Yo atītaṁ ādisati, (iccāyasmā posālo) Anejo chinnasaṁsayo; Pāraguṁ sabbadhammānaṁ,
pāraguṁ → pāragū (sya-all, mr) | pāraguṁ → pāragū (sya-all) | Pāraguṁ → pāragū (cck: syā. ka.) Atthi pañhena āgamaṁ.

Yo atītaṁ ādisatīti. Yoti yo so bhagavā sayambhū. Anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto, balesu ca vasībhāvaṁ. Atītaṁ ādisatīti bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati, anāgatampi ādisati, paccuppannampi ādisati.

Kathaṁ bhagavā attano atītaṁ ādisati? Bhagavā attano atītaṁ ekampi jātiṁ ādisati, dvepi jātiyo ādisati, tissopi jātiyo ādisati, catassopi jātiyo ādisati, pañcapi jātiyo ādisati, dasapi jātiyo ādisati, vīsampi jātiyo ādisati, tiṁsampi jātiyo ādisati, cattālīsampi jātiyo ādisati, paññāsampi jātiyo ādisati, jātisatampi …pe…
cattālīsampi → cattāḷīsampi (sya-all) jātisahassampi …
jātisahassampi → jātisahassampi ādisati (bj) jātisatasahassampi … anekepi saṁvaṭṭakappe …
saṁvaṭṭakappe → saṁvaṭṭakappe ādisati (bj) anekepi vivaṭṭakappe …
vivaṭṭakappe → vivaṭṭakappe ādisati (bj) anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati— “amutrāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṁ; tatrāpāsiṁ evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno”ti.
idhūpapannoti → idhupapannoti (sya-all) Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ ādisati. Evaṁ bhagavā attano atītaṁ ādisati.

Kathaṁ bhagavā paresaṁ atītaṁ ādisati? Bhagavā paresaṁ atītaṁ ekampi jātiṁ ādisati, dvepi jātiyo ādisati …pe… anekepi saṁvaṭṭavivaṭṭakappe ādisati— “amutrāsi evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādi; tatrāpāsi evaṁnāmo evaṅgotto evaṁvaṇṇo evamāhāro evaṁsukhadukkhappaṭisaṁvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno”ti.
idhūpapannoti → idhupapannoti (sya-all) | idhūpapannoti → idhūpapannoti (bj: sī.pana, sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) Iti sākāraṁ sauddesaṁ anekavihitaṁ pubbenivāsaṁ ādisati. Evaṁ bhagavā paresaṁ atītaṁ ādisati.

Bhagavā pañca jātakasatāni bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, mahāpadāniyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, mahāsudassaniyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, mahāgovindiyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati, maghadeviyasuttantaṁ bhāsanto attano ca paresañca atītaṁ ādisati.
mahāpadāniyasuttantaṁ → mahāpadāniyasuttaṁ (bj); mahādhaniyasuttaṁ (sya-all) | mahāsudassaniyasuttantaṁ → … suttaṁ (bj) | mahāgovindiyasuttantaṁ → … suttaṁ (bj) | maghadeviyasuttantaṁ → … suttaṁ (bj) | jātakasatāni → pañca jātisatāni (bj: sī.pana) | mahāpadāniyasuttaṁ → suttantaṁ (bj: machasaṁ) | māghadeviyasuttaṁ → magha deviya suttantaṁ (bj: sa); maghā deviya suttantaṁ (bj: sī.pana) | mahāpadāniyasuttantaṁ → mahādhaniyasuttaṁ (cck: syā.)

Vuttañhetaṁ bhagavatā— “atītaṁ kho, cunda, addhānaṁ ārabbha tathāgatassa satānusāriñāṇaṁ hoti.
satānusāriñāṇaṁ → satānussariyañāṇaṁ (mr) | satānusāriñāṇaṁ → satānusārī ñāṇaṁ (bj) | satānusāriñāṇaṁ → satānussariyañāṇaṁ (ka.) passa dī. ni. 3.187 (cck note) So yāvatakaṁ ākaṅkhati tāvatakaṁ anussarati. Anāgatañca kho, cunda …pe…
anāgatañca → anāgataṁ (sya-all) paccuppannañca kho, cunda, addhānaṁ ārabbha tathāgatassa bodhijaṁ ñāṇaṁ uppajjati—
paccuppannañca → paccuppannaṁ (sya-all) ‘ayamantimā jāti, natthi dāni punabbhavo’”ti.
punabbhavo”ti → dīghanikāya > pāsādikasutta (bj note)

Indriyaparopariyattañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, sattānaṁ āsayānusayañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, yamakapāṭihīre ñāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, sabbaññutañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, anāvaraṇañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ, sabbattha asaṅgamappaṭihatamanāvaraṇañāṇaṁ tathāgatassa tathāgatabalaṁ.
Indriyaparopariyattañāṇaṁ → indriyaparopariyattiñāṇaṁ (mr) | yamakapāṭihīre ñāṇaṁ → yamakapāṭihiriyañāṇaṁ (sya-all) | mahākaruṇāsamāpattiyā ñāṇaṁ → mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṁ (bj, sya-all) | indriyaparopariyattañāṇaṁ → indriya paropariyatte ñāṇaṁ (bj: sī.pana) | mahākaruṇāsamāpattiñāṇaṁ → mahā karuṇā samāpattiyā ñāṇaṁ (bj: sī.pana, sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | Indriyaparopariyattañāṇaṁ → indriyaparopariyattiñāṇaṁ (ka.) aṭṭhakathā oloketabbā (cck note) | ñāṇaṁ → yamakapāṭihiriyañāṇaṁ (cck: syā.) Evaṁ bhagavā attano ca paresañca atītampi ādisati anāgatampi ādisati paccuppannampi ādisati ācikkhati deseti paññapeti paṭṭhapeti vivarati vibhajati uttānīkaroti pakāsetīti— yo atītaṁ ādisati.

Iccāyasmā posāloti.
posāloti iccāti padasandhi → posālo (bj) Iccāti padasandhi …pe… āyasmāti piyavacanaṁ …pe… posāloti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti— iccāyasmā posālo.

Anejo chinnasaṁsayoti ejā vuccati taṇhā. Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā.
anabhāvaṅkatā → anabhāvakatā (bj) | anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā → anabhāvaṅgatā āyatiṁanuppādadhammā (sya-all) | anabhāvakatā → anabhāvaṁkatā (bj: machasaṁ) Tasmā buddho anejo. Ejāya pahīnattā anejo. Bhagavā lābhepi na iñjati …pe… dukkhepi na iñjati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti anejo. Chinnasaṁsayoti saṁsayo vuccati vicikicchā. Dukkhe kaṅkhā …pe… chambhitattaṁ cittassa manovilekho.
chambhitattaṁ → thambhitattaṁ (bj) | thambhitattaṁ → chambhitattaṁ (bj: machasaṁ, syā) So saṁsayo buddhassa bhagavato pahīno chinno ucchinno samucchinno vūpasanto paṭinissaggo paṭippassaddho abhabbuppattiko ñāṇagginā daḍḍho.
pahīno → (sya-all) | paṭinissaggo → (sya-all) Tasmā buddho chinnasaṁsayoti— anejo chinnasaṁsayo.

Pāraguṁ sabbadhammānanti bhagavā sabbadhammānaṁ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū abhiññāpāragū sabbadhammānaṁ …pe…
sabbadhammānaṁ → (bj) | pāraguṁ → pāragū (sya-all) jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—
jātimaraṇasaṁsāro → jātijarāmaraṇasaṁsāro (sya-all) pāragū sabbadhammānaṁ.
pāragū → pāraguṁ (bj)

Atthi pañhena āgamanti pañhena atthiko āgatomhi …pe…
atthiko āgatomhi → atthikāmhā āgatā (bj) | pañhena atthiko āgatomhi → pañhatthikamhā āgatā (sya-all) “vahassetaṁ bhāran”ti—
bhāranti → bhāranti evampi (bj) | vahassetaṁ bhāranti → sandassetuṁ bhaṇitunti evampi (sya-all) atthi pañhena āgamaṁ. Tenāha so brāhmaṇo—

“Yo atītaṁ ādisati, (iccāyasmā posālo) Anejo chinnasaṁsayo; pāraguṁ sabbadhammānaṁ,
pāraguṁ → pāragū (sya-all) Atthi pañhena āgaman”ti. Vibhūtarūpasaññissa,
vibhūtarūpasaññissa → rūpaṁ saññissa (bj: sī.pana) sabbakāyappahāyino; Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato; Ñāṇaṁ sakkānupucchāmi, kathaṁ neyyo tathāvidho.

Vibhūtarūpasaññissāti katamā rūpasaññā? Rūpāvacarasamāpattiṁ samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā saññā sañjānanā sañjānitattaṁ—
upapannassa → uppannassa (bj) | diṭṭhadhammasukhavihārissa → diṭṭhadhammasukhavihārassa (sya-all) ayaṁ rūpasaññā. Vibhūtarūpasaññissāti catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpasaññā vibhūtā honti vigatā atikkantā samatikkantā vītivattāti—
paṭiladdhassa → lābhissa (sya-all) | vigatā → vibhāvitā (sya-all) | paṭiladdhassa → lābhissa (bj: syā) | honti → vibhūtā hoti (bj: sī.pana, sī.vipi) | paṭiladdhassa → lābhissa (cck: syā.) vibhūtarūpasaññissa.

Sabbakāyappahāyinoti sabbo tassa paṭisandhiko rūpakāyo pahīno, tadaṅgasamatikkamā vikkhambhanappahānena pahīno tassa rūpakāyoti—
paṭisandhiko → sapaṭisandhiko (sya-all) | tadaṅgasamatikkamā → tadaṅgasamatikkama (sya-all) sabbakāyappahāyino.

Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passatoti. Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Kiṅkāraṇā? Natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpatti. Yaṁ viññāṇañcāyatanasamāpattiṁ sato samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā taññeva viññāṇaṁ abhāveti, vibhāveti, antaradhāpeti, “natthi kiñcī”ti passati—
abhāveti vibhāveti → abhāvoti vibhāvoti (bj) | yaṁ → (sya-all) taṅkāraṇā natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanasamāpattīti— ajjhattañca bahiddhā ca natthi kiñcīti passato.

Ñāṇaṁ sakkānupucchāmīti. Sakkāti— sakko. Bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko …pe… pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsotipi sakko.
sakyakulā pabbajitotipi → sakyakulaṁ pabbajitopi (bj) Ñāṇaṁ sakkānupucchāmīti tassa ñāṇaṁ pucchāmi, paññaṁ pucchāmi, sambuddhaṁ pucchāmi.
paññaṁ pucchāmi sambuddhaṁ pucchāmi → (bj, sya-all) | paññaṁ → pañhaṁ (pts) | pucchāmi → paññaṁ pucchāmi sambuddhaṁ pucchāmī ti (bj: machasaṁ, adhika pāṭho.) | pucchāmi → brāhmaṇa saṁyutta > upayavagga > upayasutta (bj note) “Kīdisaṁ kiṁsaṇṭhitaṁ kiṁpakāraṁ kiṁpaṭibhāgaṁ ñāṇaṁ icchitabban”ti—
ñāṇaṁ → (bj, sya-all) ñāṇaṁ sakkānupucchāmi.

Kathaṁ neyyo tathāvidhoti kathaṁ so netabbo vinetabbo anunetabbo paññāpetabbo nijjhāpetabbo pekkhetabbo pasādetabbo?
paññāpetabbo → paññapetabbo (cck) | anunetabbo → abhinetabbo (sya-all) | nijjhāpetabbo pekkhetabbo → abhinijjhāpetabbo pekkhitabbo (sya-all) Kathaṁ tena uttari ñāṇaṁ uppādetabbaṁ?
Kathaṁ tena → kathamassa (sya-all) | uttari → uttariṁ (bj) | kathaṁ tena uttari ñāṇaṁ → kathamassa uttariñāṇaṁ (sya-all) | tena → kathamassa (cck: syā.) Tathāvidhoti tathāvidho tādiso tassaṇṭhito tappakāro tappaṭibhāgo yo so ākiñcaññāyatanasamāpattilābhīti— kathaṁ neyyo tathāvidho. Tenāha so brāhmaṇo—

“Vibhūtarūpasaññissa, sabbakāyappahāyino; Ajjhattañca bahiddhā ca, natthi kiñcīti passato; Ñāṇaṁ sakkānupucchāmi, kathaṁ neyyo tathāvidho”ti.
tathāvidhoti → tadhāvidhoti (sya-all)

Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, (posālāti bhagavā) Abhijānaṁ tathāgato; Tiṭṭhantamenaṁ jānāti, Dhimuttaṁ tapparāyaṇaṁ.
Dhimuttaṁ → adhimuttaṁ (bj); vimuttaṁ (sya-all, pts-vp-pli1 snp5.15:261 [Posālamāṇavapucchā]) | dhimuttaṁ tapparāyaṇaṁ → adhimuttaṁ tapparāyanaṁ (bj); vimuttaṁ tapparāyanaṁ (sya-all) | adhimuttaṁ → vimuttaṁ (bj: syā, machasaṁ) | tapparāyanaṁ → taṁparāyanaṁ (bj: a.nid)

Viññāṇaṭṭhitiyo sabbāti bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti, paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti. Kathaṁ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti? Vuttañhetaṁ bhagavatā— “rūpupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, rūpārammaṇaṁ rūpappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyya.
rūpupayaṁ → rūpūpayaṁ (bj); rūpūpāyaṁ (sya-all, mr) | tiṭṭheyya → tiṭṭhati (bj, sya-all, mr) | āpajjeyya vedanupayaṁ → āpajjati vedanūpayaṁ (bj); āpajjati vedanūpāyaṁ (sya-all) | nandūpasecanaṁ vuddhiṁ → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ (sya-all) | rūpūpayaṁ → rūpūpāya (bj: syā) | tiṭṭhati → tiṭṭheyya (bj: machasaṁ) | rūpupayaṁ → rūpūpāyaṁ (syā. ka.) passa saṁ. ni. 3.53 (cck note) | tiṭṭheyya → tiṭṭhati (cck: syā. ka.) Vedanupayaṁ vā, bhikkhave …pe…
vedanūpayaṁ → vedanānupāyaṁ (bj: sī.pana, vedanūpāya – syā) saññupayaṁ vā, bhikkhave …pe…
saññupayaṁ → saññūpayaṁ (bj); saññūpāyaṁ (sya-all) saṅkhārupayaṁ vā, bhikkhave, viññāṇaṁ tiṭṭhamānaṁ tiṭṭheyya, saṅkhārārammaṇaṁ saṅkhārappatiṭṭhaṁ nandūpasecanaṁ vuddhiṁ virūḷhiṁ vepullaṁ āpajjeyyā”ti.
saṅkhārupayaṁ → saṅkhārūpayaṁ (bj); saṅkhārūpāyaṁ (sya-all) | tiṭṭheyya → tiṭṭhati (bj, sya-all) | āpajjeyyāti → āpajjatīti (bj, sya-all) | nandūpasecanaṁ vuddhiṁ → nandūpasevanaṁ vuḍḍhiṁ (sya-all) | āpajjatī”ti → brāhmaṇa saṁyutta > upayavagga > upayasutta (bj note) Evaṁ bhagavā abhisaṅkhāravasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo jānāti.

Kathaṁ bhagavā paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānāti? Vuttañhetaṁ bhagavatā— “santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā nānattasaññino—
nānattakāyā → nānattakāyo (bj) seyyathāpi manussā ekacce ca devā ekacce ca vinipātikā. Ayaṁ paṭhamā viññāṇaṭṭhiti.

Santi, bhikkhave, sattā nānattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā brahmakāyikā paṭhamābhinibbattā. Ayaṁ dutiyā viññāṇaṭṭhiti.

Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā nānattasaññino, seyyathāpi devā ābhassarā.
devā → (sya-all) Ayaṁ tatiyā viññāṇaṭṭhiti.

Santi, bhikkhave, sattā ekattakāyā ekattasaññino, seyyathāpi devā subhakiṇhā.
subhakiṇhā → subhakiṇhakā (bj, sya-all) | subhakiṇhakā → subhakiṇṇā (bj: sī.pana) Ayaṁ catutthī viññāṇaṭṭhiti.
catutthī → catutthā (sya-all) | catutthī → catutthā (bj note) | catutthī → catutthā (syā.) passa a. ni. 7.44 (cck note)

Santi, bhikkhave, sattā sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā, ananto ākāsoti ākāsānañcāyatanūpagā. Ayaṁ pañcamī viññāṇaṭṭhiti.
pañcamī → pañcamā (sya-all) | pañcamī → pañcamā (bj: syā) | pañcamī → pañcamā (cck: syā.)

Santi, bhikkhave, sattā sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma, anantaṁ viññāṇanti viññāṇañcāyatanūpagā.
santi bhikkhave sattā → (sya-all) | ākāsānañcāyatanaṁ → ākiñcaññāyatanaṁ (sya-all) | viññāṇañcāyatanūpagā → viññāṇañcāyatanupagā (sya-all) Ayaṁ chaṭṭhī viññāṇaṭṭhiti.
chaṭṭhī → chaṭṭhā (sya-all) | chaṭṭhī → chaṭṭhā (bj) | chaṭṭhī → chaṭṭho (cck: syā.)

Santi, bhikkhave, sattā sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma, natthi kiñcīti ākiñcaññāyatanūpagā.
santi bhikkhave sattā → (sya-all) | ākiñcaññāyatanūpagā → ākiñcaññāyatanupagā (sya-all) Ayaṁ sattamī viññāṇaṭṭhiti”.
sattamī → sattamā (sya-all) | sattamī → sattamā (bj) | sattamī viññāṇaṭṭhiti → sattamā viññāṇaṭṭhitīti (sya-all) | sattamā → sattamī (bj: sī.pana, syā, machasaṁ) | viññāṇaṭṭhiti → sattakaṅguttara > avyākatavagga (bj note) | sattamī → sattamā (cck: syā.) Evaṁ bhagavā paṭisandhivasena satta viññāṇaṭṭhitiyo jānātīti— viññāṇaṭṭhitiyo sabbā.

Posālāti bhagavāti. Posālāti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. Bhagavāti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti— posālāti bhagavā.

Abhijānaṁ tathāgatoti. Abhijānanti abhijānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto tathāgato.
abhijānanto → abhijānanto ājānanto (bj) | tathāgato vuttañhetaṁ → tathāgatoti vuttaṁ hetaṁ (bj) | vijānanto → (sya-all) | tathāgato → tathāgatoti (sya-all) Vuttañhetaṁ bhagavatā— “atītañcepi kho, cunda, hoti abhūtaṁ atacchaṁ anatthasañhitaṁ, na taṁ tathāgato byākaroti.
atītañcepi kho → atītaṁ cepi (bj) | anatthasañhitaṁ na taṁ → anatthasaṁhitaṁ netaṁ (bj) | kho → (sya-all) Atītañcepi, cunda, hoti bhūtaṁ tacchaṁ anatthasañhitaṁ, tampi tathāgato na byākaroti.
cepi → atītaṁceva (bj: sī.pana) Atītañcepi kho, cunda, hoti bhūtaṁ tacchaṁ atthasañhitaṁ, tatra kālaññū tathāgato hoti tasseva pañhassa veyyākaraṇāya.
atītañcepi kho → atītaṁ cepi (bj) | veyyākaraṇāya anāgatañcepi → vyākaraṇāya anāgataṁ cepi (bj) | kho → (sya-all) | tasseva → tassa (sya-all) Anāgatañcepi, cunda, hoti …pe… paccuppannañcepi, cunda, hoti abhūtaṁ atacchaṁ anatthasañhitaṁ, na taṁ tathāgato byākaroti.
byākaroti → taṁ tathāgato na byākaroti (bj: sī.pana) Paccuppannañcepi, cunda, hoti bhūtaṁ tacchaṁ anatthasañhitaṁ, tampi tathāgato na byākaroti.
cunda → (sya-all) Paccuppannañcepi, cunda, hoti bhūtaṁ tacchaṁ atthasañhitaṁ, tatra kālaññū tathāgato hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya.
veyyākaraṇāya → vyākaraṇāya (bj) Iti kho, cunda, atītānāgatapaccuppannesu dhammesu tathāgato kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati.

Yaṁ kho, cunda, sadevakassa lokassa samārakassa sabrahmakassa sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya diṭṭhaṁ sutaṁ mutaṁ viññātaṁ pattaṁ pariyesitaṁ anuvicaritaṁ manasā, sabbaṁ taṁ tathāgatena abhisambuddhaṁ. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Yañca, cunda, rattiṁ tathāgato anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambujjhati, yañca rattiṁ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṁ etasmiṁ antare bhāsati lapati niddisati sabbaṁ taṁ tatheva hoti no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Yathāvādī, cunda, tathāgato tathākārī; yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccati. Sadevake, cunda, loke samārake sabrahmake sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī. Tasmā tathāgatoti vuccatī”ti—
vuccatī”ti → dīghanikāya > pāsādikasutta (bj note) abhijānaṁ tathāgato.

Tiṭṭhantamenaṁ jānātīti bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena—
idhatthaññeva → idhaṭṭhaññeva (bj, sya-all) | tiṭṭhantamenaṁ → tiṭṭhanta metaṁ (bj) | idhatthaññeva → idhaṭṭhaññeva (cck: syā.) “ayaṁ puggalo kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatī”ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena—
idhatthaññeva → idhaṭṭhaññeva (bj, sya-all) | idhaṭṭhaññeva → idhatthaññeva (bj: machasaṁ) “ayaṁ puggalo kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tiracchānayoniṁ upapajjissatī”ti. Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena—
idhatthaññeva → idhaṭṭhaññeva (sya-all) “ayaṁ puggalo kāyassa bhedā paraṁ maraṇā pettivisayaṁ upapajjissatī”ti.
pettivisayaṁ → pittivisayaṁ (sya-all) | paraṁ maraṇā pettivisayaṁ upapajjissatīti → parammaraṇā manussesu uppajjissatīti (bj) | paraṁ maraṇā pettivisayaṁ → parammaraṇā pittivisayaṁ (sya-all) | pettivisayaṁ → pittivisayaṁ (bj: syā) Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena—
idhatthaññeva → idhaṭṭhaññeva (bj, sya-all) “ayaṁ puggalo kāyassa bhedā paraṁ maraṇā manussesu uppajjissatī”ti.
puggalo → puggalo supaṭipanno (bj) | uppajjissatīti → upapajjissatīti (sya-all) Bhagavā idhatthaññeva jānāti kammābhisaṅkhāravasena—
idhatthaññeva → idhaṭṭhaññeva (sya-all) “ayaṁ puggalo suppaṭipanno kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissatī”ti.
upapajjissatīti vuttañhetaṁ → uppajjissatīti vuttaṁ hetaṁ (bj) | suppaṭipanno → (sya-all)

Vuttañhetaṁ bhagavatā— “idha panāhaṁ, sāriputta, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi—
sāriputta → sārīputta (sya-all) ‘tathāyaṁ puggalo paṭipanno, tathā ca iriyati, tañca maggaṁ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapajjissatī’ti.
iriyati → irīyati (bj)

Idha panāhaṁ, sāriputta, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi—
sāriputta → sārīputta (sya-all) ‘tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā tiracchānayoniṁ upapajjissatī’ti.
iriyati → irīyati (bj)

Idha panāhaṁ, sāriputta, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi—
sāriputta → sārīputta (sya-all) ‘tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā pettivisayaṁ upapajjissatī’ti.
iriyati → irīyatī (bj) | samārūḷho → samāruḷho (bj) | paraṁ maraṇā pettivisayaṁ → parammaraṇā pittivisayaṁ (sya-all)

Idha panāhaṁ, sāriputta, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi—
sāriputta → sārīputta (sya-all) ‘tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā manussesu uppajjissatī’ti.
uppajjissatīti → upapajjissatīti (sya-all)

Idha panāhaṁ, sāriputta, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi—
sāriputta → sārīputta (sya-all) ‘tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho, yathā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapajjissatī’ti.
iriyati → irīyati (bj) | samārūḷho → samāruḷho (bj)

Idha panāhaṁ, sāriputta, ekaccaṁ puggalaṁ evaṁ cetasā ceto paricca pajānāmi—
sāriputta → sārīputta (sya-all) ‘tathāyaṁ puggalo paṭipanno tathā ca iriyati tañca maggaṁ samārūḷho, yathā āsavānaṁ khayā anāsavaṁ cetovimuttiṁ paññāvimuttiṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’”ti—
iriyati → irīyati (bj) | viharatīti → viharissatīti (sya-all) | viharatī”ti → majjhimanikāya > mahāsīhanādasutta (bj note) tiṭṭhantamenaṁ jānāti.
tiṭṭhantamenaṁ → tiṭṭhantametaṁ (bj)

Dhimuttaṁ tapparāyaṇanti.
adhimuttaṁ → vimuttiṁ (bj: sī.pana, syā) Dhimuttanti ākiñcaññāyatanaṁ.
ākiñcaññāyatanaṁ → ākiñcaññāyatane (bj, sya-all) | ākiñcaññāyatane → ākiñcaññāyatanaṁ (bj: machasaṁ) Dhimuttanti vimokkhena dhimuttaṁ tatrādhimuttaṁ tadadhimuttaṁ tadādhipateyyaṁ.
tadādhipateyyaṁ → tadadhipateyyaṁ (bj) | tadādhipateyyaṁ atha vā → tadadhipateyyaṁ athavā (bj) | adhimuttivimokkhena → dhimuttanti vimokkhena (bj: machasaṁ) | adhimuttaṁ → vimuttaṁ (bj: syā) | tadadhipateyyaṁ → tadādhipateyyaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, machasaṁ) Atha vā bhagavā jānāti— “ayaṁ puggalo rūpādhimutto saddādhimutto gandhādhimutto rasādhimutto phoṭṭhabbādhimutto kulādhimutto gaṇādhimutto āvāsādhimutto lābhādhimutto yasādhimutto pasaṁsādhimutto sukhādhimutto cīvarādhimutto piṇḍapātādhimutto senāsanādhimutto gilānapaccayabhesajjaparikkhārādhimutto suttantādhimutto vinayādhimutto abhidhammādhimutto āraññakaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto paṁsukūlikaṅgādhimutto tecīvarikaṅgādhimutto sapadānacārikaṅgādhimutto khalupacchābhattikaṅgādhimutto nesajjikaṅgādhimutto yathāsanthatikaṅgādhimutto paṭhamajjhānādhimutto dutiyajjhānādhimutto tatiyajjhānādhimutto catutthajjhānādhimutto ākāsānañcāyatanasamāpattādhimutto viññāṇañcāyatanasamāpattādhimutto ākiñcaññāyatanasamāpattādhimutto nevasaññānāsaññāyatanasamāpattādhimutto”ti dhimuttaṁ.
paṁsukūlikaṅgādhimutto → paṁsukūlikaṅgādhimutto paṁsukūlikaṅgādhimutto (bj) | yathāsanthatikaṅgādhimutto → yathāsantatikaṅgādhimutto (bj); (sya-all) | ākāsānañcāyatanasamāpattādhimutto → ākāsānañcāyatanasamāpannādhimutto (bj) | dhimuttaṁ → adhimuttaṁ (bj) | āraññakaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto → (sya-all) | tecīvarikaṅgādhimutto → tecīvarikaṅgādhimutto piṇḍapātikaṅgādhimutto (sya-all) | sapadānacārikaṅgādhimutto → sapadānacārikaṅgādhimutto ekāsanikaṅgādhimutto pattapiṇḍikaṅgādhimutto (sya-all) | dhimuttaṁ tapparāyaṇanti → vimuttaṁ tapparāyananti (sya-all) | ākāsānañcāyatanasamāpannādhimutto → samāpannādhimutto (bj: sī.pana)

Tapparāyaṇanti ākiñcaññāyatanamayaṁ tapparāyaṇaṁ kammaparāyaṇaṁ vipākaparāyaṇaṁ kammagarukaṁ paṭisandhigarukaṁ.
tapparāyaṇaṁ kammaparāyaṇaṁ vipākaparāyaṇaṁ → tapparāyanaṁ kammapparāyanaṁ vipākapparāyanaṁ (sya-all) Atha vā bhagavā jānāti— “ayaṁ puggalo rūpaparāyaṇo …pe…
rūpaparāyaṇo → rūpapparāyano (sya-all) nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇo”ti—
nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇoti dhimuttaṁ → nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇo ti adhimuttaṁ (bj) | nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiparāyaṇoti dhimuttaṁ tapparāyaṇaṁ → nevasaññānāsaññāyatanasamāpattipparāyanoti vimuttaṁ tapparāyanaṁ (sya-all) dhimuttaṁ tapparāyaṇaṁ. Tenāha bhagavā—

“Viññāṇaṭṭhitiyo sabbā, (posālāti bhagavā)
posālāti → posāloti (bj) Abhijānaṁ tathāgato; tiṭṭhantamenaṁ jānāti,
tiṭṭhantamenaṁ → tiṭṭhantametaṁ (bj) Dhimuttaṁ tapparāyaṇan”ti. Ākiñcaññasambhavaṁ ñatvā,
dhimuttaṁ → adhimuttaṁ (bj) | dhimuttaṁ tapparāyaṇanti ākiñcaññasambhavaṁ → vimuttaṁ tapparāyananti ākiñcaññāsambhavaṁ (sya-all) ākiñcaññasambhavaṁ → ākiñcaññāsambhavaṁ (bj, cck) Nandisaṁyojanaṁ iti; Evametaṁ abhiññāya,
Nandisaṁyojanaṁ → nandī saṁyojanaṁ (snp5.15:262 [Posālamāṇavapucchā]) evametaṁ → evamevaṁ (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) | etaṁ → sic Br Scn T (Baim); evaṁ Scp Sn. (pts note) Tato tattha vipassati; Etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassa,
etaṁ → evaṁ Br Scn (Baim). ----------------------------------- (pts note) Brāhmaṇassa vusīmato.
brāhmaṇassa → brāhmanassa (pts)

Ākiñcaññasambhavaṁ ñatvāti ākiñcaññasambhavoti vuccati ākiñcaññāyatanasaṁvattaniko kammābhisaṅkhāro.
ākiñcaññasambhavoti → ākiñcaññā saṁbhavo (bj); ākiñcaññāsambhavo (sya-all) | ākiñcaññasambhavaṁ → ākiñcaññā sambhavaṁ (bj, cck, sya-all) | ākiñcaññasambhavoti → ākiñcaññāsambhavoti (cck) | saṁbhavo → saṁhavoti vuccati (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, machasaṁ) Ākiñcaññāyatanasaṁvattanikaṁ kammābhisaṅkhāraṁ ākiñcaññasambhavoti ñatvā, laggananti ñatvā, bandhananti ñatvā, palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
ākiñcaññasambhavoti → ākiñcaññāsaṁbhavoti (bj, cck, sya-all) | palibodhoti → paḷibodhoti (bj) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) ākiñcaññasambhavaṁ ñatvā.
ākiñcaññasambhavaṁ → ākiñcaññāsambhavaṁ (bj, cck, sya-all)

Nandisaṁyojanaṁ itīti nandisaṁyojanaṁ vuccati arūparāgo. Arūparāgena taṁ kammaṁ laggaṁ laggitaṁ palibuddhaṁ arūparāgaṁ nandisaṁyojananti ñatvā, laggananti ñatvā, bandhananti ñatvā, palibodhoti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā.
palibuddhaṁ → paḷibuddhaṁ (bj) | palibodhoti → paḷibodhoti (bj) | tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) Itīti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ itīti— nandisaṁyojanaṁ iti.

Evametaṁ abhiññāyāti evaṁ etaṁ abhiññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
tīrayitvā → tirayitvā (sya-all) evametaṁ abhiññāya.

Tato tattha vipassatīti.
vipassatīti tatthāti → vipassati (pts) Tatthāti ākiñcaññāyatanaṁ samāpajjitvā tato vuṭṭhahitvā tattha jāte cittacetasike dhamme aniccato vipassati, dukkhato vipassati, rogato …pe…
tatthāti → (sya-all) nissaraṇato vipassati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—
nissaraṇato → anissaraṇato (sya-all) tato tattha vipassati.

Etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassāti etaṁ ñāṇaṁ tacchaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītaṁ tassāti— etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassa.

Brāhmaṇassa vusīmatoti. Brāhmaṇoti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmāti.
brāhmaṇoti → brāhmaṇassāti (sya-all) | asito → anissito (sya-all) Brāhmaṇassa vusīmatoti puthujjanakalyāṇaṁ upādāya satta sekkhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya vasanti saṁvasanti āvasanti parivasanti;
puthujjanakalyāṇaṁ → puthujjanakalyāṇakaṁ (bj); kalyāṇaputhujjane (sya-all) | sattasekhā → sattasekkhā (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi, machasaṁ) | appattassa → apattassa (bj: sī.vaṭ, sī.vipi, sī.kayi) arahā vusitavā katakaraṇīyo ohitabhāro anuppattasadattho parikkhīṇabhavasaṁyojano sammadaññāvimutto, so vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro;
ciṇṇacaraṇo → ciṇṇacaraṇo gataddho (bj) | vutthavāso → vuṭṭhavāso (sya-all) | jātimaraṇasaṁsāro → jātijarāmaraṇasaṁsāro (sya-all) natthi tassa punabbhavoti— brāhmaṇassa vusīmato. Tenāha bhagavā—

“Ākiñcaññasambhavaṁ ñatvā, nandisaṁyojanaṁ iti;
ākiñcaññasambhavaṁ → ākiñcaññāsambhavaṁ (bj, cck, sya-all) Evametaṁ abhiññāya, tato tattha vipassati; Etaṁ ñāṇaṁ tathaṁ tassa, brāhmaṇassa vusīmato”ti.

Saha gāthāpariyosānā …pe… satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti.

Posālamāṇavapucchāniddeso cuddasamo.