (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts)Responding,
“As you say, lord,” to the Blessed One, Cunda served the Blessed One with the pig-delicacy he had had prepared,
yaṁ panaññaṁ khādanīyaṁ bhojanīyaṁ paṭiyattaṁ tena bhikkhusaṅghaṁ parivisi.
parivisi → parivīsati (sya-all); parivisati (pts) | bhikkhusaṅghaṁ → bhikkhusaṁghaṁ (ms2005)and the community of monks with the other staple & non-staple food he had had prepared.
Atha kho bhagavā cundaṁ kammāraputtaṁ āmantesi:Then the Blessed One said to him,
“yaṁ te, cunda, sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ taṁ sobbhe nikhaṇāhi.
yaṁ te → yante (th) | yaṁ → yan (pts)“Cunda, bury the remaining pig-delicacy in a pit.
Nāhaṁ taṁ, cunda, passāmi sadevake loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya yassa taṁ paribhuttaṁ sammā pariṇāmaṁ gaccheyya aññatra tathāgatassā”ti.
aññatra tathāgatassā”ti → aññatra tathāgatenāti (bj) | tathāgatassāti → tathāgatenāti (bj) | tathāgatassā’’ti → aññatra tathāgatenāti (cck: ka. sī.) | nāhaṁ taṁ → nāhantaṁ (th) | nāhaṁ → n āhan (pts) | sammā pariṇāmaṁ → sammāpariṇāmaṁ (pts) | tathāgatassāti → tathāgatassā ti (pts)I don’t see anyone in the world–together with its devas, Māras,
& Brahmas, with its people with their contemplatives & brahmans,
their royalty & commonfolk–in whom, when it was ingested, it would go to a healthy change, aside from the Tathāgata.”
“Evaṁ, bhante”ti kho cundo kammāraputto bhagavato paṭissutvā yaṁ ahosi sūkaramaddavaṁ avasiṭṭhaṁ taṁ sobbhe nikhaṇitvā yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi.
taṁ → (sya-all) | bhanteti → bhante ti (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)Responding,
“As you say, lord,” to the Blessed One, Cunda buried the remaining pig-delicacy in a pit,
went to the Blessed One and, on arrival, after bowing down to him, sat to one side.
Ekamantaṁ nisinnaṁ kho cundaṁ kammāraputtaṁ bhagavā dhammiyā kathāya sandassetvā samādapetvā samuttejetvā sampahaṁsetvā uṭṭhāyāsanā pakkāmi.
nisinnaṁ → nisinno (sya-all) | uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)As he was sitting there, the Blessed One–after instructing, urging,
rousing, & encouraging him with Dhamma-talk–got up from his seat and left.
Atha kho bhagavato cundassa kammāraputtassa bhattaṁ bhuttāvissa kharo ābādho uppajji. Lohitapakkhandikā pabāḷhā vedanā vattanti māraṇantikā.
pabāḷhā → bāḷhā (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | vattanti māraṇantikā → vattantī maraṇantikā (sya-all) | pabāḷhā → bāḷhā (cck: sī. syā. pī.) | bāḷhā → D bālhā. (pts note)Then in the Blessed One, after he had eaten Cunda’s meal,
there arose a severe illness accompanied with (the passing of) blood, with intense pains & deadly.
Tatra sudaṁ bhagavā sato sampajāno adhivāsesi avihaññamāno.
adhivāsesi → adhivāseti (sya-all)But the Blessed One endured it–mindful, alert, & not struck down by it.
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:Then he addressed Ven. Ānanda,
“āyāmānanda, yena kusinārā tenupasaṅkamissāmā”ti.
Kusinārā → A Kusinārāmo; B Kusinārāme. (pts note) | āyāmānanda → āyām ānanda (pts) | tenupasaṅkamissāmāti → ten upasaṅkamissāmā ti (pts)“Ānanda, we will go to Kusinarā.”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paccassosi.
bhanteti → bhante ti (pts)“As you say, lord,” Ven. Ānanda responded to the Blessed One.
I have heard that,
Cundassa bhattaṁ bhuñjitvā, kammārassāti me sutaṁ;
kammārassāti → kammārassā ti (pts)on eating Cunda the silversmith’s meal, Ābādhaṁ samphusī dhīro, pabāḷhaṁ māraṇantikaṁ.
samphusī → samphusi (sya-all) māraṇantikaṁ → maraṇantikaṁ (sya-all) | pabāḷhaṁ → A sabāḷhaṁ. (pts note)the enlightened one was touched by illness– fierce, deadly.Bhuttassa ca sūkaramaddavena, byādhippabāḷho udapādi satthuno;
pabāḷho → A sabāḷho. (pts note) | byādhippabāḷho → byādhi pabāḷho (th, pts)After he had eaten the pig-delicacy, a fierce sickness arose in the Teacher. Viriccamāno bhagavā avoca, “Gacchāmahaṁ kusināraṁ nagaran”ti.
Viriccamāno → virecamāno (dn16:173 [Mahāparinibbānasutta/23. Kammāraputtacundavatthu]); viriñcamāno (?) | Viriccamāno → viriñcamāno (cck: ?); virecamāno (cck: dī. ni. 2.190) | viriccamāno → AD viviccamāno; B viraccamāno; C virecamāno. (pts note) nagaranti → saṅgītikārakatherānaṁ gāthāyo (bj note) | gacchāmahaṁ → gacchām ahaṁ (pts) | nagaranti → nagaran ti (pts)After being purged of it, the Blessed One said, “To the city of Kusinarā I will go.”
Atha kho bhagavā maggā okkamma yena aññataraṁ rukkhamūlaṁ tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:
yena aññataraṁ → yenaññataraṁ (sya-all) | okkamma → AB ukk-. (pts note) | yena → yen (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)Then the Blessed One, going down from the road, went to a certain tree and, on arrival, said to Ven. Ānanda,
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññāpehi; kilantosmi, ānanda, nisīdissāmī”ti.
ānanda → (sya-all) | smi → A 'mhi; D 'smiṁ. (pts note) | kilantosmi ānanda nisīdissāmīti → kilanto smi nisīdissāmī ti (pts)“Ānanda, please arrange my outer robe folded in four.
I am tired.
I will sit down.”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññāpesi.
paññāpesi → paññāpeti (sya-all) | āyasmā → (pts) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts) | saṅghāṭiṁ → saṁghāṭiṁ (pts)Responding,
“As you say, lord,” to the Blessed One, Ven. Ānanda arranged the outer robe folded in four.
Nisīdi bhagavā paññatte āsane.The Blessed One sat down on the seat laid out.
Nisajja kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:Seated, he said to Ven. Ānanda,
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, pānīyaṁ āhara; pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī”ti.
smi → AD 'smiṁ. (pts note) | pipāsitosmi → pipāsito smi (pts) | pivissāmīti → pivissāmī ti (pts)“Ānanda, please fetch me some water.
I am thirsty.
I will drink.”
Evaṁ vutte, āyasmā ānando bhagavantaṁ etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)When this was said, Ven. Ānanda said to the Blessed One,
“idāni, bhante, pañcamattāni sakaṭasatāni atikkantāni. Taṁ cakkacchinnaṁ udakaṁ parittaṁ luḷitaṁ āvilaṁ sandati.
luḷitaṁ → A luḷhitaṁ; BD ḷulitaṁ; C lulitaṁ. (pts note)“Lord, just now 500 carts have passed through.
The meager river–cut by the wheels–flows turbid & disturbed.
Ayaṁ, bhante, kukudhā nadī avidūre acchodakā sātodakā sītodakā setodakā supatitthā ramaṇīyā.
kukudhā → kakutthā (bj); kukuṭā (sya-all); kukuṭṭhā (pts-vp-pli1); kakuṭṭhā (csp1ed); kakudhā (dn16:176 [Mahāparinibbānasutta/24. Pānīyāharaṇa]) | kukudhā → kukutthā (bj); kukuṭṭhā (cck) | kukuṭṭhā → kakutthā (cck: sī.); kukuṭā (cck: syā.); kakudhā (cck: dī. ni. 2.191) | Kukuṭṭhā → B Kukuṭā; D Kukkuṭṭhā; AC Kukuṭṭhā. (pts note) | acchodakā → B acchodikā at the second occurrence. (pts note) | setodakā → B -dikā both times. (pts note)But the Kukuṭa river is not far away, with pristine water, pleasing water,
cool water, pellucid water, with restful banks, refreshing.
Ettha bhagavā pānīyañca pivissati gattāni ca sītīkarissatī”ti.
sītīkarissatī”ti → sītiṁ karissatīti (bj); sītaṁ karissatīti (sya-all, pts-vp-pli1, mr) | sītīkarissatīti → sītaṁ karissatīti (sya-all) | sītīkarissatī’’ti → sītiṁ karissatīti (cck: sī.); sītaṁ karissatīti (cck: syā. pī. ka.) | pānīyañca → pānīyañ ca (pts) | sītīkarissatīti → sītaṁkarissatī (pts)There the Blessed One will drink potable water and cool his limbs.”
Dutiyampi kho …pe…
+ → sitīṁ karissatīti (bjt) | pe → spelled out in full (th) | dutiyampi kho → ti dutiyam pi (pts)A second time, the Blessed One said to Ven. Ānanda,
“Ānanda, please fetch me some water.
I am thirsty.
I will drink.”
A second time, Ven. Ānanda said to the Blessed One,
“Lord, just now 500 carts have passed through.
The meager water–cut by the wheels–flows turbid & disturbed.
But the Kukuṭa River is not far away, with pristine water, pleasing water,
cool water, pellucid water, with restful banks, refreshing.
There the Blessed One will drink potable water and cool his limbs.”
tatiyampi kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:A third time, the Blessed One said to Ven. Ānanda,
“iṅgha me tvaṁ, ānanda, pānīyaṁ āhara; pipāsitosmi, ānanda, pivissāmī”ti.
pānīyaṁ → A pāṇiyaṁ; D pāniyaṁ. (pts note)“Ānanda, please fetch me some water.
I am thirsty.
I will drink.”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā ānando bhagavato paṭissutvā pattaṁ gahetvā yena sā nadī tenupasaṅkami.
evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)Responding,
“As you say, lord,” to the Blessed One, Ven. Ānanda–taking a bowl–went to the river.
Atha kho sā nadī cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā āyasmante ānande upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandati.
luḷitā → lulitā (pts)And the meager river that, cut by the wheels, had been flowing turbid & disturbed,
on his approach flowed pristine, clear, & undisturbed.
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)The thought occurred to him,
“acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | mahānubhāvatā → mahānubhāvakatā (sya-all)“How amazing!
How astounding!–the great power & great might of the Tathāgata!–in that this meager river that,
Ayañhi sā nadī cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandatī”ti.
luḷitā → lulitā (pts) | lulitā → A luḷitā; BD ḷulitā. (pts note) | ayañhi → ayañ hi (pts) | sandatīti → sandatī ti (pts)cut by the wheels, was flowing turbid & disturbed, on my approach flowed pristine, clear, & undisturbed!”
Pattena pānīyaṁ ādāya yena bhagavā tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)Fetching water with the bowl, he went to the Blessed One and on arrival said,
“acchariyaṁ, bhante, abbhutaṁ, bhante, tathāgatassa mahiddhikatā mahānubhāvatā.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all) | mahānubhāvatā → mahānubhāvakatā (sya-all)“How amazing!
How astounding!–the great power & great might of the Tathāgata!–in that this meager river that,
Ayañhi sā, bhante, nadī cakkacchinnā parittā luḷitā āvilā sandamānā mayi upasaṅkamante acchā vippasannā anāvilā sandati.
+ → bhante (th)cut by the wheels, was flowing turbid & disturbed, on my approach flowed pristine, clear, & undisturbed!
Pivatu bhagavā pānīyaṁ, pivatu sugato pānīyan”ti.
pānīyanti → pānīyan ti (pts)Drink the water, O Blessed One!
Drink the water, O One-Well-Gone!”
Atha kho bhagavā pānīyaṁ apāyi.
apāyi → apāsi (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | apāyi → apāsi (cck: sī.) | apāsi → B apāsi; D apāyi; omitted in A. (pts note)Then the Blessed One drank the water.
Atha kho bhagavā mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṁ yena kukudhā nadī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā kukudhaṁ nadiṁ ajjhogāhetvā nhatvā ca pivitvā ca paccuttaritvā yena ambavanaṁ tenupasaṅkami.
kukudhā → kukutthā (bj); kukuṭṭhā (cck, pts); kukuṭā (sya-all) | kukudhaṁ → kukutthaṁ (bj); kukuṭṭhaṁ (cck, pts); kukuṭaṁ (sya-all) | nhatvā → nahātvā (bj, sya-all, pts) | ca → pitthāca (bj: machasaṁ) | ajjhogāhetvā → D -gahetvā. (pts note) | bhikkhusaṅghena → bhikkhusaṁghena (ms2005, pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts)Then the Blessed One, together with the community of monks, went to the Kukuṭa River and,
after arriving at the Kukuṭa River, going down, bathing, drinking, & coming back out, went to a mango grove.
Upasaṅkamitvā āyasmantaṁ cundakaṁ āmantesi:On arrival, the Blessed One said to Ven. Cundaka,
“iṅgha me tvaṁ, cundaka, catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññāpehi; kilantosmi, cundaka, nipajjissāmī”ti.
kilantosmi → kilanto smi (pts) | nipajjissāmīti → nipajjissāmī ti (pts)“Cundaka, please arrange my outer robe folded in four.
I am tired.
I will lie down.”
“Evaṁ, bhante”ti kho āyasmā cundako bhagavato paṭissutvā catugguṇaṁ saṅghāṭiṁ paññāpesi.
paññāpesi → paññāpeti (sya-all) | evaṁ bhanteti → evam bhante ti (pts)Responding,
“As you say, lord,” to the Blessed One, Ven. Cundaka arranged the outer robe folded in four.
Atha kho bhagavā dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappesi pāde pādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasi karitvā.
manasi karitvā → manasikaritvā (th, pts)The Blessed One, lying on his right side, took up the lion’s posture,
placing one foot on top of the other–mindful, alert, and attending to the perception of getting up.
Āyasmā pana cundako tattheva bhagavato purato nisīdi.
tattheva → tatth eva (pts)Ven. Cundaka sat in front of him.
Gantvāna buddho nadikaṁ kukudhaṁ, acchodakaṁ sātudakaṁ vippasannaṁ;
kukudhaṁ → kukutthaṁ (bj); kukuṭṭhaṁ (cck); kukuṭaṁ (sya-all) | nadikaṁ kukudhaṁ → nadiyaṁ kukuṭṭhaṁ (pts) sātudakaṁ → sātodakaṁ (sabbattha) | sātudakaṁ → sātodakaṁ (bj, sya-all, pts) | sātudakaṁ → sātodakaṁ (cck: sabbattha) | sātodakaṁ → B -dikaṁ. (pts note)The awakened one, –having gone to the little Kukuṭa river with its pristine, pleasing water, clear– Ogāhi satthā sukilantarūpo, tathāgato appaṭimodha loke.
appaṭimodha loke nhatvā → appaṭimo dhaloke nahātvā (pts) | dhaloke → A 'dhaloke; B dadhaloke; D ca loke; C explains: imasmiṁ sadevake loke. (pts note)the Teacher, seeming very tired, the Tathāgata, unequalled in the worldNhatvā ca pivitvā cudatāri satthā, purakkhato bhikkhugaṇassa majjhe;
Nhatvā ca pivitvā cudatāri → nahātvā pivitvā ca uttāri (sya-all); nahātvā ca pivitvā ca udatāri (pts-vp-pli1); nhatvā ca uttari (mr) | nhatvā → nahātvā (bj); nahātvā pivitvā (sya-all) | pivitvā → pītvā (bj) | pītvā → pīvitvā (bj: katthaci) | cudatāri → nhatvā ca uttari (cck: ka.) | ca → A nhatvā cipitvā; B nahatvā pivitvā; D nahāyitvā ca pivitvā ca. (pts note) | udatāri → A uttari; B udakāni; D udakoni (!). (pts note)went down, bathed, drank, & came out. honored, surrounded, in the midst of the group of monks, Satthā pavattā bhagavā idha dhamme, upāgami ambavanaṁ mahesi;
bhagavā idha → bhagavādha (bj) | idha → A ime; BD idha. (pts note) mahesi → mahesī (sya-all)the Blessed One, Teacher, proceeding here in the Dhamma, the great seer, went to the mango grove. Āmantayi cundakaṁ nāma bhikkhuṁ, “Catugguṇaṁ santhara me nipajjaṁ”.
santhara → patthara (bj, pts-vp-pli1) | nipajjaṁ → nisajjaṁ (bj: machasaṁ) | santhara → patthara (cck: sī. pī.) | nipajjaṁ → AD nisajjaṁ. (pts note)He addressed the monk named Cundaka, “Spread it out, folded in four for me to lie down.”So codito bhāvitattena cundo, catugguṇaṁ santhari khippameva;
santhari → patthari (bj, sya-all, pts-vp-pli1) | santhari → panthari (bj) | santhari khippameva → patthari khippam eva (pts) | santhari → patthari (cck: sī. pī.)Ordered by the One of developed mind, cundaka quickly set it out, folded in four. Nipajji satthā sukilantarūpo, cundopi tattha pamukhe nisīdīti.
nisīdī”ti → saṅgītikārakatherānaṁ gāthāyo (bj note) | tattha → A tassa. (pts note) | pamukhe → AD sammukhe. (pts note) | cundopi → cundo pi (pts) | nisīdīti → nisīdī ti (pts)The Teacher lay down, seeming very tired, and Cundaka sat down there before him.
Atha kho bhagavā āyasmantaṁ ānandaṁ āmantesi:Then the Blessed One addressed Ven. Ānanda,
“siyā kho panānanda, cundassa kammāraputtassa koci vippaṭisāraṁ upadaheyya:
upadaheyya → uppādaheyya (sya-all, pts) | upadaheyya → uppādeyya (bj: machasaṁ) | upādaheyya → BD uppādaheyya; C uppādaheyya uppādeyya. (pts note) | panānanda → pan ānanda (pts)“Ānanda, if anyone tries to incite remorse in Cunda the silversmith, saying,
‘tassa te, āvuso cunda, alābhā, tassa te dulladdhaṁ yassa te tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ bhuñjitvā parinibbuto’ti.
te → te āvuso cunda (bj, pts) | bhuñjitvā → paribhuñjitvā (sya-all) | bhuñjitvā parinibbutoti → paribhuñjitvā parinibbuto ti cundassa (pts)‘It’s no gain for you, friend Cunda, it’s ill-done by you, that the Tathāgata,
having eaten your last alms, was totally unbound,’ then Cunda’s remorse should be allayed (in this way):
Cundassānanda, kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinodetabbo—
cundassānanda → cundassa ānanda (bj, sya-all) | evaṁ → (sya-all)
Tassa te, āvuso cunda, lābhā, tassa te suladdhaṁ
te → te āvuso cunda (bj)‘It’s a gain for you, friend Cunda, it’s well-done by you,
yassa te tathāgato pacchimaṁ piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā parinibbuto.
paribhuñjitvā → bhuñjitvā (bj)that the Tathāgata, having eaten your last alms, was totally unbound.
Sammukhā metaṁ, āvuso cunda, bhagavato sutaṁ, sammukhā paṭiggahitaṁ—
paṭiggahitaṁ dveme → paṭiggahītaṁ dve me (pts) | metaṁ → me taṁ (th, pts)Face to face with the Blessed One have I heard it, face to face have I learned it,
dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca.
ca → cāti (sya-all, pts) | samasamaphalā → samasamapphalā (th) | dveme → dve me (pts) | samasamaphalā samasamavipākā → samasamapphalā sama samavipākā (pts) | ca → cā ti (pts)“These two alms are equal to each other in fruit, equal to each other in result,
of much greater fruit & reward than any other alms.
Katame dve?Which two?
Yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca piṇḍapātaṁ paribhuñjitvā anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati.
paribhuñjitvā → bhuñjitvā (bj); bhuñjitvā tathāgato (bj) | sammāsambodhiṁ → sambodhiṁ (pts) | parinibbāyati → parinibbuto (bj: kesucipotthakesu) | yañca → yañ ca (pts)The alms that, after having eaten it, the Tathāgata awakens to the unexcelled right self-awakening.
And the alms that, after having eaten it,
the Tathāgata is unbound by means of the unbinding property with no fuel remaining.
Ime dve piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ativiya aññehi piṇḍapātehi mahapphalatarā ca mahānisaṁsatarā ca.
samasamaphalā samasamavipākā → samāsamapphalā samāsamavipākā (pts) | samāsamapphalā → A samāsamamahapphalā. (pts note) | samasamaphalā → samasamapphalā (th)These are the two alms that are equal to each other in fruit,
equal to each other in result, of much greater fruit & reward than any other alms.
‘Āyusaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, vaṇṇasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, sukhasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, saggasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, yasasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitaṁ, ādhipateyyasaṁvattanikaṁ āyasmatā cundena kammāraputtena kammaṁ upacitan’ti.
kammaṁ → (sya-all) | ādhipateyyasaṁvattanikaṁ → adhipateyyasaṁvattanikaṁ (sya-all, pts) | cundena kammāraputtena kammaṁ → (pts) | saggasaṁvattanikaṁ → yasasaṁvattanikaṁ (bjt) | yasasaṁvattanikaṁ → saggasaṁvattanikaṁ (bjt) | cundena kammāraputtena kammaṁ upacitanti → upacitan ti cundassa ānanda (pts)Venerable Cunda the silversmith has accumulated kamma that leads to long life.
Venerable Cunda the silversmith has accumulated kamma that leads to beauty.
Venerable Cunda the silversmith has accumulated kamma that leads to happiness.
Venerable Cunda the silversmith has accumulated kamma that leads to heaven.
Venerable Cunda the silversmith has accumulated kamma that leads to rank.
Venerable Cunda the silversmith has accumulated kamma that leads to sovereignty.”’
Cundassānanda, kammāraputtassa evaṁ vippaṭisāro paṭivinodetabbo”ti.
cundassānanda → cundassa ānanda (bj, sya-all) | vippaṭisāro → vip paṭisāro (th) | paṭivinodetabboti → paṭivinodetabbo ti (pts)In this way, Ānanda, Cunda the silversmith’s remorse should be allayed.”
Atha kho bhagavā etamatthaṁ viditvā tāyaṁ velāyaṁ imaṁ udānaṁ udānesi:
etamatthaṁ → etam atthaṁ (pts)Then, on realizing the significance of that, the Blessed One on that occasion exclaimed:
“Dadato puññaṁ pavaḍḍhati, saṁyamato veraṁ na cīyati;
cīyati → Comp. Mahāp., p. 48. AD saṁyamato [saññamato] cetanaṁ ciyati; C vedanā cīyati; B ceraṁ na bhavissati. VIII. 6. See Mahāp., p. 10-15; Mahāvagga, VI. 28. See the translation in Rhys Davids'; Buddhist Suttas, p. 15-22. (pts note)For a person giving, merit increases. for one self-restraining, no animosity is amassed. Kusalo ca jahāti pāpakaṁ, rāgadosamohakkhayā sanibbuto”ti.
sanibbuto”ti → sa nibbutoti (bj); parinibbutoti (sya-all, pts-vp-pli1) | sanibbutoti pañcamaṁ → sa nibbutoti (bj); parinibbuto ti (pts) | sanibbutoti → parinibbutoti (sya-all) | sanibbuto’’ti → parinibbutoti (cck: sī. syā. pī.)One who is skillful leaves evil behind and –from the ending of passion, aversion, delusion– is totally unbound.
Pañcamaṁ.
pañcamaṁ → pañcamaṁ evamme (sya-all) | nibbuto”ti → sāyanhasamayaṁ nivāsetvā (bj: mahāparinibbānasutta) | pañcamaṁ → ti (pts)