Dhammacetiyasutta๘๙ ธัมมเจติยสูตร
Evaṁ me sutaṁ—
evaṁ me → evamme (th) | evaṁ → evam (pts)ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้
ekaṁ samayaṁ bhagavā sakkesu viharati medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo.
medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); metalūpaṁ (si); medaḷupaṁ (sya-all); medaḷumpaṁ (pts1ed) | medāḷupaṁ → medaḷumpaṁ (pts) | medataḷumpaṁ → medāḷupaṁ (bj: machasaṁ, syā); medaḷumpaṁ (bj: PTS); metalupaṁ (bj: sīmu8) | medāḷupaṁ → metaḷūpaṁ (cck: sī.); medaḷumpaṁ (cck: pī.) | Medaḷumpaṁ → Bu Medata umpaṁ & Metaḷumpaṁ; Skt Metaḷupaṁ; Bm Medāḷupaṁ; Si Medalupaṁ. Cf. Dhp. p. 222 & Jāt. IV 151. (pts note) | Sakyānaṁ → Bm Sākyānaṁ. (pts note)สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อเมทฬุปะ แคว้นสักกะ
Tena kho pana samayena rājā pasenadi kosalo nagarakaṁ anuppatto hoti kenacideva karaṇīyena.
nagarakaṁ → naṅgarakaṁ (pts) | nagarakaṁ → naṅgarakaṁ (bj: PTS) | Naṅgarakaṁ → So Bu; Sk Naṅgaraṁkaṁ (but infra Naṅgarakamhā); Bm Si Nagarakaṁ. (pts note) | kenacideva → kenacid eva (pts)สมัยนั้นแล พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จไปนิคมชื่อนครกะด้วยพระราชกรณียกิจบางอย่าง
Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṁ kārāyanaṁ āmantesi:ลำดับนั้น ท้าวเธอรับสั่งกับเสนาบดีชื่อทีฆการายนะว่า
“yojehi, samma kārāyana, bhadrāni bhadrāni yānāni, uyyānabhūmiṁ gacchāma subhūmiṁ dassanāyā”ti.
uyyānabhūmiṁ → uyyānabhūmiyaṁ (sya-all) | dassanāyā’’ti → subhūmidassanāyāti (cck: dī. ni. 2.43) | uyyānabhūmiṁ → Sk Si uy-miyaṁ. (pts note)“การายนะ เพื่อนรัก ท่านจงจัดยานพาหนะคันงาม ๆ เตรียมไว้ เราจะไปดูสถานที่อันรื่นรมย์ ในอุทยานหลวง”
“Evaṁ, devā”ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi:
evaṁ → evā (bj) | paṭissutvā → paṭisutvā (pts)ทีฆการายนเสนาบดีทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้วให้จัดยานพาหนะคันงาม ๆ หลายคันไว้ แล้วกราบทูลแด่พระเจ้าปเสนทิโกศลว่า
“yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.
te → (bj)“ขอเดชะ ข้าพระองค์จัดยาน พาหนะคันงาม ๆ หลายคันไว้เพื่อพระองค์แล้ว
Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni kālaṁ → yassa dāni kālam (pts)ขอพระองค์ทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด พระเจ้าข้า”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā niyyāsi mahaccā rājānubhāvena.
nagarakamhā → nagaramhā (bj); naṅgaramhā (pts) | mahaccā → mahacca (bj) | mahaccā rājānubhāvena → (pts) | mahacca → mahaccā (bj: sīmu8, machasaṁ) | bhadraṁ → Bm (as usual) repeats bhadraṁ. (pts note) | mahaccarājānubhāvena → So all MSS & Bu (here). See supra page 65. (pts note) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | nagarakamhā → naṅgarakamhā (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงขึ้นยานพาหนะคันงามเสด็จออกจากนิคม ชื่อนครกะ พร้อมกับยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จ ด้วยราชานุภาพอย่างยิ่งใหญ่
Yena ārāmo tena pāyāsi.เสด็จไปยังอุทยานอันน่ารื่นรมย์
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.
pattikova → pattiko va (pts)จนสุดทางที่ยานพาหนะจะไปได้แล้วลงจากยาน เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาทเข้าไปยังอุทยาน
Addasā kho rājā pasenadi kosalo ārāme jaṅghāvihāraṁ anucaṅkamamāno anuvicaramāno rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni.
manussarāhasseyyakāni → manussarāhaseyyakāni (cck: sī. pī.) | anuvicaramāno → Si anuvicariyamāno. (pts note) | pāsādanīyāni → So Sk Si; Bm pas-. (pts note) | appanigghosāni → Bm -nigh-. (pts note) | jaṅghāvihāraṁ → jaṁghāvihāraṁ (pts) | manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni → manussarāhaseyyākāni paṭisallāṇasāruppāni (pts)ท้าวเธอพระราชดำเนินพักผ่อน ไปมาในอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นหมู่ไม้ล้วนน่าร่มรื่น ชวนให้เกิดความเพลินใจ มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากการสัญจรไปมาของผู้คน ควรเป็นสถาน ที่ทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น
Disvāna bhagavantaṁyeva ārabbha sati udapādi:
sati → pīti (sya-all) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts)ครั้นเห็นแล้วทรงเกิดพระปีติปรารภ พระผู้มีพระภาคว่า
“imāni kho tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṁ mayaṁ taṁ bhagavantaṁ payirupāsāma arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
pasādanīyāni → pāsādanīyāni (sya-all) | tāni → imāni khodāni (bj: sīmu8) | yatthassudaṁ → So Skt Bm; Bu Si yattha sudaṁ. (pts note) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th) | manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni yattha sudaṁ mayaṁ → manussarāhaseyyakāni paṭisallāṇasāruppāni yatthassudaṁ mayan (pts) | sammāsambuddhanti → sammāsambuddhan ti (pts)“หมู่ไม้เหล่านี้ล้วนน่าร่มรื่น ชวนให้เกิดความเพลินใจ มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึก น้อย ปราศจากการสัญจรไปมาของผู้คน ควรเป็นสถานที่ทำการลับของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เป็นเหมือนสถานที่ที่เราเคยเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามาก่อน”
Atha kho rājā pasenadi kosalo dīghaṁ kārāyanaṁ āmantesi:ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลรับสั่งเรียกทีฆการายนเสนาบดีมาตรัสว่า
“imāni kho, samma kārāyana, tāni rukkhamūlāni pāsādikāni pasādanīyāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni, yattha sudaṁ mayaṁ taṁ bhagavantaṁ payirupāsāma arahantaṁ sammāsambuddhaṁ.
pasādanīyāni → pāsādanīyāni (sya-all) | sudaṁ → yatthassudaṁ (bj: PTS) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th)“การายนะเพื่อนรัก หมู่ไม้เหล่านี้ล้วนน่าร่มรื่น ชวนให้เกิดความเพลินใจ มีเสียงน้อย มีเสียงอึกทึกน้อย ปราศจากการสัญจรไปมาของผู้คน ควรเป็นสถานที่ทำการลับ ของมนุษย์ สมควรเป็นที่หลีกเร้น เป็นเหมือนสถานที่ที่เราเคยเข้าไปเฝ้าพระผู้มี พระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้ามาก่อน
Kahaṁ nu kho, samma kārāyana, etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti?
kahaṁ → kahan (pts) | sammāsambuddhoti → sammāsambuddho ti (pts)การายนะเพื่อนรัก บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ประทับอยู่ ณ ที่ไหน”
“Atthi, mahārāja, medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo.
medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all) | medataḷumpaṁ → medāḷupaṁ (bj: machasaṁ, syā); medaḷumpaṁ (bj: PTS); metalupaṁ (bj: sīmu8)ทีฆการายนเสนาบดีกราบทูลว่า “บัดนี้
Tattha so bhagavā etarahi viharati arahaṁ sammāsambuddho”ti.
viharati → (bj) | sammāsambuddhoti kīvadūre → sammāsambuddho viharatīti kīva dūro (bj) | sammāsambuddhoti → sammāsambuddho ti (pts)พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ที่นิคมของพวกเจ้าศากยะชื่อเมทฬุปะ พระเจ้าข้า”
“Kīvadūre pana, samma kārāyana, nagarakamhā medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo hotī”ti?
Kīvadūre → kīvadūro (bj, sya-all, km, pts1ed) | medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all) | kīvadūre → kīvadūro (sya-all) | nagarakamhā → naṅgaramhā (bj: PTS) | medataḷumpaṁ → medāḷupaṁ (bj: machasaṁ, syā); medaḷumpaṁ (bj: PTS); metalupaṁ (bj: sīmu8) | Kīvadūre → kīvadūro (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | Kīvadūro → So Skt Si; Bm kiṁ va dūre. (pts note) | kīvadūre → kīva dūro (bjt) | nagarakamhā medāḷupaṁ → naṅgarakamhā medaḷumpaṁ (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสถามว่า “การายนะเพื่อนรัก นิคมของพวกเจ้าศากยะ ชื่อเมทฬุปะ อยู่ห่างจากนิคมชื่อนครกะเท่าไร”
“Na dūre, mahārāja;ทีฆการายนเสนาบดีทูลตอบว่า “ไม่ไกลนัก
tīṇi yojanāni;ระยะทางประมาณ ๓ โยชน์
sakkā divasāvasesena gantun”ti.
divasāvasesena → So Sk Si & St infra; St here & Bm divasāvasena. 4 (pts note) | gantunti → gantun ti (pts)อาจเสด็จไปถึงได้โดยใช้ระยะเวลาไม่ถึงวัน พระเจ้าข้า”
“Tena hi, samma kārāyana, yojehi bhadrāni bhadrāni yānāni, gamissāma mayaṁ taṁ bhagavantaṁ dassanāya arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
tena hi → tenahi (th) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th) | mayaṁ → mayan (pts) | sammāsambuddhanti → sammāsambuddhan ti (pts)พระเจ้าปเสนทิโกศลตรัสว่า “การายนะเพื่อนรัก ถ้าเช่นนั้น ท่านจงจัดยาน พาหนะคันงาม ๆ หลายคันไว้ เราจักไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า พระองค์นั้น”
“Evaṁ, devā”ti kho dīgho kārāyano rañño pasenadissa kosalassa paṭissutvā bhadrāni bhadrāni yānāni yojāpetvā rañño pasenadissa kosalassa paṭivedesi:
paṭissutvā → paṭisutvā (pts)ทีฆการายนเสนาบดีทูลรับสนองพระราชดำรัสแล้วสั่งให้จัดยานพาหนะคันงาม ๆ หลายคันไว้ แล้วกราบทูลพระเจ้าปเสนทิโกศลว่า
“yuttāni kho te, deva, bhadrāni bhadrāni yānāni.“ขอเดชะ ข้าพระองค์จัดยาน พาหนะคันงาม ๆ หลายคันไว้แล้ว พระเจ้าข้า
Yassadāni kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni kālaṁ → yassa dāni kālam (pts)ขอพระองค์ทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
Atha kho rājā pasenadi kosalo bhadraṁ yānaṁ abhiruhitvā bhadrehi bhadrehi yānehi nagarakamhā yena medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamo tena pāyāsi.
nagarakamhā → nagarakamhā nikkhamitvā (bj) | medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all) | abhiruhitvā → abhirūhitvā (th, pts) | nagarakamhā → naṅgaramhā niyyāsi (pts) | medāḷupaṁ → medaḷumpaṁ (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงขึ้นยานพาหนะคันงาม เสด็จออกจากนิคม ชื่อนครกะ พร้อมกับยานพาหนะคันงาม ๆ ตามเสด็จ
Teneva divasāvasesena medāḷupaṁ nāma sakyānaṁ nigamaṁ sampāpuṇi.
medāḷupaṁ → medataḷumpaṁ (bj); medaḷupaṁ (sya-all); medaḷumpaṁ (pts) | nāma → Skt & Si omit. (pts note) | teneva → ten eva (pts)ถึงนิคมของพวกเจ้าศากยะ ชื่อเมทฬุปะโดยใช้เวลาไม่ถึงวัน
Yena ārāmo tena pāyāsi.เสด็จไปยังอาราม
Yāvatikā yānassa bhūmi, yānena gantvā yānā paccorohitvā pattikova ārāmaṁ pāvisi.
pattikova → pattiko va (pts)จนสุดทางที่ยานพาหนะจะไปได้แล้ว ลงจากยาน เสด็จพระราชดำเนินด้วยพระบาทเข้าไปยังอาราม
Tena kho pana samayena sambahulā bhikkhū abbhokāse caṅkamanti.สมัยนั้น ภิกษุหลายรูปเดินจงกรมอยู่ที่กลางแจ้ง
Atha kho rājā pasenadi kosalo yena te bhikkhū tenupasaṅkami; upasaṅkamitvā te bhikkhū etadavoca:
tenupasaṅkami upasaṅkamitvā → ten upasaṁkami upasaṁkamitvā (pts) | etadavoca → etad avoca (pts)ลำดับนั้น พระเจ้า ปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปหาภิกษุเหล่านั้นถึงที่อยู่ แล้วตรัสถามว่า
“kahaṁ nu kho, bhante, etarahi so bhagavā viharati arahaṁ sammāsambuddho?
kahaṁ → kahan (pts)“พระคุณเจ้า ผู้เจริญ บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นประทับอยู่ ณ ที่ไหนหนอ
Dassanakāmā hi mayaṁ taṁ bhagavantaṁ arahantaṁ sammāsambuddhan”ti.
Dassanakāmā → Bm dassanākāmā. (pts note) | mayaṁ taṁ → mayantaṁ (th) | mayaṁ → mayan (pts) | sammāsambuddhanti → sammāsambuddhan ti (pts)โยมประสงค์จะเฝ้าพระองค์”
“Eso, mahārāja, vihāro saṁvutadvāro. Tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭehi. Vivarissati bhagavā te dvāran”ti.
āḷindaṁ → ālindaṁ (bj) | aggaḷaṁ → aggalaṁ (bj) | aggaḷaṁ → So Bm Si Bu; Skt aggalaṁ. (pts note) | + → te (bjt, th, pts) | ākoṭehi → ākoṭṭehi (th) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts) | te dvāranti → dvāran ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นถวายพระพรว่า “ขอมหาบพิตร จงเงียบเสียง เสด็จเข้าไปยัง พระวิหารหลังนั้นซึ่งมีประตูปิดสนิทดีแล้ว อย่าทรงรีบด่วน เสด็จเข้าไปยังระเบียง ทรงกระแอม แล้วทรงเคาะกลอนประตูนิดหน่อยเถิด พระผู้มีพระภาคจักทรงเปิด ประตูรับ ขอถวายพระพร”
Atha kho rājā pasenadi kosalo tattheva khaggañca uṇhīsañca dīghassa kārāyanassa pādāsi.
uṇhīsañca → uṇhisañca (sya-all) | uṇhīsañ → So Skt Bu; Bm Si uṇhisaṅ. (pts note) | tattheva khaggañca uṇhīsañca → tatth eva khaggañ ca uṇhīsañ ca (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงมอบพระแสงขรรค์และพระอุณหิสแก่ทีฆการายนเสนาบดีในที่นั้น
Atha kho dīghassa kārāyanassa etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)หลังจากนั้นทีฆการายนเสนาบดีได้คิดว่า
“rahāyati kho dāni rājā, idheva dāni mayā ṭhātabban”ti.
idheva → tenidheva (bj) | kho dāni rājā → mahārājā (bj, sya-all, km, pts1ed) | rājā idheva → mahārājā idh eva (pts) | tenidhevadāni → idhevadāni (bj: sīmu8, machasaṁ, syā, PTS) | rājā → mahārājā (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | idheva → tenidheva (cck: sī.) | Rahāyati → So Skt Bm Bu; Si rahāyasi. (pts note) | idh → Skt nedh'. (pts note) | ṭhātabbanti → ṭhātabban ti (pts)“บัดนี้ พระมหาราชจัก ทรงปรึกษาความลับ เราควรจะยืนอยู่ในที่นี้แล”
Atha kho rājā pasenadi kosalo yena so vihāro saṁvutadvāro tena appasaddo upasaṅkamitvā ataramāno āḷindaṁ pavisitvā ukkāsitvā aggaḷaṁ ākoṭesi. Vivari bhagavā dvāraṁ.
āḷindaṁ → ālindaṁ (bj) | aggaḷaṁ → aggalaṁ (bj) | ākoṭesi → ākoṭṭesi (th) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลได้ทรงเงียบเสียง เสด็จเข้าไปยังพระวิหารหลัง นั้นซึ่งมีประตูปิดสนิทดีแล้ว มิได้ทรงรีบด่วน เสด็จเข้าไปยังระเบียง ทรงกระแอม แล้วทรงเคาะกลอนประตูนิดหน่อย พระผู้มีพระภาคทรงเปิดประตูรับ
Atha kho rājā pasenadi kosalo vihāraṁ pavisitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti:
nipatitvā → patitvā (pts) | patitvā → Bm Si nipatitvā. (pts note) | paricumbati → Bm paricumpati. (pts note) | pāṇīhi → Skt pānīhi. (pts note) | pādesu → pāde (bjt, pts) | nāmañca → nāmañ ca (pts)ครั้งนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จเข้าไปยังพระวิหาร ทรงซบพระเศียรลงจุมพิต พระยุคลบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยพระโอษฐ์ ทรงนวดพระยุคลบาทด้วยฝ่าพระหัตถ์ ทั้งสอง และทรงประกาศพระนามว่า
“rājāhaṁ, bhante, pasenadi kosalo;
rājāhaṁ → rājā haṁ (pts)“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันคือพระเจ้า ปเสนทิโกศล
rājāhaṁ, bhante, pasenadi kosalo”ti.
rājāhaṁ → rājā haṁ (pts) | kosaloti → kosalo ti (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันคือพระเจ้าปเสนทิโกศล”
“Kiṁ pana tvaṁ, mahārāja, atthavasaṁ sampassamāno imasmiṁ sarīre evarūpaṁ paramanipaccakāraṁ karosi, mittūpahāraṁ upadaṁsesī”ti?
mittūpahāraṁ → cittūpahāraṁ (bj) | paramanipaccakāraṁ → paramanipaccākāraṁ (bj, pts) | cittūpahāraṁ → mittūpahāraṁ (bj: machasaṁ, syā, PTS) | mittūpahāraṁ → cittūpahāraṁ (cck: sī.) | mittūpahāraṁ → So Si; Skt mittupahāraṁ here & vittūvohāraṁ infra; Bm mittupahāraṁ. (pts note)พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า “มหาบพิตร พระองค์ทรงเห็นอำนาจ ประโยชน์อะไร จึงทรงกระทำความนอบน้อมเป็นอย่างยิ่งในสรีระนี้ถึงเพียงนี้ และทรง แสดงอาการฉันมิตรถึงเพียงนี้”
“Atthi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:พระเจ้าปเสนทิโกศลทูลตอบว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันมีความเห็น คล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
supaṭipanno → suppaṭipanno (bj: machasaṁ) | svākkhāto → So Si & Sk infra; Sk here svakkhyāto; Bm svākhyāto. (pts note) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ ปฏิบัติดีแล้ว’
Idhāhaṁ, bhante, passāmi eke samaṇabrāhmaṇe pariyantakataṁ brahmacariyaṁ carante dasapi vassāni, vīsampi vassāni, tiṁsampi vassāni, cattārīsampi vassāni.
carante → caranti (bj) | vīsampi → vīsatimpi (bj); vissatim pi (pts) | bhante → bhante bhagavā (sya-all) | cattārīsampi → cattāḷīsampi (sya-all) | bhante → Bm Si add bhagavā. (pts note) | carante → Sk caranti here. (pts note) | dasapi → dasa pi (pts) | tiṁsampi → tiṁsam pi (pts) | cattārīsampi → cattārīsam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอประทานวโรกาส หม่อมฉันเห็นสมณพราหมณ์ พวกหนึ่ง ประพฤติพรหมจรรย์มีกำหนด ๑๐ ปีบ้าง ๒๐ ปีบ้าง ๓๐ ปีบ้าง ๔๐ ปีบ้าง
Te aparena samayena sunhātā suvilittā kappitakesamassū pañcahi kāmaguṇehi samappitā samaṅgībhūtā paricārenti.
sunhātā → sunahātā (bj) | samaṅgībhūtā paricārenti → samaṅgibhūtā parivārenti (pts) | paricārenti → parivārenti (bj: PTS) | paricārenti → parivārenti (sya-all: sī.) | sunhātā → So Bm Si; Sk sunahātā; St suhanohātā. (pts note) | parivārenti → Si paricārenti, with note that the Sinh. reading is parivārenti. Cf. Vol. I pp. 504 & 571. (pts note)สมัยต่อมา สมณพราหมณ์เหล่านั้นอาบน้ำดำหัว ลูบไล้อย่างดี แต่งผมและหนวด บำเรอตนให้เอิบอิ่มพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ ประการ
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi yāvajīvaṁ āpāṇakoṭikaṁ paripuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ carante.
āpāṇakoṭikaṁ → pāṇakoṭikaṁ (bj); āpānakoṭikaṁ (pts) | āpānakoṭikaṁ → So Skt Bu, the latter noting as a var. lect. āpāṇakoṭikaṁ which is read by Bm Si. (pts note)แต่หม่อมฉันได้เห็นภิกษุ ทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้ ประพฤติพรหมจรรย์อันบริสุทธิ์บริบูรณ์ มอบกาย ถวายชีวิตอยู่
Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ paripuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ samanupassāmi.อนึ่ง หม่อมฉันไม่เห็นพรหมจรรย์อื่นที่บริสุทธิ์ บริบูรณ์อย่างนี้ นอกจาก พระธรรมวินัยนี้
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
me → (pts) | ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | saṅghoti → bhagavato sāvakasaṅghoti (bj: machasaṁ) | sāvakasaṁgho → Sk (ter) saṁgho, omitting bhagavato sāvaka-. (pts note) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparaṁ, bhante, rājānopi rājūhi vivadanti, khattiyāpi khattiyehi vivadanti, brāhmaṇāpi brāhmaṇehi vivadanti, gahapatayopi gahapatīhi vivadanti, mātāpi puttena vivadati, puttopi mātarā vivadati, pitāpi puttena vivadati, puttopi pitarā vivadati, bhātāpi bhaginiyā vivadati, bhaginīpi bhātarā vivadati, sahāyopi sahāyena vivadati.
gahapatayopi → gahapatīpi (bj); gahapatī (pts) | bhātāpi → bhātāpi bhātarā vivadati bhātāpi (bj) | bhaginīpi → bhaginiyāpi (bj) | gahapatī → Bm Si gahapatayo. (pts note) | pi → Bm Si omit bhātarā v. bhātā pi. (pts note) | bhaginī → Bm bhagini. (pts note) | caparaṁ → ca paraṁ (pts) | rājānopi → rājāno pi (pts) | khattiyāpi → khattiyā pi (pts) | brāhmaṇāpi → brāhmaṇā pi (pts) | mātāpi → mātā pi (pts) | puttopi → putto pi (pts) | pitāpi → pitā pi (pts) | bhātāpi → bhātā pi bhātarā vivadati bhātā pi (pts) | bhaginīpi → bhaginī pi (pts) | sahāyopi → sahāyo pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง แม้พระราชายังวิวาทกับ พระราชา แม้กษัตริย์ยังวิวาทกับกษัตริย์ แม้พราหมณ์ยังวิวาทกับพราหมณ์ แม้คหบดียังวิวาทกับคหบดี แม้มารดายังวิวาทกับบุตร แม้บุตรยังวิวาทกับมารดา แม้บิดายังวิวาทกับบุตร แม้บุตรยังวิวาทกับบิดา แม้พี่ชายน้องชายยังวิวาทกับ พี่สาวน้องสาว แม้พี่สาวน้องสาวยังวิวาทกับพี่ชายน้องชาย แม้สหายก็ยังวิวาทกับ สหาย
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi samagge sammodamāne avivadamāne khīrodakībhūte aññamaññaṁ piyacakkhūhi sampassante viharante.
samagge sammodamāne avivadamāne khīrodakībhūte → samaggā sammodamānā avivadamānā khīrodakībhūtā (bj) | sampassante viharante → sampassantā viharanti (bj) | viharanti → samagge sammodamāne khīrodakībhūte aññamaññaṁ piyackkhūhi passante viharante (bj: PTS, machasaṁ) | avivadamāne → Bm omits. (pts note) | khīrodakībhūte → Bm khirodakibhūte. (pts note) | aññamaññaṁ → aññamaññam (pts)แต่หม่อมฉันได้เห็นภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้ สมัครสมานสามัคคี ไม่วิวาทกัน เข้ากันได้สนิทเหมือนน้ำกับน้ำนม มองดูกันและกันด้วยสายตาเปี่ยม ด้วยความรักอยู่
Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ samaggaṁ parisaṁ samanupassāmi.หม่อมฉันไม่เห็นบริษัทอื่นที่สมัครสมานสามัคคีกันอย่างนี้ นอกจาก บริษัทนี้
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparāhaṁ, bhante, ārāmena ārāmaṁ, uyyānena uyyānaṁ anucaṅkamāmi anuvicarāmi.
caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts)อีกประการหนึ่ง หม่อมฉันเดินเที่ยวชมรอบ ๆ พระอาราม รอบ ๆ อุทยานไปมา ณ ที่นั้น ๆ
Sohaṁ tattha passāmi eke samaṇabrāhmaṇe kise lūkhe dubbaṇṇe uppaṇḍuppaṇḍukajāte dhamanisanthatagatte, na viya maññe cakkhuṁ bandhante janassa dassanāya.
uppaṇḍuppaṇḍukajāte → uppaṇḍupaṇḍukajāte (bj: syā) | kise → Si kīse. (pts note) | lūkhe → Skt twice lukhe, once lukhā. (pts note) | uppaṇḍuppaṇḍukajāte → So Skt & I Jāt. 346; Si upaṇḍupaṇḍukajāte; Bm uppandupaṇḍukajāte. (pts note) | sohaṁ → so haṁ (pts)หม่อมฉันได้เห็นสมณพราหมณ์พวกหนึ่ง ซูบผอม มีผิวพรรณ ไม่ผ่องใส ผอมเหลือง ตามตัวสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น ดูเหมือนว่าจะไม่กล้าสบตาคน
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → evaṁ hoti (bj, pts) | hoti → etadahosi (bj: syā) | etadahosi → evaṁ hoti (sya-all: sī.) | hoti → Bm Si etad ahosi, the latter noting that the Sinh. reading is evaṁ hoti. (pts note)หม่อมฉันนั้นได้เกิดความดำริว่า
‘addhā ime āyasmanto anabhiratā vā brahmacariyaṁ caranti, atthi vā tesaṁ kiñci pāpaṁ kammaṁ kataṁ paṭicchannaṁ;
kammaṁ → (sya-all) | anabhiratā → anabhirataṁ (bj: sīmu8) | anabhiratā → Sk anabhirataṁ. (pts note) | kammaṁ → Bm Si omit. (pts note) | paṭicchannaṁ → Bm katā paṭicchannā. (pts note)‘ท่านเหล่านี้คงไม่ยินดีประพฤติพรหมจรรย์เป็นแน่ หรือว่าท่านเหล่านั้นมีบาปกรรมอะไร ที่ทำแล้วปกปิดไว้
tathā hi ime āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṁ bandhanti janassa dassanāyā’ti.
hi → (bj, sya-all, pts) | tathā → Bm adds hi. (pts note) | uppaṇḍuppaṇḍukajātā → upaṇḍupaṇḍukajātā (th)ท่านเหล่านั้นจึงซูบผอม มีผิวพรรณไม่ผ่องใส ผอมเหลือง ตามตัวสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น ดูเหมือนว่าจะไม่ กล้าสบตาคน’
Tyāhaṁ upasaṅkamitvā evaṁ vadāmi:
upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)หม่อมฉันเข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้น แล้วถามอย่างนี้ว่า
‘kiṁ nu kho tumhe āyasmanto kisā lūkhā dubbaṇṇā uppaṇḍuppaṇḍukajātā dhamanisanthatagattā, na viya maññe cakkhuṁ bandhatha janassa dassanāyā’ti?
kiṁ nu kho → kinnu (bj) | āyasmanto → āyasmante (pts) | kho → Sk omits kho. (pts note) | uppaṇḍuppaṇḍukajātā → upaṇḍupaṇḍukajātā (th) | kiṁ → kin (pts)‘ท่านผู้มีอายุ ทั้งหลาย เหตุไร พวกท่านจึงซูบผอม เศร้าหมอง มีผิวพรรณไม่ผ่องใส ผอมเหลือง ตามตัวสะพรั่งไปด้วยเส้นเอ็น ดูเหมือนว่าจะไม่กล้าสบตาคน’
Te evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)สมณพราหมณ์เหล่านั้นได้ตอบอย่างนี้ว่า
‘bandhukarogo no, mahārājā’ti.
bandhukarogo no → paṇḍukarogino (mr) | no → paṇḍukarogino (cck: ka.) | Bandhukarogo → So Skt Si Bu; Bm pandukarogino. (pts note)‘มหาบพิตร พวกอาตมภาพเป็นโรค พันธุกรรม ’
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge abhiratarūpe pīṇindriye appossukke pannalome paradattavutte migabhūtena cetasā viharante.
pīṇindriye → pīṇitindriyā (bj); pīṇitindriye (pts1ed) | viharante → viharanti (bj) | pīṇindriye → piṇindriye (sya-all); pīṇitindriye (pts) | paradattavutte → paradavutte (sya-all, pts) | viharanti → haṭṭhapahaṭṭhe udaggudagge abhiratarūpe paṇītindriye appossukke paṇṇalome paradavutte migabhūtena cetasā viharante (bj: PTS, machasaṁ) | pīṇindriye → pīṇitindriye (cck: sī. pī.) | pīṇitindriye → Bm pin-; Si piṇind-. (pts note) | paradavutte → So Si; Skt Bm h-ṭṭhā ud-gā . . . p-vuttā. (pts note) | viharante → So Si; Sk viharantīti; Bm viharanti. (pts note) | haṭṭhapahaṭṭhe → haṭṭhappahaṭṭhe (th)แต่หม่อมฉันได้เห็นภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้ ร่าเริงยิ่งนัก มีใจชื่นบาน มีรูปอันน่ายินดี มีอินทรีย์ผ่องใส มีความขวนขวายน้อย ไม่หวาดกลัว เลี้ยงชีพด้วย ของที่ผู้อื่นให้ มีจิตดุจมฤคอยู่
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → evaṁ hoti (bj, pts) | hoti → etadahosi (bj: syā)หม่อมฉันนั้นได้ดำริว่า
‘addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānanti;
jānanti → sañjānanti (bj, pts)‘ท่านเหล่านี้ คงรู้คุณวิเศษขึ้นไปกว่าเดิมในศาสนาของ พระผู้มีพระภาคเป็นแน่
tathā hi ime āyasmanto haṭṭhapahaṭṭhā udaggudaggā abhiratarūpā pīṇindriyā appossukkā pannalomā paradattavuttā migabhūtena cetasā viharantī’ti.
hi → (bj, sya-all, pts) | pīṇindriyā → pīṇitindriyā (bj, pts); piṇindriyā (sya-all) | paradattavuttā → paradavuttā (bj, sya-all, pts) | appossukkā → Bm Si apposukkā here et supra. (pts note) | paradavuttā → Bm paradattavuttā here et supra. (pts note) | haṭṭhapahaṭṭhā → haṭṭhappahaṭṭhā (th)ท่านเหล่านี้จึงร่าเริงยินดียิ่งนัก มีจิตชื่นบาน มีรูปอันน่า ยินดี มีอินทรีย์ผ่องใส มีความขวนขวายน้อย ไม่หวาดกลัว เลี้ยงชีพด้วยของที่ผู้อื่นให้ มีจิตดุจมฤคอยู่’
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
bhagavato sāvakasaṅghoti → saṅghoti (bj) | suppaṭipanno → supaṭipanno (th, pts) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparāhaṁ, bhante, rājā khattiyo muddhāvasitto;
caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts)อีกประการหนึ่ง หม่อมฉันเป็นราชามหากษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก แล้ว
pahomi ghātetāyaṁ vā ghātetuṁ, jāpetāyaṁ vā jāpetuṁ, pabbājetāyaṁ vā pabbājetuṁ.ย่อมสามารถที่จะฆ่าคนที่สมควรฆ่าได้ จะให้ริบทรัพย์ของคนที่สมควรริบได้ จะให้ เนรเทศคนที่สมควรเนรเทศได้
Tassa mayhaṁ, bhante, aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṁ opātenti.
aḍḍakaraṇe → aṭṭakaraṇe (bj, sya-all); atthakaraṇe (pts) | aṭṭakaraṇe → atthakaraṇe (bj: sīmu8, PTS) | atthakaraṇe → Skt atthekaraṇe here & attakaraṇe infra; Bm aḍḍakarane; Si aṭṭakaraṇe. (pts note) | antarantarākathaṁ → Bm a-kathā. (pts note)เมื่อหม่อมฉันนั่งอยู่ในที่วินิจฉัยอรรถคดี ก็ยังมีคน ทั้งหลายพูดแทรกขึ้นมาในระหว่าง ๆ
Sohaṁ na labhāmi:
sohaṁ → so haṁ (pts)หม่อมฉันนั้นไม่ได้เพื่อจะห้ามว่า
‘mā me bhonto aḍḍakaraṇe nisinnassa antarantarā kathaṁ opātetha, kathāpariyosānaṁ me bhonto āgamentū’ti.
opātetha → opātentu (si) | mā → māme bhonto aṭṭakaraṇe nisinnassa (bj) | bhonto aḍḍakaraṇe nisinnassa → (bj) | bhonto → bhavanto (bj, sya-all, pts) | aḍḍakaraṇe → aṭṭakaraṇe (sya-all); atthakaraṇe (pts) | māme → ime (bj: sīmu8) | aṭṭakaraṇe → atthakaraṇe (bj: sīmu8, PTS) | opātetha → opātentu (bj: sīmu8) | opātetha → opātentu (sī.) upariselasutte pana ‘‘opātethā’’tiyeva dissati (cck note) | opātetha → Sk opātetaṁ. (pts note) | kathāpariyosānaṁ → Sk kathaṁ p. bhavanto. (pts note) | + → me (bjt) | antarantarā kathaṁ → antarantarākathaṁ (pts)‘ท่านผู้เจริญ ทั้งหลาย เมื่อเรานั่งอยู่ในที่วินิจฉัยอรรถคดี พวกท่านอย่าพูดแทรกขึ้นระหว่าง ถ้อยคำของเรา จงรอให้เราพูดจบเสียก่อน’
Tassa mayhaṁ, bhante, antarantarā kathaṁ opātenti.
antarantarā → antarantarāva (bj) | antarantarā kathaṁ → antarantarākathaṁ (pts)คนทั้งหลายก็ยังพูดแทรกขึ้นในระหว่างถ้อยคำของหม่อมฉัน
Idha panāhaṁ, bhante, bhikkhū passāmi;
panāhaṁ → panāham (pts)แต่หม่อมฉันได้ เห็นภิกษุทั้งหลายในพระธรรมวินัยนี้
yasmiṁ samaye bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṁ deseti, neva tasmiṁ samaye bhagavato sāvakānaṁ khipitasaddo vā hoti ukkāsitasaddo vā.
neva → n eva (pts)ในสมัยที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่ บริษัทหลายร้อย สาวกทั้งหลายของพระผู้มีพระภาค ก็ไม่มีเสียงไอหรือเสียงจามเลย
Bhūtapubbaṁ, bhante, bhagavā anekasatāya parisāya dhammaṁ deseti.
deseti → desesi (bj) | deseti tatraññataro → desesi tatra aññataro (sya-all)เรื่องเคยมีมาแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมแก่บริษัทหลายร้อย
Tatraññataro bhagavato sāvako ukkāsi.
tatraññataro → aññataro (th) | tatraññataro → tatr aññataro (pts)ในบริษัทนั้น สาวกของพระผู้มีพระภาครูปหนึ่งได้ไอขึ้น
Tamenaṁ aññataro sabrahmacārī jaṇṇukena ghaṭṭesi:
tamenaṁ aññataro → tamenaññataro (bj) | jaṇṇukena → jannukena (sya-all, pts) | sabrahmacārī → Si brahmacārī; Skt sabbrahmacārī. (pts note) | ghaṭṭesi → Skt ghaddhesi; Bm Si ghaṭesi. Cf. p. 4 supra (where ghaṭṭesi should be read). (pts note) | tamenaṁ → tam enaṁ (pts)เพื่อนพรหมจารีรูปหนึ่งได้ใช้เข่าสะกิดเธอ ด้วยความประสงค์ให้เธอรู้สึกตัวได้ว่า
‘appasaddo āyasmā hotu, māyasmā saddamakāsi; satthā no bhagavā dhammaṁ desetī’ti.
māyasmā → mā āyasmā (sya-all) | māyasmā saddamakāsi → mā yasmā saddam akāsi (pts)‘ท่านจงเงียบ อย่าทำเสียงดังไป พระผู้มีพระภาค ผู้เป็นศาสดาของเราทั้งหลายทรงแสดงธรรมอยู่’
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)หม่อมฉันนั้นได้ดำริว่า
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Adaṇḍena vata kira, bho, asatthena evaṁ suvinītā parisā bhavissatī’ti.
suvinītā → Bm suvinitā (bis). (pts note)ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงแนะนำบริษัทอย่างดีเช่นนี้ โดยไม่ต้องใช้อาชญา โดยไม่ต้อง ใช้ศัสตราเลย’
Na kho panāhaṁ, bhante, ito bahiddhā aññaṁ evaṁ suvinītaṁ parisaṁ samanupassāmi.หม่อมฉันไม่เห็นบริษัทอื่นที่ได้รับการแนะนำอย่างดีเช่นนี้ นอกจาก บริษัทนี้
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparāhaṁ, bhante, passāmi idhekacce khattiyapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.
bhindantā → vobhindantā (bj) | vālavedhirūpe te bhindantā → vāḷavedhirūpe vobhindantā (bj) | vālavedhirūpe → vāḷavedhirūpe (sya-all) | vobhindantā → te bhindantā (bj: syā, machasaṁ) | bhindantā → vobhindantā (cck: sī.) | vālavedhirūpe → Bm vāḷavedhīrūpe; Si vāḷavedhirūpo. (pts note) | Te → Skt vo. (pts note) | caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts) | idhekacce → idh ekacce (pts)อีกประการหนึ่ง หม่อมฉันได้เห็นกษัตริย์ ผู้เป็นบัณฑิตบางพวก ในโลกนี้ มีปัญญาละเอียดอ่อน โต้วาทะกับคนอื่นได้ สามารถนับขนทรายได้ กษัตริย์ เหล่านั้นเหมือนดั่งเที่ยวทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญา
Te suṇanti:พอได้ฟังข่าวว่า
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatī’ti.‘ท่านผู้ เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณโคดมจักเสด็จมาถึงบ้านหรือนิคมชื่อโน้น’
Te pañhaṁ abhisaṅkharonti:กษัตริย์ เหล่านั้นก็พากันแต่งปัญหา
‘imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma.
samaṇaṁ → Bm adds bho. (pts note) | upasaṅkamitvā → upasaṁkamitvā (pts)ด้วยตั้งใจว่า ‘เราทั้งหลายจักพากันเข้าไปหาพระสมณโคดมแล้วถามปัญหานี้
Evañce no puṭṭho evaṁ byākarissati, evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma;
evañce → evaṁ ce (my, bjt, pts) | byākarissati evamassa → vyākarissati evam assa (pts)ถ้าพระสมณโคดมถูกเราทั้งหลายถามแล้วอย่างนี้ จักตรัส ตอบอย่างนี้ เราทั้งหลายจักโต้วาทะอย่างนี้กับพระสมณโคดม
evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati, evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmā’ti.
evañcepi → evaṁ cepi (my, bjt) | evañcepi → evañ ce pi (pts) | byākarissati evampissa → vyākarissati evam pi ssa (pts)ถ้าแม้พระสมณโคดม ถูกเราทั้งหลายถามแล้วอย่างนี้ จักตรัสตอบอย่างนี้ เราทั้งหลายจักโต้วาทะอย่างนี้ กับพระสมณโคดม’
Te suṇanti:กษัตริย์เหล่านั้นได้ฟังข่าวว่า
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭo’ti.
osaṭoti → osaṭo ti (pts)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณโคดม เสด็จมาถึงบ้านหรือนิคมโน้น’
Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti.
tenupasaṅkamanti → ten upasaṁkamanti (pts)แล้วก็พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ
Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.
samuttejeti → samuttejati (pts) | Bhagavā → Sk omits these four words. (pts note)พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้กษัตริย์เหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva bhagavantaṁ pañhaṁ pucchanti, kuto vādaṁ āropessanti?
kuto → kutassa (sya-all) | kuto → kutassa (bj: syā) | kuto → Si kut'; assa. (pts note) | ceva → eva (pts)กษัตริย์ เหล่านั้นที่พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจ ให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ก็ไม่ทูลถามปัญหา กับพระผู้มีพระภาคอีก ที่ไหนจักโต้วาทะกับพระองค์ได้เล่า
Aññadatthu bhagavato sāvakā sampajjanti.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aññadatthu → aññadatthuṁ (bj: syā) | aññadatthu → Si aññadatthuṁ. (pts note)โดยที่แท้ก็พากันยอมตน เข้าเป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรมของ พระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparāhaṁ, bhante, passāmi idhekacce brāhmaṇapaṇḍite …pe…
puna → buna (sya-all) | caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts) | idhekacce → idh ekacce (pts)อีกประการหนึ่ง หม่อมฉันได้เห็นพราหมณ์ผู้เป็นบัณฑิต ฯลฯ
gahapatipaṇḍite …pe…คหบดีผู้เป็นบัณฑิต ฯลฯ
samaṇapaṇḍite nipuṇe kataparappavāde vālavedhirūpe. Te bhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni.
vālavedhirūpe te bhindantā → vāḷavedhirūpe vobhindantā (bj) | vālavedhirūpe → vāḷavedhirūpe (sya-all); vālavedirūpe (pts) | nipuṇe → nipune (pts) | vobhindantā → te bhindantā (bj: syā, machasaṁ)สมณะผู้เป็นบัณฑิตบางพวกในโลกนี้ มีปัญญาละเอียด อ่อน โต้วาทะกันคนอื่นได้ สามารถนับขนทรายได้ สมณะเหล่านั้นเหมือนดั่งเที่ยว ทำลายทิฏฐิของผู้อื่นด้วยปัญญา
Te suṇanti:พอได้ฟังข่าวว่า
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osarissatī’ti.‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณโคดมจักเสด็จมาถึงบ้านหรือนิคมชื่อโน้น’
Te pañhaṁ abhisaṅkharonti:สมณะเหล่านั้นก็พากันแต่ง ปัญหา
‘imaṁ mayaṁ pañhaṁ samaṇaṁ gotamaṁ upasaṅkamitvā pucchissāma.ด้วยตั้งใจว่า ‘เราทั้งหลายจักพากันเข้าไปหาพระสมณโคดมแล้วถามปัญหานี้
Evañce no puṭṭho evaṁ byākarissati, evamassa mayaṁ vādaṁ āropessāma;
evañce → evaṁ ce (my, bjt)ถ้าพระโคดมถูกเราทั้งหลายถามแล้วอย่างนี้ จักตรัสตอบอย่างนี้ เราทั้งหลาย จักโต้วาทะอย่างนี้กับพระสมณโคดม
evañcepi no puṭṭho evaṁ byākarissati, evampissa mayaṁ vādaṁ āropessāmā’ti.
evañcepi → evaṁ cepi (my, bjt) | evampissa → evaṁpissa (th)ถ้าแม้พระสมณโคดมถูกเราทั้งหลายถามแล้ว อย่างนี้ จักตรัสตอบอย่างนี้ เราทั้งหลายจักโต้วาทะอย่างนี้กับพระสมณโคดม’
Te suṇanti:สมณะเหล่านั้นได้ฟังข่าวว่า
‘samaṇo khalu, bho, gotamo amukaṁ nāma gāmaṁ vā nigamaṁ vā osaṭo’ti.‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณโคดม เสด็จมาถึงบ้านหรือนิคมโน้น’
Te yena bhagavā tenupasaṅkamanti.แล้วก็พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ
Te bhagavā dhammiyā kathāya sandasseti samādapeti samuttejeti sampahaṁseti.พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้สมณะเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา
Te bhagavatā dhammiyā kathāya sandassitā samādapitā samuttejitā sampahaṁsitā na ceva bhagavantaṁ pañhaṁ pucchanti, kuto vādaṁ āropessanti?
kuto → kutassa (sya-all) | kuto → kutassa (bj: syā)สมณะ เหล่านั้นที่พระผู้มีพระภาคทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจ ให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริง ด้วยธรรมีกถาก็ไม่ทูลถาม ปัญหากับพระผู้มีพระภาคอีก ที่ไหนจักโต้วาทะกับพระองค์ได้เล่า
Aññadatthu bhagavantaṁyeva okāsaṁ yācanti agārasmā anagāriyaṁ pabbajjāya.
aññadatthu → aññadatthuṁ (sya-all) | aññadatthu → aññadatthuṁ (bj: syā) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaññeva (bjt) | bhagavantaṁyeva → bhagavantaṁ yeva (pts)โดยที่แท้ก็ขอโอกาส เพื่อออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตกับพระผู้มีพระภาค
Te bhagavā pabbājeti.พระผู้มีพระภาคก็ทรงให้พวกเขาบวช
Te tathāpabbajitā samānā ekā vūpakaṭṭhā appamattā ātāpino pahitattā viharantā nacirasseva—yassatthāya kulaputtā sammadeva agārasmā anagāriyaṁ pabbajanti, tadanuttaraṁ—brahmacariyapariyosānaṁ diṭṭheva dhamme sayaṁ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharanti.
ekā → (sya-all, pts) | tathāpabbajitā → tathā pabbājitā (pts) | pabbajitā → pabbājitā (sya-all: sī.) | pabbājitā → Bm Si pabbajitā, the latter noting that the Sinh. reading is pabbājitā. (pts note) | tathāpabbajitā → tathā pabbajitā (bjt, th) | nacirasseva → na cirasseva (bjt) | nacirasseva yassatthāya → na cirass eva yass atthāya (pts) | sammadeva → sammad eva (pts) | tadanuttaraṁ → tad anuttaraṁ (pts) | diṭṭheva → diṭṭhe va (pts)พวกเขาเมื่อบวชแล้วอย่างนี้ก็หลีกไปอยู่ ผู้เดียว ไม่ประมาท มีความเพียร อุทิศกายและใจอยู่ ไม่นานนักก็ทำให้แจ้งซึ่ง ประโยชน์ยอดเยี่ยมอันเป็นที่สุดแห่งพรหมจรรย์ ที่เหล่ากุลบุตรผู้ออกจากเรือนบวช เป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองเข้าถึงอยู่ในปัจจุบัน
Te evamāhaṁsu:
evamāhaṁsu → evam āhaṁsu (pts)พวกเขา พากันกล่าวอย่างนี้ว่า
‘manaṁ vata, bho, anassāma; manaṁ vata, bho, panassāma’.
manaṁ → mayaṁ (sya-all) | panassāma mayañhi → anassāma mayaṁ hi (pts) | manaṁ → mayaṁ (bj: syā) | manaṁ → mayaṁ (bj: syā) | mayaṁ → manaṁ vata (sya-all: sī.) | Manaṁ → Si mayaṁ, noting that the Sinh. reading is manaṁ. (pts note)‘เราทั้งหลายไม่พินาศละซิหนอ ท่านผู้เจริญ เราทั้งหลาย ไม่พินาศละซิหนอ ท่านผู้เจริญ
Mayañhi pubbe assamaṇāva samānā samaṇāmhāti paṭijānimhā, abrāhmaṇāva samānā brāhmaṇāmhāti paṭijānimhā, anarahantova samānā arahantāmhāti paṭijānimhā.
arahantāmhāti → arahantomhāti (sya-all, pts) | assamaṇā → Si asamaṇā. (pts note) | mhāti → Sk samanamhāti. (pts note) | abbrāhmaṇā → Bm Si abrāhmanā. (pts note) | mhāti → Sk brāhmaṇamhāti. (pts note) | anarahanto → Si anārahanto. (pts note) | mhāti → Sk arahantamhāti; Bm arahantāmhāti. (pts note) | mayañhi → mayaṁ hi (bjt, th) | mayañhi → hi (pts) | assamaṇāva → assamaṇā va (pts) | samaṇāmhāti → samaṇā mhāti (pts) | abrāhmaṇāva → abbrāhmaṇā va (pts) | brāhmaṇāmhāti → brāhmaṇā mhāti (pts) | anarahantova → anarahanto va (pts) | arahantāmhāti → arahanto mhāti (pts)ด้วยว่า เมื่อก่อนเราทั้งหลายไม่ได้เป็นสมณะเลย ก็ปฏิญญาว่า ‘เป็นสมณะ’ ไม่ได้เป็นพราหมณ์เลยก็ปฏิญญาว่า ‘เป็นพราหมณ์’ ไม่ได้เป็นพระอรหันต์เลยก็ปฏิญญาว่า ‘เป็นพระอรหันต์’
‘Idāni khomha samaṇā, idāni khomha brāhmaṇā, idāni khomha arahanto’ti.
khomha → khomhā (bj, pts) | mhā → Si 'mha throughout. (pts note) | khomha → kho mhā (pts) | khomha arahantoti → kho mhā arahanto ti (pts)บัดนี้ เราทั้งหลายเป็น สมณะ เป็นพราหมณ์ เป็นพระอรหันต์’
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparāhaṁ, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṁ nesaṁ jīvikāya dātā, yasassa āhattā;
jīvikāya → jīvitassa (bj); jīvikaṁ (bj-a); jīvitaṁ (sya-all, km, pts1ed, mr) | caparāhaṁ → caparaṁ (bj, sya-all) | jīvikāya dātā → jīvitassa padātā (bj) | isidattapurāṇā → isidantapurāṇā (sya-all) | ime isidattapurāṇā → isīdatta purāṇā (pts) | jīvikāya → jīvitaṁ (pts) | padātā → jīvikāya, dātā (bj: machasaṁ); jīvitaṁ dātā (bj: PTS) | jīvikāya → jīvitassa (cck: sī.); jīvikaṁ (cck: sī. aṭṭha.); jīvitaṁ (cck: syā. kaṁ. pī. ka.) | mamayānā → sānā. * yu. isidattapurāṇāti dissati (sya-all: sī.) | Purāṇā → Bu says: Isīdattapurāṇā ti Isidatto ca Purāṇo ca; Skt Isidattapurāṇathapatayo; Bm Isidantapurāṇā; Si Isīdantapurāṇā. (pts note) | yānā → Bu Bm Si yānā, the latter with note that the Sinh. reading is sānā (as Skt). (pts note) | jīvitaṁ → Bu jīvikaṁ. (pts note) | yasassa → Sk adds dānaṁ (here only). (pts note) | āhattā → So Skt Si; Bm āhatā. (pts note) | caparāhaṁ → ca parāhaṁ (pts) | mamabhattā mamayānā → mama bhattā mama yānā (pts)อีกประการหนึ่ง ช่างไม้ชื่ออิสิทันตะ และช่างไม้ชื่อปุราณะเหล่านี้ กินอยู่กับหม่อมฉัน ใช้ยวดยานของหม่อมฉัน หม่อมฉันให้เครื่องเลี้ยงชีพแก่เขา ตั้งยศให้เขา
atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṁ karonti yathā bhagavati.
nipaccakāraṁ → nipaccākāraṁ (bj, pts)แต่ถึงกระนั้น พวกเขาจะทำความเคารพนบนอบในหม่อมฉันเหมือน ในพระผู้มีพระภาคก็หาไม่
Bhūtapubbāhaṁ, bhante, senaṁ abbhuyyāto samāno ime ca isidattapurāṇā thapatayo vīmaṁsamāno aññatarasmiṁ sambādhe āvasathe vāsaṁ upagacchiṁ.
ime ca → imeva (bj) | upagacchiṁ → upagañchiṁ (bj) | ca isidattapurāṇā → isidantapurāṇe (sya-all); va isīdatta purāṇe (pts) | va → Sk imameva; Bm ime ca; Si ime alone (pts note) | vīmaṁsamāno → So Skt Bu; Bm Si vim- (pts note) | abbhuyyāto samāno → abbhuyyāto-samāno (pts)เรื่องเคยมีมาแล้ว หม่อมฉันยกกองทัพออกไป เมื่อจะทดลองช่างไม้ชื่อ อิสิทันตะ และช่างไม้ชื่อปุราณะเหล่านี้ จึงเข้าพักในที่พักอันแคบแห่งหนึ่ง
Atha kho, bhante, ime isidattapurāṇā thapatayo bahudeva rattiṁ dhammiyā kathāya vītināmetvā, yato ahosi bhagavā tato sīsaṁ katvā maṁ pādato karitvā nipajjiṁsu.
kathāya vītināmetvā, yato ahosi bhagavā → assosuṁ kho bhagavantaṁ (sya-all, km, pts1ed) | isidattapurāṇā → isidantapurāṇā (sya-all); isīdatta purāṇā (pts) | ahosi bhagavā → assosuṁ kho bhagavantaṁ (pts) | bhagavā → assosuṁ kho bhagavantaṁ (cck: sī. syā. kaṁ. pī.) | bahudeva → Bm bahūdeva. (pts note) | Bhagavantaṁ → Bm yato ahosi bhagavā tato. (pts note)ครั้งนั้นแล ช่างไม้ชื่ออิสิทันตะและช่างไม้ชื่อปุราณะ เหล่านี้ใช้เวลาให้หมดไปด้วยการสนทนา ธรรมีกถาตลอดราตรีเป็นส่วนใหญ่ ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ทางทิศใด พวกเขาก็หันศีรษะไปทางทิศนั้น นอนเหยียดเท้ามาทางหม่อมฉัน
Tassa mayhaṁ, bhante, etadahosi:
etadahosi → etad ahosi (pts)หม่อมฉันนั้นได้ ดำริว่า
‘acchariyaṁ vata bho, abbhutaṁ vata bho.
abbhutaṁ → abbhūtaṁ (sya-all)‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏ
Ime isidattapurāṇā thapatayo mamabhattā mamayānā, ahaṁ nesaṁ jīvikāya dātā, yasassa āhattā;
nesaṁ jīvikāya dātā → tesaṁ jīvitassa padātā (bj) | isidattapurāṇā → isidantapurāṇā (sya-all); isīdatta purāṇā (pts) | jīvikāya → jīvitaṁ (sya-all) | nesaṁ jīvikāya → tesaṁ jīvitaṁ (pts) | mamabhattā mamayānā → mama bhattā mama yānā (pts)ช่างไม้ชื่ออิสิทันตะ และช่างไม้ชื่อปุราณะเหล่านี้กินอยู่กับเรา ใช้ยวดยานของเรา เราให้เครื่องเลี้ยงชีพ แก่พวกเขา ตั้งยศให้พวกเขา
atha ca pana no tathā mayi nipaccakāraṁ karonti yathā bhagavati.
nipaccakāraṁ → nipaccākāraṁ (pts)แต่ถึงกระนั้น พวกเขาจะได้ทำความเคารพนบนอบ ในเรา เหมือนในพระผู้มีพระภาคก็หาไม่
Addhā ime āyasmanto tassa bhagavato sāsane uḷāraṁ pubbenāparaṁ visesaṁ jānantī’ti.
jānantīti → sañjānantīti (bj) | uḷāraṁ → oḷāraṁ (sya-all) | jānantīti ayampi → sañjānantīti ayam pi (pts) | uḷāraṁ → Si here oḷāraṁ. (pts note) | sañjānantīti → Bm Si jānanti here et supra. (pts note)ทั้ง ๒ คนนี้คงจะรู้คุณวิเศษยิ่งขึ้นไป กว่าเดิม ในศาสนาของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเป็นแน่’
Ayampi kho me, bhante, bhagavati dhammanvayo hoti:
me → (sya-all) | ayampi → ayam pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ข้อนี้เองที่หม่อมฉันมีความเห็นคล้อยตามธรรม ในพระผู้มีพระภาคว่า
‘sammāsambuddho bhagavā, svākkhāto bhagavatā dhammo, suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’ti.
suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅghoti → supaṭipanno saṅghoti (bj) | sāvakasaṁgho → Sk throughout supaṭipanno saṁgho. (pts note) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁghoti (ms2005) | sāvakasaṅghoti → sāvakasaṁgho ti (pts)‘พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ด้วยพระองค์เองโดยชอบ พระธรรม อันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว’
Puna caparaṁ, bhante, bhagavāpi khattiyo, ahampi khattiyo;
caparaṁ → ca paraṁ (pts) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampi → aham pi (pts)ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อีกประการหนึ่ง พระผู้มีพระภาคทรงเป็น กษัตริย์ แม้หม่อมฉันก็เป็นกษัตริย์
bhagavāpi kosalo, ahampi kosalo;
kosalo → kosalako (bj) | Kosalako → Bm Si Kosalo throughout. (pts note)พระผู้มีพระภาคทรงเป็นชาวโกศล แม้หม่อมฉัน ก็เป็นชาวโกศล
bhagavāpi āsītiko, ahampi āsītiko.
āsītiko → Bm (alone) asītiko. (pts note) | āsītiko → Si adds ti. (pts note) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampi → aham pi (pts)พระผู้มีพระภาคทรงมีพระชนมายุ ๘๐ พรรษา แม้หม่อมฉันก็มี อายุ ๘๐ ปี
Yampi, bhante, bhagavāpi khattiyo ahampi khattiyo, bhagavāpi kosalo ahampi kosalo, bhagavāpi āsītiko ahampi āsītiko;
kosalo → kosalako (bj) | āsītiko → āsītikoti (sya-all) | āsītiko → Bm Si omit from yam pi bhante inclusive. (pts note) | + → kho (th) | bhagavāpi → bhagavā pi (pts) | ahampi → aham pi (pts) | bhagavāpi kosalo ahampi kosalo bhagavāpi → bhagavā pi kosalako aham pi kosalako bhagavā pi (pts)แม้ด้วยการที่พระผู้มีพระภาคทรงเป็นกษัตริย์ แม้หม่อมฉันก็เป็น กษัตริย์ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นชาวโกศล แม้หม่อมฉันก็เป็นชาวโกศล พระผู้มี พระภาคทรงมีพระชนมายุ ๘๐ พรรษา แม้หม่อมฉันก็มีอายุ ๘๐ ปีนี้
imināvārahāmevāhaṁ, bhante, bhagavati paramanipaccakāraṁ kātuṁ, mittūpahāraṁ upadaṁsetuṁ.
kātuṁ mittūpahāraṁ → kattuṁ cittūpahāraṁ (bj) | kātuṁ → kattuṁ (sya-all) | paramanipaccakāraṁ kātuṁ → paramanipaccākāraṁ kattuṁ (pts) | imināvārahāmevāhaṁ → imināpāhaṁ (cck: ka.) | evāhaṁ → So Sk Si; Bm iminā pāhaṁsante bhagavati. (pts note) | Bhagavati → Sk bhagavato. (pts note) | imināvārahāmevāhaṁ → iminā vārahām evāhaṁ (pts)หม่อมฉัน จึงได้ทำความเคารพนบนอบเป็นอย่างยิ่งในพระผู้มีพระภาค และแสดงอาการฉันมิตร ถึงเพียงนี้
Handa ca dāni mayaṁ, bhante, gacchāma;
ca dāni → cadāni (th)เอาเถิด บัดนี้ หม่อมฉันขอทูลลากลับ
bahukiccā mayaṁ bahukaraṇīyā”ti.
bahukaraṇīyāti → bahukaraṇīyā ti (pts)เพราะมีกิจ มีหน้าที่ที่จะต้องทำ อีกมาก พระพุทธเจ้าข้า”
“Yassadāni tvaṁ, mahārāja, kālaṁ maññasī”ti.
yassadāni → yassa dāni (pts)พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “มหาบพิตร ขอพระองค์จงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด”
Atha kho rājā pasenadi kosalo uṭṭhāyāsanā bhagavantaṁ abhivādetvā padakkhiṇaṁ katvā pakkāmi.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)ลำดับนั้น พระเจ้าปเสนทิโกศลทรงลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มี พระภาค ทรงกระทำประทักษิณแล้วเสด็จจากไป
Atha kho bhagavā acirapakkantassa rañño pasenadissa kosalassa bhikkhū āmantesi:ครั้งนั้นแล เมื่อพระเจ้าปเสนทิโกศลเสด็จจากไปไม่นาน พระผู้มีพระภาครับสั่ง เรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า
“eso, bhikkhave, rājā pasenadi kosalo dhammacetiyāni bhāsitvā uṭṭhāyāsanā pakkanto.
uṭṭhāyāsanā → uṭṭhāy āsanā (pts)“ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าปเสนทิโกศลพระองค์นี้ตรัส ธรรมเจดีย์ ทรงลุกจากที่ประทับแล้วเสด็จจากไป
Uggaṇhatha, bhikkhave, dhammacetiyāni;
uggaṇhatha → uggaṇhātha (bj, pts) | uggaṇhātha → uggaṇhatha (bj: machasaṁ, syā) | Uggaṇhātha → Bm Si uggaṇhatha. (pts note)เธอทั้งหลายจงเรียนธรรมเจดีย์
pariyāpuṇātha, bhikkhave, dhammacetiyāni;
dhammacetiyāni → Sk repeats these three words. (pts note)จงศึกษา
dhāretha, bhikkhave, dhammacetiyāni.จงทรงจำธรรมเจดีย์นี้ไว้
Atthasaṁhitāni, bhikkhave, dhammacetiyāni ādibrahmacariyakānī”ti.
atthasaṁhitāni → atthasañhitāni (th)ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเจดีย์ประกอบด้วยประโยชน์ เป็นอาทิพรหมจรรย์ ”
Idamavoca bhagavā.
idamavoca → idam avoca (pts)พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว
Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṁ abhinandunti.
abhinandunti → abhinandun ti (pts)ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมพระภาษิต ของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล