Bhikkhunīsutta๑๕๙ ภิกขุนีสูตร
Evaṁ me sutaṁ— ekaṁ samayaṁ āyasmā ānando kosambiyaṁ viharati ghositārāme.สมัยหนึ่ง ท่านพระอานนท์อยู่ ณ โฆสิตาราม เขตกรุงโกสัมพี
Atha kho aññatarā bhikkhunī aññataraṁ purisaṁ āmantesi:
atha kho → athakho (th)ครั้งนั้น ภิกษุณีรูปหนึ่ง เรียกชายคนหนึ่งมาบอกว่า
“ehi tvaṁ, ambho purisa, yenayyo ānando tenupasaṅkama; upasaṅkamitvā mama vacanena ayyassa ānandassa pāde sirasā vanda:
yenayyo → yena ayyo (bj, sya-all) | yenayyo → yen ayyo (pts) | tenupasaṅkama → ten upasaṅkama (pts)“พ่อหนุ่มผู้เจริญ มานี่ ท่านจงเข้าไปหา พระคุณเจ้าอานนท์ถึงที่อยู่ กราบเท้าท่านด้วยเศียรเกล้าตามคำของเรา เรียนว่า
‘itthannāmā, bhante, bhikkhunī ābādhikinī dukkhitā bāḷhagilānā.‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีชื่อนี้อาพาธ มีทุกข์ เป็นไข้หนัก
Sā ayyassa ānandassa pāde sirasā vandatī’ti. Evañca vadehi:
sā → (pts) | ayyassa → B. K. bāḷh- sā ayyassa. (pts note) | evañca → evaṁ ca (bjt) | evañca vadehi → evañ ca vadehi--sādhu (pts)นางขอกราบเท้า พระคุณเจ้าอานนท์’ และจงเรียนอย่างนี้ว่า
‘sādhu kira, bhante, ayyo ānando yena bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.
bhikkhunupassayo → bhikkhunūpassayo (bj, sya-all); bhikkhunīpassayo (pts) | bhikkhunīpassayo → B. K. bhikkhunupassayo (pts note) | tenupasaṅkamatu → ten upasaṅkamatu (pts)“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอโอกาส ขอ พระคุณเจ้าอานนท์ได้โปรดอนุเคราะห์เข้าไปหาภิกษุณีนั้นยังสำนักของภิกษุณีด้วยเถิด”
“Evaṁ, ayye”ti kho so puriso tassā bhikkhuniyā paṭissutvā yenāyasmā ānando tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā āyasmantaṁ ānandaṁ abhivādetvā ekamantaṁ nisīdi. Ekamantaṁ nisinno kho so puriso āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
paṭissutvā → paṭissuṇitvā (sya-all) | evaṁ ayyeti → evam ayye ti (pts) | paṭissutvā yenāyasmā → paṭisutvā yen āyasmā (pts) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)บุรุษนั้นรับคำแล้ว เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ ไหว้แล้ว นั่ง ณ ที่สมควร ได้เรียนท่านพระอานนท์ว่า
“Itthannāmā, bhante, bhikkhunī ābādhikinī dukkhitā bāḷhagilānā.
itthannāmā → itthannāma (sya-all)“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ภิกษุณีชื่อนี้อาพาธ มีทุกข์ เป็นไข้หนัก
Sā āyasmato ānandassa pāde sirasā vandati, evañca vadeti:
āyasmato → ayyassa (sya-all) | sā āyasmato → ayyassa (pts) | vandati → SS. vandatīti. (pts note) | evañca → evaṁ ca (bjt) | evañca → evañ ca (pts)นางขอกราบเท้า พระคุณเจ้าอานนท์ด้วยเศียรเกล้า” และเรียนอย่างนี้ว่า
‘sādhu kira, bhante, āyasmā ānando yena bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkamatu anukampaṁ upādāyā’”ti.
bhikkhunupassayo → bhikkhunūpassayo (bj, sya-all); bhikkhunipassayo (pts) | āyasmā → ayyo (sya-all) | tenupasaṅkamatu → ten upasaṅkamatu (pts)“ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอ โอกาส ขอพระคุณเจ้าอานนท์ได้โปรดอนุเคราะห์ เข้าไปหาภิกษุณีนั้นยังสำนักของ ภิกษุณีด้วยเถิด”
Adhivāsesi kho āyasmā ānando tuṇhībhāvena.
kho → (sya-all)ท่านพระอานนท์รับโดยดุษณีภาพ
Atha kho āyasmā ānando nivāsetvā pattacīvaramādāya yena bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkami.
bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī → bhikkhunūpassayo (bj, sya-all) | ānando → ānando pubbaṇhasamayaṁ (sya-all) | pubbaṇhasamayaṁ → ba. natthi (sya-all: yu.) | pattacīvaramādāya → pattacīvaraṁ ādāya (bjt, pts) | atha kho → athakho (th) | bhikkhunupassayo yena sā bhikkhunī tenupasaṅkami → bhikkhunipassayo ten upasaṅkami (pts)ครั้นเวลาเช้า ท่านพระอานนท์ครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เข้าไปหา ภิกษุณีนั้นยังสำนักของภิกษุณี
Addasā kho sā bhikkhunī āyasmantaṁ ānandaṁ dūratova āgacchantaṁ.
dūratova → dūrato va (pts)ภิกษุณีนั้นเห็นท่านพระอานนท์มาแต่ไกล
Disvā sasīsaṁ pārupitvā mañcake nipajji.
sasīsaṁ → sā sīsaṁ (pts)นอนคลุม ศีรษะอยู่บนเตียง
Atha kho āyasmā ānando yena sā bhikkhunī tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā paññatte āsane nisīdi. Nisajja kho āyasmā ānando taṁ bhikkhuniṁ etadavoca:
atha kho → athakho (th) | tenupasaṅkami → ten upasaṅkami (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น ในเวลาเช้า ท่านพระอานนท์เข้าไปหาภิกษุณีนั้นถึงที่อยู่ นั่งบน อาสนะที่ปูลาดไว้ ได้กล่าวกับภิกษุณีนั้นดังนี้ว่า
“Āhārasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo āhāraṁ nissāya.“น้องหญิง กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาหาร บุคคลอาศัยอาหาร
Āhāro pahātabbo.แล้วพึงละอาหาร เสีย
Taṇhāsambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo taṇhaṁ nissāya.
bhagini → idha bhagini (bj: machasaṁ)กายนี้เกิดขึ้นเพราะตัณหา บุคคลอาศัยตัณหา
Taṇhā pahātabbā.แล้วพึงละตัณหา เสีย
Mānasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo mānaṁ nissāya.กายนี้เกิดขึ้น เพราะมานะ บุคคลอาศัยมานะ
Māno pahātabbo.แล้วพึงละมานะเสีย
Methunasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo.กายนี้เกิดขึ้นเพราะเมถุน
Methune ca setughāto vutto bhagavatā.
methune ca → methuno pahātabbo methuno (sya-all) | methune → methuno (pts) | setughāto → methuno pahātabbo methune setughāto” ti (bj: syā) | pahātabbo → ba. natthi (sya-all: yu.) | methuno → ba. natthi (sya-all: yu.) | methuno → SS. methune. (pts note)และการ ฆ่าปัจจัยแห่งเมถุนด้วยอริยมรรค พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว
‘Āhārasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo āhāraṁ nissāya.น้องหญิง เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาหาร บุคคล อาศัยอาหาร
Āhāro pahātabbo’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ.
pahātabboti iti → pahātabbo ti--iti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)แล้วพึงละอาหารเสีย‘
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ paṭicca → kiñc etaṁ paticca (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไรเราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhagini, bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti:
idha → idha pana (bj) | paṭisaṅkhā yoniso → paṭisaṅkhāyoniso (bjt)น้องหญิง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พิจารณาโดยแยบคายแล้วจึงฉันอาหาร
‘neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya, yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṁsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṁ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṁ na uppādessāmi. Yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’ti.
vihiṁsūparatiyā → vihiṁsuparatiyā (sya-all) | me → (pts) | yātrā → B. K. yatrā. (pts note) | purāṇañca → purāṇaṁ ca (bjt) | navañca → navaṁ ca (bjt) | neva → n eva (pts) | yāvadeva → yāvad eva (pts) | purāṇañca → purāṇañ ca (pts) | navañca → navañ ca (pts)ไม่ใช่เพื่อเล่น ไม่ใช่เพื่อมัวเมา ไม่ใช่เพื่อประดับ ไม่ใช่เพื่อตกแต่ง แต่ฉันเพียงเพื่อความดำรงอยู่ ได้แห่งกายนี้ เพื่อให้กายนี้เป็นไปได้ เพื่อกำจัดความเบียดเบียน เพื่ออนุเคราะห์ พรหมจรรย์โดยคิดเห็นว่า ‘เราจักกำจัดเวทนาเก่าและจักไม่ให้เวทนาใหม่เกิดขึ้น ความดำเนินไปแห่งกาย ความไม่มีโทษ และความอยู่ผาสุกจักมีแก่เรา’
So aparena samayena āhāraṁ nissāya āhāraṁ pajahati.
āhāraṁ → āharaṁ (pts)เธออาศัย อาหารแล้วภายหลังจึงละอาหารเสียได้
‘Āhārasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo āhāraṁ nissāya āhāro pahātabbo’ti,
pahātabboti → pahātabbo (pts)น้องหญิง ข้อที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะอาหาร บุคคลอาศัย อาหารแล้วพึงละอาหารเสีย‘
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | iti yaṁ → ti--iti yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้
‘Taṇhāsambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo taṇhaṁ nissāya.น้องหญิง เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะตัณหา บุคคลอาศัย ตัณหา
Taṇhā pahātabbā’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ.
panetaṁ → iti yantaṁ (bj: sīmu) | pahātabbāti iti → pahātabbā ti--iti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)แล้วพึงละตัณหาเสีย‘
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñc etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไรเราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhagini, bhikkhu suṇāti:น้องหญิง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ฟังข่าวว่า
‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti.
upasampajja viharatīti → upasampajjaviharatīti (bjt) | diṭṭheva → diṭṭh eva (pts)‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันไม่มี อาสวะเพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’
Tassa evaṁ hoti:
tassa → tass (pts)เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า
‘kudāssu nāma ahampi āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’ti.
kudāssu → kudassu (bj, pts); kadāssu (sya-all) | ahampi → ahaṁpi (th)‘เมื่อไรหนอ แม้เราก็จักทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มี อาสวะเพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’
So aparena samayena taṇhaṁ nissāya taṇhaṁ pajahati.เธออาศัยตัณหา แล้วภายหลังจึงละตัณหาเสียได้
‘Taṇhāsambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo taṇhaṁ nissāya taṇhā pahātabbā’ti,
pahātabbāti → pahātabbā (pts)น้องหญิง ข้อที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะตัณหา บุคคลอาศัย ตัณหาแล้วพึงละตัณหาเสีย‘
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | iti yaṁ → ti--iti yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้
‘Mānasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo mānaṁ nissāya.น้องหญิง เรากล่าวไว้แล้วเช่นนี้แลว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะมานะ บุคคลอาศัย มานะ
Māno pahātabbo’ti, iti kho panetaṁ vuttaṁ.
pahātabboti iti → pahātabbo ti--iti (pts) | panetaṁ → pan etaṁ (pts)แล้วพึงละมานะเสีย‘
Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñc etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไรเราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhagini, bhikkhu suṇāti:น้องหญิง ภิกษุในธรรมวินัยนี้ฟังข่าวว่า
‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’ti.‘ภิกษุชื่อนี้ทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มี อาสวะเพราะอาสวะสิ้นไปด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน’
Tassa evaṁ hoti:
tassa → tass (pts)เธอมีความคิด อย่างนี้ว่า
‘so hi nāma āyasmā āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissati;
viharissati kimaṅgaṁ panāhanti → viharati kimaṅgapanāhanti (bj)‘ก็ท่านผู้มีอายุนั้นทำให้แจ้งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ เพราะอาสวะสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน
kimaṅgaṁ panāhan’ti.
kimaṅgaṁ → kimaṅga (bj, pts1ed) | kimaṅgaṁ panāhanti → kim aṅga panāhan ti (pts) | kimaṅgaṁ → kimaṅga (sī. pī.) a. ni. 5.180; cūḷava. 331; saṁ. ni. 5.1020 (cck note) | kimaṅgaṁ panāhanti → kimaṅgapanāhanti (bjt)ไฉนเราจักทำให้แจ้ง บ้างไม่ได้’
So aparena samayena mānaṁ nissāya mānaṁ pajahati.เธออาศัยมานะแล้วภายหลังจึงละมานะเสียได้
‘Mānasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo, mānaṁ nissāya māno pahātabbo’ti,
pahātabboti → pahātabbo (pts)น้องหญิง ข้อที่เรากล่าวว่า ‘กายนี้เกิดขึ้นเพราะมานะ บุคคลอาศัยมานะ แล้วพึงละมานะเสีย‘
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (bjt, th) | iti yaṁ → ti--iti yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)เรากล่าวเพราะอาศัยเหตุนี้
Methunasambhūto ayaṁ, bhagini, kāyo.น้องหญิง กายนี้เกิดขึ้นเพราะเมถุน
Methune ca setughāto vutto bhagavatā”ti.
methune ca → methuno pahātabbo methuno (sya-all) | methune → methuno (pts) | pahātabbo → ba. natthi (sya-all: yu.) | methuno → ba. natthi (sya-all: yu.) | methuno → SS. methune. (pts note) | bhagavatāti → bhagavatā ti (pts)และการฆ่าปัจจัยแห่งเมถุนด้วยอริยมรรค พระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว”
Atha kho sā bhikkhunī mañcakā vuṭṭhahitvā ekaṁsaṁ uttarāsaṅgaṁ karitvā āyasmato ānandassa pādesu sirasā nipatitvā āyasmantaṁ ānandaṁ etadavoca:
mañcakā vuṭṭhahitvā → mañcā uṭṭhahitvā (bj) | atha kho → athakho (th) | uttarāsaṅgaṁ → uttarāsaṁgaṁ (th) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้นแล ภิกษุณีนั้นลุกจากเตียง ห่มผ้าเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง หมอบลง แทบเท้าของท่านพระอานนท์ด้วยเศียรเกล้า ได้เรียนท่านพระอานนท์ว่า
“accayo maṁ, bhante, accagamā, yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, yāhaṁ evamakāsiṁ.
yāhaṁ evamakāsiṁ → sāhaṁ evam akāsiṁ (pts) | evam → B. K. yāham evaṁ. (pts note) | yathāakusalaṁ yāhaṁ evamakāsiṁ → yathā-akusalaṁ sāhaṁ evam akāsiṁ (pts)“ข้าแต่ท่าน ผู้เจริญ ดิฉันเป็นคนเขลา คนหลง ไม่ฉลาด ได้ล่วงเกินไปแล้ว
Tassā me, bhante, ayyo ānando accayaṁ accayato paṭiggaṇhātu, āyatiṁ saṁvarāyā”ti.
paṭiggaṇhātu → patigaṇhātu (bj) | paṭiggaṇhātu → paṭigaṇhātu (pts)ขอพระคุณเจ้า อานนท์โปรดยกโทษให้ดิฉันผู้ทำอย่างนี้ เพื่อให้สำรวมระวังต่อไป”
“Taggha taṁ, bhagini, accayo accagamā, yathābālaṁ yathāmūḷhaṁ yathāakusalaṁ, yā tvaṁ evamakāsi.
Taggha taṁ → taggha tvaṁ (pts1ed, mr) | taṁ → tvaṁ (pts) | taṁ → taggha tvaṁ (cck: sī. pī. ka.) | taṁ → ba. tvaṁ (sya-all: yu.) | yathāakusalaṁ → yathā-akusalaṁ (pts) | evamakāsi → evam akāsi (pts)ท่านพระอานนท์กล่าวว่า “ช่างเถอะ น้องหญิง เธอเป็นคนเขลา คนหลง ไม่ฉลาด จึงได้ล่วงเกินไปแล้ว
Yato ca kho tvaṁ, bhagini, accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikarosi, taṁ te mayaṁ paṭiggaṇhāma.
paṭiggaṇhāma → patigaṇhāma (bj) | taṁ te → tante (th) | taṁ → tan (pts) | paṭiggaṇhāma → paṭigaṇhāma (pts)เมื่อเธอผู้ทำอย่างนี้ เห็นโทษโดยความเป็นโทษแล้ว ทำคืนตามธรรม เรายกโทษให้เธอ
Vuddhi hesā, bhagini, ariyassa vinaye yo accayaṁ accayato disvā yathādhammaṁ paṭikaroti āyatiṁ saṁvaraṁ āpajjatī”ti.
yo → yā (bj, sya-all) | vuddhi hesā → vuḍḍhihesā (sya-all) | āpajjatīti navamaṁ → apajjatīti (pts) | yā → ba. yo (sya-all: yu.) | hesā → h esā (pts)น้องหญิง การที่บุคคลเห็นโทษแล้วทำคืนตาม ธรรม สำรวมระวังต่อไปนี้เป็นความเจริญในอริยวินัย”