Maghadevasutta
Maghadevasutta → makhādevasuttaṁ (bj)About King Maghadeva
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)So I have heard.
ekaṁ samayaṁ bhagavā mithilāyaṁ viharati maghadevaambavane.
maghadevaambavane → makhādevambavane (bj, pts); maghadevambavane (sya-all) | makhādevambavane → maghadevambavane (bj: machasaṁ, syā) | maghadevaambavane → makhādevaambavane (cck: sī. pī.); magghadevaambavane (cck: ka.) | maghadevambavane → makhādevambavane (sya-all: sī.) | Makhādevambavane → Sk Bu Makhādeva throughout, as also Jātaka No. 9; Bm Magghadeva; Si Maghadeva, a spelling which repeats Pl. XLVIII (2) of the ‘Stūpa of Bharhut'. Si notes that the Sinh. spelling is Makhādeva. (pts note)At one time the Buddha was staying near Mithilā in the Maghadeva Mango Grove.
Atha kho bhagavā aññatarasmiṁ padese sitaṁ pātvākāsi.
pātvākāsi → patvākāsi (pts)Then the Buddha smiled at a certain spot.
Atha kho āyasmato ānandassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)Then Venerable Ānanda thought,
“ko nu kho hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya?“What is the cause, what is the reason why the Buddha smiled?
Na akāraṇena tathāgatā sitaṁ pātukarontī”ti.
akāraṇe → na akāraṇena (bj: PTS) | pātukarontīti → Bm patuṁk. (pts note)Realized Ones do not smile for no reason.”
Atha kho āyasmā ānando ekaṁsaṁ cīvaraṁ katvā yena bhagavā tenañjaliṁ paṇāmetvā bhagavantaṁ etadavoca:
tenañjaliṁ paṇāmetvā → tenañjalimpaṇāmetvā (bjt, th) | tenañjaliṁ → ten añjalim (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)So Ānanda arranged his robe over one shoulder, raised his cupped palms toward the Buddha, and said,
“ko nu kho, bhante, hetu, ko paccayo bhagavato sitassa pātukammāya?“What is the cause, what is the reason why the Buddha smiled?
Na akāraṇena tathāgatā sitaṁ pātukarontī”ti.
akāraṇe → na akāraṇena (bj: PTS)Realized Ones do not smile for no reason.”
“Bhūtapubbaṁ, ānanda, imissāyeva mithilāyaṁ rājā ahosi maghadevo nāma dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā;
maghadevo → makhādevo (bj, pts) | makhādevo → maghadevo (bj: machasaṁ, syā) | maghadevo → makhādevo (sya-all: sī.) | imissāyeva → imissā yeva (pts)“Once upon a time, Ānanda, right here in Mithilā there was a just and principled king named Maghadeva, a great king who stood by his duty.
dhammaṁ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca;
ceva → cepi (bj) | negamesu → nigamesu (bj: sīmu8) | negamesu → So Si (& Sk infra); Sk Bm nigamesu. (pts note) | jānapadesu → So Si (& Sk infra) Sk Bm janapadesu. (pts note) | ceva → eva (pts)He justly treated brahmins and householders, and people of town and country.
uposathañca upavasati cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassa.
pañcaddasiṁ → Sk Si pañcadasiṁ; at p. 78 Sk pannarasiṁ. (pts note) | aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | uposathañca → uposathañ ca (pts) | pañcadasiṁ aṭṭhamiñca → pañcaddasiṁ aṭṭhamiñ ca (pts)And he observed the sabbath on the fourteenth, fifteenth, and eighth of the fortnight.
Atha kho, ānanda, rājā maghadevo bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena kappakaṁ āmantesi:
maghadevo bahūnaṁ → makhādevo bahunnaṁ (bj, pts) | bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts) | bahunnaṁ → bahūnaṁ (bj: machasaṁ, syā) | bahunnaṁ → Bm Si bahūnaṁ always. (pts note)Then, after many years, many hundred years, many thousand years had passed, King Maghadeva addressed his barber,
‘yadā me, samma kappaka, passeyyāsi sirasmiṁ palitāni jātāni, atha me āroceyyāsī’ti.
palitāni → phalitāni (pts) | palitāni → phalitāni (bj: PTS) | phalitāni → Sk Bu sts. pahalitāni sts. palitāni; Bm Si palitāni throughout. (pts note)‘My dear barber, when you see grey hairs growing on my head, please tell me.’
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa paccassosi.
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts)‘Yes, Your Majesty,’ replied the barber.
Addasā kho, ānanda, kappako bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena rañño maghadevassa sirasmiṁ palitāni jātāni.
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts) | maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | palitāni → phalitāni (pts)When many thousand years had passed, the barber saw grey hairs growing on the king’s head.
Disvāna rājānaṁ maghadevaṁ etadavoca:
maghadevaṁ → makhādevaṁ (bj) | maghadevaṁ etadavoca → makhādevaṁ etad avoca (pts)He said to the king,
‘pātubhūtā kho devassa devadūtā, dissanti sirasmiṁ palitāni jātānī’ti.
palitāni → phalitāni (pts) | palitāni → phalitāni (bj: PTS)‘The messengers of the gods have shown themselves to you. Grey hairs can be seen growing on your head.’
‘Tena hi, samma kappaka, tāni palitāni sādhukaṁ saṇḍāsena uddharitvā mama añjalismiṁ patiṭṭhāpehī’ti.
palitāni → phalitāni (pts) | mama → mamaṁ (pts) | mama → mamaṁ (bj: PTS) | mamaṁ → Bm Si mama. (pts note) | tena hi → tenahi (th)‘Well then, my dear barber, carefully pull them out with tweezers and place them in my cupped hands.’
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa paṭissutvā tāni palitāni sādhukaṁ saṇḍāsena uddharitvā rañño maghadevassa añjalismiṁ patiṭṭhāpesi.
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | maghadevassa paṭissutvā → makhādevassa paṭisutvā (pts) | palitāni → phalitāni (pts) | patiṭṭhāpesi → patiṭṭhāpesī (pts)‘Yes, Your Majesty,’ replied the barber, and he did as the king said.
Atha kho, ānanda, rājā maghadevo kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ āmantāpetvā etadavoca:
maghadevo → makhādevo (bj, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)The king gave the barber a prize village, then summoned the crown prince and said,
‘pātubhūtā kho me, tāta kumāra, devadūtā;‘Dear prince, the messengers of the gods have shown themselves to me.
dissanti sirasmiṁ palitāni jātāni;
palitāni → phalitāni (pts)Grey hairs can be seen growing on my head.
bhuttā kho pana me mānusakā kāmā;
kāmā → So Si throughout & Sk infra; Bm mānussakā always; Sk here mānussakakāmā. (pts note)I have enjoyed human pleasures.
samayo dibbe kāme pariyesituṁ.Now it is time to seek heavenly pleasures.
Ehi tvaṁ, tāta kumāra, imaṁ rajjaṁ paṭipajja.Come, dear prince, rule the realm.
Ahaṁ pana kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmi.I shall shave off my hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness.
Tena hi, tāta kumāra, yadā tvampi passeyyāsi sirasmiṁ palitāni jātāni, atha kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyāsi.
tvampi → tvaṁ (sya-all) | palitāni → phalitāni (pts) | pi → Si omits pi. (pts note) | tena hi → tenahi (th) | tvampi → tvam pi (pts)For dear prince, you too will one day see grey hairs growing on your head. When this happens, after giving a prize village to the barber and carefully instructing the crown prince in kingship, you should shave off your hair and beard, dress in ocher robes, and go forth from the lay life to homelessness.
Yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṁ antimapuriso ahosi.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts) | vaṭṭaṁ → vattaṁ (bj: machasaṁ, syā) | vaṭṭaṁ → So Bu & Sk infra; Bm Si vattaṁ; Sk here vaddhaṁ. (pts note) | nihitaṁ → So Sk Si Bu; Bm nihataṁ. (pts note) | anuppavatteyyāsi → Bm anupav-. (pts note)Keep up this good practice that I have founded. Do not be my final man.
Yasmiṁ kho, tāta kumāra, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṁ antimapuriso hoti.
vattassa → vaṭṭassa (bj, pts)When a pair of men are living, the one who breaks such good practice is their final man.
Taṁ tāhaṁ, tāta kumāra, evaṁ vadāmi—
tāhaṁ → Bm tathā 'haṁ. (pts note) | taṁ tāhaṁ → tantāhaṁ (th) | taṁ → tan (pts)Therefore I say to you,
yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṁ antimapuriso ahosī’ti.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts)“Keep up this good practice that I have founded. Do not be my final man.”’
Atha kho, ānanda, rājā maghadevo kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā imasmiṁyeva maghadevaambavane kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
maghadevo → makhādevo (bj, pts) | maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts)And so, after giving a prize village to the barber and carefully instructing the crown prince in kingship, King Maghadeva shaved off his hair and beard, dressed in ocher robes, and went forth from the lay life to homelessness here in this mango grove.
So mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi.
abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, km); avyāpajjhena (pts1ed); abyāpajjena (mr) | catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts) | catutthiṁ → catutthaṁ (bj: machasaṁ, syā) | abyābajjhena → abyāpajjhena (cck: sī. syā. kaṁ. pī.); abyāpajjena (cck: ka.) | catutthiṁ → Bm Si catutthaṁ. (pts note) | mettāsahagatena → Sk here & infra upekhāsahagatena, as Bm infra. (pts note) | avyāpajjhena → Bm abyābajjhena. (pts note)He meditated spreading a heart full of love to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, he spread a heart full of love to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Karuṇāsahagatena cetasā …
pe → Bm omits. (pts note)He meditated spreading a heart full of compassion …
muditāsahagatena cetasā …
cetasā → Si inserts pe. (pts note)rejoicing …
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj); catuṭṭhiṁ (pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | catutthiṁ → catutthaṁ (bj: machasaṁ, syā) | upekhāsahagatena → Bm Si upekkh-. (pts note) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)equanimity to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, he spread a heart full of equanimity to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Rājā kho panānanda, maghadevo caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṁ kīḷi, caturāsītivassasahassāni oparajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṁ pabbajito brahmacariyamacari.
maghadevo → makhādevo (bj) | maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | brahmacariyamacari → brahmacariyaṁ cari (bj, sya-all, pts) | kumārakīḷitaṁ → kumārakīḷikaṁ (sya-all, pts) | oparajjaṁ → uparajjaṁ (sya-all) | panānanda maghadevo → pan ānanda makhādevo (pts) | imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts) | oparajjaṁ → uparajjaṁ (bj: syā) | kīḷi → So Si Sk Bu; Bm -kiḷikaṁ kiḷi. (pts note) | oparajjaṁ → Si uparajjaṁ. (pts note) | cari → Bm acariṁ. (pts note)For 84,000 years King Maghadeva played games as a child, for 84,000 years he acted as viceroy, for 84,000 years he ruled the realm, and for 84,000 years he led the spiritual life after going forth here in this mango grove.
So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā brahmalokūpago ahosi.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)And having developed the four divine meditations, when his body broke up, after death, he was reborn in a good place, a realm of divinity.
Atha kho rañño, ānanda, maghadevassa putto bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena kappakaṁ āmantesi:
kho → kho ānanda (bj, pts) | ānanda maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts)Then, after many years, many hundred years, many thousand years had passed, King Maghadeva’s son addressed his barber,
‘yadā me, samma kappaka, passeyyāsi sirasmiṁ palitāni jātāni, atha kho āroceyyāsī’ti.
kho → me (bj, sya-all, pts) | palitāni → phalitāni (pts)‘My dear barber, when you see grey hairs growing on my head, please tell me.’
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa puttassa paccassosi.
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts)And all unfolded as in the case of his father.
Addasā kho, ānanda, kappako bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena rañño maghadevassa puttassa sirasmiṁ palitāni jātāni.
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts) | maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | palitāni → phalitāni (pts) | addasā → addassā (pts)
Disvāna rañño maghadevassa puttaṁ etadavoca:
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | disvāna → disvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
‘pātubhūtā kho devassa devadūtā;
dissanti sirasmiṁ palitāni jātānī’ti.
palitāni → phalitāni (pts)
‘Tena hi, samma kappaka, tāni palitāni sādhukaṁ saṇḍāsena uddharitvā mama añjalismiṁ patiṭṭhāpehī’ti.
palitāni → phalitāni (pts) | tena hi → tenahi (th)
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, kappako rañño maghadevassa puttassa paṭissutvā tāni palitāni sādhukaṁ saṇḍāsena uddharitvā rañño maghadevassa puttassa añjalismiṁ patiṭṭhāpesi.
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | palitāni → phalitāni (pts) | paṭissutvā → paṭisutvā (pts)
Atha kho, ānanda, rañño maghadevassa putto kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ āmantāpetvā etadavoca:
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | etadavoca → etad avoca (pts)
‘pātubhūtā kho me, tāta kumāra, devadūtā;
dissanti sirasmiṁ palitāni jātāni;
sirasmiṁ palitāni → sirasmim phalitāni (pts)
bhuttā kho pana me mānusakā kāmā;
samayo dibbe kāme pariyesituṁ.
Ehi tvaṁ, tāta kumāra, imaṁ rajjaṁ paṭipajja.
Ahaṁ pana kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmi.
Tena hi, tāta kumāra, yadā tvampi passeyyāsi sirasmiṁ palitāni jātāni, atha kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyāsi.
palitāni → phalitāni (pts) | tena hi → tenahi (th) | tvampi → tvam pi (pts)
Yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṁ antimapuriso ahosi.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts)
Yasmiṁ kho, tāta kumāra, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṁ antimapuriso hoti.
vattassa → vaṭṭassa (bj, pts)
Taṁ tāhaṁ, tāta kumāra, evaṁ vadāmi—
taṁ tāhaṁ → tantāhaṁ (th) | taṁ → tan (pts)
yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṁ antimapuriso ahosī’ti.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts)
Atha kho, ānanda, rañño maghadevassa putto kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā imasmiṁyeva maghadevaambavane kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
maghadevassa → makhādevassa (bj, pts) | maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts)
So mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | sabbattatāya → sabbatthatāya (bj: sīmu8) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)
Karuṇāsahagatena cetasā …
muditāsahagatena cetasā …
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | upekkhāsahagatena → upekhāsahagatena (pts) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)
Rañño kho panānanda, maghadevassa putto caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṁ kīḷi, caturāsītivassasahassāni oparajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṁ pabbajito brahmacariyamacari.
maghadevassa → makhādevassa (bj) | maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | brahmacariyamacari → brahmacariyaṁ cari (bj, sya-all, pts) | kumārakīḷitaṁ → kumārakīḷikaṁ (sya-all, pts) | oparajjaṁ → uparajjaṁ (sya-all) | panānanda maghadevassa → pan ānanda makhādevassa (pts) | imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts)
So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā brahmalokūpago ahosi.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)And having developed the four divine meditations, when his body broke up, after death, Maghadeva’s son was reborn in a good place, a realm of divinity.
Rañño kho panānanda, maghadevassa puttapaputtakā tassa paramparā caturāsītirājasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajiṁsu.
maghadevassa puttapaputtakā → makhādevassa puttappaputtakā (bj) | caturāsītirājasahassāni → caturāsītikhattiyasahassāni (bj) | maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | paramparā caturāsītirājasahassāni → paraṁparā caturāsītisahassāni (sya-all) | panānanda maghadevassa → pan ānanda makhādevassa (pts) | caturāsītirājasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane → caturāsītikhattiyasahassāni imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts) | anagāriyaṁ → anagārīyaṁ (pts) | puttappaputtakā → puttappaputtikā (bj: sīmu8) | caturāsītikhattiyasahassāni → caturāsītirājasahassāni (bj: machasaṁ); caturāsītisahassāni (bj: syā) | caturāsītirājasahassāni → caturāsītikhattiyasahassāni (cck: sī. pī.); caturāsītisahassāni (cck: syā. kaṁ.) | caturāsītikhattiyasahassāni → So Sk; Bm caturāsītirājasahassāni; Si caturāsītisahassāni. (pts note)And a lineage of 84,000 kings, sons of sons of King Maghadeva, shaved off their hair and beard, dressed in ocher robes, and went forth from the lay life to homelessness here in this mango grove.
Te mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihariṁsu, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṁsu.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | catutthiṁ → catutthaṁ (bj: machasaṁ, syā) | Te → Sk omits te. (pts note) | mettāsahagatena → So all MSS. here. (pts note) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)They meditated spreading a heart full of love …
Karuṇāsahagatena cetasā …compassion …
muditāsahagatena cetasā …rejoicing …
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihariṁsu, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihariṁsu.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | vihariṁsu → vihariṁsu te (bj, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | Te → Bm Si omit te here. (pts note) | upekkhāsahagatena → upekhāsahagatena (pts) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)equanimity to one direction, and to the second, and to the third, and to the fourth. In the same way above, below, across, everywhere, all around, they spread a heart full of equanimity to the whole world—abundant, expansive, limitless, free of enmity and ill will.
Caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṁ kīḷiṁsu, caturāsītivassasahassāni oparajjaṁ kāresuṁ, caturāsītivassasahassāni rajjaṁ kāresuṁ, caturāsītivassasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṁ pabbajitā brahmacariyamacariṁsu.
maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | brahmacariyamacariṁsu → brahmacariyaṁ cariṁsu (bj, sya-all); brahmacariṁ cariṁsu (pts) | kumārakīḷitaṁ → kumārakīḷikaṁ (sya-all, pts) | oparajjaṁ → uparajjaṁ (sya-all) | imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ makhādevambavane (pts) | oparajjaṁ → uparajjaṁ (bj: machasaṁ, syā) | kāresuṁ → Si kāresu. (pts note)For 84,000 years they played games as a child, for 84,000 years they acted as viceroy, for 84,000 years they ruled the realm, and for 84,000 years they led the spiritual life after going forth here in this mango grove.
Te cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā brahmalokūpagā ahesuṁ.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)And having developed the four divine meditations, when their bodies broke up, after death, they were reborn in a good place, a realm of divinity.
Nimi tesaṁ rājā pacchimako ahosi dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā;
rājā → rājānaṁ (bj, pts1ed) | rājā → rājā rājānaṁ (bj); rājānaṁ (pts) | rājānaṁ → rājā (bj: syā) | rājā → rājānaṁ (cck: sī. pī.) | rājānaṁ → Si rājā. (pts note)Nimi was the last of those kings, a just and principled king, a great king who stood by his duty.
dhammaṁ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca;
ceva → eva (pts)He justly treated brahmins and householders, and people of town and country.
uposathañca upavasati cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassa.
aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | uposathañca → uposathañ ca (pts) | pañcadasiṁ aṭṭhamiñca → pañcaddasiṁ aṭṭhamiñ ca (pts)And he observed the sabbath on the fourteenth, fifteenth, and eighth of the fortnight.
Bhūtapubbaṁ, ānanda, devānaṁ tāvatiṁsānaṁ sudhammāyaṁ sabhāyaṁ sannisinnānaṁ sannipatitānaṁ ayamantarākathā udapādi:
devānaṁ → Bu devatānaṁ. (pts note) | ayamantarākathā → ayam antarākathā (pts)Once upon a time, Ānanda, while the gods of the thirty-three were sitting together in the Hall of Clear Right, this discussion came up among them:
‘lābhā vata, bho, videhānaṁ, suladdhaṁ vata, bho, videhānaṁ,‘The people of Videha are so fortunate, so very fortunate
yesaṁ nimi rājā dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā;to have Nimi as their king. He is a just and principled king, a great king who stands by his duty.
dhammaṁ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca;
ceva → eva (pts)He justly treats brahmins and householders, and people of town and country.
uposathañca upavasati cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassā’ti.
aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | uposathañca → uposathañ ca (pts) | pañcadasiṁ aṭṭhamiñca → pañcaddasiṁ aṭṭhamiñ ca (pts)And he observes the sabbath on the fourteenth, fifteenth, and eighth of the fortnight.’
Atha kho, ānanda, sakko devānamindo deve tāvatiṁse āmantesi:
devānamindo → devānam indo (pts)Then Sakka, lord of gods, addressed the gods of the thirty-three,
‘iccheyyātha no tumhe, mārisā, nimiṁ rājānaṁ daṭṭhun’ti?
nimiṁ rājānaṁ → nimirājānaṁ (sya-all) | nimiṁ rājānaṁ daṭṭhunti → nimirājānaṁ daṭṭhun ti (pts) | nimiṁ rājānaṁ daṭṭhunti → nimi-rājānaṁ daṭṭhun ti (pts)‘Good fellows, would you like to see King Nimi?’
‘Icchāma mayaṁ, mārisa, nimiṁ rājānaṁ daṭṭhun’ti.
mārisa nimiṁ rājānaṁ → mārisā nimirājānaṁ (sya-all) | nimiṁ rājānaṁ daṭṭhunti → nimirājānaṁ daṭṭhun ti (pts) | nimiṁ rājānaṁ daṭṭhunti → nimi-rājānaṁ daṭṭhun ti (pts)‘We would.’
Tena kho pana, ānanda, samayena nimi rājā tadahuposathe pannarase sīsaṁnhāto uposathiko uparipāsādavaragato nisinno hoti.
sīsaṁnhāto → sasīsaṁ nahāto (bj); sīsanhāto (sya-all, km); sīsaṁ nahāto (pts1ed) | ānanda → (bj, pts) | pana ānanda → panānanda (sya-all) | pannarase sīsaṁnhāto → paṇṇarase sīsanhāto (sya-all) | sīsaṁnhāto → sīsaṁ nahāto (pts) | nahāto → sīhanahāto (bj: syā); sīsaṁ nahāto (bj: PTS) | sīsaṁnhāto → sasīsaṁ nahāto (cck: sī.); sīsanhāto (cck: syā. kaṁ.) | pana → Bm Si insert Ananda. (pts note) | nahāto → So Sk; Bm sīsaṁ nhāto; Si sīsanhāto. (pts note) | uparipāsādavaragato → upari pāsādavaragato (bjt, th, pts) | nimi rājā tadahuposathe → nimirājā tadahu posathe (pts)Now at that time it was the fifteenth day sabbath, and King Nimi had bathed his head and was sitting upstairs in the royal longhouse to observe the sabbath.
Atha kho, ānanda, sakko devānamindo—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—devesu tāvatiṁsesu antarahito nimissa rañño pamukhe pāturahosi.
pamukhe → sammukhe (sya-all); mukhe (pts) | sammiñjitaṁ → So Sk Si; Bm samiñjitaṁ, as Vol. I 168. Cf. I Dīgha 222 & I Sum. Vil. 196. (pts note) | mukhe → So Bu (bis); Si sammukhe; Sk Bm pamukhe. (pts note) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evamevaṁ (bjt) | samiñjeyya → sammiñjeyya (th) | devānamindo → devānam indo (pts) | samiñjeyya evameva → sammiñjeyya evam eva (pts)Then, as easily as a strong person would extend or contract their arm, Sakka vanished from the thirty-three gods and reappeared in front of King Nimi.
Atha kho, ānanda, sakko devānamindo nimiṁ rājānaṁ etadavoca:
devānamindo nimiṁ rājānaṁ etadavoca → devānam indo nimi-rājānaṁ etad avoca (pts)He said to the king,
‘lābhā te, mahārāja, suladdhaṁ te, mahārāja.
te → Bm vo here et infra. (pts note)‘You’re fortunate, Great King, so very fortunate.
Devā, mahārāja, tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ kittayamānarūpā sannisinnā:
devā → devā te (bj)The gods of the thirty-three were sitting together in the Hall of Clear Right, where they were singing your praises.
“lābhā vata, bho, videhānaṁ, suladdhaṁ vata, bho, videhānaṁ,
yesaṁ nimi rājā dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā;
dhammaṁ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca;
uposathañca upavasati cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassā”ti.
aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | pakkhassāti → pakkhassā ti (ms2005)
Devā te, mahārāja, tāvatiṁsā dassanakāmā.They would like to see you.
Tassa te ahaṁ, mahārāja, sahassayuttaṁ ājaññarathaṁ pahiṇissāmi;I shall send a chariot harnessed with a thousand thoroughbreds for you, Great King.
abhiruheyyāsi, mahārāja, dibbaṁ yānaṁ avikampamāno’ti.
abhiruheyyāsi → abhirūheyyāsi (sya-all, pts) | avikampamānoti → avikampamāno ti (pts)Mount the heavenly chariot, Great King, without wavering!’
Adhivāsesi kho, ānanda, nimi rājā tuṇhībhāvena.
Adhivāsesi → So Si Bu; Sk Bm a-ti. (pts note)King Nimi consented with silence.
Atha kho, ānanda, sakko devānamindo nimissa rañño adhivāsanaṁ viditvā—seyyathāpi nāma balavā puriso samiñjitaṁ vā bāhaṁ pasāreyya, pasāritaṁ vā bāhaṁ samiñjeyya; evameva—nimissa rañño pamukhe antarahito devesu tāvatiṁsesu pāturahosi.
pamukhe → sammukhe (sya-all) | evameva → evamevaṁ (bjt) | samiñjitaṁ → sammiñjitaṁ (th) | samiñjeyya → sammiñjeyya (th) | devānamindo → devānam indo (pts)Then, knowing that the king had consented, as easily as a strong person would extend or contract their arm, Sakka vanished from King Nimi and reappeared among the gods of the thirty-three.
Atha kho, ānanda, sakko devānamindo mātaliṁ saṅgāhakaṁ āmantesi:
devānamindo mātaliṁ → devānam indo mātali (pts) | saṁgāhakaṁ → So Sk Bm; Si Mātaliṁ (as Nimiṁ rājānaṁ supra et infra). (pts note) | mātaliṁ saṅgāhakaṁ → mātalisaṅgāhakaṁ (bjt) | devānamindo mātaliṁ saṅgāhakaṁ → devānam indo mātali saṁgāhakaṁ (pts)Then Sakka, lord of gods, addressed his chariot handler Mātali,
‘ehi tvaṁ, samma mātali, sahassayuttaṁ ājaññarathaṁ yojetvā nimiṁ rājānaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadehi—
vadehi → vadesi (bj) | nimiṁ rājānaṁ → nimirājānaṁ (pts) | vadehi ayaṁ → vadesi ayan (pts) | nimiṁ rājānaṁ upasaṅkamitvā → nimi-rājānaṁ upasaṁkamitvā (pts)‘Come, dear Mātali, harness the chariot with a thousand thoroughbreds. Then go to King Nimi and say,
ayaṁ te, mahārāja, sahassayutto ājaññaratho sakkena devānamindena pesito;
ayaṁ te → ayante (th) | ayaṁ → ayan (pts) | devānamindena → devānam indena (pts)“Great king, this chariot has been sent for you by Sakka, lord of gods.
abhiruheyyāsi, mahārāja, dibbaṁ yānaṁ avikampamāno’ti.
abhiruheyyāsi → abhirūheyyāsi (sya-all, pts) | avikampamānoti → avikampamāno ti (pts)Mount the heavenly chariot, Great King, without wavering!”’
‘Evaṁ, bhaddantavā’ti kho, ānanda, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṁ ājaññarathaṁ yojetvā nimiṁ rājānaṁ upasaṅkamitvā etadavoca:
bhaddantavāti → hotu bhaddan tavāti (pts) | nimiṁ rājānaṁ → nimirājānaṁ (pts) | bhaddantavāti → evaṁ hotu bhaddantavāti (bj: PTS) | tavāti → So Bu; Sk Bm evaṁ bhaddaṁ tavāti; Si evaṁ bhadantavāti. (pts note) | saṅgāhako → saṁgāhako (pts) | devānamindassa paṭissutvā → devānam indassa paṭisutvā (pts) | nimiṁ rājānaṁ upasaṅkamitvā etadavoca → nimi-rājānaṁ upasaṁkamitvā etad avoca (pts)‘Yes, lord,’ replied Mātali. He did as Sakka asked, and said to the king,
‘ayaṁ te, mahārāja, sahassayutto ājaññaratho sakkena devānamindena pesito;
ayaṁ → ayan (pts) | devānamindena → devānam indena (pts)‘Great king, this chariot has been sent for you by Sakka, lord of gods.
abhiruha, mahārāja, dibbaṁ yānaṁ avikampamāno.
abhiruha → abhirūha (sya-all, pts) | avikampamāno → Bm Si add ti. (pts note)Mount the heavenly chariot, Great King, without wavering!
Api ca, mahārāja, katamena taṁ nemi, yena vā pāpakammā pāpakānaṁ kammānaṁ vipākaṁ paṭisaṁvedenti, yena vā kalyāṇakammā kalyāṇakammānaṁ vipākaṁ paṭisaṁvedentī’ti?
kalyāṇakammānaṁ → kalyāṇānaṁ kammānaṁ (bj, pts) | api ca → apica (th)But which way should we go—the way of those who experience the result of bad deeds, or the way of those who experience the result of good deeds?’
‘Ubhayeneva maṁ, mātali, nehī’ti.
ubhayeneva → ubhayen eva (pts)‘Take me both ways, Mātali.’
Sampavesesi kho, ānanda, mātali, saṅgāhako nimiṁ rājānaṁ sudhammaṁ sabhaṁ.
Sampavesesi → sampāpesi (bj, pts1ed); saṁpavesi (sya-all) | sampavesesi → sampāpesi (bj, pts); saṁpavesi (sya-all) | sudhammaṁ sabhaṁ → sudhammāyaṁ sabhāyaṁ (sya-all) | nimiṁ rājānaṁ → nimirājānaṁ (pts) | sampāpesi → sampavesesi (bj: syā, machasaṁ) | sabhaṁ → sudhammāyaṁ sabhāyaṁ (bj: syā) | Sampavesesi → sampāpesi (cck: sī. pī.) | saṁpavesi → sampāpesi (sya-all: sī.) | sabhāyaṁ → sudhammaṁ sabhaṁ (sya-all: sī.) | Sampāpesi → So Sk; Bm saṁpaveseti; Si saṁpavesi, with note that the Sinh. reading is sampāpesi. (pts note) | sabhaṁ → So Sk Bm; Si sudhammāyaṁ sabhāyam, with note that the Sinh. reading is sudhammaṁ sabhaṁ. (pts note) | mātali saṅgāhako → mātalisaṅgāhako (bjt) | saṅgāhako nimiṁ rājānaṁ → saṁgāhako nimi-rājānaṁ (pts)Mātali brought King Nimi to the Hall of Clear Right.
Addasā kho, ānanda, sakko devānamindo nimiṁ rājānaṁ dūratova āgacchantaṁ.
devānamindo nimiṁ rājānaṁ dūratova → devānam indo nimi-rājānaṁ dūrato va (pts)Sakka saw King Nimi coming off in the distance,
Disvāna nimiṁ rājānaṁ etadavoca:
nimiṁ rājānaṁ etadavoca → nimirājānaṁ etad avoca (pts) | disvāna → disvā (th)and said to him:
‘ehi kho, mahārāja.‘Come, Great King!
Svāgataṁ, mahārāja.
svāgataṁ → sāgataṁ (pts) | svāgataṁ → sāgataṁ (bj: sīmu8, PTS)Welcome, Great King!
Devā te dassanakāmā, mahārāja, tāvatiṁsā sudhammāyaṁ sabhāyaṁ kittayamānarūpā sannisinnā:
dassanakāmā → (bj, sya-all, pts) | te → te dassanakāmā (bj: machasaṁ) | kittayamānarūpā → Sk here, as Bm always, kittiyamānarūpa. (pts note)The gods of the thirty-three who wanted to see you were sitting together in the Hall of Clear Right, where they were singing your praises.
“lābhā vata, bho, videhānaṁ, suladdhaṁ vata, bho, videhānaṁ,
vata → suladdhalābhā vata (bj: sīmu8)
yesaṁ nimi rājā dhammiko dhammarājā dhamme ṭhito mahārājā;
dhammaṁ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca;
uposathañca upavasati cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassā”ti.
aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | pakkhassāti → pakkhassā ti (ms2005)
Devā te, mahārāja, tāvatiṁsā dassanakāmā.The gods of the thirty-three would like to see you.
Abhirama, mahārāja, devesu devānubhāvenā’ti.Enjoy heavenly glory among the gods!’
‘Alaṁ, mārisa, tattheva maṁ mithilaṁ paṭinetu.
mārisa → Bm mārisā. (pts note) | tattheva → tatth eva (pts)‘Enough, good fellow. Send me back to Mithilā right away.
Tathāhaṁ dhammaṁ carissāmi brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca;
tathāhaṁ → tatthāhaṁ (bjt, pts) | ceva → eva (pts)That way I shall justly treat brahmins and householders, and people of town and country.
uposathañca upavasāmi cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassā’ti.
upavasāmi → upavasissāmi (bj, sya-all) | aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | uposathañca upavasāmi cātuddasiṁ → uposathañ ca upavasissāmi catuddasiṁ (pts) | aṭṭhamiñca → aṭṭhamiñ ca (pts)And I shall observe the sabbath on the fourteenth, fifteenth, and eighth of the fortnight.’
Atha kho, ānanda, sakko devānamindo mātaliṁ saṅgāhakaṁ āmantesi:
devānamindo mātaliṁ saṅgāhakaṁ → devānam indo mātalisaṁgāhakaṁ (pts) | mātaliṁ → mātali (bjt) | devānamindo mātaliṁ saṅgāhakaṁ → devānam indo mātali-saṁgāhakaṁ (pts)Then Sakka, lord of gods, addressed his chariot handler Mātali,
‘ehi tvaṁ, samma mātali, sahassayuttaṁ ājaññarathaṁ yojetvā nimiṁ rājānaṁ tattheva mithilaṁ paṭinehī’ti.
nimiṁ rājānaṁ tattheva → nimirājānaṁ tatth eva (pts) | nimiṁ rājānaṁ tattheva → nimi-rājānaṁ tatth eva (pts)‘Come, dear Mātali, harness the chariot with a thousand thoroughbreds and send King Nimi back to Mithilā right away.’
‘Evaṁ, bhaddantavā’ti kho, ānanda, mātali saṅgāhako sakkassa devānamindassa paṭissutvā sahassayuttaṁ ājaññarathaṁ yojetvā nimiṁ rājānaṁ tattheva mithilaṁ paṭinesi.
nimiṁ rājānaṁ tattheva → nimirājānaṁ tatth eva (pts) | bhaddantavāti → bhadantavāti (th) | bhaddantavāti → bhaddan tavāti (pts) | saṅgāhako → saṁgāhako (pts) | devānamindassa paṭissutvā → devānam indassa paṭisutvā (pts) | nimiṁ rājānaṁ tattheva → nimi-rājānaṁ tatth eva (pts)‘Yes, lord,’ replied Mātali, and did as Sakka asked.
Tatra sudaṁ, ānanda, nimi rājā dhammaṁ carati brāhmaṇagahapatikesu negamesu ceva jānapadesu ca, uposathañca upavasati cātuddasiṁ pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassāti.
pakkhassāti → pakkhassa (bj) | nimi rājā → mahārājā (sya-all) | aṭṭhamiñca → aṭṭhamiṁ ca (th) | nimi rājā → nimirājā (pts) | ceva → eva (pts) | uposathañca → uposathañ ca (pts) | pañcadasiṁ aṭṭhamiñca pakkhassāti → pañcaddasiṁ aṭṭhamiñ ca pakkhassa (pts)And there King Nimi justly treated his people, and observed the sabbath.
Atha kho, ānanda, nimi rājā bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena kappakaṁ āmantesi:
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts) | nimi rājā bahūnaṁ → nimirājā bahunnaṁ (pts) | vassasahassānaṁ → bahunnaṁ vassasahassānaṁ (bj: bujamu) | nimi rājā bahūnaṁ → nimi-rājā bahunnaṁ (pts)Then, after many years, many hundred years, many thousand years had passed, King Nimi addressed his barber,
‘yadā me, samma kappaka, passeyyāsi sirasmiṁ palitāni jātāni, atha me āroceyyāsī’ti.
passeyyāsi → passeyyayāsi (sya-all) | palitāni → phalitāni (pts)‘My dear barber, when you see grey hairs growing on my head, please tell me.’
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, kappako nimissa rañño paccassosi.And all unfolded as before.
Addasā kho, ānanda, kappako bahūnaṁ vassānaṁ bahūnaṁ vassasatānaṁ bahūnaṁ vassasahassānaṁ accayena nimissa rañño sirasmiṁ palitāni jātāni.
bahūnaṁ → bahunnaṁ (bj, pts) | palitāni → phalitāni (pts)
Disvāna nimiṁ rājānaṁ etadavoca:
disvāna nimiṁ rājānaṁ etadavoca → disvā nimirājānaṁ etad avoca (pts)
‘pātubhūtā kho devassa devadūtā;
dissanti sirasmiṁ palitāni jātānī’ti.
palitāni → phalitāni (pts)
‘Tena hi, samma kappaka, tāni palitāni sādhukaṁ saṇḍāsena uddharitvā mama añjalismiṁ patiṭṭhāpehī’ti.
palitāni → phalitāni (pts) | tena hi → tenahi (th)
‘Evaṁ, devā’ti kho, ānanda, kappako nimissa rañño paṭissutvā tāni palitāni sādhukaṁ saṇḍāsena uddharitvā nimissa rañño añjalismiṁ patiṭṭhāpesi.
palitāni → phalitāni (pts) | paṭissutvā → paṭisutvā (pts)
Atha kho, ānanda, nimi rājā kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ āmantāpetvā etadavoca:
nimi → (sya-all) | etadavoca → etad avoca (pts)
‘pātubhūtā kho me, tāta kumāra, devadūtā;
dissanti sirasmiṁ palitāni jātāni;
palitāni → phalitāni (pts)
bhuttā kho pana me mānusakā kāmā;
samayo dibbe kāme pariyesituṁ.
Ehi tvaṁ, tāta kumāra, imaṁ rajjaṁ paṭipajja.
Ahaṁ pana kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajissāmi.
Tena hi, tāta kumāra, yadā tvampi passeyyāsi sirasmiṁ palitāni jātāni, atha kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajeyyāsi.
tena hi tāta → tenahi (sya-all) | palitāni → phalitāni (pts) | tvampi → tvam pi (pts)
Yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṁ antimapuriso ahosi.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts)
Yasmiṁ kho, tāta kumāra, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṁ antimapuriso hoti.
vattassa → vaṭṭassa (bj, pts)
Taṁ tāhaṁ, tāta kumāra, evaṁ vadāmi:
taṁ tāhaṁ → tantāhaṁ (th) | taṁ → tan (pts)
“yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyāsi, mā kho me tvaṁ antimapuriso ahosī”’ti.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts) | ahosīti → ahosī ti (ms2005)
Atha kho, ānanda, nimi rājā kappakassa gāmavaraṁ datvā jeṭṭhaputtaṁ kumāraṁ sādhukaṁ rajje samanusāsitvā imasmiṁyeva maghadevaambavane kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.
maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts) | nimi rājā → nimi-rājā (pts)
So mettāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ mettāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj, pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)
Karuṇāsahagatena cetasā …
muditāsahagatena cetasā …
upekkhāsahagatena cetasā ekaṁ disaṁ pharitvā vihāsi, tathā dutiyaṁ, tathā tatiyaṁ, tathā catutthaṁ; iti uddhamadho tiriyaṁ sabbadhi sabbattatāya sabbāvantaṁ lokaṁ upekkhāsahagatena cetasā vipulena mahaggatena appamāṇena averena abyābajjhena pharitvā vihāsi.
catutthaṁ → catutthiṁ (bj); catuṭṭhiṁ (pts) | abyābajjhena → abyāpajjhena (bj, sya-all, pts) | sabbattatāya → sabbatthatāya (sya-all) | upekkhāsahagatena → upekhāsahagatena (pts) | abyābajjhena → avyāpajjhena (pts)
Nimi kho panānanda, rājā caturāsītivassasahassāni kumārakīḷitaṁ kīḷi, caturāsītivassasahassāni oparajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni rajjaṁ kāresi, caturāsītivassasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane agārasmā anagāriyaṁ pabbajito brahmacariyamacari.
maghadevaambavane → makhādevambavane (bj); maghadevambavane (sya-all) | brahmacariyamacari → brahmacariyaṁ cari (bj, sya-all, pts) | kumārakīḷitaṁ → kumārakīḷikaṁ (sya-all, pts) | oparajjaṁ → uparajjaṁ (sya-all) | panānanda → pan ānanda (pts) | rajjaṁ kāresi caturāsītivassasahassāni imasmiṁyeva maghadevaambavane → imasmiṁ yeva makhādevambavane (pts)
So cattāro brahmavihāre bhāvetvā kāyassa bhedā paraṁ maraṇā brahmalokūpago ahosi.
paraṁ maraṇā → parammaraṇā (bjt, th) | paraṁ → param (pts)And having developed the four divine meditations, when his body broke up, after death, King Nimi was reborn in a good place, a realm of divinity.
Nimissa kho panānanda, rañño kaḷārajanako nāma putto ahosi.
panānanda → panānananda (bj, cck) | kaḷārajanako → kalārajanako (bj) | + → so (bjt, th, pts) | panānanda → pan ānanda (pts)But King Nimi had a son named Kaḷāra Janaka.
Na so agārasmā anagāriyaṁ pabbaji.He didn’t go forth from the lay life to homelessness.
So taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ samucchindi.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts)He broke that good practice.
So tesaṁ antimapuriso ahosi.He was their final man.
Siyā kho pana te, ānanda, evamassa:
Siyā → So Bm Si; Skt yā. (pts note) | evamassa → evam assa (pts)Ānanda, you might think,
‘añño nūna tena samayena rājā maghadevo ahosi, yena taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitan’ti.
yena taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitan’ti → yo taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihinīti (si) | maghadevo → makhādevo (bj, pts) | vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj) | vattaṁ nihitanti → vaṭṭaṁ nihitan ti (pts) | yena → yo (bj: sīmu8) | nihitanti → nihinīti (bj: sīmu8) | nihita’nti → yo taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihinīti (cck: sī.) | yena → Skt so. (pts note) | ti → Sk nīhanīti; St nahanīti; Bm nihataṁ. (pts note)‘Surely King Maghadeva, by whom that good practice was founded, must have been someone else at that time?’
Na kho panetaṁ, ānanda, evaṁ daṭṭhabbaṁ.
panetaṁ → pan etaṁ (pts)But you should not see it like this.
Ahaṁ tena samayena rājā maghadevo ahosiṁ.
maghadevo → makhādevo (bj, pts)I myself was King Maghadeva at that time.
Ahaṁ taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihiniṁ, mayā taṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ;
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts) | nihiniṁ → nihaniṁ (pts) | nihiniṁ → nihaniṁ (bj: PTS) | nihiniṁ → ( ) natthi (ka.) (cck note) | nihaniṁ → So Sk; St nīhaniṁ yā taṁ; Si nihiniṁ; Bm omits these five words. (pts note) | ahaṁ → ahan (pts)I was the one who founded that good practice,
pacchimā janatā anuppavattesi.which was kept up by those who came after.
Taṁ kho panānanda, kalyāṇaṁ vattaṁ na nibbidāya na virāgāya na nirodhāya na upasamāya na abhiññāya na sambodhāya na nibbānāya saṁvattati, yāvadeva brahmalokūpapattiyā.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts) | yāvadeva brahmalokūpapattiyā → yāvad eva brahmalokupapattiyā (pts) | panānanda → pan ānanda (pts)But that good practice doesn’t lead to disillusionment, dispassion, cessation, peace, insight, awakening, and extinguishment. It only leads as far as rebirth in the realm of divinity.
Idaṁ kho panānanda, etarahi mayā kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj) | panānanda → pan ānanda (pts)But now I have founded a good practice that does lead to disillusionment, dispassion, cessation, peace, insight, awakening, and extinguishment.
Katamañcānanda, etarahi mayā kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati?
katamañcānanda → katamā cānanda (bj) | vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts) | katamañcānanda → katamā ānanda (pts)And what is that good practice?
Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—
seyyathidaṁ → seyyathīdaṁ (bjt, th, pts) | ayameva → ayam eva (pts)It is simply this noble eightfold path, that is:
sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.
sammāsaṅkappo → sammāsaṁkappo (pts)right view, right purpose, right speech, right action, right livelihood, right effort, right mindfulness, and right immersion.
Idaṁ kho, ānanda, etarahi mayā kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya upasamāya abhiññāya sambodhāya nibbānāya saṁvattati.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts)This is the good practice I have now founded that leads to disillusionment, dispassion, cessation, peace, insight, awakening, and extinguishment.
Taṁ vo ahaṁ, ānanda, evaṁ vadāmi:
taṁ vo → tam kho (pts) | kho → Bm Si vo. (pts note)Ānanda, I say to you:
‘yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyātha, mā kho me tumhe antimapurisā ahuvattha’.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj) | antimapurisā → antimapuriso (pts) | ahuvattha → So Skt; Bm purisā āhuvatthāti; Si purisā ahuvatthāti. (pts note)‘You all should keep up this good practice that I have founded. Do not be my final men.’
Yasmiṁ kho, ānanda, purisayuge vattamāne evarūpassa kalyāṇassa vattassa samucchedo hoti so tesaṁ antimapuriso hoti.
vattassa → vaṭṭassa (bj, pts)When a pair of men are living, the one who breaks such good practice is their final man.
Taṁ vo ahaṁ, ānanda, evaṁ vadāmi:Ānanda, I say to you:
‘yena me idaṁ kalyāṇaṁ vattaṁ nihitaṁ anuppavatteyyātha, mā kho me tumhe antimapurisā ahuvatthā’”ti.
vattaṁ → vaṭṭaṁ (bj, pts) | antimapurisā → antimapuriso (pts)‘You all should keep up this good practice that I have founded. Do not be my final men.’”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)That is what the Buddha said.
Attamano āyasmā ānando bhagavato bhāsitaṁ abhinandīti.Satisfied, Venerable Ānanda approved what the Buddha said.
Maghadevasuttaṁ niṭṭhitaṁ tatiyaṁ.
makhādeva → maghadeva (bj: machasaṁ, syā) | maghadevasuttaṁ niṭṭhitaṁ → makhādeva suttaṁ (bjt)