DhammacetiyasuttaShrines to the Teaching
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)So I have heard.
ekaṁ samayaṁ bhagavā sakkesu viharati medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo.
medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); metalūpaṁ (si); medaḷupaṁ (sya-all); medaḷumpaṁ (pts1ed) | medāḷupaṁ → medaḷumpaṁ (pts) | medataḷumpaṁ → medāḷupaṁ (bj: machasaṁ, syā); medaḷumpaṁ (bj: PTS); metalupaṁ (bj: sīmu8) | medāḷupaṁ → metaḷūpaṁ (cck: sī.); medaḷumpaṁ (cck: pī.) | Medaḷumpaṁ → Bu Medata umpaṁ & Metaḷumpaṁ; Skt Metaḷupaṁ; Bm Medāḷupaṁ; Si Medalupaṁ. Cf. Dhp. p. 222 & Jāt. IV 151. (pts note) | Sakyānaṁ → Bm Sākyānaṁ. (pts note)At one time the Buddha was staying in the land of the Sakyans, near the Sakyan town named Medaḷumpa.
Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo nagarakaṁ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.
nagarakaṁ → naṅgarakaṁ (pts) | nagarakaṁ → naṅgarakaṁ (bj: PTS) | Naṅgarakaṁ → So Bu; Sk Naṅgaraṁkaṁ (but infra Naṅgarakamhā); Bm Si Nagarakaṁ. (pts note) | kenacideva → kenacid eva (pts)Now at that time King Pasenadi of Kosala had arrived at Townsville on some business.
Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṁ kārāyanaṁ āmantesi:Then he addressed Dīgha Kārāyana,
“yojehi, samma kārāyana, bhadrāni bhadrāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmiṁ dassanāyā”ti.
uyyānabhūmiṁ → uyyānabhūmiyaṁ (sya-all) | dassanāyā’’ti → subhūmidassanāyāti (cck: dī. ni. 2.43) | uyyānabhūmiṁ → Sk Si uy-miyaṁ. (pts note)“My good Kārāyana, harness the finest chariots. We will go to a park and see the scenery.”
“Evaṁ, devā”ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi:
evaṁ → evā (bj) | paṭissutvā → paṭisutvā (pts)“Yes, Your Majesty,” replied Dīgha Kārāyana. He harnessed the chariots and informed the king,
“yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.
te → (bj)“Your Majesty, the finest chariots are harnessed.
Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni kālaṁ → yassa dāni kālam (pts)Please go at your convenience.”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā niyyāsi mahaccā rājānubhāvena.
nagarakamhā → nagaramhā (bj); naṅgaramhā (pts) | mahaccā → mahacca (bj) | mahaccā rājānubhāvena → (pts) | mahacca → mahaccā (bj: sīmu8, machasaṁ) | bhadraṁ → Bm (as usual) repeats bhadraṁ. (pts note) | mahaccarājānubhāvena → So all MSS & Bu (here). See supra page 65. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | nagarakamhā → naṅgarakamhā (pts)Then King Pasenadi mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out in full royal pomp from Townsville,
Yena ārāmo tena pāyāsi.heading for the park grounds.
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.
pattikova → pattiko va (pts)He went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and entered the park on foot.
Addasā kho rājā pasenadi kosalo ārāme jaṅghāvihāraṁ anucaṅkamamāno anuvicaramāno rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni.
manussarāhasseyyakāni → manussarāhaseyyakāni (cck: sī. pī.) | anuvicaramāno → Si anuvicariyamāno. (pts note) | pāsādanīyāni → So Sk Si; Bm pas-. (pts note) | appanigghosāni → Bm -nigh-. (pts note) | jaṅghāvihāraṁ → jaṁghāvihāraṁ (pts) | manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni → manussarāhaseyyākāni paṭisallāṇasāruppāni (pts)As he was going for a walk in the park he saw roots of trees that were impressive and inspiring, quiet and still, far from the madding crowd, remote from human settlements, and fit for retreat.
Disvāna bhagavantaṁyeva ārabbha sati udapādi:
sati → pīti (sya-all) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts)The sight reminded him right away of the Buddha:
“imāni kho tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṁ mayaṁ taṁ bhagavantaṁ payirupāsāma arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
pasādanīyāni → pāsādanīyāni (sya-all) | tāni → imāni khodāni (bj: sīmu8) | yatthassudaṁ → So Skt Bm; Bu Si yattha sudaṁ. (pts note) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th) | manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni yattha sudaṁ mayaṁ → manussarāhaseyyakāni paṭisallāṇasāruppāni yatthassudaṁ mayan (pts) | sammāsambuddhanti → sammāsambuddhan ti (pts)“These roots of trees, so impressive and inspiring, are like those where we used to pay homage to the Blessed One, the perfected one, the fully awakened Buddha.”
Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṁ kārāyanaṁ āmantesi:He addressed Dīgha Kārāyana,
“imāni kho, samma kārāyana, tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṁ mayaṁ taṁ bhagavantaṁ payirupāsāma arahantaṁ sammāsambuddhaṁ.
pasādanīyāni → pāsādanīyāni (sya-all) | sudaṁ → yatthassudaṁ (bj: PTS) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th)“These roots of trees, so impressive and inspiring, are like those where we used to pay homage to the Blessed One, the perfected one, the fully awakened Buddha.
Kahaṁ nu kho, samma kārāyana, etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti?
kahaṁ → kahan (pts) | sammāsambuddhoti → sammāsambuddho ti (pts)My good Kārāyana, where is that Buddha at present?”
“Atthi, mahārāja, medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo.
medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all) | medataḷumpaṁ → medāḷupaṁ (bj: machasaṁ, syā); medaḷumpaṁ (bj: PTS); metalupaṁ (bj: sīmu8)“Great king, there is a Sakyan town named Medaḷumpa.
Tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti.
viharati → (bj) | sammāsambuddhoti kīvadūre → sammāsambuddho viharatīti kīva dūro (bj) | sammāsambuddhoti → sammāsambuddho ti (pts)That’s where the Buddha is now staying.”
“Kīvadūre pana, samma kārāyana, nagarakamhā medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo hotī”ti?
Kīvadūre → kīvadūro (bj, sya-all, km, pts1ed) | medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all) | kīvadūre → kīvadūro (sya-all) | nagarakamhā → naṅgaramhā (bj: PTS) | medataḷumpaṁ → medāḷupaṁ (bj: machasaṁ, syā); medaḷumpaṁ (bj: PTS); metalupaṁ (bj: sīmu8) | Kīvadūre → kīvadūro (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | Kīvadūro → So Skt Si; Bm kiṁ va dūre. (pts note) | kīvadūre → kīva dūro (bjt) | nagarakamhā medāḷupaṁ → naṅgarakamhā medaḷumpaṁ (pts)“But how far away is that town?”
“Na dūre, mahārāja;“Not far, Great King,
tīṇi yojanāni;it’s three leagues.
sakkā divasāvasesena gantun”ti.
divasāvasesena → So Sk Si & St infra; St here & Bm divasāvasena. 4 (pts note) | gantunti → gantun ti (pts)We can get there while it’s still light.”
“Tena hi, samma kārāyana, yojehi bhadrāni bhadrāni yānāni, gamissāma mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
tena hi → tenahi (th) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th) | mayaṁ → mayan (pts) | sammāsambuddhanti → sammāsambuddhan ti (pts)“Well then, harness the chariots, and we shall go to see the Buddha.”
“Evaṁ, devā”ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi:
paṭissutvā → paṭisutvā (pts)“Yes, Your Majesty,” replied Dīgha Kārāyana. He harnessed the chariots and informed the king,
“yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.“Your Majesty, the finest chariots are harnessed.
Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni kālaṁ → yassa dāni kālam (pts)Please go at your convenience.”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā yena medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo tena pāyāsi.
nagarakamhā → nagarakamhā nikkhamitvā (bj) | medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | nagarakamhā → naṅgaramhā niyyāsi (pts) | medāḷupaṁ → medaḷumpaṁ (pts)Then King Pasenadi mounted a fine carriage and, along with other fine carriages, set out from Townsville to Medaḷumpa.
Teneva divasāvasesena medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamaṁ sampāpuṇi.
medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all); medaḷumpaṁ (pts) | nāma → Skt & Si omit. (pts note) | teneva → ten eva (pts)He reached the town while it was still light
Yena ārāmo tena pāyāsi.and headed for the monastery grounds.
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.
pattikova → pattiko va (pts)He went by carriage as far as the terrain allowed, then descended and entered the monastery on foot.
Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti.At that time several mendicants were walking mindfully in the open air.
Atha kho rājā pasenadi kosalo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca:
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)King Pasenadi of Kosala went up to them and said,
“kahaṁ nu kho, bhante, etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddho?
kahaṁ → kahan (pts)“Sirs, where is the Blessed One at present, the perfected one, the fully awakened Buddha?
Dassanakāmā hi mayaṁ taṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
Dassanakāmā → Bm dassanākāmā. (pts note) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th) | mayaṁ → mayan (pts) | sammāsambuddhanti → sammāsambuddhan ti (pts)For I want to see him.”
“Eso, mahārāja, vihāro saṁvutadvāro. Tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭehi. Vivarissati bhagavā te dvāran”ti.
āḷindaṁ → ālindaṁ (bj) | aggaḷaṁ → aggalaṁ (bj) | aggaḷaṁ → So Bm Si Bu; Skt aggalaṁ. (pts note) | + → te (bjt, th, pts) | ākoṭehi → ākoṭṭehi (th) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts) | te dvāranti → dvāran ti (pts)“Great king, that’s his dwelling, with the door closed. Approach it quietly, without hurrying; go onto the porch, clear your throat, and knock on the door-panel. The Buddha will open the door.”
Atha kho rājā pasenadi kosalo tattheva khaggañca uṇhīsañca dīghassa kārāyanassa pādāsi.
uṇhīsañca → uṇhisañca (sya-all) | uṇhīsañ → So Skt Bu; Bm Si uṇhisaṅ. (pts note) | tattheva khaggañca uṇhīsañca → tatth eva khaggañ ca uṇhīsañ ca (pts)The king right away presented his sword and turban to Dīgha Kārāyana,
Atha kho dīghassa kārāyanassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)who thought,
“rahāyati kho dāni rājā, idheva dāni mayā ṭhātabban”ti.
idheva → tenidheva (bj) | kho dāni rājā → mahārājā (bj, sya-all, km, pts1ed) | rājā idheva → mahārājā idh eva (pts) | tenidhevadāni → idhevadāni (bj: sīmu8, machasaṁ, syā, PTS) | rājā → mahārājā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | idheva → tenidheva (cck: sī.) | Rahāyati → So Skt Bm Bu; Si rahāyasi. (pts note) | idh → Skt nedh'. (pts note) | ṭhātabbanti → ṭhātabban ti (pts)“Now the king seeks privacy. I should wait here.”
Atha kho rājā pasenadi kosalo yena so vihāro saṁvutadvāro tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṁ.
āḷindaṁ → ālindaṁ (bj) | aggaḷaṁ → aggalaṁ (bj) | ākoṭesi → ākoṭṭesi (th) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)Then the king approached the Buddha’s dwelling, cleared his throat and knocked on the door-panel, and the Buddha opened the door.
Atha kho rājā pasenadi kosalo vihāraṁ pavisitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti:
nipatitvā → patitvā (pts) | patitvā → Bm Si nipatitvā. (pts note) | paricumbati → Bm paricumpati. (pts note) | pāṇīhi → Skt pānīhi. (pts note) | pādesu → pāde (bjt, pts) | nāmañca → nāmañ ca (pts)King Pasenadi entered the dwelling, and bowed with his head to the Buddha’s feet, caressing them and covering them with kisses, and pronounced his name:
“rājāhaṁ, bhante, pasenadi kosalo;
rājāhaṁ → rājā haṁ (pts)“Sir, I am Pasenadi, king of Kosala!
rājāhaṁ, bhante, pasenadi kosalo”ti.
rājāhaṁ → rājā haṁ (pts) | kosaloti → kosalo ti (pts)I am Pasenadi, king of Kosala!”
“Kiṁ pana tvaṁ, mahārāja, atthavasaṁ sampassamāno imasmiṁ sarīre evarūpaṁ paramanipaccakāraṁ karosi, mittūpahāraṁ upadaṁsesī”ti?
mittūpahāraṁ → cittūpahāraṁ (bj) | paramanipaccakāraṁ → paramanipaccākāraṁ (bj, pts) | cittūpahāraṁ → mittūpahāraṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | mittūpahāraṁ → cittūpahāraṁ (cck: sī.) | mittūpahāraṁ → So Si; Skt mittupahāraṁ here & vittūvohāraṁ infra; Bm mittupahāraṁ. (pts note)“But, Great King, for what reason do you demonstrate such utmost deference for this body, conveying your manifest love?”
“Atthi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:“Sir, I infer about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
supaṭipanno → suppaṭipanno (bj: machasaṁ) | svākkhāto → So Si & Sk infra; Sk here svakkhyāto; Bm svākhyāto. (pts note) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Idhāhaṁ, bhante, passāmi eke samaṇabrāhmaṇe pariyantakataṁ brahmacariyaṁ carante dasapi vassāni, vīsampi vassāni, tiṁsampi vassāni, cattārīsampi vassāni.
carante → caranti (bj) | vīsampi → vīsatimpi (bj); vissatim pi (pts) | bhante → bhante bhagavā (sya-all) | cattārīsampi → cattāḷīsampi (sya-all) | bhante → Bm Si add bhagavā. (pts note) | carante → Sk caranti here. (pts note) | dasapi → dasa pi (pts) | tiṁsampi → tiṁsam pi (pts) | cattārīsampi → cattārīsam pi (pts)It happens, sir, that I see some ascetics and brahmins leading the spiritual life only for a limited period: ten, twenty, thirty, or forty years.
Te aparena samayena sunhātā suvilittā kappitakesamassū pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti.
sunhātā → sunahātā (bj) | samaṅgībhūtā paricārenti → samaṅgibhūtā parivārenti (pts) | paricārenti → parivārenti (bj: PTS) | paricārenti → parivārenti (sya-all: sī.) | sunhātā → So Bm Si; Sk sunahātā; St suhanohātā. (pts note) | parivārenti → Si paricārenti, with note that the Sinh. reading is parivārenti. Cf. Vol. I pp. 504 & 571. (pts note)Some time later—nicely bathed and anointed, with hair and beard dressed—they amuse themselves, supplied and provided with the five kinds of sensual stimulation.
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi yāvajīvaṁ āpāṇakoṭikaṁ paripuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ carante.
āpāṇakoṭikaṁ → pāṇakoṭikaṁ (bj); āpānakoṭikaṁ (pts) | āpānakoṭikaṁ → So Skt Bu, the latter noting as a var. lect. āpāṇakoṭikaṁ which is read by Bm Si. (pts note)But here I see the mendicants leading the spiritual life entirely full and pure as long as they live, to their last breath.
Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ paripuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ samanupassāmi.I don’t see any other spiritual life elsewhere so full and pure.
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
me → (pts) | ayampi → ayam pi (pts)That’s why I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | saṅghoti → bhagavato sāvakasaṅghoti (bj: machasaṁ) | sāvakasaṁgho → Sk (ter) saṁgho, omitting bhagavato sāvaka-. (pts note) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparaṁ, bhante, rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatayopi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati.
gahapatayopi → gahapatīpi (bj); gahapatī (pts) | bhātāpi → bhātāpi bhātarā vivadati bhātāpi (bj) | bhaginīpi → bhaginiyāpi (bj) | gahapatī → Bm Si gahapatayo. (pts note) | pi → Bm Si omit bhātarā v. bhātā pi. (pts note) | bhaginī → Bm bhagini. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | rājānopi → rājāno pi (pts) | khattiyāpi → khattiyā pi (pts) | brāhmaṇāpi → brāhmaṇā pi (pts) | mātāpi → mātā pi (pts) | puttopi → putto pi (pts) | pitāpi → pitā pi (pts) | bhātāpi → bhātā pi bhātarā vivadati bhātā pi (pts) | bhaginīpi → bhaginī pi (pts) | sahāyopi → sahāyo pi (pts)Furthermore, kings fight with kings, aristocrats fight with aristocrats, brahmins fight with brahmins, householders fight with householders. A mother fights with her child, child with mother, father with child, and child with father. Brother fights with brother, brother with sister, sister with brother, and friend fights with friend.
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi samagge sammodamāne avivadamāne khīrodakībhūte aññamaññaṁ piyacakkhūhi sampassante viharante.
samagge sammodamāne avivadamāne khīrodakībhūte → samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā (bj) | sampassante viharante → sampassantā viharanti (bj) | viharanti → samagge sammodamāne khīrodakībhūte aññamaññaṁ piyackkhūhi passante viharante (bj: PTS, machasaṁ) | avivadamāne → Bm omits. (pts note) | khīrodakībhūte → Bm khirodakibhūte. (pts note) | aññamaññaṁ → aññamaññam (pts)But here I see the mendicants living in harmony, appreciating each other, without dispute, blending like milk and water, and regarding each other with kindly eyes.
Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ samaggaṁ parisaṁ samanupassāmi.I don’t see any other assembly elsewhere so harmonious.
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)So I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparāhaṁ, bhante, ārāmena ārāmaṁ, uyyānena uyyānaṁ anucaṅkamāmi anuvicarāmi.
caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts)Furthermore, I have walked and wandered from monastery to monastery and from park to park.
Sohaṁ tattha passāmi eke samaṇabrāhmaṇe kise lūkhe dubbaṇṇe uppaṇḍuppaṇḍukajāte dhamanisanthatagatte, na viya maññe cakkhuṁ bandhante janassa dassanāya.
uppaṇḍuppaṇḍukajāte → uppaṇḍupaṇḍukajāte (bj: syā) | kise → Si kīse. (pts note) | lūkhe → Skt twice lukhe, once lukhā. (pts note) | uppaṇḍuppaṇḍukajāte → So Skt & I Jāt. 346; Si upaṇḍupaṇḍukajāte; Bm uppandupaṇḍukajāte. (pts note) | sohaṁ → so haṁ (pts)There I’ve seen some ascetics and brahmins who are thin, haggard, pale, and veiny—hardly a captivating sight for people, you’d think.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → evaṁ hoti (bj, pts) | hoti → etadahosi (bj: syā) | etadahosi → evaṁ hoti (sya-all: sī.) | hoti → Bm Si etad ahosi, the latter noting that the Sinh. reading is evaṁ hoti. (pts note)It occurred to me:
‘addhā ime āyasmanto anabhiratā vā brahmacariyaṁ caranti, atthi vā tesaṁ kiñci pāpaṁ kammaṁ kataṁ paṭicchannaṁ;
kammaṁ → (sya-all) | anabhiratā → anabhirataṁ (bj: sīmu8) | anabhiratā → Sk anabhirataṁ. (pts note) | kammaṁ → Bm Si omit. (pts note) | paṭicchannaṁ → Bm katā paṭicchannā. (pts note)‘Clearly these venerables lead the spiritual life dissatisfied, or they’re hiding some bad deed they’ve done.
tathā hi ime āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṁ bandhanti janassa dassanāyā’ti.
hi → (bj, sya-all, pts) | tathā → Bm adds hi. (pts note) | uppaṇḍuppaṇḍukajātā → upaṇḍupaṇḍukajātā (th)That’s why they’re thin, haggard, pale, and veiny—hardly a captivating sight for people, you’d think.’
Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)I went up to them and said:
‘kiṁ nu kho tumhe āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṁ bandhatha janassa dassanāyā’ti?
kiṁ nu kho → kinnu (bj) | āyasmanto → āyasmante (pts) | kho → Sk omits kho. (pts note) | uppaṇḍuppaṇḍukajātā → upaṇḍupaṇḍukajātā (th) | kiṁ → kin (pts)‘Venerables, why are you so thin, haggard, pale, and veiny—hardly a captivating sight for people, you’d think?’
Te evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)They say:
‘bandhukarogo no, mahārājā’ti.
bandhukarogo no → paṇḍukarogino (mr) | no → paṇḍukarogino (cck: ka.) | Bandhukarogo → So Skt Si Bu; Bm pandukarogino. (pts note)‘We have jaundice, Great King.’
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge abhiratarūpe pīṇindriye appossukke pannalome paradattavutte migabhūtena cetasā viharante.
pīṇindriye → pīṇitindriyā (bj); pīṇitindriye (pts1ed) | viharante → viharanti (bj) | pīṇindriye → piṇindriye (sya-all); pīṇitindriye (pts) | paradattavutte → paradavutte (sya-all, pts) | viharanti → haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge abhiratarūpe paṇītindriye appossukke paṇṇalome paradavutte migabhūtena cetasā viharante (bj: PTS, machasaṁ) | pīṇindriye → pīṇitindriye (cck: sī. pī.) | pīṇitindriye → Bm pin-; Si piṇind-. (pts note) | paradavutte → So Si; Skt Bm h-ṭṭhā ud-gā . . . p-vuttā. (pts note) | viharante → So Si; Sk viharantīti; Bm viharanti. (pts note) | haṭṭhapahaṭṭhe → haṭṭhappahaṭṭhe (th)But here I see mendicants always smiling and joyful, obviously happy, with cheerful faces, living relaxed, unruffled, surviving on charity, their hearts free as a wild deer.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → evaṁ hoti (bj, pts) | hoti → etadahosi (bj: syā)It occurred to me:
‘addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānanti;
jānanti → sañjānanti (bj, pts)‘Clearly these venerables have realized a higher distinction in the Buddha’s instructions than they had before.
tathā hi ime āyasmanto haṭṭhapahaṭṭhā udaggudaggā abhiratarūpā pīṇindriyā appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharantī’ti.
hi → (bj, sya-all, pts) | pīṇindriyā → pīṇitindriyā (bj, pts); piṇindriyā (sya-all) | paradattavuttā → paradavuttā (bj, sya-all, pts) | appossukkā → Bm Si apposukkā here et supra. (pts note) | paradavuttā → Bm paradattavuttā here et supra. (pts note) | haṭṭhapahaṭṭhā → haṭṭhappahaṭṭhā (th)That’s why these venerables are always smiling and joyful, obviously happy, with cheerful faces, living relaxed, unruffled, surviving on charity, their hearts free as a wild deer.’
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)So I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
bhagavato sāvakasaṅghoti → saṅghoti (bj) | suppaṭipanno → supaṭipanno (th, pts) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparāhaṁ, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto;
caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts)Furthermore, as an anointed aristocratic king
pahomi ghātetāyaṁ vā ghātetuṁ, jāpetāyaṁ vā jāpetuṁ, pabbājetāyaṁ vā pabbājetuṁ.I am able to execute, fine, or banish those who are guilty.
Tassa mayhaṁ, bhante, aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṁ opātenti.
aḍḍakaraṇe → aṭṭakaraṇe (bj, sya-all); atthakaraṇe (pts) | aṭṭakaraṇe → atthakaraṇe (bj: sīmu8, PTS) | atthakaraṇe → Skt atthekaraṇe here & attakaraṇe infra; Bm aḍḍakarane; Si aṭṭakaraṇe. (pts note) | antarantarākathaṁ → Bm a-kathā. (pts note)Yet when I’m sitting in court they interrupt me.
Sohaṁ na labhāmi:
sohaṁ → so haṁ (pts)And I can’t get them
‘mā me bhonto aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṁ opātetha, kathāpariyosānaṁ me bhonto āgamentū’ti.
opātetha → opātentu (si) | mā → māme bhonto aṭṭakaraṇe nisinnassa (bj) | bhonto aḍḍakaraṇe nisinnassa → (bj) | bhonto → bhavanto (bj, sya-all, pts) | aḍḍakaraṇe → aṭṭakaraṇe (sya-all); atthakaraṇe (pts) | māme → ime (bj: sīmu8) | aṭṭakaraṇe → atthakaraṇe (bj: sīmu8, PTS) | opātetha → opātentu (bj: sīmu8) | opātetha → opātentu (sī.) upariselasutte pana ‘‘opātethā’’tiyeva dissati (cck note) | opātetha → Sk opātetaṁ. (pts note) | kathāpariyosānaṁ → Sk kathaṁ p. bhavanto. (pts note) | + → me (bjt) | antarantarā kathaṁ → antarantarākathaṁ (pts)to stop interrupting me and wait until I’ve finished speaking.
Tassa mayhaṁ, bhante, antarantarā kathaṁ opātenti.
antarantarā → antarantarāva (bj) | antarantarā kathaṁ → antarantarākathaṁ (pts)
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi;
panāhaṁ → panāham (pts)But here I see the mendicants
yasmiṁ samaye bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṁ deseti, neva tasmiṁ samaye bhagavato sāvakānaṁ khipitasaddo vā hoti ukkāsitasaddo vā.
neva → n eva (pts)while the Buddha is teaching an assembly of many hundreds, and there is no sound of his disciples coughing or clearing their throats.
Bhūtapubbaṁ, bhante, bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṁ deseti.
deseti → desesi (bj) | deseti tatraññataro → desesi tatra aññataro (sya-all)Once it so happened that the Buddha was teaching an assembly of many hundreds.
Tatraññataro bhagavato sāvako ukkāsi.
tatraññataro → aññataro (th) | tatraññataro → tatr aññataro (pts)Then one of his disciples cleared their throat.
Tamenaṁ aññataro sabrahmacārī jaṇṇukena ghaṭṭesi:
tamenaṁ aññataro → tamenaññataro (bj) | jaṇṇukena → jannukena (sya-all, pts) | sabrahmacārī → Si brahmacārī; Skt sabbrahmacārī. (pts note) | ghaṭṭesi → Skt ghaddhesi; Bm Si ghaṭesi. Cf. p. 4 supra (where ghaṭṭesi should be read). (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)And one of their spiritual companions nudged them with their knee, to indicate:
‘appasaddo āyasmā hotu, māyasmā saddamakāsi; satthā no bhagavā dhammaṁ desetī’ti.
māyasmā → mā āyasmā (sya-all) | māyasmā saddamakāsi → mā yasmā saddam akāsi (pts)‘Hush, venerable, don’t make a sound! Our teacher, the Blessed One, is teaching!’
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)It occurred to me:
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘Oh lord, how incredible, how amazing,
Adaṇḍena vata kira, bho, asatthena evaṁ suvinītā parisā bhavissatī’ti.
suvinītā → Bm suvinitā (bis). (pts note)how an assembly can be so well trained without rod or sword!’
Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ suvinītaṁ parisaṁ samanupassāmi.I don’t see any other assembly elsewhere so well trained.
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)So I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparāhaṁ, bhante, passāmi idhekacce khattiyapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.
bhindantā → vobhindantā (bj) | vālavedhirūpe te bhindantā → vāḷavedhirūpe vobhindantā (bj) | vālavedhirūpe → vāḷavedhirūpe (sya-all) | vobhindantā → te bhindantā (bj: syā, machasaṁ) | bhindantā → vobhindantā (cck: sī.) | vālavedhirūpe → Bm vāḷavedhīrūpe; Si vāḷavedhirūpo. (pts note) | Te → Skt vo. (pts note) | caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts) | idhekacce → idh ekacce (pts)Furthermore, I’ve seen some astute aristocrats who are subtle, accomplished in the doctrines of others, hair-splitters. You’d think they live to demolish convictions with their intellect.
Te suṇanti:They hear:
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatī’ti.‘So, gentlemen, that ascetic Gotama will come down to such-and-such village or town.’
Te pañhaṁ abhisaṅkharonti:They formulate a question, thinking:
‘imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma.
samaṇaṁ → Bm adds bho. (pts note) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)‘We’ll approach the ascetic Gotama and ask him this question.
Evañce no puṭṭho evaṁ byākarissati, evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma;
evañce → evaṁ ce (my, bjt, pts) | byākarissati evamassa → vyākarissati evam assa (pts)If he answers like this, we’ll refute him like that;
evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati, evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmā’ti.
evañcepi → evaṁ cepi (my, bjt) | evañcepi → evañ ce pi (pts) | byākarissati evampissa → vyākarissati evam pi ssa (pts)and if he answers like that, we’ll refute him like this.’
Te suṇanti:When they hear that
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭo’ti.
osaṭoti → osaṭo ti (pts)he has come down
Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti.
tenupasaṅkamanti → ten upasaṁkamanti (pts)they approach him.
Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.
samuttejeti → samuttejati (pts) | Bhagavā → Sk omits these four words. (pts note)The Buddha educates, encourages, fires up, and inspires them with a Dhamma talk.
Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva bhagavantaṁ pañhaṁ pucchanti, kuto vādaṁ āropessanti?
kuto → kutassa (sya-all) | kuto → kutassa (bj: syā) | kuto → Si kut'; assa. (pts note) | ceva → eva (pts)They don’t even get around to asking their question to the Buddha, so how could they refute his answer?
Aññadatthu bhagavato sāvakā sampajjanti.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aññadatthu → aññadatthuṁ (bj: syā) | aññadatthu → Si aññadatthuṁ. (pts note)Invariably, they become his disciples.
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)So I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparāhaṁ, bhante, passāmi idhekacce brāhmaṇapaṇḍite …pe…
puna → buna (sya-all) | caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts) | idhekacce → idh ekacce (pts)Furthermore, I see some astute brahmins …
gahapatipaṇḍite …pe…some astute householders …
samaṇapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.
vālavedhirūpe te bhindantā → vāḷavedhirūpe vobhindantā (bj) | vālavedhirūpe → vāḷavedhirūpe (sya-all); vālavedirūpe (pts) | nipuṇe → nipune (pts) | vobhindantā → te bhindantā (bj: syā, machasaṁ)some astute ascetics who are subtle, accomplished in the doctrines of others, hair-splitters. …
Te suṇanti:
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatī’ti.
Te pañhaṁ abhisaṅkharonti:
‘imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma.
Evañce no puṭṭho evaṁ byākarissati, evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma;
evañce → evaṁ ce (my, bjt)
evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati, evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmā’ti.
evañcepi → evaṁ cepi (my, bjt) | evampissa → evaṁpissa (th)
Te suṇanti:
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭo’ti.
Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti.
Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.
Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva bhagavantaṁ pañhaṁ pucchanti, kuto vādaṁ āropessanti?
kuto → kutassa (sya-all) | kuto → kutassa (bj: syā)They don’t even get around to asking their question to the Buddha, so how could they refute his answer?
Aññadatthu bhagavantaṁyeva okāsaṁ yācanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aññadatthu → aññadatthuṁ (bj: syā) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaññeva (bjt) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts)Invariably, they ask the Buddha for the chance to go forth.
Te bhagavā pabbājeti.And he gives them the going-forth.
Te tathāpabbajitā samānā ekā vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti.
ekā → (sya-all, pts) | tathāpabbajitā → tathā pabbājitā (pts) | pabbajitā → pabbājitā (sya-all: sī.) | pabbājitā → Bm Si pabbajitā, the latter noting that the Sinh. reading is pabbājitā. (pts note) | tathāpabbajitā → tathā pabbajitā (bjt, th) | nacirasseva → na cirasseva (bjt) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass atthāya (pts) | sammadeva → sammad eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)Soon after going forth, living withdrawn, diligent, keen, and resolute, they realize the supreme culmination of the spiritual path in this very life. They live having achieved with their own insight the goal for which gentlemen rightly go forth from the lay life to homelessness.
Te evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)They say:
‘manaṁ vata, bho, anassāma; manaṁ vata, bho, panassāma’.
manaṁ → mayaṁ (sya-all) | panassāma mayañhi → anassāma mayaṁ hi (pts) | manaṁ → mayaṁ (bj: syā) | manaṁ → mayaṁ (bj: syā) | mayaṁ → manaṁ vata (sya-all: sī.) | Manaṁ → Si mayaṁ, noting that the Sinh. reading is manaṁ. (pts note)‘We were almost lost! We almost perished!
Mayañhi pubbe assamaṇāva samānā samaṇāmhāti paṭijānimhā, abrāhmaṇāva samānā brāhmaṇāmhāti paṭijānimhā, anarahantova samānā arahantāmhāti paṭijānimhā.
arahantāmhāti → arahantomhāti (sya-all, pts) | assamaṇā → Si asamaṇā. (pts note) | mhāti → Sk samanamhāti. (pts note) | abbrāhmaṇā → Bm Si abrāhmanā. (pts note) | mhāti → Sk brāhmaṇamhāti. (pts note) | anarahanto → Si anārahanto. (pts note) | mhāti → Sk arahantamhāti; Bm arahantāmhāti. (pts note) | mayañhi → mayaṁ hi (bjt, th) | mayañhi → hi (pts) | assamaṇāva → assamaṇā va (pts) | samaṇāmhāti → samaṇā mhāti (pts) | abrāhmaṇāva → abbrāhmaṇā va (pts) | brāhmaṇāmhāti → brāhmaṇā mhāti (pts) | anarahantova → anarahanto va (pts) | arahantāmhāti → arahanto mhāti (pts)For we used to claim that we were ascetics, brahmins, and perfected ones, but we were none of these things.
‘Idāni khomha samaṇā, idāni khomha brāhmaṇā, idāni khomha arahanto’ti.
khomha → khomhā (bj, pts) | mhā → Si 'mha throughout. (pts note) | khomha → kho mhā (pts) | khomha arahantoti → kho mhā arahanto ti (pts)But now we really are ascetics, brahmins, and perfected ones!’
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)So I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparāhaṁ, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṁ nesaṁ jīvikāya dātā, yasassa āhattā;
jīvikāya → jīvitassa (bj); jīvikaṁ (bj-a); jīvitaṁ (sya-all, km, pts1ed, mr) | caparāhaṁ → caparaṁ (bj, sya-all) | jīvikāya dātā → jīvitassa padātā (bj) | isidattapurāṇā → isidantapurāṇā (sya-all) | ime isidattapurāṇā → isīdatta purāṇā (pts) | jīvikāya → jīvitaṁ (pts) | padātā → jīvikāya, dātā (bj: machasaṁ); jīvitaṁ dātā (bj: PTS) | jīvikāya → jīvitassa (cck: sī.); jīvikaṁ (cck: sī. aṭṭha.); jīvitaṁ (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | mamayānā → sānā. * yu. isidattapurāṇāti dissati (sya-all: sī.) | Purāṇā → Bu says: Isīdattapurāṇā ti Isidatto ca Purāṇo ca; Skt Isidattapurāṇathapatayo; Bm Isidantapurāṇā; Si Isīdantapurāṇā. (pts note) | yānā → Bu Bm Si yānā, the latter with note that the Sinh. reading is sānā (as Skt). (pts note) | jīvitaṁ → Bu jīvikaṁ. (pts note) | yasassa → Sk adds dānaṁ (here only). (pts note) | āhattā → So Skt Si; Bm āhatā. (pts note) | caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts) | mamabhattā mamayānā → mama bhattā mama yānā (pts)Furthermore, these chamberlains Isidatta and Purāṇa share my meals and my carriages. I give them a livelihood and bring them renown.
atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṁ karonti yathā bhagavati.
nipaccakāraṁ → nipaccākāraṁ (bj, pts)And yet they don’t show me the same level of deference that they show to the Buddha.
Bhūtapubbāhaṁ, bhante, senaṁ abbhuyyāto samāno ime ca isidattapurāṇā thapatayo vīmaṁsamāno aññatarasmiṁ sambādhe āvasathe vāsaṁ upagacchiṁ.
ime ca → imeva (bj) | upagacchiṁ → upagañchiṁ (bj) | ca isidattapurāṇā → isidantapurāṇe (sya-all); va isīdatta purāṇe (pts) | va → Sk imameva; Bm ime ca; Si ime alone (pts note) | vīmaṁsamāno → So Skt Bu; Bm Si vim- (pts note) | abbhuyyāto samāno → abbhuyyāto-samāno (pts)Once it so happened that while I was leading a military campaign and testing Isidatta and Purāṇa I took up residence in a cramped house.
Atha kho, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāya vītināmetvā, yato ahosi bhagavā tato sīsaṁ katvā maṁ pādato karitvā nipajjiṁsu.
kathāya vītināmetvā, yato ahosi bhagavā → assosuṁ kho bhagavantaṁ (sya-all, km, pts1ed) | isidattapurāṇā → isidantapurāṇā (sya-all); isīdatta purāṇā (pts) | ahosi bhagavā → assosuṁ kho bhagavantaṁ (pts) | bhagavā → assosuṁ kho bhagavantaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | bahudeva → Bm bahūdeva. (pts note) | Bhagavantaṁ → Bm yato ahosi bhagavā tato. (pts note)They spent much of the night discussing the teaching, then they lay down with their heads toward where the Buddha was and their feet toward me.
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)It occurred to me:
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘Oh lord, how incredible, how amazing!
Ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṁ nesaṁ jīvikāya dātā, yasassa āhattā;
nesaṁ jīvikāya dātā → tesaṁ jīvitassa padātā (bj) | isidattapurāṇā → isidantapurāṇā (sya-all); isīdatta purāṇā (pts) | jīvikāya → jīvitaṁ (sya-all) | nesaṁ jīvikāya → tesaṁ jīvitaṁ (pts) | mamabhattā mamayānā → mama bhattā mama yānā (pts)These chamberlains Isidatta and Purāṇa share my meals and my carriages. I give them a livelihood and bring them renown.
atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṁ karonti yathā bhagavati.
nipaccakāraṁ → nipaccākāraṁ (pts)And yet they don’t show me the same level of deference that they show to the Buddha.
Addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānantī’ti.
jānantīti → sañjānantīti (bj) | uḷāraṁ → oḷāraṁ (sya-all) | jānantīti ayampi → sañjānantīti ayam pi (pts) | uḷāraṁ → Si here oḷāraṁ. (pts note) | sañjānantīti → Bm Si jānanti here et supra. (pts note)Clearly these venerables have realized a higher distinction in the Buddha’s instructions than they had before.’
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
me → (sya-all) | ayampi → ayam pi (pts)So I infer this about the Buddha from the teaching:
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṁgho → Sk throughout supaṭipanno saṁgho. (pts note) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘The Blessed One is a fully awakened Buddha. The teaching is well explained. The Saṅgha is practicing well.’
Puna caparaṁ, bhante, bhagavāpi khattiyo, ahampi khattiyo;
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampi → aham pi (pts)Furthermore, the Buddha is an aristocrat, and so am I.
bhagavāpi kosalo, ahampi kosalo;
kosalo → kosalako (bj) | Kosalako → Bm Si Kosalo throughout. (pts note)The Buddha is Kosalan, and so am I.
bhagavāpi āsītiko, ahampi āsītiko.
āsītiko → Bm (alone) asītiko. (pts note) | āsītiko → Si adds ti. (pts note) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampi → aham pi (pts)The Buddha is eighty years old, and so am I.
Yampi, bhante, bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, bhagavāpi kosalo ahampi kosalo, bhagavāpi āsītiko ahampi āsītiko;
kosalo → kosalako (bj) | āsītiko → āsītikoti (sya-all) | āsītiko → Bm Si omit from yam pi bhante inclusive. (pts note) | + → kho (th) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampi → aham pi (pts) | bhagavāpi kosalo ahampi kosalo bhagavāpi → bhagavā pi kosalako aham pi kosalako bhagavā pi (pts)Since this is so,
imināvārahāmevāhaṁ, bhante, bhagavati paramanipaccakāraṁ kātuṁ, mittūpahāraṁ upadaṁsetuṁ.
kātuṁ mittūpahāraṁ → kattuṁ cittūpahāraṁ (bj) | kātuṁ → kattuṁ (sya-all) | paramanipaccakāraṁ kātuṁ → paramanipaccākāraṁ kattuṁ (pts) | imināvārahāmevāhaṁ → imināpāhaṁ (cck: ka.) | evāhaṁ → So Sk Si; Bm iminā pāhaṁsante bhagavati. (pts note) | Bhagavati → Sk bhagavato. (pts note) | imināvārahāmevāhaṁ → iminā vārahām evāhaṁ (pts)it’s proper for me to act with such utmost deference for the Buddha and convey my manifest love.
Handa ca dāni mayaṁ, bhante, gacchāma;
ca dāni → cadāni (th)Well, now, sir, I must go.
bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
bahukaraṇīyāti → bahukaraṇīyā ti (pts)I have many duties, and much to do.”
“Yassadāni tvaṁ, mahārāja, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)“Please, Great King, go at your convenience.”
Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)Then King Pasenadi rose from his seat, bowed, and respectfully circled the Buddha, keeping him on his right, before leaving.
Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño pasenadissa kosalassa bhikkhū āmantesi:Soon after the king had left, the Buddha addressed the mendicants:
“eso, bhikkhave, rājā pasenadi kosalo dhammacetiyāni bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)“Mendicants, before he got up and left, King Pasenadi spoke shrines to the teaching.
Uggaṇhatha, bhikkhave, dhammacetiyāni;
uggaṇhatha → uggaṇhātha (bj, pts) | uggaṇhātha → uggaṇhatha (bj: machasaṁ, syā) | Uggaṇhātha → Bm Si uggaṇhatha. (pts note)Learn these shrines to the teaching!
pariyāpuṇātha, bhikkhave, dhammacetiyāni;
dhammacetiyāni → Sk repeats these three words. (pts note)Memorize these shrines to the teaching!
dhāretha, bhikkhave, dhammacetiyāni.Remember these shrines to the teaching!
Atthasaṁhitāni, bhikkhave, dhammacetiyāni ādibrahmacariyakānī”ti.
atthasaṁhitāni → atthasañhitāni (th)These shrines to the teaching are beneficial and relate to the fundamentals of the spiritual life.”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)That is what the Buddha said.
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)Satisfied, the mendicants approved what the Buddha said.