Lokāyatikasutta
Lokāyatikasutta → lokāyatikabrāhmaṇasuttaṁ (bj)๓๘ โลกายติกสูตร
Atha kho dve lokāyatikā brāhmaṇā yena bhagavā tenupasaṅkamiṁsu; upasaṅkamitvā bhagavatā saddhiṁ sammodiṁsu.
atha kho → (sya-all) | + → sāvatthinidānaṁ (bjt)ครั้งนั้น พราหมณ์ผู้ชำนาญในคัมภีร์โลกายัต ๒ คน เข้าไปเฝ้าพระ ผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ
Sammodanīyaṁ kathaṁ sāraṇīyaṁ vītisāretvā ekamantaṁ nisīdiṁsu. Ekamantaṁ nisinnā kho te brāhmaṇā bhagavantaṁ etadavocuṁ:
sāraṇīyaṁ → sārāṇīyaṁ (bj, sya-all)สนทนาปราศรัยกับพระผู้มีพระภาคพอเป็นที่บันเทิงใจ พอเป็นที่ระลึกถึงกันแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า
“Pūraṇo, bho gotama, kassapo sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānāti:
aparisesañāṇadassanaṁ → aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ (bj: machasaṁ)“ข้าแต่ท่านพระโคดม ท่านปูรณะ กัสสปะ เป็นสัพพัญญู เห็นสิ่งทั้งปวง
‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṁ samitaṁ ñāṇadassanaṁ paccupaṭṭhitan’ti.
tiṭṭhato → tiṭṭhito (bj) | ca → ca me (sya-all)ปฏิญญาญาณทัสสนะอย่างเบ็ดเสร็จว่า ‘เมื่อเราเดิน ยืน หลับ และตื่นอยู่ ญาณทัสสนะได้ปรากฏต่อเนื่องตลอดไป’
So evamāha:เธอกล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ anantena ñāṇena anantaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharāmī’ti.
anantaṁ → antavantaṁ (bj) | antavantaṁ → anantaṁ (bj: machasaṁ) | viharāmīti → viharāmī ti (bjt)‘เรารู้เห็นโลกอันไม่มี ที่สุดด้วยญาณอันไม่มีที่สุด’
Ayampi, bho gotama, nigaṇṭho nāṭaputto sabbaññū sabbadassāvī aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ paṭijānāti:
Ayampi → ayampi hi (sya-all, mr) | nāṭaputto → nātaputto (bj) | ayampi → ayampi hi (sya-all) | ayampi → ayampi hi (bj: syā) | nātaputto → nāṭaputto (bj: machasaṁ) | Ayampi → ayampi hi (cck: syā. ka.) | aparisesaṁ → aparisesa (bjt) | aparisesaṁ ñāṇadassanaṁ → aparisesañāṇadassanaṁ (th)ท่านพระโคดม แม้แต่ท่านนิครนถ นาฎบุตรนี้ก็เป็น สัพพัญญู เห็นสิ่งทั้งปวง
‘carato ca me tiṭṭhato ca suttassa ca jāgarassa ca satataṁ samitaṁ ñāṇadassanaṁ paccupaṭṭhitan’ti.
tiṭṭhato → tiṭṭhito (bj) | ca → ca me (sya-all)ปฏิญญาญาณทัสสนะอย่างเบ็ดเสร็จว่า ‘เมื่อเราเดิน ยืน หลับ และตื่นอยู่ ญาณทัสสนะได้ปรากฏต่อเนื่องตลอดไป’
So evamāha:
So → sopi (?) | So → sopi (cck: ?)เธอกล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ anantena ñāṇena anantaṁ lokaṁ jānaṁ passaṁ viharāmī’ti.
anantena → antavantena (bj) | anantaṁ → antavantaṁ (bj) | antavantena → anantena (bj: machasaṁ)‘เรารู้เห็นโลกอันไม่มีที่สุดด้วยญาณอันไม่มีที่สุด’
Imesaṁ, bho gotama, ubhinnaṁ ñāṇavādānaṁ ubhinnaṁ aññamaññaṁ vipaccanīkavādānaṁ ko saccaṁ āha ko musā”ti?
āha → (sya-all)ท่านพระโคดม ทั้ง ๒ คนนี้ต่างพูด อวดความรู้กัน ต่างพูดขัดแย้งกัน ใครพูดจริง ใครพูดเท็จ”
“Alaṁ, brāhmaṇā.พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย พราหมณ์
Tiṭṭhatetaṁ:
‘imesaṁ ubhinnaṁ ñāṇavādānaṁ ubhinnaṁ aññamaññaṁ vipaccanīkavādānaṁ ko saccaṁ āha ko musā’ti.
āha → (sya-all) | musāti → musā ti (bjt) | musāti → musā (th)เรื่องที่คนทั้ง ๒ คนนี้ต่างพูดอวด ความรู้กัน ต่างพูดขัดแย้งกัน ใครพูดจริง ใครพูดเท็จนี้จงพักไว้ก่อน
Dhammaṁ vo, brāhmaṇā, desessāmi,
desessāmi → desissāmi (sya-all) | desessāmi → desissāmi (bj: sīmu)เราจักแสดง ธรรมแก่เธอทั้งหลาย
taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bho”ti kho te brāhmaṇā bhagavato paccassosuṁ.พราหมณ์ เหล่านั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว Bhagavā etadavoca:พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสดังนี้ว่า
“Seyyathāpi, brāhmaṇā, cattāro purisā catuddisā ṭhitā paramena javena ca samannāgatā paramena ca padavītihārena.
paramena → paramāya gatiyā ca (bj); purisagatiyā ca (sya-all) | ca → (sya-all) | samannāgatā → paramena javena ca samannāgatā (bj: machasaṁ)“พราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษ ๔ คน ยืนอยู่ ๔ ทิศ ต่างมีฝีเท้าวิ่งได้เร็ว และก้าวได้เร็ว พวกเขาต่างมีฝีเท้าเร็วเช่นนี้
Te evarūpena javena samannāgatā assu, seyyathāpi nāma daḷhadhammā dhanuggaho sikkhito katahattho katūpāsano lahukena asanena appakasirena tiriyaṁ tālacchāyaṁ atipāteyya;
daḷhadhammā → daḷhadhammo (sabbattha) | tālacchāyaṁ → tālacchātiṁ (si, sya-all, pts1ed); tālacchādiṁ (mr) | daḷhadhammā → brāhmaṇā daḷhadhammo (bj); daḷhadhammo (sya-all) | te → (sya-all) | katūpāsano → katupāsano (sya-all) | daḷhadhammo → daḷhadhammā (bj: machasaṁ) | tālacchāyaṁ → tālacchāti (bj: sī, syā, PTS) | daḷhadhammā → daḷhadhammo (sabbattha) a. ni. 4.45; ma. ni. 1.116 ca, taṁsaṁvaṇṇanāṭīkāyo ca moggallānabyākaraṇañca oloketabbā (cck note) | tālacchāyaṁ → tālacchātiṁ (sī. syā. pī.), tālacchādiṁ (ka.) a. ni. 4.45; ma. ni. 1.161 passitabbaṁ (cck note)เปรียบเหมือนนายขมังธนูถือธนูไว้มั่น ศึกษามาเจนจบ ฝีมือช่ำชอง ผ่านการประลองฝีมือมาแล้ว พึงใช้ลูกธนูชนิดเบา ๆ ยิงเงาตาลด้านขวางให้ผ่านไปได้โดยไม่ยาก
evarūpena ca padavītihārena, seyyathāpi nāma puratthimā samuddā pacchimo samuddoและยิงได้รวดเร็วกว่าการก้าวเท้าดังที่ กล่าวมา เปรียบเหมือนจากมหาสมุทรในทิศตะวันออกถึงมหาสมุทรในทิศตะวันตก
atha puratthimāya disāya ṭhito puriso evaṁ vadeyya:ถ้าบุรุษผู้ยืนอยู่ทางทิศตะวันออก
‘ahaṁ gamanena lokassa antaṁ pāpuṇissāmī’ti.พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เราจะเดินไปถึงที่สุดโลก’
So aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṁ gantvā appatvāva lokassa antaṁ antarā kālaṁ kareyya.
aññatra → aññatreva (bj) | asitapītakhāyitasāyitā → asitakhāyitasāyitā (sya-all) | aññatreva → aññatra (bj: machasaṁ) | aññatreva → aññatra (bj: machasaṁ) | antaṁ antarā → antamantarā (th)เขางดกิน ดื่ม เคี้ยว และลิ้ม งดถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ งดหลับและพักผ่อน เขามีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี เดินไปได้ตลอด ๑๐๐ ปี ยังไปไม่ถึงที่สุดโลกเลย จะพึงตายเสียก่อนในระหว่าง
Atha pacchimāya disāya …pe…
disāya → disāya ṭhito puriso evaṁ vadeyya (bj)ถ้าบุรุษผู้ยืนอยู่ทางทิศตะวันตก ฯลฯ
atha uttarāya disāya …
+ → ṭhito puriso evaṁ vadeyya (bjt)ทางทิศเหนือ ฯลฯ
atha dakkhiṇāya disāya ṭhito puriso evaṁ vadeyya:ถ้าบุรุษผู้ยืนอยู่ทางทิศใต้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า
‘ahaṁ gamanena lokassa antaṁ pāpuṇissāmī’ti.‘เราจะเดินไปถึงที่สุดของโลก’
So aññatreva asitapītakhāyitasāyitā aññatra uccārapassāvakammā aññatra niddākilamathapaṭivinodanā vassasatāyuko vassasatajīvī vassasataṁ gantvā appatvāva lokassa antaṁ antarā kālaṁ kareyya.
aññatra → aññatreva (bj) | asitapītakhāyitasāyitā → asitakhāyitasāyitā (sya-all) | aññatreva → aññatra (bj: machasaṁ) | aññatreva → aññatra (bj: machasaṁ) | antaṁ antarā → antamantarā (th)เขางดกิน ดื่ม เคี้ยว และลิ้ม งดถ่ายอุจจาระและปัสสาวะ งดหลับและพักผ่อน เขามีอายุ ๑๐๐ ปี มีชีวิตอยู่ ๑๐๐ ปี เดินไปได้ตลอด ๑๐๐ ปี ยังไปไม่ถึงที่สุดโลกเลย ก็จะพึง ตายเสียก่อนในระหว่าง
Taṁ kissa hetu?
kissa hetu → kissahetu (th)ข้อนั้นเพราะเหตุไร
Nāhaṁ, brāhmaṇā, evarūpāya sandhāvanikāya lokassa antaṁ ñāteyyaṁ daṭṭheyyaṁ patteyyanti vadāmi.
daṭṭheyyaṁ → diṭṭheyyaṁ (sya-all)เพราะเราจะไม่กล่าวว่า ‘บุคคลพึงรู้ พึงเห็น พึงถึงที่สุดโลกได้ด้วยการวิ่งไปเช่นนี้’
Na cāhaṁ, brāhmaṇā, appatvāva lokassa antaṁ dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi.
dukkhassa antakiriyaṁ vadāmi → dukkhassantakiriyaṁ vadāmīti (bj)แต่เราก็ไม่กล่าวว่า ‘บุคคลยังไม่ถึง ที่สุดโลกจะทำที่สุดทุกข์ได้’
Pañcime, brāhmaṇā, kāmaguṇā ariyassa vinaye lokoti vuccati.พราหมณ์ กามคุณ ๕ ประการนี้ เรียกว่า ‘โลก’ ในอริยวินัย
Katame pañca?กามคุณ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhuviññeyyā rūpā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā;
cakkhuviññeyyā → cakkhu viññeyyā (bjt) | kāmūpasaṁhitā rajanīyā → kāmūpasañhitā rajaniyā (th)๑. รูปที่พึงรู้แจ้งทางตา อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด
sotaviññeyyā saddā …pe…
sotaviññeyyā → sota viññeyyā (bjt)๒. เสียงที่พึงรู้แจ้งทางหู ฯลฯ
ghānaviññeyyā gandhā …
ghānaviññeyyā → ghāna viññeyyā (bjt)๓. กลิ่นที่พึงรู้แจ้งทางจมูก ฯลฯ
jivhāviññeyyā rasā …
jivhāviññeyyā → jivhā viññeyyā (bjt)๔. รสที่พึงรู้แจ้งทางลิ้น ฯลฯ
kāyaviññeyyā phoṭṭhabbā iṭṭhā kantā manāpā piyarūpā kāmūpasaṁhitā rajanīyā;
kāyaviññeyyā → kāya viññeyyā (bjt) | kāmūpasaṁhitā rajanīyā → kāmūpasañhitā rajaniyā (th)๕. โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย อันน่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ชักให้ใคร่ พาใจให้กำหนัด
ime kho, brāhmaṇā, pañca kāmaguṇā ariyassa vinaye lokoti vuccati.
pañca kāmaguṇā → pañcakāmaguṇā (bjt)พราหมณ์ กามคุณ ๕ ประการนี้แล เรียกว่า ‘โลก’ ในอริยวินัย
Idha, brāhmaṇā, bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
paṭhamaṁ jhānaṁ → paṭhamajjhānaṁ (sya-all)ภิกษุในธรรมวินัยนี้สงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน ที่มีวิตกวิจาร ปีติและสุขอันเกิดจากวิเวกอยู่
Ayaṁ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma, lokassa ante viharati’.
antamāgamma → antamagamā (sya-all) | antamāgamma → antaṁ āgamma (bjt)เราเรียกว่า ภิกษุนี้ถึงที่สุดโลกแล้ว อยู่ในที่สุดโลก
Tamaññe evamāhaṁsu:คนพวกอื่นกล่าวถึงภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.
ayampi → (bj)‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṁ vadāmi:
Ahampi hi → ahampi (bj, pts1ed) | hi → ahampi (cck: sī. pī.)แม้เราเองก็กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.
lokamhāti → lokamhā ti (bjt)‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Puna caparaṁ, brāhmaṇā, bhikkhu vitakkavicārānaṁ vūpasamā …pe… dutiyaṁ jhānaṁ …
bhikkhu → bhakkhu (sya-all) | + → upasampajja viharati (bjt) | dutiyaṁ jhānaṁ → dutiyajjhānaṁ (th)ภิกษุบรรลุทุติยฌาน ฯลฯ
tatiyaṁ jhānaṁ …
+ → upasampajja viharati (bjt) | tatiyaṁ jhānaṁ → tatiyajjhānaṁ (th)ตติยฌาน ฯลฯ
catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati.
catutthaṁ jhānaṁ → catutthajjhānaṁ (th)จตุตถฌาน ฯลฯ
Ayaṁ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati’.
antamāgamma → antamagamā (sya-all)เราก็เรียกว่า ภิกษุนี้ถึงที่สุดโลกแล้ว อยู่ในที่สุดโลก
Tamaññe evamāhaṁsu:คนพวกอื่นกล่าวถึงภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṁ vadāmi:แม้เราเองก็กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Puna caparaṁ, brāhmaṇā, bhikkhu sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati.ภิกษุบรรลุอากาสานัญจายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ อยู่ เพราะล่วงรูปสัญญา ดับปฏิฆสัญญา ไม่กำหนดนานัตตสัญญา
Ayaṁ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati’.
antamāgamma → antamagamā (sya-all) | antamāgamma → antaṁ āgamma (bjt)เราก็เรียกว่า ภิกษุนี้ถึงที่สุดโลกแล้ว อยู่ในที่สุดโลก
Tamaññe evamāhaṁsu:คนพวกอื่นกล่าวถึงภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṁ vadāmi:
hi → (bj)แม้เราก็กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Puna caparaṁ, brāhmaṇā, bhikkhu sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati …pe…ภิกษุล่วงอากาสานัญจายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุวิญญาณัญจายตนฌาน โดยกำหนดว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ อยู่ ฯลฯ
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati …pe…ภิกษุล่วงวิญญาณัญจายตนฌาน โดยประการทั้งปวง บรรลุอากิญจัญญายตนฌานโดยกำหนดว่า ‘ไม่มีอะไร’ อยู่ ฯลฯ
sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati.ภิกษุล่วงอากิญจัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุเนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่
Ayaṁ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati’.
antamāgamma → antamagamā (sya-all) | antamāgamma → antaṁ āgamma (bjt)เราก็เรียกว่า ภิกษุนี้ถึงที่สุดโลกแล้ว อยู่ในที่สุดโลก
Tamaññe evamāhaṁsu:คนพวกอื่นกล่าวถึง ภิกษุนั้นอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Ahampi hi, brāhmaṇā, evaṁ vadāmi:
hi → (bj)แม้เราก็ กล่าวอย่างนี้ว่า
‘ayampi lokapariyāpanno, ayampi anissaṭo lokamhā’ti.‘แม้ภิกษุนี้ก็เกี่ยวข้องกับโลก สลัดตนออกจากโลกไม่ได้’
Puna caparaṁ, brāhmaṇā, bhikkhu sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti.
paññāya cassa → paññāyapassa (sya-all)ภิกษุล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานโดยประการทั้งปวง บรรลุสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ อาสวะทั้งหลายของเธอหมดสิ้นแล้ว เพราะเห็นด้วยปัญญา
Ayaṁ vuccati, brāhmaṇā, ‘bhikkhu lokassa antamāgamma lokassa ante viharati tiṇṇo loke visattikan’”ti.
antamāgamma → antamagamā (sya-all) | antamāgamma → antaṁ āgamma (bjt)เราเรียกว่า ภิกษุนี้ถึงที่สุดโลกแล้ว อยู่ในที่สุดโลก ข้ามพ้นตัณหาเครื่องข้องในโลกได้”