Saḷāyatanavibhaṅgasutta๑๓๗ สฬายตนวิภังคสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sāvatthiyaṁ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāme.สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของ อนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี
Tatra kho bhagavā bhikkhū āmantesi:ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียก ภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“bhikkhavo”ti.
bhikkhavoti → bhikkhavo ti (pts)“ภิกษุทั้งหลาย”
“Bhadante”ti te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
bhadanteti → bhadante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า
“saḷāyatanavibhaṅgaṁ vo, bhikkhave, desessāmi.
desessāmi → desissāmi (bj, sya-all, pts)“ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงสฬายตนวิภังค์แก่เธอ ทั้งหลาย
Taṁ suṇātha, sādhukaṁ manasi karotha, bhāsissāmī”ti.
manasi karotha → manasikarotha (th, pts)เธอทั้งหลายจงฟังสฬายตนวิภังค์นั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว”
“Evaṁ, bhante”ti kho te bhikkhū bhagavato paccassosuṁ.
evaṁ bhanteti → evambhanteti (th) | bhanteti → bhante ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว
Bhagavā etadavoca:
etadavoca → etad avoca (pts)พระผู้มีพระภาคจึงได้ตรัสเรื่องนี้ว่า
“‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbāni, cha bāhirāni āyatanāni veditabbāni, cha viññāṇakāyā veditabbā, cha phassakāyā veditabbā, aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā, chattiṁsa sattapadā veditabbā, tatra idaṁ nissāya idaṁ pajahatha, tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati, so vuccati yoggācariyānaṁ anuttaro purisadammasārathī’ti—
yoggācariyānaṁ → yogācariyānaṁ (mr) | tatra idaṁ → tatridaṁ (bj, sya-all) | aṭṭhārasa → aṭṭhādasa (pts) | yoggācariyānaṁ → yogācariyānaṁ (cck: ka.) | tatra → tatr (pts) | idaṁ → idam (pts) | yadariyo → yad ariyo (pts) | gaṇamanusāsitumarahati → gaṇam anusāsituṁ arahati (pts)“เธอทั้งหลายพึงทราบอายตนะภายใน ๖ อายตนะภายนอก ๖ หมวด วิญญาณ ๖ หมวดผัสสะ ๖ มโนปวิจาร ๑๘ สัตตบท ๓๖ ในธรรมเหล่านั้น เธอทั้งหลายอาศัยธรรมนี้แล้ว จงละธรรมนี้เสีย และพึงทราบสติปัฏฐาน ๓ ที่ พระอริยะเสพซึ่งเมื่อเสพอยู่ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ พระอริยศาสดา นั้นอันเราเรียกว่าเป็นสารถีผู้สามารถฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ ผู้ฝึกทั้งหลาย
ayamuddeso saḷāyatanavibhaṅgassa.
ayamuddeso → ayam uddeso (pts)นี้เป็นอุทเทสแห่งสฬายตนวิภังค์
‘Cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī’ti—เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายใน ๖’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุ อะไรเราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น คือ
‘Cakkhāyatanaṁ sotāyatanaṁ ghānāyatanaṁ jivhāyatanaṁ kāyāyatanaṁ manāyatanaṁ—
cakkhāyatanaṁ → cakkhvāyatanaṁ (sya-all) | Cakkhāyatanaṁ → So Sky Bu; Si {cakkhavāt}. (pts note)๑. จักขวายตนะ (อายตนะคือตา) ๒. โสตายตนะ (อายตนะคือหู) ๓. ฆานายตนะ (อายตนะคือจมูก) ๔. ชิวหายตนะ (อายตนะคือลิ้น) ๕. กายายตนะ (อายตนะคือกาย) ๖. มนายตนะ (อายตนะคือใจ)
cha ajjhattikāni āyatanāni veditabbānī’ti—คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายใน ๖’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึงกล่าวไว้ (๑)
‘Cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī’ti—
āyatanāni → āyatāni (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายนอก ๖’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น คือ
‘Rūpāyatanaṁ saddāyatanaṁ gandhāyatanaṁ rasāyatanaṁ phoṭṭhabbāyatanaṁ dhammāyatanaṁ—๑. รูปายตนะ (อายตนะคือรูป) ๒. สัททายตนะ (อายตนะคือเสียง) ๓. คันธายตนะ (อายตนะคือกลิ่น) ๔. รสายตนะ (อายตนะคือรส) ๕. โผฏฐัพพายตนะ (อายตนะคือสัมผัส) ๖. ธัมมายตนะ (อายตนะคือธรรมารมณ์)
cha bāhirāni āyatanāni veditabbānī’ti—คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบอายตนะภายนอก ๖’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etam (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึงกล่าวไว้ (๒)
‘Cha viññāṇakāyā veditabbā’ti—
veditabbāti → veditabbā ti (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบหมวดวิญญาณ ๖’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เรา จึงกล่าวไว้เช่นนั้น คือ
‘Cakkhuviññāṇaṁ sotaviññāṇaṁ ghānaviññāṇaṁ jivhāviññāṇaṁ kāyaviññāṇaṁ manoviññāṇaṁ—๑. จักขุวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางตา) ๒. โสตวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางหู) ๓. ฆานวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางจมูก) ๔. ชิวหาวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางลิ้น) ๕. กายวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางกาย) ๖. มโนวิญญาณ (ความรู้แจ้งอารมณ์ทางใจ)
cha viññāṇakāyā veditabbā’ti—
veditabbāti → veditabbā ti (pts)คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบหมวดวิญญาณ ๖’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึงกล่าวไว้ (๓)
‘Cha phassakāyā veditabbā’ti—
veditabbāti → veditabbā ti (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบหมวดผัสสะ ๖’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึง กล่าวไว้เช่นนั้น คือ
‘Cakkhusamphasso sotasamphasso ghānasamphasso jivhāsamphasso kāyasamphasso manosamphasso—๑. จักขุสัมผัส (สัมผัสทางตา) ๒. โสตสัมผัส (สัมผัสทางหู) ๓. ฆานสัมผัส (สัมผัสทางจมูก) ๔. ชิวหาสัมผัส (สัมผัสทางลิ้น) ๕. กายสัมผัส (สัมผัสทางกาย) ๖. มโนสัมผัส (สัมผัสทางใจ)
cha phassakāyā veditabbā’ti—
veditabbāti → viditabbā ti (pts)คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบหมวดผัสสะ ๖’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เรา จึงกล่าวไว้ (๔)
‘Aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā’ti—
aṭṭhārasa → aṭṭhādasa (pts) | veditabbāti → veditabbā ti (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบมโนปวิจาร ๑๘’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เรา จึงกล่าวไว้เช่นนั้น
‘Cakkhunā rūpaṁ disvā somanassaṭṭhānīyaṁ rūpaṁ upavicarati, domanassaṭṭhānīyaṁ rūpaṁ upavicarati, upekkhāṭṭhānīyaṁ rūpaṁ upavicarati.
upekkhāṭṭhānīyaṁ → upekkhaṭṭhāniyaṁ (bj, sya-all, pts) | somanassaṭṭhānīyaṁ → somanassaṭṭhāniyaṁ (bjt) | domanassaṭṭhānīyaṁ → domanassaṭṭhāniyaṁ (bjt) | upekkhāṭṭhānīyaṁ → upekkhaṭṭhānīyaṁ (th) | upekkhāṭṭhānīyaṁ → upekhaṭṭhānīyaṁ (pts)คือ บุคคลเห็นรูปทางตาแล้ว ย่อมนึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส ย่อม นึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ย่อมนึกหน่วงรูปอันเป็นที่ตั้งแห่งอุเบกขาไว้
Sotena saddaṁ sutvā …pe…ฟังเสียงทางหูแล้ว ...
ghānena gandhaṁ ghāyitvā …ดมกลิ่นทางจมูกแล้ว ...
jivhāya rasaṁ sāyitvā …ลิ้มรสทางลิ้นแล้ว ...
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …ถูกต้องโผฏฐัพพะทางกายแล้ว ...
manasā dhammaṁ viññāya somanassaṭṭhānīyaṁ dhammaṁ upavicarati, domanassaṭṭhānīyaṁ dhammaṁ upavicarati, upekkhāṭṭhānīyaṁ dhammaṁ upavicarati.
upekkhāṭṭhānīyaṁ → upekkhaṭṭhānīyaṁ (bj, sya-all, pts) | upekkhaṭṭhānīyaṁ → upekkhāṭhānīyaṁ (bj: machasaṁ) | upekkhāṭṭhānīyaṁ → upekhaṭṭhānīyaṁ (pts)รู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจแล้ว ย่อมนึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโสมนัส ย่อมนึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็นที่ตั้งแห่งโทมนัส ย่อมนึกหน่วงธรรมารมณ์อันเป็น ที่ตั้งแห่งอุเบกขาไว้
Iti cha somanassūpavicārā, cha domanassūpavicārā, cha upekkhūpavicārā, aṭṭhārasa manopavicārā veditabbā’ti—
somanassūpavicārā → somanassupavicārā (pts) | domanassūpavicārā → domanassupavicārā (pts) | upekkhūpavicārā aṭṭhārasa → upekhupavicārā aṭṭhādasa (pts) | veditabbāti → veditabbā ti (pts)ความนึกหน่วงฝ่ายโสมนัส ๖ ฝ่ายโทมนัส ๖ ฝ่ายอุเบกขา ๖ ย่อมมีด้วย ประการฉะนี้ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบมโนปวิจาร ๑๘’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เรา จึงกล่าวไว้ (๕)
‘Chattiṁsa sattapadā veditabbā’ti—
veditabbāti → veditabbā ti (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบสัตตบท ๓๖’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñce taṁ (bjt) | panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ paṭicca → kiñ etaṁ paticca (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น คือ
Cha gehasitāni somanassāni, cha nekkhammasitāni somanassāni, cha gehasitāni domanassāni, cha nekkhammasitāni domanassāni, cha gehasitā upekkhā, cha nekkhammasitā upekkhā.
gehasitāni → gehassitāni (?) | gehasitāni → gehassitāni (cck: ?) | nekkhammasitāni → nekkhammassitāni (cck: ṭīkā) | upekkhā → upekhā (pts)โสมนัสอาศัยเรือน ๖ โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ โทมนัสอาศัยเรือน ๖ โทมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ อุเบกขาอาศัยเรือน ๖ อุเบกขา อาศัยเนกขัมมะ ๖
Tattha katamāni cha gehasitāni somanassāni?ในสัตตบท ๓๖ นั้น โสมนัสอาศัยเรือน ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhuviññeyyānaṁ rūpānaṁ iṭṭhānaṁ kantānaṁ manāpānaṁ manoramānaṁ lokāmisapaṭisaṁyuttānaṁ paṭilābhaṁ vā paṭilābhato samanupassato pubbe vā paṭiladdhapubbaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ samanussarato uppajjati somanassaṁ.๑. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้เฉพาะซึ่งรูป ที่พึงรู้แจ้งทางตา ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ประกอบด้วยโลกามิส โดยเป็นของอันตนได้เฉพาะ หรือหวน ระลึกถึงรูปที่ตนเคยได้มาก่อน อันล่วงลับ ดับ แปรผันไปแล้ว
Yaṁ evarūpaṁ somanassaṁ idaṁ vuccati gehasitaṁ somanassaṁ.โสมนัสเช่นนี้เราเรียกว่า โสมนัสอาศัยเรือน
Sotaviññeyyānaṁ saddānaṁ …๒. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้เฉพาะซึ่งเสียงที่ พึงรู้แจ้งทางหู ...
ghānaviññeyyānaṁ gandhānaṁ …๓. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นการได้เฉพาะซึ่งกลิ่นที่พึงรู้แจ้ง ทางจมูก ...
jivhāviññeyyānaṁ rasānaṁ …๔. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้เฉพาะซึ่งรสที่พึง รู้แจ้งทางลิ้น ...
kāyaviññeyyānaṁ phoṭṭhabbānaṁ …๕. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้เฉพาะซึ่ง โผฏฐัพพะที่พึงรู้แจ้งทางกาย ...
manoviññeyyānaṁ dhammānaṁ iṭṭhānaṁ kantānaṁ manāpānaṁ …pe… somanassaṁ.
pe → spelled out in full (bjt)๖. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้พิจารณาเห็นการได้เฉพาะซึ่ง ธรรมารมณ์ที่พึงรู้แจ้งทางใจ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ประกอบด้วยโลกามิส โดยเป็นของอันตนได้เฉพาะ หรือหวนระลึกถึงธรรมารมณ์ที่ตนเคยได้มาก่อน อันล่วงลับ ดับ แปรผันไปแล้ว
Yaṁ evarūpaṁ somanassaṁ idaṁ vuccati gehasitaṁ somanassaṁ.โสมนัสเช่นนี้เราเรียกว่า โสมนัสอาศัยเรือน
Imāni cha gehasitāni somanassāni.โสมนัสอาศัยเรือน ๖ ประการนี้
Tattha katamāni cha nekkhammasitāni somanassāni?ในสัตตบท ๓๖ นั้น โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Rūpānaṁ tveva aniccataṁ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṁ, ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṁ.
aniccā → anicca (pts) | vipariṇāmavirāganirodhaṁ → vipariṇāmaṁ virāgaṁ nirodhaṁ (cck: ka.) | rūpānaṁ tveva → rūpānaṁtveva (my) | vipariṇāmavirāganirodhaṁ → vipariṇāma virāga nirodhaṁ (th) | ceva → eva (pts) | vipariṇāmadhammāti evametaṁ → vipariṇāmadhammā ti evam etaṁ (pts)๑. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่รูปทั้งหลายนั่นแลไม่เที่ยง เห็นความแปรผัน ความคลายกำหนัด และความดับนั่นตามความ เป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบ อย่างนี้ว่า ‘รูปในกาลก่อนและใน บัดนี้ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา’
Yaṁ evarūpaṁ somanassaṁ idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ somanassaṁ.โสมนัสเช่นนี้เราเรียกว่า โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ
Saddānaṁ tveva …
saddānaṁ tveva → saddānaṁtveva (my)๒. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่เสียงทั้งหลายนั่นแล ...
gandhānaṁ tveva …
gandhānaṁ tveva → gandhānaṁtveva (my)๓. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่กลิ่นทั้งหลายนั่นแล ...
rasānaṁ tveva …
rasānaṁ tveva → rasānaṁtveva (my)๔. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่รสทั้งหลายนั่นแล ...
phoṭṭhabbānaṁ tveva …
phoṭṭhabbānaṁ tveva → phoṭṭhabbānaṁtveva (my)๕. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่โผฏฐัพพะทั้งหลาย นั่นแล ...
dhammānaṁ tveva aniccataṁ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṁ, ‘pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṁ.
tveva → tvevā (pts) | dhammānaṁ tveva → dhammānaṁtve (my) | ceva → eva (pts) | vipariṇāmadhammāti evametaṁ → vipariṇāmadhammā ti evam etaṁ (pts)๖. โสมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่ธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่น แลไม่เที่ยง เห็นความแปรผัน ความคลายกำหนัด และความดับ นั่นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ ในกาลก่อนและในบัดนี้ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มี ความแปรผันเป็นธรรมดา’
Yaṁ evarūpaṁ somanassaṁ idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ somanassaṁ.โสมนัสเช่นนี้เราเรียกว่า โสมนัสอาศัย เนกขัมมะ
Imāni cha nekkhammasitāni somanassāni.โสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการนี้
Tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni?ในสัตตบท ๓๖ นั้น โทมนัสอาศัยเรือน ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhuviññeyyānaṁ rūpānaṁ …๑. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นความไม่ได้เฉพาะซึ่งรูปที่พึงรู้แจ้ง ทางตา ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ประกอบ ด้วยโลกามิส โดยความเป็นของอันตนไม่ได้เฉพาะ หรือหวนระลึก ถึงรูปที่ตนไม่เคยได้มาก่อน อันล่วงลับ ดับ แปรผันไปแล้ว โทมนัสเช่นนี้เราเรียกว่า โทมนัสอาศัยเรือน
pe…
pe → spelled out in full (bjt)
sotaviññeyyānaṁ saddānaṁ …๒. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นความไม่ได้เฉพาะซึ่งเสียงที่พึงรู้ แจ้งทางหู ...
ghānaviññeyyānaṁ gandhānaṁ …๓. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นความไม่ได้เฉพาะซึ่งกลิ่นที่พึงรู้ แจ้งทางจมูก ...
jivhāviññeyyānaṁ rasānaṁ …
jivhāviññeyyānaṁ → jivhā viññeyyānaṁ (th)๔. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นความไม่ได้เฉพาะซึ่งรสที่พึงรู้แจ้ง ทางลิ้น ...
kāyaviññeyyānaṁ phoṭṭhabbānaṁ …๕. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นความไม่ได้เฉพาะซึ่งโผฏฐัพพะที่ พึงรู้แจ้งทางกาย ...
manoviññeyyānaṁ dhammānaṁ iṭṭhānaṁ kantānaṁ manāpānaṁ manoramānaṁ lokāmisapaṭisaṁyuttānaṁ appaṭilābhaṁ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā appaṭiladdhapubbaṁ atītaṁ niruddhaṁ vipariṇataṁ samanussarato uppajjati domanassaṁ.
samanussarato → samanupassato (bj) | manoviññeyyānaṁ → mano viññeyyānaṁ (th)๖. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เห็นความไม่ได้เฉพาะซึ่งธรรมารมณ์ ที่พึงรู้แจ้งทางใจ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ ชวนให้รัก ประกอบด้วยโลกามิส โดยความเป็นของอันตนไม่ได้เฉพาะ หรือ หวนระลึกถึงธรรมารมณ์ที่ตนไม่เคยได้มาก่อน อันล่วงลับ ดับ แปรผันไปแล้ว
Yaṁ evarūpaṁ domanassaṁ idaṁ vuccati gehasitaṁ domanassaṁ.โทมนัสเช่นนี้เราเรียกว่า โทมนัสอาศัยเรือน
Imāni cha gehasitāni domanassāni.โทมนัสอาศัยเรือน ๖ ประการนี้
Tattha katamāni cha nekkhammasitāni domanassāni?ในสัตตบท ๓๖ นั้น โทมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Rūpānaṁ tveva aniccataṁ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṁ, ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṁ upaṭṭhāpeti:
rūpānaṁ tveva → rūpānaṁtveva (my) | ceva → eva (pts) | vipariṇāmadhammāti evametaṁ → vipariṇāmadhammā ti evam etaṁ (pts) | vimokkhesu → vimokhesu (pts)๑. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่รูปทั้งหลายนั่นแลไม่เที่ยง เห็นความแปรผัน ความคลายกำหนัด และความดับนั่นตามความ เป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘รูปในกาลก่อนและใน บัดนี้ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็น ธรรมดา’ แล้วตั้งความปรารถนาในอนุตตรวิโมกข์ ว่า
‘kudāssu nāmāhaṁ tadāyatanaṁ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṁ upasampajja viharantī’ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṁ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṁ.
kudāssu → kudassu (bj); kadāssu (sya-all, km, pts1ed) | kudāssu nāmāhaṁ → kadāssu nāmahaṁ (sya-all) | kudassu → kudāssu (bj: machasaṁ) | kudāssu → kadāssu (cck: syā. kaṁ. pī.) | pihapaccayā → pihappaccayā (bjt) | kudāssu nāmāhaṁ tadāyatanaṁ → kadā ssu nām ahaṁ tad āyatanaṁ (pts) | yadariyā → yad ariyā (pts) | vimokkhesu → vimokhesu (pts) | upaṭṭhāpayato → uppaṭṭhāpayato (pts)‘ในกาลไร เราจักบรรลุอายตนะ ที่พระอริยะทั้งหลายได้บรรลุอยู่ในบัดนี้’ เพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย โทมนัสจึงเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ตั้ง ความปรารถนาในอนุตตรวิโมกข์ด้วยประการฉะนี้
Yaṁ evarūpaṁ domanassaṁ idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ domanassaṁ.โทมนัสเช่นนี้ เราเรียกว่า โทมนัสอาศัยเนกขัมมะ
Saddānaṁ tveva …pe…
saddānaṁ tveva → saddānaṁtveva (my)๒. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่เสียงทั้งหลายนั่นแล ...
gandhānaṁ tveva …
gandhānaṁ tveva → gandhānaṁtveva (my)๓. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่กลิ่นทั้งหลายนั่นแล ...
rasānaṁ tveva …
rasānaṁ tveva → rasānaṁtveva (my)๔. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่รสทั้งหลายนั่นแล ...
phoṭṭhabbānaṁ tveva …
phoṭṭhabbānaṁ tveva → phoṭṭhabbānaṁtveva (my)๕. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่โผฏฐัพพะทั้งหลาย นั่นแล ...
dhammānaṁ tveva aniccataṁ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṁ, ‘pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu pihaṁ upaṭṭhāpeti:
dhammānaṁ tveva → dhammānaṁtveva (my) | vipariṇāmavirāganirodhaṁ → vipariṇāma virāga nirodhaṁ (th) | ceva → eva (pts) | vipariṇāmadhammāti evametaṁ → vipariṇāmadhammā ti evam etaṁ (pts) | vimokkhesu → vimokhesu (pts) | upaṭṭhāpeti → upaṭṭhāhāpeti kadā (pts)๖. โทมนัสย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่ธรรมารมณ์ทั้งหลายนั่น แลไม่เที่ยง เห็นความแปรผัน ความคลายกำหนัด และความดับ นั่นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ ในกาลก่อนและในบัดนี้ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มี ความแปรผันเป็นธรรมดา’ แล้วตั้งความปรารถนาในอนุตตรวิโมกข์ ว่า
‘kudāssu nāmāhaṁ tadāyatanaṁ upasampajja viharissāmi yadariyā etarahi āyatanaṁ upasampajja viharantī’ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṁ upaṭṭhāpayato uppajjati pihapaccayā domanassaṁ.
kudāssu → kudassu (bj) | kudāssu nāmāhaṁ → kadāssu nāmahaṁ (sya-all) | kudassu → kudāssu (bj: machasaṁ) | kudāssu nāmāhaṁ tadāyatanaṁ → ssu nām ahaṁ tad āyatanaṁ (pts) | yadariyā → yad ariyā (pts) | vimokkhesu → vimokhesu (pts)‘ในกาลไร เราจักบรรลุอายตนะที่พระอริยะทั้งหลายได้บรรลุ อยู่ในบัดนี้’ เพราะความปรารถนาเป็นปัจจัย โทมนัสจึงเกิดขึ้นแก่ เขาผู้ตั้งความปรารถนาในอนุตตรวิโมกข์ด้วยประการฉะนี้
Yaṁ evarūpaṁ domanassaṁ idaṁ vuccati nekkhammasitaṁ domanassaṁ.โทมนัส เช่นนี้เราเรียกว่า โทมนัสอาศัยเนกขัมมะ
Imāni cha nekkhammasitāni domanassāni.โทมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการนี้
Tattha katamā cha gehasitā upekkhā?
upekkhā → upekhā (pts)ในสัตตบท ๓๖ นั้น อุเบกขาอาศัยเรือน ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa.
bālassa mūḷhassa → mūḷhassa mandassa (mr) | sā → sāyaṁ (mr) | uppajjati upekkhā → upekhā (pts) | → (mandassa) (ka.) (cck note)๑. เพราะเห็นรูปทางตา อุเบกขา จึงเกิดขึ้นแก่ปุถุชน ผู้โง่เขลา งมงาย ผู้ยังไม่ชนะกิเลส ยังไม่ชนะวิบาก ผู้ไม่เห็นโทษ ไม่ได้สดับ เป็นคนกิเลสหนา
Yā evarūpā upekkhā, rūpaṁ sā nātivattati.
upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาเช่นนี้ยังล่วงพ้นรูปไม่ได้
Tasmā sā upekkhā ‘gehasitā’ti vuccati.
sā → sāyaṁ (cck: ka.) | upekkhā gehasitāti → upekhā gehasitā ti (pts)เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกอุเบกขานั้นว่า อุเบกขาอาศัยเรือน
Sotena saddaṁ sutvā …๒. เพราะฟังเสียงทางหู ...
ghānena gandhaṁ ghāyitvā …๓. เพราะดมกลิ่นทางจมูก ...
jivhāya rasaṁ sāyitvā …๔. เพราะลิ้มรสทางลิ้น ...
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā …๕. เพราะถูกต้องโผฏฐัพพะทางกาย ...
manasā dhammaṁ viññāya uppajjati upekkhā bālassa mūḷhassa puthujjanassa anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa.
upekkhā → upekhā (pts)๖. เพราะรู้แจ้งธรรมารมณ์ทางใจ อุเบกขาจึงเกิดขึ้นแก่ปุถุชน ผู้โง่เขลา งมงาย ผู้ยังไม่ชนะกิเลส ยังไม่ชนะวิบาก ผู้ไม่เห็นโทษ ไม่ได้สดับ เป็นคนกิเลสหนา
Yā evarūpā upekkhā, dhammaṁ sā nātivattati.
upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาเช่นนั้นยังล่วงพ้นธรรมารมณ์ไม่ได้
Tasmā sā upekkhā ‘gehasitā’ti vuccati.
upekkhā gehasitāti → upekhā gehasitā ti (pts)เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกอุเบกขานั้นว่า อุเบกขาอาศัยเรือน
Imā cha gehasitā upekkhā.
upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาอาศัยเรือน ๖ ประการนี้
Tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā?
upekkhā → upekha (pts)ในสัตตบท ๓๖ นั้น อุเบกขาอาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการ อะไรบ้าง คือ
Rūpānaṁ tveva aniccataṁ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṁ, ‘pubbe ceva rūpā etarahi ca sabbe te rūpā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā.
rūpānaṁ tveva → rūpānaṁtveva (my) | vipariṇāmavirāganirodhaṁ → vipariṇāma virāga nirodhaṁ (th) | ceva → eva (pts) | vipariṇāmadhammāti evametaṁ → vipariṇāmadhammā ti evam etaṁ (pts) | upekkhā → upekhā (pts)๑. อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่รูปทั้งหลายนั่นแลไม่เที่ยง เห็นความแปรผัน ความคลายกำหนัด และความดับนั่นตามความ เป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘รูปในกาลก่อนและใน บัดนี้ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็นทุกข์ มีความแปรผันเป็น ธรรมดา’
Yā evarūpā upekkhā, rūpaṁ sā ativattati.
ativattati → nātivattati (sya-all) | upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาเช่นนี้นั้นย่อมล่วงพ้นรูปได้
Tasmā sā upekkhā ‘nekkhammasitā’ti vuccati.
upekkhā nekkhammasitāti → upekhā nekkhammasitā ti (pts)เพราะฉะนั้น เราจึง เรียกอุเบกขานั้นว่า อุเบกขาอาศัยเนกขัมมะ
Saddānaṁ tveva …
saddānaṁ tveva → saddānaṁtveva (my) | tveva → tvevā (pts)๒. อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่เสียงทั้งหลายนั่นแล ...
gandhānaṁ tveva …
gandhānaṁ tveva → gandhānaṁtveva (my)๓. อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่กลิ่นทั้งหลายนั่นแล ...
rasānaṁ tveva …
rasānaṁ tveva → rasānaṁtveva (my)๔. อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่รสทั้งหลายนั่นแล ...
phoṭṭhabbānaṁ tveva …
phoṭṭhabbānaṁ tveva → phoṭṭhabbānaṁtveva (my)๕. อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่โผฏฐัพพะทั้งหลาย นั่นแล ...
dhammānaṁ tveva aniccataṁ viditvā vipariṇāmavirāganirodhaṁ, ‘pubbe ceva dhammā etarahi ca sabbe te dhammā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā’ti evametaṁ yathābhūtaṁ sammappaññāya passato uppajjati upekkhā.
dhammānaṁ tveva → dhammānaṁtveva (my) | vipariṇāmavirāganirodhaṁ → vipariṇāma virāga nirodhaṁ (th) | ceva → eva (pts) | vipariṇāmadhammāti evametaṁ → vipariṇāmadhammā ti evam etaṁ (pts) | upekkhā → upekhā (pts)๖. อุเบกขาย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ทราบความที่ธรรมารมณ์ทั้งหลาย นั่นแลไม่เที่ยง เห็นความแปรผัน ความคลายกำหนัด และ ความดับนั่นตามความเป็นจริง ด้วยปัญญาอันชอบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมารมณ์ในกาลก่อนและในบัดนี้ทั้งหมดนั้น ล้วนไม่เที่ยง เป็น ทุกข์ มีความแปรผันเป็นธรรมดา’
Yā evarūpā upekkhā, dhammaṁ sā ativattati.
ativattati → nātivattati (sya-all) | upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาเช่นนี้นั้นย่อมล่วงพ้น ธรรมารมณ์ได้
Tasmā sā upekkhā ‘nekkhammasitā’ti vuccati.
upekkhā nekkhammasitāti → upekhā nekkhammasitā (pts)เพราะฉะนั้น เราจึงเรียกอุเบกขานั้นว่า อุเบกขา อาศัยเนกขัมมะ
Imā cha nekkhammasitā upekkhā.
upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาอาศัยเนกขัมมะ ๖ ประการนี้
‘Chattiṁsa sattapadā veditabbā’ti—คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พึงทราบสัตตบท ๓๖’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึง กล่าวไว้
‘Tatra idaṁ nissāya idaṁ pajahathā’ti—
tatra idaṁ → tatridaṁ (bj, sya-all) | idaṁ → idam (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘ในสัตตบท ๓๖ นั้น เธอทั้งหลายอาศัยธรรมนี้ แล้วจงละธรรมนี้เสีย’
iti kho panetaṁ vuttaṁ; Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha gehasitāni somanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha.
gehasitāni → gehsitāni (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ในสัตตบท ๓๖ นั้น เธอทั้งหลายจงอาศัยพึ่งพิงโสมนัสอัน อาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นแล้ว จงละ จงก้าวล่วงโสมนัสอาศัยเรือน ๖ นั้นเสีย
Evametesaṁ pahānaṁ hoti, evametesaṁ samatikkamo hoti.
evametesaṁ → evam etesaṁ (pts)การละ ก้าวล่วงโสมนัสเหล่านั้นมีได้ด้วยอาการอย่างนี้
Tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni domanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha gehasitāni domanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha.ในสัตตบท ๓๖ นั้น เธอทั้งหลายอาศัยพึ่งพิงโทมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นแล้ว จงละ จงก้าวล่วงโทมนัสอาศัยเรือน ๖ นั้นเสีย
Evametesaṁ pahānaṁ hoti, evametesaṁ samatikkamo hoti.
evametesaṁ → evam etesaṁ (pts)การละ การก้าวล่วง โทมนัสเหล่านั้นมีได้ด้วยอาการอย่างนี้
Tatra, bhikkhave, yā cha nekkhammasitā upekkhā tā nissāya tā āgamma, yā cha gehasitā upekkhā tā pajahatha tā samatikkamatha.
upekkhā → upekhā (pts)ในสัตตบท ๓๖ นั้น เธอทั้งหลายอาศัยพึ่งพิงอุเบกขาอันอาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นแล้ว จงละ จงก้าวล่วงอุเบกขาอาศัยเรือน ๖ นั้นเสีย
Evametāsaṁ pahānaṁ hoti, evametāsaṁ samatikkamo hoti.
evametāsaṁ → evam etesaṁ (pts)การละ การก้าวล่วง อุเบกขาเหล่านั้นมีได้ด้วยอาการอย่างนี้
Tatra, bhikkhave, yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni nissāya tāni āgamma yāni cha nekkhammasitāni domanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha.ในสัตตบท ๓๖ นั้น เธอทั้งหลายอาศัยพึ่งพิงโสมนัสอันอาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นแล้ว จงละ จงก้าวล่วงโทมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นเสีย
Evametesaṁ pahānaṁ hoti, evametesaṁ samatikkamo hoti.
evametesaṁ → evam etesaṁ (pts)การละ การก้าวล่วง โทมนัสเหล่านั้นมีได้ด้วยอาการอย่างนี้
Tatra, bhikkhave, yā cha nekkhammasitā upekkhā tā nissāya tā āgamma yāni cha nekkhammasitāni somanassāni tāni pajahatha, tāni samatikkamatha.
upekkhā → upekhā (pts)ภิกษุทั้งหลาย ในสัตตบท ๓๖ นั้น เธอทั้งหลายอาศัยพึ่งพิงอุเบกขาอัน อาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นแล้ว จงละ จงก้าวล่วงโสมนัสอาศัยเนกขัมมะ ๖ นั้นเสีย
Evametesaṁ pahānaṁ hoti, evametesaṁ samatikkamo hoti.
evametesaṁ → evam etesaṁ (pts)การละ การก้าวล่วงโสมนัสเหล่านั้นมีได้ด้วยอาการอย่างนี้
Atthi, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā, atthi upekkhā ekattā ekattasitā.
upekkhā → upekhā (pts)ภิกษุทั้งหลาย อุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกันก็มี อุเบกขาที่เป็นประเภทเดียวกัน อาศัยอารมณ์เดียวกันก็มี
Katamā ca, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā?
nānattasitā → nāttasitā (pts) | upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกันก็มี เป็นอย่างไร
Atthi, bhikkhave, upekkhā rūpesu, atthi saddesu, atthi gandhesu, atthi rasesu, atthi phoṭṭhabbesu—
upekkhā → upekhā (pts)คือ อุเบกขาในรูปก็มี อุเบกขาในเสียงก็มี อุเบกขาในกลิ่นก็มี อุเบกขา ในรสก็มี อุเบกขาในโผฏฐัพพะก็มี
ayaṁ, bhikkhave, upekkhā nānattā nānattasitā.
upekkhā → upekhā (pts)นี้จัดเป็นอุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกัน
Katamā ca, bhikkhave, upekkhā ekattā ekattasitā?
upekkhā → upekhā (pts)อุเบกขาที่เป็นประเภทเดียวกัน อาศัยอารมณ์เดียวกัน เป็นอย่างไร
Atthi, bhikkhave, upekkhā ākāsānañcāyatananissitā, atthi viññāṇañcāyatananissitā, atthi ākiñcaññāyatananissitā, atthi nevasaññānāsaññāyatananissitā—
upekkhā → upekhā (pts)คือ อุเบกขาที่อาศัยอากาสานัญจายตนฌานก็มี อุเบกขาที่อาศัยวิญญาณัญ จายตนฌานก็มี อุเบกขาที่อาศัยอากิญจัญญายตนฌานก็มี อุเบกขาที่อาศัย เนวสัญญานาสัญญายตนฌานก็มี
ayaṁ, bhikkhave, upekkhā ekattā ekattasitā.
upekkhā → upekhā (pts)นี้จัดเป็นอุเบกขาที่เป็นประเภทเดียวกัน อาศัยอารมณ์เดียวกัน
Tatra, bhikkhave, yāyaṁ upekkhā ekattā ekattasitā taṁ nissāya taṁ āgamma yāyaṁ upekkhā nānattā nānattasitā taṁ pajahatha, taṁ samatikkamatha.
upekkhā → upekhā (pts)ในอุเบกขา ๒ ประการนั้น เธอทั้งหลายอาศัยพึ่งพิงอุเบกขาที่เป็นประเภท เดียวกัน อาศัยอารมณ์เดียวกันแล้ว จงละ จงก้าวล่วงอุเบกขาที่มีประเภทต่างกัน อาศัยอารมณ์ต่างกันนั้นเสีย
Evametissā pahānaṁ hoti, evametissā samatikkamo hoti.
evametissā → evam etissā (pts)การละ การก้าวล่วงอุเบกขานี้มีได้ด้วยอาการอย่างนี้
Atammayataṁ, bhikkhave, nissāya atammayataṁ āgamma yāyaṁ upekkhā ekattā ekattasitā taṁ pajahatha, taṁ samatikkamatha.
atammayataṁbhikkhave → anupadavaggassa sappurisasutte pana agammayatāti dissati (sya-all note) | upekkhā → upekhā (pts)ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายอาศัยพึ่งพิงอตัมมยตา แล้ว จงละ จงก้าวล่วง อุเบกขาที่เป็นประเภทเดียวกัน อาศัยอารมณ์เดียวกันเสีย
Evametissā pahānaṁ hoti, evametissā samatikkamo hoti.
evametissā → evam etissā (pts)การละ การก้าวล่วง อุเบกขานี้มีได้ด้วยอาการอย่างนี้
‘Tatra idaṁ nissāya idaṁ pajahathā’ti—
tatra idaṁ → tatridaṁ (bj, sya-all) | tatra → tatr (pts)คำที่เรากล่าวไว้ว่า ในสัตตบท ๓๖ นั้น ‘เธอทั้งหลายอาศัยธรรมนี้แล้ว จงละธรรมนี้เสีย’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึงกล่าวไว้
‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’ti—
yadariyo → yad ariyo (pts) | gaṇamanusāsitumarahatīti → gaṇam anusāsituṁ arahatīti (pts)เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พึงทราบสติปัฏฐาน ๓ ที่พระอริยเสพซึ่ง เมื่อเสพ ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ’
iti kho panetaṁ vuttaṁ;
panetaṁ → pan etaṁ (pts)เพราะอาศัยเหตุอะไร
kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เราจึง กล่าวไว้เช่นนั้น
Idha, bhikkhave, satthā sāvakānaṁ dhammaṁ deseti anukampako hitesī anukampaṁ upādāya:
idha → iti (sya-all)ภิกษุทั้งหลาย ศาสดาในโลกนี้เป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัยความเอ็นดู จึงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า
‘idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā’ti.‘นี้เป็นไปเพื่อประโยชน์ เกื้อกูลแก่เธอทั้งหลาย นี้เป็นไปเพื่อสุขแก่เธอทั้งหลาย’
Tassa sāvakā na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti.
satthusāsanā → satthusāsanaṁ (bj) | sussūsanti → sussuyanti (sya-all); sussūyanti (pts) | upaṭṭhapenti → upaṭṭhāpenti (pts) | sussūyanti → Si (and? Bu) sussuyanti. (pts note) | satthusāsanā → satthu sāsanā (th, pts)สาวกทั้งหลายของศาสดา นั้นย่อมไม่ฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตรับรู้ และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของ ศาสดา
Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṁ paṭisaṁvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno.
anattamano → attamano (bj, sya-all) | anattamanataṁ → attamanataṁ (bj, sya-all, pts) | ceva anattamano → eva attamano (pts)ในข้อนั้น ตถาคตไม่มีใจยินดี ไม่ชื่นชม และไม่ถูก(โทสะ) รั่วรด มี สติสัมปชัญญะอยู่
Idaṁ, bhikkhave, paṭhamaṁ satipaṭṭhānaṁ yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati.
yadariyo → yad ariyo (pts) | gaṇamanusāsitumarahati → gaṇam anusāsituṁ arahati (pts)ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า สติปัฏฐานประการที่ ๑ ที่พระอริยเสพ ซึ่งเมื่อ เสพ ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ
Puna caparaṁ, bhikkhave, satthā sāvakānaṁ dhammaṁ deseti anukampako hitesī anukampaṁ upādāya:
caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง ศาสดาเป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัย ความเอ็นดูจึงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า
‘idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā’ti.‘นี้เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอ ทั้งหลาย นี้เป็นไปเพื่อสุขแก่เธอทั้งหลาย’
Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti, na sotaṁ odahanti, na aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, vokkamma ca satthusāsanā vattanti;
satthusāsanā → satthusāsanaṁ (bj) | sussūsanti → sussuyanti (sya-all); sussūyanti (pts) | upaṭṭhapenti → upaṭṭhāpenti (pts) | satthusāsanā → satthu sāsanā (th, pts)สาวกทั้งหลายของศาสดานั้น บางพวก ไม่ฟัง ไม่เงี่ยโสตสดับ ไม่ตั้งจิตรับรู้ และประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา
ekacce sāvakā sussūsanti, sotaṁ odahanti, aññā cittaṁ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti.
sussūsanti → sussuyanti (sya-all); sussūyanti (pts) | satthusāsanā → satthu sāsanā (th, pts) | aññā → añña (pts) | upaṭṭhapenti → upaṭṭhāpenti (pts)บางพวกฟังด้วยดี เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับรู้ ไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของ ศาสดา
Tatra, bhikkhave, tathāgato na ceva anattamano hoti, na ca anattamanataṁ paṭisaṁvedeti;
+ → attamano hoti na ca attamanataṁ paṭisaṁvedeti (bjt, th) | ceva → eva attamano hoti na ca attamanataṁ paṭisaṁvedeti na ca (pts)ในข้อนั้น ตถาคตก็ไม่มีใจยินดี ไม่ชื่นชม
na ca attamano hoti, na ca attamanataṁ paṭisaṁvedeti.
anattamanatañca → attamanatā ca anattamanatā ca (bj: machasaṁ)ไม่มีใจยินดีก็มิใช่ ไม่ชื่นชม ก็มิใช่
Anattamanatā ca attamanatā ca—เว้นความมีใจยินดีและความไม่มีใจยินดี
tadubhayaṁ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno.
abhinivajjetvā → abhinivajjetvā so (bj) | upekkhako → so upekhako (pts) | ubhayaṁ → So Si; Sk omits these four words and continues: na ca anattamanatañ ca tad ubhayaṁ. (pts note) | so → Si omits. (pts note)ทั้ง ๒ อย่างนั้นแล้ว จึงเป็น ผู้วางเฉย มีสติสัมปชัญญะอยู่
Idaṁ vuccati, bhikkhave, dutiyaṁ satipaṭṭhānaṁ yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati.
vuccati → (pts)ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า สติปัฏฐานประการที่ ๒ ที่พระอริยเสพ ซึ่ง เมื่อเสพ ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ
Puna caparaṁ, bhikkhave, satthā sāvakānaṁ dhammaṁ deseti anukampako hitesī anukampaṁ upādāya:
caparaṁ → ca paraṁ (pts)อีกประการหนึ่ง ศาสดาเป็นผู้อนุเคราะห์ แสวงหาประโยชน์เกื้อกูล อาศัย ความเอ็นดูจึงแสดงธรรมแก่สาวกทั้งหลายว่า
‘idaṁ vo hitāya, idaṁ vo sukhāyā’ti.‘นี้เป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่เธอ ทั้งหลาย นี้เป็นไปเพื่อสุขแก่เธอทั้งหลาย’
Tassa sāvakā sussūsanti, sotaṁ odahanti, aññācittaṁ upaṭṭhapenti, na ca vokkamma satthusāsanā vattanti.
satthusāsanā → satthusāsanaṁ (bj) | sussūsanti → sussuyanti (sya-all); sussūyanti (pts) | aññācittaṁ upaṭṭhapenti → aññā cittaṁ upaṭṭhāpenti (pts) | satthusāsanā → satthu sāsanā (th, pts)สาวกทั้งหลายของศาสดานั้น ย่อมฟัง ด้วยดี เงี่ยโสตสดับ ตั้งจิตรับรู้ ไม่ประพฤติหลีกเลี่ยงคำสอนของศาสดา
Tatra, bhikkhave, tathāgato attamano ceva hoti, attamanatañca paṭisaṁvedeti, anavassuto ca viharati sato sampajāno.
ceva → eva (pts) | attamanatañca → attamanatañ ca (pts)ในข้อนั้น ตถาคตมีใจยินดี ชื่นชม และไม่ถูก(ราคะ) รั่วรด มีสติสัมปชัญญะอยู่
Idaṁ vuccati, bhikkhave, tatiyaṁ satipaṭṭhānaṁ yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati.
vuccati → (pts)ภิกษุทั้งหลาย นี้เราเรียกว่า สติปัฏฐานประการที่ ๓ ที่พระอริยเสพ ซึ่งเมื่อเสพ ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ
‘Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahatī’ti—
yadariyo sevamāno → yad ariyo sevamano (pts) | gaṇamanusāsitumarahatīti → gaṇam anusāsituṁ arahatīti (pts)คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พระอริยะเสพธรรม คือ สติปัฏฐาน ๓ ซึ่งเมื่อเสพ ชื่อว่าเป็นศาสดาควรเพื่อสั่งสอนคณะ’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttaṁ.
yaṁ → (pts) | yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | idametaṁ → idam etaṁ (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึงกล่าวไว้
‘So vuccati yoggācariyānaṁ anuttaro purisadammasārathī’ti—เรากล่าวคำนี้ไว้ว่า ‘พระอริยศาสดานั้นอันเราเรียกว่า เป็นสารถีผู้ สามารถฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย’
iti kho panetaṁ vuttaṁ. Kiñcetaṁ paṭicca vuttaṁ?
panetaṁ → pan etaṁ (pts) | kiñcetaṁ → kiñ etaṁ (pts)เพราะอาศัย เหตุอะไร เราจึงกล่าวไว้เช่นนั้น
Hatthidamakena, bhikkhave, hatthidammo sārito ekaṁyeva disaṁ dhāvati—
ekaṁyeva → ekaṁ yeva (pts)ภิกษุทั้งหลาย ช้างที่ควรฝึก อันควาญช้างบังคับให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียว เท่านั้น คือ
puratthimaṁ vā pacchimaṁ vā uttaraṁ vā dakkhiṇaṁ vā.
dakkhiṇaṁ → dakkhīṇaṁ (pts)ทิศตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้
Assadamakena, bhikkhave, assadammo sārito ekaññeva disaṁ dhāvati—
ekaññeva → ekaṁyeva (bjt, th) | assadamakena → assadammakena (pts) | ekaññeva → ekaṁ yeva (pts)ม้าที่ควรฝึก อันคนฝึกม้าบังคับให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น คือ
puratthimaṁ vā pacchimaṁ vā uttaraṁ vā dakkhiṇaṁ vā.ทิศ ตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้
Godamakena, bhikkhave, godammo sārito ekaññeva disaṁ dhāvati—
ekaññeva → ekaṁyeva (my, bjt, th)โคที่ควรฝึก อันคนฝึกโคบังคับให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปสู่ทิศเดียวเท่านั้น
puratthimaṁ vā pacchimaṁ vā uttaraṁ vā dakkhiṇaṁ vā.คือทิศ ตะวันออก ทิศตะวันตก ทิศเหนือ หรือทิศใต้
Tathāgatena hi, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito aṭṭha disā vidhāvati.
hi → (sya-all, pts) | aṭṭha disā → aṭṭhadisā (bjt)แต่บุรุษที่ควรฝึก อันตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้วิ่ง ย่อมวิ่งไป ได้ตลอดทิศทั้ง ๘ คือ
Rūpī rūpāni passati—ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลายได้
ayaṁ ekā disā;
ekā → paṭhamā (bj, sya-all, pts) | disā → ayaṁ ekādisā (bj: machasaṁ)นี้เป็นทิศที่ ๑
ajjhattaṁ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati—ผู้มีสัญญาในอรูปในภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายในภายนอกได้
ayaṁ dutiyā disā;นี้เป็นทิศที่ ๒
subhantveva adhimutto hoti—
subhantveva → subhanteva (sya-all) | subhantveva → subhan t eva (pts)เป็นผู้น้อมใจว่างามทั้งนั้น
ayaṁ tatiyā disā;นี้เป็นทิศที่ ๓
sabbaso rūpasaññānaṁ samatikkamā paṭighasaññānaṁ atthaṅgamā nānattasaññānaṁ amanasikārā ‘ananto ākāso’ti ākāsānañcāyatanaṁ upasampajja viharati—
atthaṅgamā → aṭṭhaṅgamā (sya-all) | upasampajja → upasampajjā (pts) | ākāsoti → ākāso ti (pts)เพราะก้าวล่วงรูปสัญญา เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่ใส่ใจนานัตตสัญญา โดยประการทั้งปวง จึงบรรลุอากาสานัญจายตนฌานอยู่ด้วยใส่ใจว่า ‘อากาศหา ที่สุดมิได้’
ayaṁ catutthī disā;
catutthī → catutthi (bj); catutthā (sya-all) | catutthī disā → catutthā disa (pts)นี้เป็นทิศที่ ๔
sabbaso ākāsānañcāyatanaṁ samatikkamma ‘anantaṁ viññāṇan’ti viññāṇañcāyatanaṁ upasampajja viharati—
viññāṇanti → viññāṇan ti (pts)เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง จึงบรรลุ วิญญาณัญจายตนฌานอยู่ด้วยใส่ใจว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’
ayaṁ pañcamī disā;นี้เป็นทิศที่ ๕
sabbaso viññāṇañcāyatanaṁ samatikkamma ‘natthi kiñcī’ti ākiñcaññāyatanaṁ upasampajja viharati—
natthi → na tthi (pts)เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง จึงบรรลุ อากิญจัญญายตนฌานอยู่ด้วยใส่ใจว่า ‘ไม่มีอะไรสักหน่อยหนึ่ง’
ayaṁ chaṭṭhī disā;
chaṭṭhī → chaṭṭhā (sya-all, pts)นี้เป็นทิศที่ ๖
sabbaso ākiñcaññāyatanaṁ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanaṁ upasampajja viharati—เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง จึงบรรลุ เนวสัญญานาสัญญายตนฌานอยู่
ayaṁ sattamī disā;นี้เป็นทิศที่ ๗
sabbaso nevasaññānāsaññāyatanaṁ samatikkamma saññāvedayitanirodhaṁ upasampajja viharati—เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนฌานได้โดยประการทั้งปวง จึงบรรลุ สัญญาเวทยิตนิโรธอยู่
ayaṁ aṭṭhamī disā.นี้เป็นทิศที่ ๘
Tathāgatena, bhikkhave, arahatā sammāsambuddhena purisadammo sārito imā aṭṭha disā vidhāvati.ภิกษุทั้งหลาย บุรุษที่ควรฝึกอันตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสอนให้วิ่ง ย่อมวิ่งไปได้ตลอดทิศทั้ง ๘ นี้
So vuccati: ‘yoggācariyānaṁ anuttaro purisadammasārathī’ti—คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘พระอริยศาสดานั้นอันเราเรียกว่า เป็นสารถีผู้สามารถ ฝึกบุรุษที่ควรฝึกได้อย่างยอดเยี่ยมกว่าอาจารย์ผู้ฝึกทั้งหลาย’
iti yaṁ taṁ vuttaṁ idametaṁ paṭicca vuttan”ti.
yaṁ taṁ → yantaṁ (th) | yaṁ → yan (pts) | idametaṁ → idam etaṁ (pts) | vuttanti → vuttan ti (pts)นั่น เพราะอาศัยเหตุนี้ เราจึงกล่าวไว้”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระ ภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล
Saḷāyatanavibhaṅgasuttaṁ niṭṭhitaṁ sattamaṁ.สฬายตนวิภังคสูตรที่ ๗ จบ